Karanlık zamanlarda düşünmek:Geleneğin sonu ve Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nın krizi/Prof. Dr. Taner Akçam*

Gazze'de yaşanan dehşet artık inkâr edilmiyor."Evet,bunlar yaşanıyor",deniliyor,"ama bunların sorumlusu Hamas".ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü kısa bir süre önce şu açıklamayı yaptı:"Gazze'de olup biten her şey,Hamas yüzünden oluyor...Bütün bunlar,Hamas tüm rehineleri iâde ederse bir ânda sona erebilir." Bu sözler çok açık bir mesaj içeriyor:Belirli talepler karşılanmadıkça şiddet devâm edecek. Bu olup bitenleri açıkça,en küçük bir tereddüt ya da ses tonunda bir düşüş olmadan gerekçelendirmek -aslında suçu doğrudan kabul etmektir.Sebepsiz hiçbir kitlesel kıyım yoktur.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur.Bugün bu gerekçeleri öne sürenler,suçun kendisini inkâr etmiyorlar -sadece onaylıyorlar-.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur. Bu mantığın uzun bir geçmişi var.1916 ve 1918 yıllarında Talat Paşa İttihât ve Terakkî kongrelerinde Ermeni Soykırımı'nı savunurken bu dili kullanmıştı. Karanlık zamanlarda yaşıyoruz.Amerika'daki üniversitelerde "düşünce özgürlüğü" ciddî biçimde saldırı altında.Para ve politik iktidârın gücü,yeni bir McCarthycilik dalgası başlatmış vaziyette.Politik baskılarla eleştirel sesler susturulmaya,kampüslerde yaygın bir sindirme ortamı yaratılmaya başlandı.Susturucu bir korku kültürü her yerde kol geziyor.Bu baskıların en belirgin örnekleri Columbia ile Harvard'da görülüyor.Columbia'da İsrail'i eleştiren öğrenciler okuldan atılıyor;ABD vatandaşı olmayanlar ise sınır-dışı edilme tehdidiyle karşı karşıya.Harvard'da Ortadoğu Çalışmaları Merkezi'nin direktörü ile yardımcı direktörü görevden alındılar.

Bu "karanlık zamanları" farkedenler,Hannah Arendt'in bir zamanlar yazdığı gibi,"bunda hiçbir gizem ya da sır yok.Ama yine de bu durum herkes tarafından görülür değil,görmek de pek kolay değil" diyerek "felâket her şeyi altüst etmeden hemen önce" bir şeylerin yapılması gerektiğine inanıyorlar.(1) Böyle ânlarda,risk meselesi çok önemli bir belirleyici hâline gelir.İnsân,sahte bir cesâret gösterisiyle gerçek ahlâkî sorumluluğun ağır yükü arasında gidip gelir.

Nisan ayı bize -hem Türkiye'de hem Ermenistan'da- Ermeni Soykırımı'nı hâtırlatır;bu yıl,Soykırım'ın 110. yıldönümünü anıyoruz.Bu ânlar,vicdân pusulamızın eylemlerimiz üzerindeki etkisinin daha güçlü hissedildiği bir döneme denk düşer.Bu yıl,yaşadığımız "karanlık zamanlar" sadece akademik özgürlüklerin aşınmasıyla sınırlı değil ve izleri daha da derinden yankılanıyor.İkinci Dünyâ Savaşı felâketinin içinden doğmuş bir alan olan Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanında ciddî bir ahlâkî çöküşe tanıklık ediyoruz. Holokost ve Soykırım Çalışmaları'nın krizi

Holokost ve Soykırım Çalışmaları derin bir kriz içinde -ahlâkî ve entelektüel bir çöküş yaşıyor.Bu krizin merkezinde,Gazze'de İsrail'in gerçekleştirdiği eylemlerle tetiklenen Holokost Çalışmaları alanı yer alıyor.Burada,Soykırım çalışmaları ile Holokost çalışmaları arasındaki fark önemli.Alana egemen sorunun temelinde,Holokost çalışmaları yürüten önemli bir kesimin -bireylerin ve kurumların- ya açıkça;ya da örtük biçimde İsrail'in eylemlerini desteklemesi,karşı durmayı başaramaması yatıyor."Bir daha asla" etik çağrısıyla kurulmuş olan,kitlesel kıyımları önlemeye,etik normlara dayalı bir dünyâ düzeni inşâ etmeye adanmış olan bu alan,1945 sonrası uluslararası insân hakları hukûku ile küresel düzenin inşâsında belirleyici bir rol oynamıştı.Şimdi,bu alanın önemli bir kısmı -akademisyenleri ve kurumlarıyla birlikte-,İsrail'in devlet şiddetini meşrûlaştırarak,kendi ahlâkî duruşunu terketmiş durumda.(2)

Alandaki bazı önemli akademik çevre ile kurumlar,bir ulus-devletin (İsrail'in) suçlarının savunucusu hâline geldiler.Siyâsî iktidâra karşı eleştirel bir mesâfe korumak yerine,onun mantığını benimsediler.Alan,bir zamanlar üzerinde yükseldiği ahlâkî zemini kendi elleriyle yıktı.Kuruluş misyonunu tanımlayan evrensel ahlâkî değerlerini terkederek,artık sıradan milliyetçi saldırganlığı aklayan bir konuma geriledi.Kriz,ilk olarak Holokost Çalışmaları içinden doğmuş olsa da uzun yıllar Holokost paradigmasının entelektüel ve kurumsal hegemonyası altında şekillenen tüm Soykırım Çalışmaları alanına yayılmış durumda.

Bu durumun,alanın kökenleriyle doğrudan ilgisi var:"Soykırım" kavramını ortaya atan Raphael Lemkin,Ermeni Soykırımı ile 1933 Irak Simele Katliâmı'ndan etkilenmiş,böyle bir suç kategorisinin zorunlu bir gereklilik olduğuna karar vermişti.Ancak kavramı biçimlendiren,onun uluslararası kabulünü sağlayan asıl olay Holokost oldu.En başından itibâren Holokost Çalışmaları Soykırım Çalışmaları'nın merkezine oturdu.Diğer soykırımlar daha sonra -genellikle eşit değil,sadece eklenen unsurlar olarak- bu merkeze dâhil oldu.Her şeyin merkezinde Holokost vardı.İlk yıllarda,Holokost merkezli bir tür "Soykırımlar Süper Ligi" oluşmuştu.Bir soykırımın bu lige girebilmesi için Holokost'a benzemesi şarttı.Bu nedenle,diğer kitlesel kıyımlar üzerinde çalışan akademisyenler,bunları olabildiğince Holokost'a benzetmeye çalıştılar.Holokost'a benzemek,bu lige kabul için bir tür "giriş bileti" işlevi gördü.

Ancak araştırmalar ilerledikçe,bu çerçevenin sınırları daha belirgin biçimde ortaya çıkmaya başladı.Akademisyenler,Holokost'a aşırı benzetmenin diğer soykırımların kendine özgü dinamiklerini ortadan kaldırdığını farkettiler.Bu farkındalık,alanın yönünü değiştirdi:Benzerlikler yerine her vak'anın kendine özgü târihsel,siyâsal,kültürel bağlamlarını vurgulamak öne çıktı.Alanın,Holokost'un "benzersiz ve eşsiz" olduğu iddiâsından,karşılaştırmalı soykırım çalışmalarına doğru evrilmesi bu dönüşümün sonucuydu."Holokost ve Soykırım Çalışmaları" ifâdesinin kendisi bile bu uzlaşmanın bir ürünüydü.Holokost hâlâ hem târihsel çıkış noktası;hem de ahlâkî dayanak olarak,ayrıcalıklı konumunu koruyordu;diğer soykırımlar ise onun etrâfında dönen,tanınan ama çoğu zaman aynı düzeyde görülmeyen örnekler olarak yer alıyordu.Zamanla alandaki birçok akademisyen Holokost'un diğer soykırımlardan bir tanesi olduğunu kabul etmiş olsa da,alanın adı değişmeden kaldı.Holokost'a özel bir statü verilmesine karşı çıkanlar bile,Holokost Çalışmaları'nın öncü rolünü tanıyarak "Holokost ve Soykırım" adlarının yan yana kullanılmasının saçmalığını kabullenmekte sakınca görmedi.Bu nedenle,bugün içinde bulunduğumuz krizin,Holokost Çalışmaları'ndan tüm Soykırım Çalışmaları'na yayılmış olması şaşırtıcı değildir.

Eğer Gazze'deki suçları işleyen devlet,İsrail değil de başka bir ülke olsaydı,Holokost ve Soykırım Çalışmaları böyle bir kriz yaşamazdı.Çünkü İsrail,Holokost kurbânları tarafından kurulan,onun ahlâkî "karşıtını-ötekisini" temsil eden bir devlet olarak,alanımızda kutsal ve ayrıcalıklı bir konum elde etti.Bu ayrıcalık,Holokost ve Soykırım Çalışmaları'nın entelektüel yapısına da işlemişti.Holokost'la sembolik olarak özdeşleştirilen bir ulus-devletin,tıpkı diğer devletler gibi sistematik kitlesel cinâyetler işleyebileceğini kabul etmek,bu alandaki birçok akademisyen için hâlâ kabul edilmesi çok zor bir gerçeklik olarak duruyor.

İsrail'in cinâyetleri üzerine açıkça konuşmak sadece psikolojik ve ahlâkî baskılanma nedeniyle zor değildi.Aynı zamanda,çok somut bir tehdit de vardı:Anti-Semitizm'le suçlanmak korkusu.Nasıl ki Kur'ân'da her sure "Bismillahirrahmanirrahim" diye başlıyorsa,akademik dünyâda İsrail'i eleştiren herkes de sözlerine "anti-Semit değilim ama..." gibi bir açıklamayla başlamak zorunda hissediyordu -sanki devlet şiddetini eleştirmek,önceden bir günâh çıkarmayı gerektiriyordu.
Özetle,Gazze'deki soykırımı İsrail'in gerçekleştirmiş olması,alanın kurucu geleneğinin,Holokost araştırmaları yapan kişilerin,kurumların önemli bir çoğunluğunun,1945 sonrası inşâ edilen ahlâkî değerleri terkederek İsrail'in eylemlerini savunması,bugünkü krizin kalbinde yer alıyor.Alanın hâkim okulunun büyük bir kısmı kendi kuruluş ilkelerini inkâr etmiş durumda.Bu,ahlâkî çöküşün ile geleneğin sonunun açık bir işaretidir -ve bu durum radikal bir yeniden başlangıç çağrısıdır.

Böylesi bir kopuşun ne anlama geldiğini daha iyi anlayabilmek için,1914 yılında Avrupa'daki Sosyal Demokrat partilerin yaşadığı krizi hâtırlamak fâydalı olabilir.Birinci Dünyâ Savaşı başladığında,bu partilerin çoğu evrensel enternasyonal ilkeleri savunmak yerine kendi ulusal hükûmetlerini desteklemeyi tercih etti.Lenin,bu tavrı evrensel sosyalist ideallere ihânet olarak değerlendirdi.Sosyalist projeyi yeniden cânlandırmak için eski kadrolardan tamamen kopmak gerektiğini savundu.Bu kopuş,Komünist Enternasyonal'in kurulmasına yol açtı.
Koşullar farklı olsa da altta yatan mantık tanıdıktır:Derin bir ahlâkî çöküş ânında,bir geleneğin sürekliliğini yeniden sağlamak ancak köklü bir kopuşla mümkündür.Holokost ve Soykırım Çalışmaları bugün tam da böyle bir meydân okumayla karşı karşıya.Gazze'deki yıkımı aklayanlarla açık bir kopuş şart -ve bu kopuş,alanın adını terketmekle başlamalıdır.Alanın bir zamanlar temsil ettiği ilkeler doğrultusunda yeni bir isimle yola devâm etmenin zamanı gelmiştir. Arendt ve geleneğin sonu

Anlattığımız kriz yalnızca Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanıyla sınırlı değil.Bu sadece akademik bir başarısızlık değil;daha derin bir şeyin,bir uygarlık kırılmasının belirtisidir.Bu kırılma,modernitenin kendini tanımlamak ve meşrûlaştırmak için kurduğu temel yapının çözülmesine işâret eder.Modernitenin kendi hakkında ileri sürdüğü uygarlık iddiâsı,aydınlanma düşüncesine dayanıyordu.Bu düşünce,insânlığın şiddet eğilimlerini akılla,hukûkla,evrensel ilkelerle dizginleyeceğini savunan,bunu bir dönüm noktası olarak sunan bir projeydi.Bu vaat,Holokost ile büyük bir kırılmaya uğramıştı.Ama 1945 sonrasında kısa sürede yeniden cânlanmıştı.Holokost sonrasında şekillenen ahlâkî bir dil aydınlanmanın temel dürtülerini yeniden bir etik gövdeye dönüştürmüş,buna uygun birçok kurum oluşmuştu.Bugün yaşadığımız şey,işte bu geleneğin sona ermesidir.

Hannah Arendt,"Geçmişle Gelecek Arasında" adlı eserinde Holokost örneğinde yaşanılan bu kırılma durumunu "geleneğin sonu" olarak tanımlar.Bizler şu ânda benzeri bir kopuş-kırılmanın içinde yaşıyoruz -geçmişle geleceği birbirine bağlayan ipin kopmuş olduğu tam bir ara yerdeyiz.Arendt'e göre,gelenek karanlık ânlarda yönümüzü bulmamıza yardımcı olan,tutunacağımız merdivenin korkuluğu işlevi görürdü.Kesinlik sunmasa bile bir süreklilik hissi verirdi -tutunacak bir iplik gibi... yön gösterirdi.Ve bize kesin hükümler vermek yerine,eleştirel düşünceyle karar verebilme imkânı tanırdı.Gelenek bu anlamda,doğru ile yanlışı anlamak için başvurabileceğimiz bir pusula işlevi görürdü.Şimdi o pusula -o merdiven korkuluğu- yok artık!Tutunacak şeyleri olmayan bizler bir boşluğa düşmüş gibiyiz.Arendt'in deyimiyle,geleneğin bir zamanlar yargı ile eyleme anlam kazandıran hazinesinden yoksun hâlde,çıplak kalmış insânlık durumundayız.Yön gösterici anlatıların çöküşünden sonra insânın varoluşsal hâli budur.(3)

Arendt'e göre Holokost bu geleneğin fiilen sona erdiği ândı.Öylesine mutlak,öylesine endüstriyel yöntemlerle yürütülen,metafiziksel niyetle işlenmiş bir suçtu ki,artık olanları mirâs aldığımız kategorilerle -aydınlanma hümanizmi ve klâsik adâlet anlayışlarıyla- yargılamak mümkün değildi.Holokost,Batı târihinin sürekliliğini yalnızca ölçeğiyle değil aynı zamanda bu şiddeti durduracağı varsayılan kavramların yetersizliğini açığa çıkartarak kırmıştı.Auschwitz sonrasında her şey bir vaat olarak değil,bir hüküm olarak mümkün hâle gelmiştir.

Gazze'de,çoğu sivil,pek çoğu çocuk yaklaşık 100.000 Filistinli öldürüldü.Aileler yok edildi.Okullar,hastaneler,ibâdethâneler,mülteci kampları,mahalleler yerle bir edildi.Barınma,beslenme,sağlık,su gibi yaşamın en temel koşulları sistematik biçimde hedef alınıp yok edildi.Gazze devâsâ bir harâbeye dönüştü;neredeyse hayâtta kalmanın kendisi imkânsız hâle geldi.Çocuklar yalnızca bombalarla değil,susuzluk,açlık,tedâvî edilmeyen yaralar,önlenebilir hastalıklar yüzünden de ölüyor.Tanık olduğumuz şey yalnızca kitlesel öldürme değil;bir toplumun yaşam olanaklarının sistemli biçimde yok edilmesidir.

Yıkılan sadece bedenler değildir;bu yıkımı anlatmak için kullandığımız dil de çöktü.Enkâz altında kalan yalnızca Gazze değil,bu yıkımı ahlâkî bir netlikle ifâde etme kâbiliyetimizdir.Şiddet artık gizlenmiyor.Artık pişmânlık da duyulmuyor.Politikacılar bu yıkımı sadece kabullenmekle kalmadılar,onunla övünmeye başladılar.Başbakan Netanyahu,çağrı cihâzlarını nasıl patlattıklarıyla ilgili alaycı espriler yapıyor.Donald Trump,2025'te yaptığı bir konuşmada,Gazze'yi "Riviera"ya dönüştürmeyi önerdi.Bunlar dil sürçmesi değildi.Bunlar bir mesajdı -kitlesel ölümün bir tatil yeri projesine dönüşmesinin ilânı.Etnik temizlik artık bir gayrimenkûl-binâ dikme fırsatı olarak pazarlanıyor.Artık en ufak bir utanç kalmamış vaziyette.Şiddet,şirketlerin "marka stratejisi"ne dönüştü.Sanki Antik Çağ geri gelmiştir.Antik Çağ'da krallar katliâmlarını taş kabartmalarda övünerek anlatırlardı.Bugünün tanıtım videoları,basın toplantıları o eski taş anıtların dijital versiyonlarıdır.Liderlerimiz,utanç duymadan hattâ tam aksine,bu görüntüleri birer görsel şölene dönüştürerek sunuyorlar.

Tüm bunlar,çok daha derin bir çöküşe işâret ediyor:Şiddeti konuşurken kendimize koyduğumuz ahlâkî sınırların artık çökmüş olduğuna.1945 sonrası dönemin ahlâkî grameri,bugün tanık olduğumuz bu dehşeti açıklamaya yetmiyor. Şiddetin dili:Talat ve İsmet paşalardan ABD Dışişleri Bakanlığı'na

Gazze'de yaşanan dehşet artık inkâr edilmiyor.Aksine,açıkça kabul ediliyor -ve meşrûlaştırılıyor."Evet,bunlar yaşanıyor",deniliyor,"ama bunların sorumlusu Hamas".ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü kısa bir süre önce şu açıklamayı yaptı:"Gazze'de olup biten her şey,Hamas yüzünden oluyor...Bütün bunlar,Hamas tüm rehineleri iâde ederse bir ânda sona erebilir."(4) Bu sözler çok açık bir mesaj içeriyor:Belirli talepler karşılanmadıkça şiddet devâm edecek.

Bu olup bitenleri açıkça,en küçük bir tereddüt ya da ses tonunda bir düşüş olmadan gerekçelendirmek -aslında suçu doğrudan kabul etmektir.Sebepsiz hiçbir kitlesel kıyım yoktur.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur.Bugün bu gerekçeleri öne sürenler,suçun kendisini inkâr etmiyorlar -sadece onaylıyorlar.Bize bu suçun neden işlendiğini anlatıyorlar ve bunu yaparken kendilerini savunmuyorlar;farkında olmadan ama gurûrla,itirâfta bulunuyorlar.
Bu mantığın uzun bir geçmişi var.1916 ve 1918 yıllarında Talat Paşa,İttihât ve Terakkî kongrelerinde Ermeni Soykırımı'nı savunurken bu dili kullanmıştı:"Ermeniler başlarına gelenlerden ancak kendilerini sorumlu tutabilirler."(5) Yedi yıl sonra,1923 Lozan Konferansı'nda aynı mantık tekrârlanır.İsmet Paşa,bir konuşmasında Ermeni meselesinin toplantının gündemine gelmesini daha baştan engellemişti:"Ermenilere ne olduysa,onların yaptıklarından dolayı olmuştur."(6) Bu cümle,tonunda hiçbir değişiklik olmaksızın,bugün Gazze hakkında ABD Dışişleri Bakanlığı'nın temel söyleminde yeniden karşımıza çıkıyor.Bir zamanlar Türk inkâr politikasının temel refleksi olan bu argüman,şimdi dünyânın süper gücünün diplomatik dili hâline gelmiş durumda.

Arendt bu çöküşe karşı bir kurtuluş programı sunmaz.Onun önerdiği,çok daha riskli bir şeydir:Düşünme zorunluluğu.Geleneğin çöküşüyle oluşan boşluğu farketmek,bu boşluğu kolay cevâplarla,âidiyet refleksleriyle;ya da kurumsal sadâkatlerle doldurma câzibesine karşı koymak.Bu çağrı,bugün her zamankinden daha âcil.Çünkü eğer soykırım bile anlatılabilir,gerekçelendirilebilir,pazarlanabilir hâle geldiyse -bu alan,yâni soykırımları önlemek için doğmuş olan disiplin,onları adlandırmaktan bile çekinir olmuşsa- o zaman,artık yalnızca bir akademik disiplinin çöküşüne değil,o disipline anlam kazandıran ahlâkî dünyânın da enkâzına tanıklık ediyoruz.

Türk ve İsrail inkârcılığı arasında çarpıcı benzerlikler

Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler için,Gazze üzerine kurulan söylem neredeyse bir déjà vu gibidir.Bugün İsrail ve savunucuları tarafından dile getirilen tek bir argüman yoktur ki,bir asırdan fazla bir süre önce Osmanlı-Türk devleti tarafından kullanılmamış olsun.Bu dili tanıyoruz.Bu retorik düzenin içinde yaşadık.Bir anlamda,artık bu mantığa bağışıklık kazandık -çünkü biz bunların hepsini daha önce duyduk.(7)

En temel argümandan başlayalım:Yok edilme korkusu ile öz-savunma ihtiyâcı.Yüzyılı aşkın bir süredir Türk inkârcılığının özünü şu tez oluşturur:Anadolu,Avrupa ile Kafkasya'dan zor kurtulmuş Müslüman Türkler için son sığınaktır.Şimdi bu son vatan topraklarında bile düşmânlarla çevrilidirler.Bu düşmânlar,bizi yok etmek için uygun ânı beklemektedir.(8) Bu güçlere karşı Türkler,sürekli bir varoluş savaşı verdiklerini iddiâ eder.Bu anlatıya göre 1915'te yaşananlar bir soykırım değil,ulusal savunmaydı.İsmet Paşa'nın Lozan'da ifâde ettiği gibi:"Varlığını koruma hakkını idrâk eden Türk Devleti,başka herhangi bir bağımsız devlet gibi,varlığına yönelen tehditlere karşı gerekli gördüğü her tedbiri almaktan çekinmeyecektir."(9) 2005 yılında İstanbul'da düzenlenen ilk büyük eleştirel Ermeni Soykırımı konferansı sırasında,günlerce dışarıda protestocular "Biz soykırım yapmadık,vatanımızı savunduk" yazılı pankartlarla beklediler. "Ermeni teröristler":Hamas ve PKK

Gazze'deki katliâmların meşrûlaştırılmasında da benzer bir yapı görüyoruz.Burada,Hamas'ın varlığı başlı başına katliâmların temel nedeni olarak sunuluyor.Bir terör örgütü tarafından işlenen suçlar,İsrail'in eylemlerine gerekçe oluşturuyor ve bu eylemler meşrû öz-savunma hakkı olarak çerçeveleniyor.Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler bu gerekçeyi hemen tanırız.Bu,daha önce sahnelenmiş bir oyunun tekrârıdır.

Bu anlatıya göre,Ermeni terörist gruplar 1890'lardan itibâren Müslümanlara yönelik saldırılar düzenlemekteydi.Sadece Müslümanları öldürmekle kalmıyor,aynı zamanda kendi eylemlerini desteklemeyen Ermenileri de tehdit edip öldürüyorlardı.Nihâî hedefleri ise Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkmak ve bu amaçla yabancı devletlerle işbirliği yapmaktan çekinmemekti.

Birinci Dünyâ Savaşı sırasında,Osmanlı Devleti Rusya'ya karşı bir "varoluş savaşı" yürüttüğü ileri sürülerek,Ermeni milislerin düzensiz birlikler -çeteler- oluşturup Van,Kars ve Ardahan gibi bölgelerde saldırılar düzenlediği,binlerce Müslümanı öldürdüğü iddiâ edilir.Bu gruplar,aynı anlatıya göre,ilerleyen Rus ordusunun öncü kuvveti olarak hareket etmiştir.Nisan 1915'te Van'da yaşananlar ise bu çerçevede büyük bir isyân olarak değerlendirilir;Ermeniler,iddiâya göre,şehri Rus desteğiyle ele geçirmiştir.

Bu anlatı yapısında,bugün "soykırım" olarak tanımladığımız olaylar,aslında meşrû bir öz-savunma savaşı olarak sunulur."Yaşanan ölümler kasıtlı bir plânın ürünü değil,savaş koşullarının kaçınılmaz sonucudur.Osmanlı hükûmeti,sivil kayıpları en aza indirmek için elinden geleni yapmıştır;yaşanan acılar ise savaşın doğal sonucudur",denir.

Bu anlatı sadece Ermeni meselesiyle sınırlı kalmadı.Daha sonra Kürt meselesinde de aynı söylem yapısı yeniden kuruldu.Bu bağlamda "çete" kelimesi yerini "terörist"e bıraktı.Kürt halkının uzun süredir dile getirdiği siyâsal talepler,gayrimeşrû birer tehdit olarak yeniden tanımlandı.Devletin PKK'ye yönelik tutumu,Kürt halkının tamamını anlamlandırmada birincil merceğe dönüştü.Bir kez daha,varoluşsal tehdit söylemi politikayı şekillendiren temel dil hâline geldi.Yönetim araçları da buna göre yeniden düzenlendi:Kitlesel tutuklamalar,kültürel yasaklar ile askerî operasyonlar,politik stratejiler olarak değil,güvenlik tedbirleri olarak sunuldu.

Bugün Gazze'ye dâir baskın anlatılar da aynı mantıkla kuruluyor.Hamas'ın varlığı ile gerçekleştirdiği şiddet eylemleri,büyük ölçekli toplu cezâlandırmanın gerekçesi olarak sunuluyor.Bu yaklaşımın altında yatan varsayım çok açık:Militan bir örgütün varlığı,sistematik baskıyı meşrûlaştırıyor;bu baskıya gösterilen her türlü tepki ise ilk tehdidin teyidi olarak yorumlanıyor.

Ancak burada mesele bu örgütlerin yapısı-doğası ya da şiddet kullanma düzeyi değil.PKK lideri 2000 yılında yaptığı savunmada,örgütün siviller ve rakip Kürt gruplar da dâhil olmak üzere 15 binden fazla ölümden sorumlu olduğunu açıkça kabul etmişti.Bu satırların yazarı,PKK'den gelen tehditler nedeniyle yıllarca saklanmak zorunda kaldı.Alman güvenlik makâmları,yurtdışında yeni bir kimlik;hattâ yüz ameliyâtı bile teklif etmişlerdi.

Bu örgütlerin şiddet ile ilişkisini kabul etmek meselenin özünü değiştirmez.Bu anlatılar ya da bu örgütlere dâir görüşler,Filistinlilerin ya da Kürtlerin marûz kaldığı yapısal baskıyı perdelemek için kullanıldığında,bu yaklaşım metodolojik olarak sorunludur.Militan grupların eylemlerini,kurumsal eşitsizliklerin yerini alacak şekilde merkeze koymak,baskının nedenini açıklamak değil,onu yeniden üretmektir.Daha temel bir sorun ise şudur:Egemen grubun,ezilenlerin direniş biçimini,bu direnişin meşrûiyetini belirleme hakkına sahip olduğunu varsaymak,bir ilke değil,bir kibir biçimidir.Bu,güçlü olanların sadece direnişi bastırmakla yetinmeyip,ezilenlere nasıl direnmeleri gerektiğini de dikte ettiği bir konumdur.

İfâde özgürlüğünün suçlaştırılması

Bu bağlamda en çarpıcı benzerliklerden biri,ifâde özgürlüğünün yasal yollarla bastırılmasında ortaya çıkıyor.Almanya ile ABD'nde,anti-Semitizm suçlamaları giderek daha fazla bir şekilde,İsrail politikalarını eleştirmenin meşrûiyetini sorgulamak;ya da Gazze bağlamında "soykırım" terimini kullanmayı itibârsızlaştırmak için kullanılıyor.Bu dinamik henüz ABD ve Avrupa'da yasalara tam olarak yansımadı.Ama anti-Semitizm suçlaması,İsrail'e eleştirel yaklaşanların meşrû kamusal söylem sınırlarının dışına itilmesine yönelik açık bir çabadır.

Açık konuşmak gerekirse,Türkiye'de Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler,bu durumu acı bir tebessümle karşılıyoruz.Çünkü bizde "Türklüğü aşağılamak" uzun süredir bir suç sayılıyor.Ermeni Soykırımı'na kamuya açık şekilde atıfta bulunmak,onlarca yıldır yargılanma sebebi oluyor.(10) Türk Cezâ Kânûnu'nun 301. Maddesi'ne göre,Soykırıma "soykırım" demek,ulusal kimliğe saldırı sayılıyor.Bu suçlama,2007 yılında suikasta uğrayan Hrant Dink'in hedef hâline gelmesinde merkezî rol oynamıştı.Aynı yasa,bu satırların yazarı da dâhil olmak üzere,birçok kişiye karşı kullanıldı.Hrant Dink'in oğlu Arat Dink,sadece "soykırım" kelimesini yayımladığı için bir yılı aşkın hapis cezâsına çarptırıldı.

Hrant Dink'in öldürülmesinin ardından gelen yoğun toplumsal tepki üzerine,hükûmet geri adım atmak zorunda kaldı.301. Madde'ye davâ açmak için Adâlet Bakanlığı'ndan özel izin alınması şartını getirdi.Ancak bu yasa hâlâ,Ermeni Soykırımı hakkında konuşan herkesin başının üzerinde Damokles'in kılıcı gibi sallanıyor.Bu târihsel tecrübeyi yaşamış olan bizler için,ABD ile Almanya'nın İsrail'in soykırımı üzerine yapılan tartışmaları anti-Semitizm olarak damgalayıp ifâde özgürlüğü kapsamı dışına itmesine pek de şaşırmıyoruz.

Türkiye'deki akademisyenler ile aktivistler arasında uzun zamandır dolaşan bir söz vardır:"Batı'da uygulamaya sokulacak baskıcı önlemler önce Türkiye'de test edilir." Trump döneminde yükselen otoriter söylem bu izlenimi daha da pekiştirdi -Bu,Türkiye'de birçoklarının zâten çok yakından bildiği taktiklerin bir yansımasıydı.

İsrail ile Türkiye arasında dikkat çekici yapısal benzerlikler var.Daha önce de belirtildiği gibi,bunlardan en önemlilerinden biri,her iki devletin de işledikleri kitlesel şiddet suçlarını inkâr etme konusundaki ortak yaklaşımıdır.Her iki ülke de kendi varlıklarını sürekli bir tehdit altında görmekte,bu algıya göre şekillendirilmiş uzun vadeli güvenlik doktrinleri geliştirmektedir.Bu doktrinlerin temel unsurlarından biri dışa dönük saldırganlıktır.Hem İsrail'in hem de Türkiye'nin genişlemeci politikalar izlemesi,resmî sınırlarının ötesine uzanan müdâhalelerde bulunması tesâdüf değildir.

Sonuç olarak,Ortadoğu'da iki Apartheid rejimiyle karşı karşıyayız.İsrail'in Apartheid rejimi olduğu konusunda oldukça geniş,köklü bir literatür vardır.Türkiye'de de Hristiyanlar,Yahudiler,Kürtlerle Aleviler hukûk önünde tam eşitliğe sahip değildirler.Yürütme,yasama ya da yargının en üst kademeleri açık ya da gizli yasal tedbirler ile yerleşik kültürel normlarının birleşimi sonucu bu gruplara tamamıyla kapalıdır.İsrail ile Türkiye -biri Yahudi devleti,diğeri Türk devleti olarak- egemen etno-dinsel kimliğin dışında kalanları marjinalleştirerek disiplin altına alma konusunda benzer yöntemleri benimsemişlerdir.Sıradan baskı mekanizmaları yetersiz kaldığında,her ikisi de kitlesel şiddete başvurmaktan çekinmez.(11)

İsrail'in Gazze'deki soykırımı,kendi târihsel bağlamıyla şekillense de mantık düzeyinde ulus-devletin güvenlik paranoyasına dâir ders kitâplarına girecek bir örnektir:Burada savunma,tahakkümle birleşmiş ve ötekinin yok edilmesine dönüşmüştür.Kalıcı barışın,ancak tehdit olarak görülen unsurların tamamen ortadan kaldırılmasıyla sağlanabileceği inancı yeni değildir.Bu,târihin uzun süreli bir kalıbının yalnızca yeni bir tekrârından ibârettir. Bir sonuç yerine

İçinde bulunduğumuz târihsel ânı anlamlı kılan,yalnızca İsrail'in şiddet eylemleri değildir.Buna ek olarak,Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanının bu şiddete verdiği -ya da veremediği- tepkidir de.Bunun nedeni,alanın kısmen İsrail ile kurduğu sembolik kurumsal yakınlıkla şekillenmiş olmasıdır.Gazze'deki gelişmeler,bu nedenle alan içinde derin bir kriz yaratmıştır.Bir zamanlar diğer vak'alar hakkında açık,net konuşabilen akademisyenler,şimdi aynı ahlâkî ilkeleri İsrail'e uygulamakta ikircikli davranıyorlar -ya istekli değiller ya da cesâret edemiyorlar.Evrensel ilke yerine ulusal sadâkati önceleyen pek çok kişi -belki de farkında bile olmadan- inkârcılığın sıradanlığına sürüklenmiş durumda.

Bu nedenle tanık olduğumuz şey sadece bir siyâsî kriz ya da insânî felâket değil;aynı zamanda ahlâkî entelektüel altyapının çöküşüdür.Bir zamanlar yargılarımıza yön verdiğini iddiâ eden gelenek -aydınlanmaya dayanan,savaş sonrası ahlâkî dil ile şekillenen,Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nda vücût bulan bu gelenek- bugünün yükünü taşıyamıyor.Arendt'in sözünü ettiği o korkuluklar artık yok,ama yön arayışımız devâm ediyor."Das Licht der Öffentlichkeit verdunkelt alles -kamusal alanın ışığı her şeyi karartıyor." (12) Arendt'in bu metaforu çok çarpıcıdır:Aydınlatmayan,aksine gözleri kamaştıran bir ışıktır bu.Sadece gerçeği değil,vicdânı ve bizi insân yapan değerleri de karartır.Medya,siyâsetçiler,kurumlar tarafından sunulan "açıklık",çoğu zaman karanlığı daha da derinleştirmekten başka bir işe yaramıyor.

Önümüzdeki görev yalnızca ifşâ etmek değil,aydınlatmaktır -farklı bir ışık tutacak olanları bulmak ya da belki de onlara dönüşmektir.İşte şimdi ihtiyâç duyduğumuz başlangıç budur.Karanlık zamanlarda yaşıyoruz -Holokost ile Soykırım Çalışmaları alanı,bugünkü ahlâkî enkâzdan,mirâs aldığı isme ya da yozlaşmış geleneğine tutunarak çıkamaz.Alan,yolun sonunda değil -eğer cesâret edebilirse- radikal bir yeniden doğuşun eşiğindedir... *** 1-Hannah Arendt,Men in Dark Times (New York:Harcourt,1968),s. VIII.
2-Bu konuda istisnâlardan biri "The Journal of Genocide Research" dergisidir.İsrail'in soykırımsal eylemlerinin başlamasından bu yana,dergi bu soykırımı kınayan akademik yazılara yer vermiştir.
3-Hannah Arendt,Between Past and Future:Eight Exercises in Political Thought (New York:Penguin Books,2006),giriş bölümü.
4-Tammy Bruce,ABD Dışişleri Bakanlığı Basın Toplantısı,31 Mart 2025.Erişim:https://www.state.gov/briefings/department-press-briefing-march-31-2025/
5-Talat'ın 1916 Kongresi'ne sunduğu rapor için bkz. Tanin,29 Eylül 1916;1918 Kongresi için bkz. Yusuf Hikmet Bayur,Türk İnkılâp Târihi,Cilt III,Kısım 3 (Ankara:Türk Tarih Kurumu,1983),s. 44.
6-Lozan Barış Konferansı:Tutanaklar,Belgeler,(ed.) Seha L. Meray,Kısım 1,Cilt 1,Kitâp 1 (İstanbul:Yapı Kredi Yayınları,1993),s. 197. 7-Burada özellikle İsrail ve Türkiye'nin resmî inkâr stratejileri arasındaki paralelliklere odaklanıyorum.Bu,iki vak'a arasında önemli farklar olmadığı anlamına gelmiyor.Aksine,bu farkları yan yana incelemek bize son derece fâydalı ipuçları sunacaktır. 8-Her iki devletin karşı karşıya olduğu tehditlerin ne kadar gerçek olduğu -veyâ ne kadar farklı oldukları- nihâyetinde ikincil önemdedir.Çünkü bu işin mantığında algının,gerçekliğin önüne geçmesi yatmaktadır ve grubun kendisini tehdit altında görmesi,tehdidi niteliğinden bağımsız gerçek hâline sokar.Ayrıca,Türk inkârcıları bu mantığı tersine çevirerek,Yahudilerin Almanya için tehdit oluşturmadığını ama Ermenilerin -Rusya'nın desteğiyle- İmparatorluğu bölmeye hazır bir tehlike olduklarını öne sürerler. 9-Lozan Barış Konferansı:Tutanaklar,Belgeler,(ed.) Seha L. Meray,a.g.e.,s. 199. 10-Burada "Türklüğü aşağılamak" ile anti-Semitizm'in eşdeğer kavramlar olduğunu söylemiyorum.Ancak,her iki terimin de -iktidâr sahipleri tarafından- eleştirel düşünceyi bastırmak ve açık tartışmayı susturmak için araçsallaştırıldığını vurgulamak istiyorum. 11-Türkiye ile İsrail arasındaki önemli bir farkı kişisel bir notla vurgulamak istiyorum.Ermeni Soykırımı 110 yıl önce gerçekleşti,ancak tüm bu onyıllardan sonra bile,bu konuda tavır alan Türkiye merkezli akademisyenlerin sayısı çok az.Hâlâ bir avuç bile değiliz.1993'te,17 yıllık sürgünden sonra Türkiye'ye geri döndüm.Ermeni Soykırımı üzerinde çalıştığım için,ilerici ve demokratik çevrelerde bile derin bir dışlanmayla karşı karşıya kaldım.İçime kadar bir yabancı ve yabancı gibi muâmele gördüğümü hissedebiliyordum.Bu dışlanmanın bir sonucu olarak,akademik çalışmalarımı sürdüremedim ve 1997'de tekrâr Türkiye'den ayrıldım.Bir keresinde deneyimlerimi ve duygularımı "Kendi Ülkesinde Cüzzâmlı Olarak Gezinmek" başlığı altında yazmıştım,ancak bunu hiç yayınlamadım bile.
İsrail ve Gazze'deki soykırımla farklı bir gerçekliğe tanık oluyoruz.Olaylar gerçek zamanlı olarak gelişmeye devâm ederken,birçok Yahudi âlimin sadece teoride değil,aktivist olarak da net bir duruş sergilediğini görüyorum.Yaptıklarına hayrân olmamak ve saygı duymamak imkânsız. 12-Hannah Arendt,Men in Dark Times,a.g.e.,s. IX. Not:Bu yazı ilk olarak 9 Nisan 2025'te The Armenian Mirror Spectator'da yayınlanmıştır.

*Prof. Dr. Taner Akçam,Thinking in dark times:The end of tradition and the crisis of Holocaust and Genocide Studies,The Armenian Mirror Spectator,9 Nisan 2025;Prof. Dr. Taner Akçam,Karanlık zamanlarda düşünmek:Geleneğin sonu ve Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nın krizi,Agos,20 Mayıs 2025.

https://mirrorspectator.com/2025/04/09/thinking-in-dark-times-the-end-of-tradition-and-the-crisis-of-holocaust-and-genocide-studies/ https://www.agos.com.tr/tr/yazi/32653/karanlik-zamanlarda-dusunmek-gelenegin-sonu-ve-holokost-ile-soykirim-calismalarinin-krizi