"Kilisenin yıkılmasını Araplar engelledi"/Dikranuhi Natour Parigian*

Fransa Millî Kütüphânesi'nde görevli olan Raffi Tajirian'ın teyzesi Dikranuhi Natour Parigian,1999'dan bu yana ABD'nde yaşıyor."Beş kız kardeşiz,birimiz Fransa'da,birimiz Türkiye'de,birimiz Avustralya'da,birimiz ABD'nde,birimiz ise Bağdat'taydı,öldü" diyor Parigian.En büyük ablası Irahid'in Bağdat'ta kaldığını,iki oğlunu Irak-İran Savaşı sırasında kaybettiğini ve bunun acısına dayanamayarak vefât ettiğini söylüyor.Parigian,kendi hikâyesininin yanı sıra Irak'taki Ermeni geçmişini anlattı.

-Ermenilerin Irak'taki geçmişi ne zamana dayanıyor?

Bunun için kesin bir târih veremeyiz elbette.İran'ın Eski Çuha şehrinde tüccâr Ermeniler varmış.Onların büyük bir kısmı ticâretle uğraşırlarmış ve bu kapsamda Irak'la da sürekli iş yaparlarmış.Bu tüccârların çok büyük bir kısmı,iş için 1600'lü yıllarda Irak'a göç etmiş.Ancak göç eden bir diğer grup Ermeni ise tüccâr değilmiş.Bilindiği gibi Ermeniler,zamanında İran'da da katliâma marûz kalmışlardı,o katliâmdan sağ kalanlar Irak'a göç etmiş.Yalnızca Bağdat değil,Basra'da da Ermeniler çok rahat yaşıyordu.

Tüccâr Ermeniler,1700'lü yıllarda Bağdat'taki en eski Ermeni Kilisesi olan Surp Asvadzadzin Kilisesi'ni inşâ ettiler.Bu kilise,1960'larda büyük bir bâdire atlattı.Dönemin hükûmeti,kilisenin yıkılmasını ve yerine rezidans dikilmesini istedi.Vinçler yıkmak için kiliseye geldiğinde,bölge halkı,ki tamamı Araplardan oluşuyor,hiç Ermeni yok,kilisenin önünde durup yıkılmasına engel oldular.Iraklılar,Meryem Ana'ya saygı duyuyorlar.Böylece kilise,hâlen olduğu yerde duruyor,yıkamadılar,yıktırtmadılar.

Ermeniler İran'dan Irak'a göç ederken,Şah Abbas Ermenilerden Bağdat'ı yeniden inşâ etmelerini istemiş.O dönem Bağdat şehri çok karışmış,düzeltmelerini söylemiş.Bağdat'ta Gom Nazar denen biri varmış,bu kişinin Ermeni olduğu söyleniyor.Bağdat'ın haritasını çizen oymuş.Şehir,hâlen o haritadaki gibi şeklini koruyor.Adı mı Nazar,yoksa soyadı Nazaryan mı,bilinmiyor.Abbas döneminde Irak hükûmetinde çok Ermeni vardı.

-Sizin hikâyeniz nedir?Ne zaman,nerede doğdunuz?

Ben Musul'da dünyâya geldim.Annem Harputlu,babam Erzurumlu.Erzurum'daki ünlü Sanasaryan Okulu'nda öğrenci olan babam,Irak'a göç ederken 13 yaşındaymış.Annem henüz dört yaşındayken,Türkiye sınırındaki Zakho denen bir köyde annesini kaybetmiş,anneannem orada ölmüş.Bir süre sonra Ermeniler oradaki yetimleri toplamışlar.Osmanlı döneminde orduyla çalışmış Ermeni doktorlar o yetimleri toplamışlar,ki bu isimlerden Dr. Astarcyan'dır ki rûhu şâd olsun,çok iyi hâtırlanır.Dr. Astarcyan ve onun gibilerden oluşan bir grup,Ermeni yetimleri toplayarak Musul'daki yetimhâneye getirmişler.Annem de o yetimlerden biriymiş.O dönem kız çocukları çok bekletilmeden,henüz 16 yaşında evlendirilir ve anne olurlardı.Babamın annesi de bir gün yetimhâneye gitmiş,annemi görmüş ve evine almış.Annem henüz 12 yaşındaymış o eve gittiğinde.Üç yıl yanlarında kalmış,büyütmüşler onu,sonra da oğullarıyla evlendirmişler.Biz de beş kız kardeş,Irahid,Lioni,Vartiter,Vehanush ve ben,bu şekilde Musul'da doğduk.Musul tutucu bir şehirdi.Kız çocukları,ortaokulu bitirdikten sonra evde oturtulurdu.Babam biraz gelişmiş bir insândı ve bu durum onun fikirleriyle hiç uyuşmuyordu.İki ablam,Irahid ve Lioni,altıncı sınıfı bitirdikten sonra evde oturmak zorundalardı.Babam da,kızlarının geleceği için 1952'de Musul'dan Bağdat'a taşındı.Musul'da yaşasaydık,ortaokuldan sonra evde oturacaktım.Oysa Bağdat'ta önce liseyi,ardından da üniversitede İngilizce öğretmenliği bölümünü bitirdim.Irak yasalarına göre,dört yıl doğduğunuz şehirdeki bir okulda eğitim vermeniz gerekiyor,o yüzden de üniversiteyi bitirdikten sonra dört yıl Musul'da görev yaptım.

-Bağdat'ta Sivadjian-Tarkmanchats dışında Ermeni okulu var mı?

Bu okul,1900'lerin başında inşâ edilmiş.O zamanlar Bağdat'ta Surp Yerortutyun Kilisesi'nde küçük bir okul varmış.O okul,zamanla büyümüş.Ancak Bağdat'taki tek Ermeni okulu,bu değil.Sivadjian-Tarkmanchats,ana sınıfından liseye kadar eğitim veren tek Ermeni okulu.Ayrıca ülke çapında karma eğitim veren tek okul olma özelliği de taşıyor.Öyle ki,Avrupa'dan Irak'a kültürel delegasyonlar geldiğinde,model olarak bu okul gösterilirdi.Onun yanı sıra Bağdat'ın Slekh İlçesi'nde bir ilköğretim okulu vardı.Orada fazla Ermeni nüfûsu olmadığı için yalnızca altıncı sınıfa kadar eğitim veriliyordu.Ayrıca Sarazengin bölgesinde de bir ilköğretim okulu bulunuyor.

-Sarazengin'in ismi nereden geliyor?

Sara,1800'lerin sonunda yaşayan,köyleri olan,gittiği her yerde önüne kırmızı halı serilen çok zengin bir Ermeni'ymiş.Irak,o zamanlar Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı,ihtiyâç duydukları zaman İmparatorluğa para yardımında bulunurmuş.Sara,zengin olduğu kadar güzelliğiyle de isminden sıkça söz ettirirmiş.Irak'taki Türk vali,Sara'ya gözünü dikmiş ve onunla evlenmek istemiş ancak Sara valiyi reddetmiş.Bunun üzerine vali,kadını tehdit etmiş.Tehdit üzerine Sara,İngiliz Konsolosluğu'na başvurmuş,yetkililer Sara'yı önce Basra'ya,ardından da İngiltere'ye kaçırmışlar.Sara,İngiltere'de bir hayât kurmuş ve oğluna,kendisini İngiltere'ye kaçıran konsolos yetkilisinin adını vermiş.Semtin adı bugün hâlen Sarazengin olarak anılıyor.Resmî ismi farklı da olsa,herkes o bölgeye Sarazengin der,kimse resmî ismini kullanmaz... *Dikranuhi Natour Parigian,"Kilisenin yıkılmasını Araplar engelledi",Röportaj:Vartan Estukyan,Agos,19 Ağustos 2016. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/16292/ermeniler-bagdatta-fransadakinden-daha-rahat-yasiyorlardi

"Ermeniler Bağdat'ta Fransa'dakinden daha rahat yaşıyorlardı"/Raffi Tajirian*

Fransa Millî Kütüphânesi'nde görevli olan Raffi Tajirian'la Irak'tan Fransa'ya uzanan,arada Türkiye'nin de yer aldığı hayât hikâyesini konuştuk.

"Size kim dedi bizi böyle darmadağın,târumâr edin diye?Şimdi her gökyüzüne baktığınızda yıldız yıldız bizi göreceksiniz." Şâir Kevork Emin'in bu dizelerine hak vermemek,elde değil.Dizenin ikinci bölümü bize diasporadaki Ermenileri çok yalın bir dille anlatıyor.Ancak biz Ermenilerin dahi görmediği ve belki de görmek istemediği bir başka diaspora da var:Doğu'daki Ermeniler.İran ve İsrail [Filistin]'de yaşayan Ermenilerin târihsel geçmişleri yüzyıllar öncesine dayansa da pek çok Ortadoğu ülkesi için bunu söylemek doğru olmaz.Bunun en çarpıcı örneklerinden biri de Irak'taki Ermeniler.ISİD'in Musul'u işgâlinden sonra yerlerini yurtlarını terkeden Iraklı Ermenilerle ilk tanışmam Yozgat'ta olmuştu.Hepsi eve dönemeyeceklerini biliyor,bir ân evvel kâğıt işlemlerini halledip yurtdışına göç etmenin yollarını arıyorlar.Geçen hafta bir başka Iraklı Ermeni'yle tanıştım.O,Yozgat'takilerden biraz daha şanslı,yolu henüz gençken Fransa'ya düşmüş.Fransa Millî Kütüphânesi'nde görevli olan Raffi Tajirian'la Irak'tan Fransa'ya uzanan,arada Türkiye'nin de yer aldığı hayât hikâyesini konuştuk.

-Nerede doğdunuz,çocukluğunuz nerede geçti?

Babam,1953'te Irak hükûmetinin kendisine verdiği bursla eğitim için Fransa'ya gitmiş.Orada iki yıl kaldıktan sonra Bağdat'a dönüp annemle evlenmiş.Evlendikten sonra eğitimini tamamlayabilmek için annemi de yanına alarak yeniden Fransa'ya gitmiş.Ben ise 1957'de Fransa'da doğmuşum.Babam eğitimini tamalayınca 1958'de Bağdat'a dönmüşüz.Elbette Fransa'ya dâir hiçbir şey hâtırlamıyorum çünkü henüz bir buçuk yaşındaydım.O yüzden sıklıkla Irak'ta doğduğum hissine kapılıyorum.Dolayısıyla kemiklerim,rûhum Irak'a ait,ben oralıyım.Gerek anne gerek baba tarafımdan bütün akrabalarım da Bağdat'taydı.

-Çocukluğunuzda Bağdat'taki Ermeni nüfûsundan söz eder misiniz?

Bağdat'taki Ermeni kilisesinin verilerine göre Ermeni nüfûsunun 25 bin olduğu söyleniyordu ancak bu sayı hiçbir zaman kesin değildi.Şunu söyleyebilirim;Bağdatlı Ermenilerde karma evlilik çok nâdir rastlanan bir durumdu.Dolayısıyla Ermenilerin nüfûsu sabitti.Bunların büyük bir kısmı Apostolik,bir kısmı Katolik ve bir kısmı da Protestan'dı.

-Bağdat'ta Ermeni okulu var mıydı?

Evet.Ben eğitimimi Sivadjian-Tarkmanchats Ermeni Okulu'nda aldım.Bu okulda ana sınıfından liseye kadar eğitim veriliyordu.Ben de ana sınıfı ve ilköğretimimi burada tamamladım.Ancak ortaokul ve lise eğitimimi başka okullarda aldım.Sivadjian-Tarkmanchats Okulu'nun en önemli özelliği ise,Irak'ta karma eğitim veren tek okul olması.Ayrıca okul,karma eğitim verebilmesi için devletten herhangi bir izne de tâbi tutulmuyor.Irak'ta elbette sıkıntılar yaşanıyordu ama bunlar hiçbir zaman Ermeniler özelinde olmadı.Eğer bir sorun varsa,Irak'ta yaşayan herkes için vardı.Zâten ülke genelinde her şey yolundayken,Ermeniler de çok rahat bir yaşam sürüyorlardı.Irak'ta Ermenilere saygı duyulurdu.

-Bildiğiniz üzere Türkiye'de kısa süre önce darbe girişimi oldu.Gelmeden önce herhangi bir tedirginlik yaşadınız mı?

Sivadjian-Tarkmanchats Okulu'nda bir süre eğitim aldıktan sonra,1965'te Lüblanlı bir çiftin kurucusu olduğu bir başka özel okula kaydoldum.Oradaki üç yılımın ardından 1968'de Bağdat'taki Amerikan okulunda eğitimime devam ettim.Ancak orada henüz eğitimimin ikinci yılında Baas rejimi etkisini iyice hissettirdi ve beni okuldan kovdular.Baas rejimi gelince Irak'taki Ermeniler bir hayli zor bir dönem geçirdi.Yalnızca Ermeniler değil,tüm Bağdat için zor bir dönemdi,insânlara baskı yapıyorlardı,evlerine el koyuyorlardı.

1963-1964 yıllarında küçük çaplı darbeler oldu Irak'ta.Dolayısıyla biz Türkiye'de yaşanan bu gibi durumlara alışkındık.Günlerce perdelerimiz kapalı hâlde evde sıkışıp kaldığımızı,dışarı adımımızı atamadığımızı hâtırlıyorum.Sürekli hükûmet değişikliği olurdu.Bugün mevcût bir hükûmet varken,ertesi gün o hükûmetin yerine bir başkası geçmiş olurdu.O yüzden bugün burada yaşananları görünce pek de etkilendiğimi söyleyemem,ben zâten bunlara çocukluktan alışkınım.

Yalnızca bir şey bizi endişelendirdi.İstanbul'daki havalimanının kapalı olduğunu söylediler.Biz gelmeden bir gün önce İstanbul'dan Fransa'ya gidecek tanıdıklarımız vardı ama havaalanı kapalı olduğu için gidemediler.Buradaki akrabalarımıza telefon ettik;onlar da herhangi bir sorun olmadığını söyleyince endişemiz ortadan kalktı.Üzerinde birkaç gün düşünüp gelmeme konusunda kafa yormadık yâni,sorun yok dediklerinde kalktık geldik.

-Fransa'ya göç etmeniz rejim dönemine mi denk geliyor?

Okuldan kovulduktan sonra,başka bir okula kaydoldum.Liseyi bitirdim ve üniversitede diş hekimliği bölümünü kazandım.Üç yıl sonra,1977'de eğitimimi tamamlayamadan Fransa'ya gittik.13 Temmuz 1977'de Bağdat'tan yola çıktık,6 Ağustos'ta Fransa'ya vardık,ancak babam,Irak'taki evimizin satış işlemleriyle uğraştığı için Kasım'da gelebildi yanımıza.

-Fransa'daki ilk birkaç yılınız nasıldı?

İlk başta hiçbir resmî kâğıdımız olmadan kaldık.Bir gün bize bir mektûp geldi.Mektûpta artık Fransa'da kalamayacağımız yazıyordu.Bunun üzerine Ermeni biriyle iletişime geçtik,o,bize mülteci olmamız gerektiğini söyledi.Ancak mülteci olabilmemiz için bir sebep göstermemiz gerekiyordu,ya siyâsî kaçak olmamız veyâ hapse girmiş olmamız gerekiyordu,ailemizde böyle hiç kimse de yoktu.Bizi ailecek ilgili kuruma çağırdılar.Orada çalışan bir yetkili,babama neden mülteci olmak istediğimizi sordu.Babam da bunun üzerine Irak'ta bir gelecek görmediğini,yakın zamanda savaş çıkacağını düşündüğünü söyledi.Nitekim 1977'de biz Fransa'ya göç ettik ve 1980'de de Irak ile İran arasındaki savaş başladı.Görevli,babamın savaş çıkacağını nereden bildiğini sorunca,babam da ülkede yaşanan gelişmelerin sonucu olarak savaşın kaçınılmaz olduğunu söyledi.Bunun üzerine görevli,"Biz size haber veririz" dedi.Onlardan cevâp gelene kadar biz hemen her kuruma oturma izni için başvurularda bulunduk ve istisnâsız hepsinden ret cevâbı aldık.İki ay sonra bir mektûp geldi,nasılsa ret cevâbıdır diyerek bir kenara attık.İki gün sonra mektûbu açıp okuyunca öğrendik ki meğer adamlar bizi kabul ediyorlarmış.Bu süreç yaklaşık bir buçuk yıl sürdü.O süre zarfında kayıt-dışı kaldık.Tabiî o sırada Fransızca kursuna yazılmıştık.Vaftiz babam Fransa'da yaşıyordu,anneme işsiz kalmaması için dükkânında bir iş verdi.Aslında devletin üzerine yük olmadık.Zâten zamanla yaşama tutunduk.Babam,Irak'taki evimizi sattığı parayla,kaldığımız yerin karşısında bir ev satın aldı.1984'te de resmen Fransa vatandaşı olduk.Ailede ilk vatandaşlığı alan bendim,diğerleri benden bir yıl sonra,1985'te vatandaş olabildiler.

-Vatandaş olduktan sonra hayâtınız nasıl devam etti?

Üniversitede İngilizce ve bilgisayar programcılığı eğitimi aldım.Bir tanıdığım,Amerikan bankası olan "Citybank'ta bir iş var,çalışmak ister misin?" diye sordu,kabul ettim.1992'ye kadar orada çalıştım.İki kere üst üste ABD'ne gittim,aklımda oraya göç etmek vardı.1990'da yine ABD'ne gitmeyi düşünüyordum,Türkiye'de yaşayan teyzemi aradım,o da beni Türkiye'ye gelmem konusunda iknâ etti.Hava değişikliği için 1990'da Türkiye'ye geldim.O sırada eşim Vilma'yla tanıştım.Aynı yılın Aralık ayında yeniden Türkiye'ye geldim ve Vilma'yla nişânlandık.Bir sene sonra bu kez o,Fransa'ya geldi ve resmî nikâh kıydık,ardından da İstanbul'a gelip,4 Temmuz 1991'de Beşiktaş'taki Ermeni Kilisesi'nde kilise düğünümüzü yaptık.

1996'dan bu yana Fransa Millî Kütüphânesi'nde çalışıyorum.Ancak orada kitâplarla değil,kütüphânenin bütçe meseleleriyle ilgileniyorum.Bir gün kütüphânede aralarında Anadolu ve İstanbul'dan da gelen çok eski Ermenice kitâpların yer aldığı bir sergi düzenlendi.1996'da düzenlenen sergiyi ziyârete gitmiştim.Aklımın ucundan bile geçmiyordu orada çalışacağım,sergiden üç ay sonra birisi beni telefonla arayarak,bana iş teklif etti.Sergiyi gezmeye gittiğim yerde üç ay sonra çalışmaya başladım. -Türkiye'ye ilk ziyâretinizde neler hissettiniz?

Türkiye,babamın,büyükbabamın doğduğu yer,bir nevi vatanım sayılır.Ama çok net hâtırlıyorum,uçak iniş hâlindeyken,"Neden geldim Türkiye'ye?" diye sordum kendime.Bu düşünce bir dakika bile sürmedi,çünkü zâten dediğim gibi bir nevi vatanımdı burası.Uçak İstanbul'a iner inmez,teyzeme "Burası Bağdat'a benziyor" dedim.Her İstanbul'a geldiğimde,şehir bana Bağdat'ı hâtırlatıyor.Aynı ortam,insânlarda aynı yüz ifâdesi...O yüzden buraya geldiğimde kendimi yabancı hissetmiyorum.İlk ziyâretimden sonra 17 kez İstanbul'a geldim.

-Bağdat'ta doğup büyümenize rağmen,hayâtınızın daha uzun bir bölümünü Fransa'da geçirdiniz.Irak'ta Ermeni olmakla Fransa'da Ermeni olmak arasındaki farklar neler?

Irak,Fransa gibi özgür bir ülke değildi ancak Ermeniler Irak'ta Ermeniliklerini daha rahat bir şekilde yaşıyorlardı.Biz Bağdat'ta evde,okulda ve sokakta Ermenice konuşurduk.Hattâ arkadaşlarımızla buluştuğumuzda,aramızda Ermeni olmayanların da bulunmasına rağmen,kendi aramızda Ermenice konuşurduk ve o arkadaşlarımız bizi ne yadırgar,ne de suçlarlardı,ayrıca bu durumdan alınmazlardı da.Çünkü bizim böyle bir geleneğimiz,kültürümüz olduğunu bilirlerdi.Ermeniler,kendi aralarında Ermenice konuşurlardı.Iraklılar,Ermenilerde ülkenin genelinden yüksek bir kültürel düzey olduğunu bilirler ve buna saygı duyarlardı.

Fransa'da böyle bir durum sözkonusu değil.Fransa'da Ermeniler kendilerini diğer herkesten kültürel anlamda daha alçakta görüyor.Bağdat'ta onaltıncı yüzyılda tüccâr olarak giden bir Ermeni'nin torunları hâlen Ermenice konuşurken,Fransa'da ikinci nesil artık Fransızca dışında dil bilmiyor.

Irak'ta yaşayan 25 bin Ermeni,kendi dilini ve kültürünü,Fransa'daki 400 bin Ermeni'den daha rahat yaşıyordu.Irak'ın genelinde 18 farklı etnik kimlikte topluluk vardı.Ülkenin yüzde 60'ını Araplar,kalan yüzde 40'ını ise diğer halklar oluşturuyordu.Bu yüzden "Iraklı bir Ermeniyim" dediğinizde kimse sizi yadırgamıyordu.Hâtırladığım bir örnek vereyim,patronlar,çıraklarına şöyle derlerdi:"Git,Kürt'ten ekmek al","Afgan'dan patates getir." Bunu,kimlikleri aşağılamak için kullanmıyorlardı,belirtme sıfatı olarak öyle diyorlardı.Tabiî bu söylediklerim,çocukluğum dönemindeydi.

Çocukluğumu geçirdiğim Irak'ta,Soykırım'dan kurtulan nesil hâlen hayâttaydı ve 60'lı,70'li yaşlarındaydı.Türkiye'nin en az yirmi farklı bölgesinden göç edenler vardı.Hâtırladıklarım şunlardı:Eğin,Antep,Konya,Karaman,Kayseri,Erzurum,Arapgir,İskenderun,Harput.Bu bölgelerden göç eden herkes,kendi lehçesini konuşuyordu.Sanıyorum ki,o nesil hayâtını kaybedince,lehçeler de onlarla birlikte öldü.Yine hâtırladığım bir şey var,Konyalı ve Kayserili Ermeniler biraraya geldiklerinde lehçelerilye değil,Türkçe konuşurlardı çünkü onlar zâten Türkiye'de de Türkçe konuşuyorlardı.Buna karşın Erzurum,Harput ve İskenderunlu Ermeniler,çok temiz Ermenice konuşurlardı.

Fransa'ya geldiğimizde,buradaki Ermenilerin dil ve kültürlerini daha rahat yaşadıklarını düşünüyorduk ama yanılmışız,Doğu ülkelerinde yaşayan Ermeniler,dili ve kültürü daha iyi koruyor.Fransa'nın da bize ayrı kazanımları oldu elbette.Kişisel gelişimime büyük bir katkısı olduğunu inkâr edemem.

"Kader onları Irak'a sürüklemiş"

"Büyükbabam Karamanlı,büyükannem ise şu ân Azerbaycan sınırları içerisinde yer alan Ganzaklı.Anne tarafımdan büyükbabam Erzurum,büyükannem de Harputlu.Babam,1925'te Kadıköy'de doğmuş.Doğduğu sokağı ziyâret etmek istedim ama bugün o sokağın artık yerinde olmadığını söylediler.1927'de Halep'e gitmişler.Amaçları ABD'ne göç etmekmiş.Orada babamı tanıyan bir ahbâbı,Karaman'da bir bankanın müdürü olan babamın amcasının Halep'te olduğunu,çok fakirleştiğini ve bir kilisenin müştemilatında kaldığını söylemiş.Babam da onun yanına gitmiş,onu yıkamış,temizlemiş.Ancak bir süre sonra babamın amcası ölmüş.Bir süre Halep'te kaldıktan sonra,1928'de Musul'a geçmişler,oradan da Bağdat'a yerleşmişler.Aslında bilerek Bağdat'a göç etmemişler,hedefleri her zaman ABD'ne gitmek olmuşsa da,kader onları Irak'a sürüklemiş..." *Raffi Tajirian,"Ermeniler Bağdat'ta Fransa'dakinden daha rahat yaşıyorlardı",Röportaj:Vartan Estukyan,Agos,19 Ağustos 2016. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/16292/ermeniler-bagdatta-fransadakinden-daha-rahat-yasiyorlardi

"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları"/Prof. Dr. Taner Akçam*

24 Nisan 1915'te Ermeni aydınların ve siyâsetçilerin İstanbul'dan sürgün edilmesiyle başlayan Ermeni Soykırımı'nın en önemli tanıklarından biri de Aram Andonyan.Aras Yayıncılık 24 Nisan'a denk gelen günlerde Aram Andonyan'ın önemli bir kitâbını yayınladı:"Cürm-ü Âzam".Kitâbın altbaşlığı şöyle:"Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi Naim Bey'in Tanıklığında Ermeni Soykırımı." Aram Andonyan tarafından kaleme alınan ve Ermeni Soykırımı hakkındaki,özellikle de 1916'da Suriye çöllerinde yaşananlar konusundaki en önemli kaynaklardan biri olan "Cürm-ü Âzam",Naim Bey'in Andonyan'a teslim ettiği el yazması notları ve Andonyan'ın derlediği bilgileri,telgrafları,resmî Osmanlı belgelerini ve birinci dereceden şahitlerin tanıklıklarını içeriyor.Ohannes Kılıçdağı'nın çevirdiği kitâbın önsözünü de Taner Akçam yazmış.Naim Bey hakkında daha önce de çalışmaları bulunan Akçam ile "Cürm-ü Âzam"ı konuştuk. -Naim Bey,ya da Efendi,Ermeni Soykırımı döneminde Halep'te görev yapan bir Osmanlı bürokratı.Görevi de Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi.Siz İletişim Yayınları'ndan geçtiğimiz yıllarda "Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talat Paşa Telgrafları" başlıklı bir kitâp yayınlamıştınız.Şimdi Aras Yayıncılık,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınladı.Sizin kitâbınızla bu kitâbın irtibâtı ya da bağlantısı nedir?

Hikâye çok basit:Osmanlı Belgelerinde "Naim Efendi" diye geçen,Andonyan'ın "Naim Bey" dediği kişi,Halep Muhâcirin Müdüriyeti kâtiplerindendir.Naim Efendi,1918 yılı Kasım ayında Halep'te Andonyan'a toplam 52 civârında Osmanlı belgesinin kendi el yazması kopyalarını vermiştir. Andonyan,bu belgelerin,el yazması kopyalarına ek olarak orijinallerini de ister.Bunun üzerine Naim Efendi,25 civârında orijinal belge de verir.Andonyan daha sonra,bu 52 belgeyi içeren el yazmalarını "Hâtırât" olarak tanımlar ve "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınlar.Ayrıca kitâpta,orijinal belgelerin görüntülerine de yer vermiştir.

1983 yılında Türk Târih Kurumu,Şinasi Orel ve Süreyya Yuca imzâlı "Ermenilerce Talât Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü" adlı bir kitâp yayınlar.Kitâp aslında bu iki yazara ait değildir ve Dışişleri Bakanlığı'nda bir komisyon tarafından yazılmıştır.Bu kitâp,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbındaki belgelerin sahte olduğunu iddia eder.Kitâp sahipleri,üç ayrı iddiada bulunurlar:"1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı yoktur.2-Olmayan bir adamın hâtırâtı da olamaz.Var diyorsanız el yazmalarını gösterin.3-Talât Paşa'ya ait olduğu söylenen telgraflar,12 farklı nedenden dolayı sahtedirler."

Ben 2016 yılında yayınladığım kitâp ile asıl sahtekârlık yapanların Türk Târih Kurumu yazarları olduğunu gösterdim.1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı vardır (Genelkurmay Başkanlığı bu şahsın varolduğuna dâir belgeleri yayınlamıştır.)2-Naim Bey'in el yazması "hâtırâtı" mevcûttur (el yazmalarının filmlerini buldum ve yayınladım.)3-Talât Paşa'ya ait olan ve sahteliği iddia edilen telgraflar,hakikidir.

Sonuçta,benim 2016'daki kitâbım,(Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talât Paşa Telgrafları-İletişim Yayınları) Andonyan'ın kitabındaki bilgilerin gerçek olduğu hakkında idi.Ama bu kitâp Türkçe'de mevcût değildi.İlginçtir,Andonyan kitâbı,tam hâliyle Ermenice dışında hiçbir dilde mevcût değildi.Kitâbının Fransızca çevirisi çok iyi idi ama ekler bölümü yoktu.İngilizce çeviri ise tam bir rezâletti ve çeviri bile değildi.Yanlışlarla dolu kötü bir özet idi.Dışişleri Bakanlığı Komisyon üyeleri,1983'te Andonyan'ın kitâbı hakkında yazarken,kitâbın Fransızca ve İngilizce baskılarını kullanmışlardı.

Şimdi Andonyan'ın kitâbının tam gerçek hâlini Türk okuyucularla buluşturmuş bulunuyoruz.Bu kitâbı Ohannes Kılıçdağı'nın mükemmel çevirisi ile okuyuculara buluşturan Aras Yayıncılık'a özel bir teşekkür borçluyuz.Bu arada kitâbın İngilizce baskısını da hazırlamakta olduğumuzu bildirmek isterim. -Ne anlıyoruz bu kitâbın ihtivâ ettiği tanıklıklardan?

Kitâbın iki önemli tanığı vardır,birisi Andonyan'ın kendisidir,diğeri de Naim Bey (Efendi)'dir.Kitâp târihî önemi hâizdir.Çünkü Ermeni Soykırımı'nın ilk ciddî belgelenmesidir.Andonyan,kendi gördüklerini Naim Efendi'nin bilgileriyle tamamlayarak bize Suriye çöllerindeki imhâ sürecini tüm çıplaklığı ile gözümüzün önüne serer.Naim Efendi,Ermenilerin imhâ edilmesine ilişkin orijinal Osmanlı belgelerini vermiştir ve bu belgeler hiçbir itirâza yer vermeyecek tarzda,imhâ emirlerinin İstanbul'dan geldiğini göstermektedir.Örneğin bir telgrafta Talât Paşa,"Türkiye'de mevcût bütün Ermenilerin tamamen mahv ve imhâ edilmelerinin Cemiyet'in emriyle hükûmetçe kararlaştırıldığı evvelce de bildirilmişti.[...] Kadın,çocuk,sakat diye düşünülmeyerek imhâ önlemleri ne kadar feci olursa olsun,vicdânî duygulara kapılmadan varlıklarına son verilecektir",diye emir vermektedir.

Türkiye hükûmetlerini telâşa sokan ve 1983 yılında sözünü ettiğim kitâbı yayınlamalarına yol açan bu gerçekliktir.1983'ten 2016'ya kadar 35 yıl kadar,herkes bu kitâptaki Osmanlı belgelerinin ve özellikle de Talât Paşa telgraflarının sahte olduğuna inandırıldı.Bugün ise artık biliyoruz ki belgeler hakikidir ve Andonyan bize doğru bilgiler aktarmıştır.

Şunu rahatlıkla iddia edebiliriz:Türkiye hükûmetlerinin inkâr teorisi çökmüştür.Elbette inkâr etmeye devam edeceklerdir ama kendilerine başka bir hikâye bulmaları gerekmektedir. -Biraz da Aram Andonyan üzerinde duralım mı?Nasıl bir kişilik Aram Andonyan ve çölden kurtulduktan sonra neler yapmış?

Andonyan saygı duyulması gereken bir kişilik.Ermeni asıllı bir Osmanlı aydını,gazeteci,araştırmacı ve yazar.Balkan Savaşı üzerine yazdığı kitâpla tanınıyor.Hayât hikâyesi hakkında ayrıntılı bilgi,Rita Soulahian Kuyumjian'ın "The Survivor:Biography of Aram Andonian" kitâbından elde edilebilir.24 Nisan 1915'te tutuklanan Ermeni aydınlarından birisidir.Ve ölümden tesâdüfen kurtulur.1916 kış aylarında,Halep yakınlarındaki Meskene kampına ulaşır ve orada sahte bir kimlikle hayâtını sürdürür.Daha sonra içlerinde Naim Efendi'nin de olduğu kamp yöneticilerine rüşvet vererek Halep'e kaçar.Ve Halep'te meşhûr Baron Oteli'nde saklanır.Cemal Paşa da dâhil,Osmanlı subaylarının sürekli uğrak yeri olan bu otelde,Soykırım'a birincil elden tanıklık eder.

1918 Ekim ayına kadar saklandığı dönemde gizli olarak kırımdan kurtulanlarla ilişki kurar ve onlara başlarından geçenleri yazmalarını söyler.Bu çağrısını,Halep'in İngilizlerin eline geçmesinde sonra yayına başlayan "Hay Tzayn (Ermeni Sesi)" dergisi aracılığıyla da tekrar eder.Böylece,hayâtta kalmayı başarmış yüzlerce Ermeni'yle konuşmayı başarır.Onların hayât hikâyelerini kâğıda dökmelerini sağlar.Onun bu çabaları sonucu,Ermeni Soykırımı konusundaki en önemli arşivlerden biri oluşur.Bu arşiv bugün Paris'teki Boğos Nubar Kütüphânesi'ndedir.Çünkü Andonyan,ölünceye kadar bu kütüphânenin müdürlüğünü yapmıştır.Raymond Kévorkian ağırlıklı bu belgelere dayanarak,bir ansiklopedi ("Ermeni Soykırımı"-İletişim Yayınları,çeviren:Ayşen Taşkent Ekmekçi) niteliğindeki önemli kitâbını yayınlamıştır.Belgelerin bir kısmına Fransızca olarak Boğos Nubar Kütüphânesi sayfasından ulaşılabilir.Önemli bir kısmı da Krikor Gergeryan Arşivi'nde,Ermenice olarak mevcûttur.

Özetle,Andonyan'ın,Soykırım'ın belgelenmesine ve kurbânların seslerinin duyulmasına yaptığı katkı tek kelime ile muazzamdır... *** Aram Andonyan kimdir?

İstanbul'da,Andon Ağa diye anılan bir balıkçının evlâdı olarak 1879 yılında dünyâya geldi.Naregyan ve Esayan Ermeni okullarından sonra Fransız okulunda eğitim gördü.Arevelk [Doğu] gazetesinde Ermeni aydınları Krikor Zohrab ile Hırant Asadur'un dikkatini çekti ve onların telkiniyle gazeteciliğe yöneldi.Dzağig [Çiçek] ve Luys [Işık] adlı haftalık gazetelerin editörlüğünü yaptı.Roman ve öykülerinin yanı sıra mizâhî eserleri de vardır.1915 sonrasında Fransa'ya yerleşti.Paris'teki Millî Ermeni Kütüphânesi Nubaryan Kütüphânesi'nin müdürlüğünü yaptı (1928–1951.) Ömrünü burada tamamladı.Paris'te,23 Aralık 1951'de yaşama vedâ etti.Balkan Savaşı'nın sürdüğü târihlerde,Jamanak gazetesi de dâhil olmak üzere İstanbul'da bir gazeteci olarak,iç ve dış kaynaklardan yararlanıp,olayları yaşayan Andonyan'ın,savaşın içinde yazdığı,bol fotoğraf ve haritayla zenginleştirdiği "Balkan Savaşı" adlı eseri Aras Yayıncılık tarafından basıldı.Andonyan yazar ve gazeteciliğin yanı sıra okullar için ders kitâpları da yazmıştır. *Prof. Dr. Taner Akçam,"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları",Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,30 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30200/curm-u-zamin-anlattiklari

Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken/Vicken Cheterian*

Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken ne söylüyor?Geçmişte yaşanmış mezâlimlere dâir iki tür hâtırlama sözkonusu olabilir.Bunlardan biri,gelecekte bu tür suçların işlenmesini engellemeye dönük bir hâtırlamadır."Bir daha asla!" sloganı,savaş suçlarının ve kitlesel imhâ hareketlerinin ardından uygar bir düzen kurma yolundaki ilk adımdır.Fakat Netanyahu bu sloganı değil,başka bir sloganı benimsiyor:"Bize karşı bir daha asla!"

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu,9 Mart'ta mikroblog hesabında şu mesajı yayımladı:"Savaş hukûkuna uyan İsrail,terör örgütü Hamas'ın katillerini ve tecâvüzcülerini destekleyen,Ermeni Holokostu'nu inkâr eden,kendi ülkesinde Kürtleri katleden ve rejim muhâlifleri ile gazetecileri baskı altında tutan Erdoğan'dan ahlâk dersi alacak değildir."

İsrail Başbakanı bu ifâdelerle,Türkiye liderinin onu Stalin'e ve Hitler'e benzettiği konuşmasına yanıt veriyordu.Erdoğan Netanyahu'yu,Gazze'de Filistinlilere yönelik olarak "tam anlamıyla soykırım politikası uygulamak"la suçlamıştı.
Netanyahu'nun mesajının tuhaf yanı,"Ermeni Holokostu"na gönderme yapmasıydı.12 Ocak'ta da,İsrail Dışişleri Bakanı Yisrael Katz'dan benzer bir tweet gelmişti:"Geçmişinde Ermeni Soykırımı bulunan bir ülke olan Türkiye'nin Cumhurbaşkanı Erdoğan,İsrail'i hedef alan asılsız iddialarla övünüyor.Ermenileri,Kürtleri hâtırlıyoruz.Târihiniz kendini anlatıyor..."
"Tuhaf" diyorum,çünkü İsrail kendisi de Ermeni Soykırımı'nı tanımış değil.Ülkenin siyâset kurumu onlarca yıl,hem İkinci Dünyâ Savaşı sırasında Avrupa Yahudilerinin uğradığı Holokost'un "biricikliği"ne,hem de Türkiye ile arasındaki,uzun yıllara dayanan stratejik ittifaka halel gelmemesi için,Ermeni Soykırımı'nın tanınmasına karşı mücâdele etti.

Târihçi Yair Auron,"The Banality of Denial:Israel and the Armenian Genocide [İnkârın Sıradanlığı:İsrail ve Ermeni Soykırımı]" başlıklı kitâbında,İsrail'in bu konudaki resmî duruşunu çok iyi açıklar:"Yıllar boyu,İsrail hükûmetlerinin Ermeni Soykırımı hâfızasına dâir,inkârın eşiğinde duran kaçamak tavrından,beni huzursuz eden ve eleştirel bakmaya iten,ciddî bir rahatsızlık duydum."

İsrail yalnızca Ermeni Soykırımı'nı inkâr eden bir devlet değil,aynı zamanda,Azerbaycan'ın son dönemde Türkiye'yle birlikte Ermenistan'a ve Karabağ [Artsakh]'ın Ermeni nüfûsuna açtığı savaşların aktif katılımcılarından biri.Azerbaycan'ı bilfiil yüksek teknoloji ürünü silâhlarla donatarak,bu ülkenin 2020'de Karabağ [Artsakh]'ın savunmasını delmesine olanak sağladı.2023 yılının Eylül ayında,Azerbaycan'ın Karabağ [Artsakh]'da "nihâî çözüm"ü uygulamaya koymasından hemen önce,İsrail'in askerî üslerinden Azerbaycan'a toplam 92 kargo uçağı dolusu silâh ve teçhizât sevkedildi.Ondan iki ay önce,Temmuz'da da,İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant Azerbaycan'a gitmiş,orada yaptığı konuşmalarda iki ülke arasındaki askerî işbirliğini övmüştü.

İsrail geçmişte Ermeni Soykırımı'nın inkârında olduğu gibi,Karabağ [Artsakh]'da Ermenilere yönelik etnik temizlikte de aktif rol oynadı.

İsrail ile Türkiye arasındaki bu söz düellosu,İsrail Ordusu Gazze'de savaş ve soykırım suçları işlemekle suçlanırken yaşanıyor.Holokost'tan kurtulanların kurduğu bir devlet olan İsrail bugün,Güney Afrika tarafından,Birleşmiş Milletler'e bağlı Uluslararası Adâlet Divânı'nda,Gazze'de soykırım yapmakla suçlanıyor.İsrail,Netanyahu'nun iddia ettiğinin aksine,"savaş hukûku"na uymamakla suçlanıyor.

O hâlde,Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken ne söylüyor?

Geçmişte yaşanmış mezâlimlere dâir iki tür hâtırlama sözkonusu olabilir.Bunlardan biri,gelecekte bu tür suçların işlenmesini engellemeye dönük bir hâtırlamadır."Bir daha asla!" sloganı,savaş suçlarının ve kitlesel imhâ hareketlerinin ardından uygar bir düzen kurma yolundaki ilk adımdır.

Fakat Netanyahu bu sloganı değil,başka bir sloganı benimsiyor:"Bize karşı bir daha asla!" Geçmişteki suçlara dâir hâfıza,İsrail'in liderlerinin işlemeye karar verdiği her suçu meşrû kılıyor.Geçmişte işlenmiş insânlık suçları,geçmişte yapılmış soykırımlar,bugün ve gelecekte işlenebilecek suçları engellemek değil,meşrûlaştırmak için hâtırlanıyor.

Netanyahu Erdoğan'a seslenirken el yükseltiyor;diyor ki,"Ben sizin Ermenileri hedef alan soykırımınıza,Kürtleri hedef alan katliâmlarınıza ve Karabağ [Artsakh] Ermenilerini hedef alan etnik temizliğe verdiğiniz desteğe karışmıyorum,siz de benim Filistinlilere yönelik katliâmlarıma karışmayın."

24 Nisan Salı günü,Ermeni Soykırımı'nın 109. yıldönümünde soykırımın kurbânlarını anacağız.Modern zamanların ilk soykırımından hangi dersleri almıştık?.. *Vicken Cheterian,Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken,(çev.) Altuğ Yılmaz,Agos,24 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30176/netanyahu-ermeni-holokostunu-hatirlarken

"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?/Prof. Dr. Taner Akçam*

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir." Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor. 23 Nisan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı,yâni yeni Cumhuriyet'in kuruluşunu sembolize eder.Bu bayram sevinçlere vesiledir ve "çocuk bayramı" olarak kutlanır.

24 Nisan,sayıları bir milyon civârında olan Osmanlı Ermeni vatandaşlarının Parti ve hükûmet emriyle imhâ edilmesinin yıldönümünü sembolize eder.

Hrant Dink,23,5 Nisan diye bir yazı yazmıştı.Muhteşem bir yazıdır o...Özetle,"23 Nisan sevincinizi anlıyorum,bir Cumhuriyet'in kuruluşuna seviniyorsunuz" der."Ne güzeldir sevinmek hele çocukların sevinmesi",der ve devam eder,"24 Nisan da Ermeni milletinin acı ve mâtem günüdür.O gün,bir halkın imhâ edilişinin kara günü olarak hüzünle anılır." Ve ekler Hrant,"gelin orta bir yerde buluşalım.23.5 olsun bugün ve bugünü birlikte hâtırlayalım." (Cümleler meâlen tarafımdan yazılmıştır.Yazının orijinali için bakınız https://hrantdink.org/tr/hrant-dink/hrant-dink-yazilari/755-23-5-nisan)

Yâni,Hrant diyor ki öyle bir Cumhuriyet kuralım ki hem kuruluşuna sevinelim ama hem de o Cumhuriyet'in harcı olan acıları hâtırlayalım.Acıyı Cumhuriyet'in kuruluş harcı yapmak...Ne müthiş bir yazı ne müthiş bir öngörü.Kırk yıldır yazar çizerim,onlarca kitâp,yüzlerce sayfa...Bu kadar basit ve güzel anlatmayı beceremedim.

Yerevan sokaklarında yürürken,elini kalbinin üstüne koyup vururdu,"ben buyum",diye.Koca bir kalp,koca bir yürekti o...Benim akıl yoluyla anlatmaya çalıştığım şeyin,yüreği ile tılsımlı sözcüğünü bulmuştu:23,5.Aşk olsun sana çocuk aşk olsun!

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir."

"1920 rûhu" ile Ankara Meclisi'nin açılışına referans veriyor olmalı."1921 mutâbakatı" ile de Ocak ayında çıkan Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu'nu hâtırlatıyor olmalı.

Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.1920-1921 yıllarında Türk değil Türkiye kelimesi kullanılırdı.Meclis kürsülerinde,tüm Müslümanlar Türk,Kürt,Çerkes,Boşnak vb. "hepimiz beraberiz,ayrımız gayrımız yok" nutukları atılırdı.Yâni Eş Başkan,Türkiye'nin çoğulcu bir toplum olarak yeniden kurulması gerektiğine atıf yapmak istemiş.

İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor.Sayın Hatimoğulları'nın bu bilgileri bilmiyor olması mümkün mü?Bilemiyorum,ama aşağıda yazacaklarımın konuyla ilgilenen insânlarca bilindiğini biliyorum.

Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh ve toplumsal mutâbakat",o yıllarda nüfûsun yüzde 10'unu dışlayan ve bir Apartheid rejimi kuran rûh ve mutâbakat idi.Bu Apartheid,Hristiyanlarla başladı ve çok hızlı bir biçimde Kürtleri ve Alevîleri de kapsayarak genişledi.

Bu Apartheid,1920 Nisan ayında toplanan Meclis için yapılan seçimlere Hristiyanları sokmayarak başladı.Ülkenin vatandaşlarının önemli bir kesiminin oy verme hakkı yasaklandı.Bugünkü vatandaş eşitsizliğinin "rûhu",(kökü öncesine gitmekle beraber) 1920 seçimleriyle atılmıştı.

Anlamadığım biçimde,"Vallahi çok demokrat bir Anayasa idi" diye göklere çıkartılan 1921 Anayasası da sadece Müslümanların Anayasası idi.Anayasa,"devletin dini İslâm'dır" diyordu.Yâni İslâm olmayanın baştan dışlandığı,eşit vatandaş sayılmadığı bir "rûh" ve "toplumsal mutâbakat" vardı.

Ayrıca o aylarda ve yıllarda (1920-1921),Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh" ve "mutâbakat",Karadeniz'de Pontus Rum'unu,Koçgiri'de Kürt Alevî'sini imhâ etmekle meşgûldü.Eğer Eşbaşkan,1920 ve 1921 Meclis tutanaklarını okusaydı,milletvekillerinin Rumların da Ermeniler gibi imhâ edilmeleri gerektiğini haykırdıklarını görecekti.Bir milletvekilinin,"Harbi Umûmî senesinde yapılan tehcirde isy3an edenlerin kâffesini öldürmeli idik" sözleri büyük onay ve destek görüyordu.

Bu "ruh" ve "mutâbakat"ın aldığı ilk kararların başında,savaş boyunca Ermenilere yönelik işlenen cinâyetler nedeniyle yargılananları serbest bırakmak geliyordu.8 Mayıs 1920 târihinde,daha hükûmet programı bile kabul edilmeden,büyük bir telâşla "tehcir dolayısıyla vukuka iddia olunan cinâyetlerden" tutuklu bulunan insânların mağdûr olmalarını önlemek amacıyla tahliye edilmelerine karar verildi.Bunu,11 Ağustos 1920'de tehcir davâlarına bakacak mahkemelerin kapatılması takip etti.

1921 Ocak ayında bir tek Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu kabul edilmez.Mustafa Kemâl ve arkadaşları,1914-1915 yıllarında,Ermenilerin imhâsı için hapishânelerden boşaltılan ve Teşkilât-ı Mahsûsa'ya dâhil edilen katillerin mağdûr olup tekrar hapse girmelerini engellemek için af tasarısı yasası verdiler.14 Temmuz 1921'de çıkan kânûnla tüm bu katiller affedildiler.

Listeyi uzatıp cânınızı boşuna sıkmayayım.Tamamını "Yüz Yıllık Apartheid" kitâbımda anlattım.Eşbaşkan'ın bugün şikâyet ettiği her şey 1920-1921'de başladı.O yıllarda,daha bir dizi kânûn ve kararnâme ile bir Apartheid rejimi inşâ edildi.Yâni,eğer çoğulcu,vatandaş eşitliğini esâs alan yeni bir Cumhuriyet istiyorsak,"1920-1921 rûh ve mutâbakatı" yerine bize başka bir kuruluş hikâyesi gerekiyor.

Sevgili Hrant'ın,23,5 Cumhuriyeti bu yeni kuruluş hikâyesinin muhteşem özet anlatımıdır.

Ayrıca,DEM Parti,bir de 24 Nisan vesilesiyle bir açıklama yapmış,"Büyük Felâket" demiş,eskiden "Soykırım" derlerdi.Burada da tenzilâta gidip,ABD Başkanı Biden'ın bile gerisine düşmüşler.

DEM Parti'de bu "geri vitesler" için bir tartışma oldu mu yaşandı mı bilmiyorum;haksızlık da etmek istemem ama gâlibâ bu partide birçok şey zâten "hazır yemek sipârişi" gibi dışarıdan hazır geliyor.

Bana düşen,DEM Parti'ye,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı temelinde" yollarına devamda başarılar dilemektir.Ama daha çok bekleyeceklerdir.O özledikleri gün gelmeyecektir.

Benim gibi düşünenlere düşen görev ise çok basit:

"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" ile kurulan Apartheid rejimini eleştiren ve bu ülkeyi "yeni bir kuruluş hikâyesi"nin etrâfında biraraya gelmeyi savunan bir çağrı yapmaktır.

Hrant zâten yapmıştı:Gelin,onun 23.5 Cumhuriyeti teklifi üzerine yeniden düşünelim... *Prof. Dr. Taner Akçam,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?,Agos,25 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30181/1920-21-ruhu-ve-toplumsal-mutabakati-mi-hrantin-23-5-cumhuriyeti-mi

"Ermeni Soykırımı benim için bir misyon,bir sorumluluk"/Serdar Korucu*

Ermenihaber.am,Türk gazeteci ve yazar Serdar Korucu ile Ermeni Soykırımı'na ilişkin özel bir röportaj gerçekleştirdi. -Siz,insân olarak Ermeni halkının acısını nasıl algılıyorsunuz?Ermeni halkının evlâdı olsaydınız sizin için bu yaranın iyileşmesi yolu hangisi olurdu?

Ermeni halkının acısını tam olarak anlamam mümkün değil.Çünkü bir acı,bir yas sadece yaşayan tarafından hissedilir,anlaşılır.Benzeri şeyleri yaşayanlar bu acıya,yasa empati duyabilir.Fakat onlar bile tam olarak anlayamaz.Ne kadar araştırma yaparsanız yapın bu hisse sahip olmak imkânsız.Bunu kendinizin yaşaması,bire bir hissetmesi gerekir.İyileşmenin yoluna gelince...En önemli unsur bence saygı,geçmişe saygı gösterilmesi...Yâni bir acınız,bir yasınız varsa ve biri gelip bunu değersizleştirmeye çalışıyorsa onunla nasıl iletişim kurabilirsiniz?Ve iletişim kuramadığınız için sizi kim suçlayabilir?Bence suçlayamaz.Öncelikli olan konu tam da bu.Ermeni toplumunun acısına,Soykırım'daki kayıplarına saygı duymak...

-Siz Ermeni Soykırımı hakkında çok konuşuyorsunuz ve yazıyoruz.Genel amacınız nedır?

Bu soru çok farklı kesimler tarafından bana soruluyor.Bazısı eleştirmek,bazısı anlamak için soruyor elbette...Bazı liberal arkadaşlarıma göre yaptığım iş "milliyetçi" bir niteliğe sahip.Hattâ Ankara'nın yararına...Çünkü Türkiye'den Ermeni olmayan bir kişinin Ermeni Soykırımı üstüne çalışması,"fâil kimlik" için olumlu gibi görülebiliyor.Şunu açıkça belirtmem gerek.Soykırım çalışması,soykırıma uğrayanlar için yapılır,fâil kimlikler için değil.Yâni bir Alman,soykırım meselesi üstüne çalıştığında bunu "Almanlık" için değil Yahudiler,Romanlar,eşcinseller gibi soykırımın hedefi olan gruplar için yapmalıdır.Benzeri Türkiye örneği için de geçerli.

Ermeni Soykırım üstüne çalışmak bir sorumluluk aslında.24 yıldır gazetecilik yapıyorum ve ana akım medyada çalışmaya devam ediyorum.Bu alanda yazmanın sorumluluğunu hissediyorum.Ve inanın bugüne kadar hiçbir zaman,kimseden görüşlerimi saklamadım,saklamak zorunda da kalmadım.

Ne yazık ki benim de bu alana girişim Hrant Dink suikastı sonrasında oldu."Ne yazık ki" diyorum çünkü soykırım çalışmama neden olan motivasyonun bir başka acı üstüne kurulu olmasını istemezdim.Çok gençtim.23 yaşındaydım ve Ermeni Soykırımı üstüne tartışmalar olsa da konuya dâir bilgim yoktu.Okumaya ve öğrenmeye,suikast sonrasında başladım.Yâni bu benim için bir misyon,bir sorumluluk...

-Dünyâ gelişiyor ve toplumlar uygarlaşmaya çalışıyor,yaşanan ve yaşanmakta olan olaylara farklı bir şekilde bakmaya ve kabul etmeye başlıyor.Size göre,Türk toplumunun Ermeni Soykırımı ile yüzleşmeye hazır olacağı bir gün gelecek mi?

Dünyâdaki değişimin daha iyiye gittiğini söylemek zor.Çok daha milliyetçi-muhâfazakâr iktidarlar yönetime geliyor.Irkçılık uzun zamandır olmadığı kadar yükseliyor.Öyle ki dünyânın dört bir yanında sosyal medya mecralarında artık Holokost bile rahatlıkla tartışmaya açılabiliyor.Hattâ Hitler'e hak verdiğini söyleyebiliyor insânlar.Bir buçuk milyonu çocuk altı milyon Yahudi'nin öldürülmesini haklı çıkarmaya çalışıyorlar kendilerince,büyük bir nefretle.Bunda 7 Ekim [2023]'deki Hamas saldırısı sonrasında İsrail'in başlattığı operasyonun binlerce sivil cân kaybıyla sonuçlanmasının görünür hâle getirdiği anti-Semitizm'in etkisi var.Dünyâdaki atmosfer böyleyken Türkiye'de Ermeni Soykırımı ile yüzleşmeye dâir olumlu bir adımın gelmesini beklemek zor.

-Türkiye'nin hükûmeti değişiyor ama Ermeni Soykırımı'nın inkârı değişmiyor.Sizce Türkiye'nin Soykırımı kabul edeceği ve tanıyacağı bir gün gelecek mi?

Türkiye'de Ermeni Soykırımı'nın yüksek sesle tartışıldığı günleri gördük.Bunlar yaşandı ve üstünden çok uzun zaman geçmedi.Meselâ Türkiye Cumhuriyeti'nde bir ilk olarak Recep Tayyip Erdoğan'ın başbakanlığı döneminde Ermeniler için bir taziye yayınlandı ve o günden beri 24 Nisan'larda bir mesaj olarak Ermeni Patrikhânesi ile paylaşılıyor.Bu önemli.Çünkü "Osmanlı Ermenilerini saygıyla yâd ediyor,torunlarına taziyelerimi sunuyorum" ifâdesi bile Türkiye'nin eski politikasının değiştiğini,bunun yerini saygı ile anmaya döndüğünü gösteriyor.Fakat yine de bugünden yarına her şeyin değişeceğini ummak imkânsız.

Dışişleri Bakanlığı'nın sayfasında yer alan "Türkiye'de 1915 olaylarını soykırım olarak nitelemek bir suç mudur ve bunu iddia edenler cezâ soruşturmasıyla mı karşılaşır?" sorusuna Bakanlığın yanıtı şöyle:"1915 olayları Türkiye'de bir tabu değildir.Birbirinden ayrılan anlatıları savunmak ifâde özgürlüğü bağlamında yasaldır." Ancak bugün bile Türkiye'de Ermeni Soykırımı ifâdesini kullanmak yargılanmaya konu ediliyor.Bu maddeden yargılananların hapisle cezâlandırılması pek olası olmasa da Dink suikastında,Hrant Dink'i hedef hâline getiren 301. maddenin "Türklüğü,Cumhuriyeti veyâ Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni alenen aşağılama" suçunun hâlâ yürürlükte olduğunu,işlediğini görüyoruz.Bu sürecin üzücü olan yanı,eğer "Soykırım" ile ilgili "Türklüğü aşağılamak" diye bir suç üretilecekse,bunun bu ifâdeyi kullananlara,Ermeni Soykırımı üstüne çalışanlara,araştıranlara değil soykırım lekesini Türklüğe ve hattâ Türklük ile birlikte soykırıma katılan diğer halkların da alnına sürenler için işletilmesi gerekir.Yâni adı bugün okullara,caddelere verilen soykırım fâilleri için...

-Siz Türkiye vatandaşı ve gazeteci olarak Ermeni Soykırımı konusunda Türkiye'nin resmî politikasını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Târihle yüzleşmek,târih üstüne konuşmak her ülke için zor.Hele de fâil sandalyesindeyseniz...Öte yandan Ermenistan'daki tartışmaların zamanlaması da dikkat çekici.109. yıldönümü öncesinde "Soykırım kurbânları listesi" polemiği ya da Pashinyan'ın hukûkî bir terim olan Soykırım yerine geleneksel "Medz Yeghern" ifâdesini kullanması sonra da bunun bir geri adım olmadığına dâir çıkışı...Bunun devamının iki taraf için de ne olacağını,ne olmayacağını kestirmek zor ama geleceğe dâir tek bir şey söylemem gerek.2020'den sonra bence artık ortada sadece Ankara-Yerevan ilişkisi yok.Eski normalleşme sürecine,yâni iki ülke arasında Soykırım da dâhil meseleleri ele alıp yeni bir döneme başlama hâli imkânsız.Bir süreç işleyecekse artık masada üçüncü bir taraf olarak Azerbaycan da bulunuyor.Onun da hesaba katılması gerekli ve görüşmelerin dışında tutulması imkânsız.Türkiye ile Azerbaycan arasında onyıllardır varolan kopukluk,iletişimsizlik son dönemde kapandı ve Ermenistan'ın da gâyet iyi bildiği gibi güçlü bir ittifak,kelimenin tam anlamıyla "bir millet,iki devlet" rûhu tesis edildi.Yâni ya Ankara-Bakû-Yerevan normalleşmesi yaşanacak ya da sınırların ve iletişimin kesik olduğu sınırdaşlığı yaşamaya devam edeceğiz.Sırtımızda ağır yüklerle birlikte... *Serdar Korucu,"Ermeni Soykırımı benim için bir misyon,bir sorumluluk",Röportaj:Ani Galstyan,Ermenihaber.am,25 Nisan 2024. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/04/25/Serdar-Korucu-Ermeni-Soyk%C4%B1r%C4%B1m/273537

Ermenice hiçbir hayâlim yok artık/Hayko Bağdat*

Katliâmı yapan katiller,katliâmcı ve katil oldukları için seviliyormuş meğer.Devlet o kadar derin değilmiş.Derin olan halkmış,her evde bir beyaz bere varmış.Üstelik barış ve diyalog istemek,yüzleşme ve ortak gelecek talep etmek pahalı bir işmiş. Bu satırları okuduğunuz saatte 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlanmış,24 Nisan târihine gelinmiş olacak.Ermeni Soykırımı Anma Günü...

Bundan 28 yıl önce bugün,1996 târihli Agos gazetesinde şöyle yazmıştı Hrant Dink:

"Kim nasıl anlayabilir bunu bilemiyorum ama hem Ermeni olmak,hem Türkiyeli;hem 23 Nisan'ı yaşamak bütün coşkusuyla ve ertesi günün bir parçası olmak bütün hüznüyle.Kaç insân bu ikilemi yaşıyordur şu yeryüzünde?Ne anlaması kolay ne de anlatması.
Dilerim kimse de yaşamasın bu ikilemi bir daha.23 Nisan nasıl daha bir coşkuyla yaşanır?24 Nisan nasıl hâfızalardan sildirilir?Bütün bunlar çözümsüz sorular değil aslında.23 Nisan bütün çocukların olacaksa eğer ben derim Ermenistanlı çocukların da olsun bir biçimiyle.Çağırın onları da bu kutlamalara.Barıştırın çocukları birbirleriyle,tanıştırın.Sadece 23 Nisan da olmasın 24 Nisan'ı da katın içine..."

Belki de yaşlanıyorumdur.24 Nisan yazısı yazmak,soykırımın fenâlığını,yüzleşmenin kıymetini anlatmak istemiyorum artık.Hrant Dink'in açtığı barış ve diyalog yoluna iknâ olmuş gençlerdik bizler.Onu barbarca katletmelerine rağmen bir avuç Ermeni ve Hrant'ın arkadaşları olarak bu mücâdelenin peşini hiç bırakmadık.En güzellerimiz,en korkusuzlarımız,en samimi olanlarımız davrandılar.Hiç yorulmadık,anlatmaya devam ettik gerçekleri.Gerçek bilinirse insânlık vicdânı kötülüğü durdurur diye inandık.

Öyle değilmiş...

Gerçek biliniyormuş.Katliâmı yapan katiller,katliâmcı ve katil oldukları için seviliyormuş meğer.Devlet o kadar derin değilmiş.Derin olan halkmış,her evde bir beyaz bere varmış.Küçücük Ermenistan'ı SİHA'larla,uçaklarla ve kollarında Talat Paşa armalarıyla vurduklarında,iki jenerasyon genci daha katlettiklerinde,Agos gazetesinin önünde beyaz bere ve kornalarla tezâhürât yapanların memleketiymiş Türkiye.Hrant Dink'in cenâzesinde en önde saf tutup "Azeri askerinin ayağına taş deymesin" diye twit atanların hep çoğunluk olacağı bir yermiş Türkiye.Seve seve yine yaparlarmış.

Üstelik barış ve diyalog istemek,yüzleşme ve ortak gelecek talep etmek pahalı bir işmiş.Hrant Abi katledileli 18 yıl oldu.Onun ardından direnenlerin çoğu memlekette barınamadı bile.Ben Berlin'deyim,Garo Washington'da,Sayat Amsterdam'da.Çiğdem Silivri'de,Tamar,Sibil,Alex,Özlem hep başka diyarlarda artık.

Ermenice hiçbir hayâlim yok artık ülkem için.

23 Nisan hepimize kutlu olsun.

24 Nisan bize kalsın. *** Dünyâ Ermenileri Berlin'de buluştu

Berlin'de Ararat Kolektifi adıyla örgütlenen bir kültür merkezi (Cafe Arakil) açıldı.İnisiyatifi kuranlar,dünyânın her yerinden Berlin'e yolu düşmüş pırıl pırıl Ermeni gençleri.Bu girişimi tüm kalbimle destekliyorum.Birlikte etkinlikler düzenliyoruz.En son dünyâca ünlü Ermeni yönetmen Atom Egoyan'ın da ziyâret ettiği inisiyatif bu yıl uluslararası bir soykırım anması organize etti.ATİK (Avrupa Türkiyeli İşçiler Konfederasyonu) bu sempozyuma büyük katkı sundu.ATİK sözcüsü açılışta oldukça çarpıcı bir konuşma yaptı.Etkinlikte Rojava'daki devrimci Ermenileri konu alan yeni film "Lusine"nin fragmanı yayınlandı.Bu film hakkında daha uzun yazacağım sizlere.

Ayrıca "Devam Eden Ermeni Direnişi:Artsakh,Rojava ve Diaspora" başlıklı bir oturum düzenlendi.

Katılımcılar;Yerazad Koalisyonu (ABD/Kaplumbağa Adası),Nubar Ozanyan Kültür Merkezi (Rojava,Kuzeydoğu Suriye),Nor Zartonk (İstanbul,Türkiye),Karena Avedissian,araştırmacı (Yerevan,Ermenistan),Charjoum (Paris,Fransa),Zırh Koalisyonu (New York,ABD/Kaplumbağa Adası),Ararat Kolektifi (Berlin,Almanya) oldu... *Hayko Bağdat,Ermenice hiçbir hayâlim yok artık,Artıgerçek,24 Nisan 2024. https://artigercek.com/makale/ermenice-hicbir-hayalim-yok-artik-301934