Adnan Menderes'in İdamı/Talat Aydemir

1-Adnan Menderes'in asılması için o zaman orduda bulunan "cunta" ısrar etmemiştir.Milli Birlik Komite üyeleri kararın verilmesinden 48 saat önce vicdanları ile başbaşa kalması için serbest bırakılmış,hiçbir suretle onlarla askerler,subaylar temas ettirilmemiştir.Bu kararı bizzat "cunta" dedikleri grup almıştır.Cuntanın başı da o zaman Cevdet Sunay ve kuvvet kumandanlarıdır.

2-Milli Birlik Komitesi'nde idam hükümlerinin tasdiki için ısrar edenler CHP kanadına hizmet eden Ekrem Acuner grubudur.Komitede,Cemal Gürsel idamların yapılmaması için çok çaba göstermiştir.Kararda idam hükmüne karşı oy kullananlar şunlardır:Cemal Gürsel,Fahri Özdilek,Sıtkı Ulay,Osman Köksal,Ahmet Yıldız,Suphi Gürsoytrak,Selahattin Özgür,Sami Küçük.Bu durum 15 Eylül 1961 saat 18:00'de Milli Birlik Komitesi'nin yapmış olduğu toplantı zabıtlarından tetkik edilebilir.

3-Üç idamdan ikisi Hasan Polatkan,Fatin Rüştü Zorlu derhal sabaha karşı İmralı Adası'nda,Dz.Kur.Alb. Bülent Tarkan tarafından infaz savcısı Ömer Altay Egesel huzurunda icra ettirilmiştir.

4-Adnan Menderes hasta olduğu için iyileşinceye kadar idamı geri bırakılmıştır.Bu arada İsmet İnönü,Cevdet Sunay'a müracaat ederek randevu istemiş,o zamanın Hariciye Vekili Selim Sarper'in Hariciye Vekaleti'nde Cevdet Sunay ile İsmet İnönü 17 Eylül 1961 saat 10:00'da buluşmuşlardır.İsmet İnönü "Adnan Menderes'in asılmasına engel ol paşa" diye Cevdet Sunay'a teklifte bulunmuştur.(Selim Sarper'in huzurunda) Cevdet Sunay da "İğne deliği kadar hukukun geçeceği bir yer gösterin,teşebbüs edelim" demiştir.İsmet İnönü ile birlikte saat 11:00'de Çankaya'da Cemal Gürsel'e gitmişlerdir.Aynı mevzu orada üçü arasında görüşülmüş.Cemal Gürsel,Adnan Menderes'i kurtarmak için Yassıadaya yeni bir doktorlar heyeti gönderip akli muvazenesi bozuktur diye rapor verilsin,infaz durdurulsun demiştir.Bu karar uygun bulunmuş.Buraya kadar geçen hadiseyi bizzat Cevdet Sunay anlatmıştır.(7 kişinin huzurunda.O isimler de mahfuzdur.)Bunun üzerine Cemal Gürsel Yassıada Komutanı Top.Yb. Tarık Güryay'a telefon etmiştir.(Telefonu Hv.Bnb. Remzi de dinlemiştir.)"İnfaz durdurulsun,yeni bir doktorlar heyeti gönderilecek."

Bunun üzerine derhal Tarık Güryay durumu Egesel'e bildirmiş.(saat 15:00'dir) Egesel hemen telaşlanmış,"Aman kurtaracaklar,götürüp asalım" demiş.O zamanın Örfi İdare Komutanı Cemal Tural ve Garnizon Komutanı General Faruk Güventürk'e vaziyet bildirilmiş.Onlar da acele edin demişler.Derhal iki tane hücumbot hazırlanmış.Hatta hücumbotlardan birine bir darağacı da kurulmuş,ne olur ne olmaz İmralı'ya gidinceye kadar yolda telsiz ile bir emir gelirse (idamın durdurulması için) Egesel o zaman hemen yolda hücumbotta idamı infaz ederiz diye tertibat aldırmış.Cemal Gürsel saat başı durumu Örfi İdare Komutanı Cemal Tural'dan sormakta imiş.En nihayet Cemal Tural,daha Adnan Menderes asılmadan asıldı diye telsizle Cemal Gürsel'e bildirmiştir.Ve kanuna aykırı olarak da acele ile sabaha karşı idam hükümlerinin infazı gerekirken Pazar günü saat 18:00'de Adnan Menderes'i asmışlardır.

Bu bilgiler Cevdet Sunay,Tarık Güryay,Hv.Bnb. Remzi,Dnz.Kur.Alb. Bülent Tarkan,Ömer Altay Egesel,İrtibat Bürosu Başkanı Tuğgeneral Namık Kemal Ersun'dan bizzat dinlenmiştir.Buna göre Adnan Menderes'in asılmasında çaba gösterenlerin kimler olduğu açıkça meydandadır.Milleti kandırmaktan fayda uman CHP'liler artık herkese iftira etmekten biraz olsun utansınlar.Tarih bir gün gelecek her şeyi açıklığı ile meydana koyacaktır.Bundan başka söylenenlerin hepsi yalandır.

Not:Mecliste idam kararları görüşülürken polemik konusu olan Menderes'in idamı ile ilgili spekülasyonlara cevaben Talat Aydemir'in elyazısı ile idamların içyüzünü anlatan yazısıdır.

-------------------------------------------------------------------------------------

*Talat Aydemir,Hatıratım,Yapı Kredi Yayınları,İstanbul,2010,s. 329-330.

Dolmabahçe Sarayı

Osmanlı Sultanlarının İstanbul'daki Üçüncü Büyük Sarayı

Osmanlı İmparatorluğu'nun yaklaşık altı yüzyıllık yaşam süreci içinde devletin yönetildiği merkez olan "saray",birkaç kez yer değiştirmiş,önce Bursa'dan ikinci başkent Edirne'ye sonra da İstanbul'a taşınmış daha sonra da İstanbul'da belirli aralıklarla bir mekandan başka bir mekana aktarılmıştır.İstanbul başkent olduktan sonra bu kentte kurulan ilk saray,Saray-ı Atik-i Amire'dir (Eski Saray-1453/1478).Bu ilk yönetim merkezini Saray-ı Cedid-i Amire (Topkapı Sarayı-1478/1856) izlemiş daha sonra padişah,Topkapı,Eski Çırağan,Beşiktaş Sahil Sarayı ve Eski Beylerbeyi Sarayı'nı aralıklarla kullanmış,1856'da Dolmabahçe Sarayı'nın tamamlanmasıyla da yönetim bu yeni yapıya taşınmıştır.

1877 yılında yönetim bir kez daha yer değiştirmiş,1877'den 1909'a kadar Yıldız Sarayı'nda kalınmış daha sonra 1922'de saltanatın kaldırılışına kadar Dolmabahçe Sarayı,yönetim merkezi olarak eski önemini yeniden kazanmıştır.

1856 yılında tamamlanarak kullanılmaya başlanan ve Osmanlı sultanlarının İstanbul'daki üçüncü büyük sarayı olan Dolmabahçe Sarayı,dönemin kültürel yapısını,sosyal ve sanatsal etkilenmeleri,eğilimleri,saray örgütündeki değişimleri önemli ölçüde yansıtan mimari bir bütündür.

Batı ile ilişkilerin yoğunlaştığı 19. yüzyılda bu saray;Boğaz girişindeki Dolmabahçe kıyılarında bir prestij yapısı olarak hızla büyümekte olan kentin siluetini de değiştirerek inşa edilmiştir.

Burada,Topkapı Sarayı'nda olduğu gibi zaman ve gereksinimlere bağlı olarak gelişen bir yapılar topluluğu yerine,yeni bir anlayışla,önceden saptanan bir yapı tasarım programı gerçekleştirilmiştir.

Çağın eğilimlerine uygun olarak daha önceki saraylarda görülmeyen Saray-ı Hümayun Tiyatrosu gibi yapılar da böyle bir bütün içinde birer yenilik niteliğinde yer almışlardır.

Yüksek duvarlarla çevrili bir ana yapı ile,sarayın tüm yönetim ve yaşam gereksinimlerini karşılayan ek yapılardan oluşan,kendi kendine yeterli bu yapılar topluluğunda ağırlık,denize paralel olarak gelişen ana saray yapısındadır.Ana yapıda,yeni bir anlayışla,Mabeyn-i Hümayun ile Harem-i Hümayun,bağlantılı tek çatı altında birleştirilmiş ve bu mekanlar grubunu ortada Muayede Salonu birbirine bağlamıştır.Bu yapıları,deniz yönünde aynı kütlenin uzantısı görünümünü veren Veliaht Dairesi izler.Ancak gerçekte,bugün Mimar Sinan Üniversitesi Resim Heykel Müzesi olarak kullanılan Veliaht Dairesi,ana yapının son bölümü olan Harem-i Hümayun'dan yüksek duvarlarla ayrılmıştır.

Planda,Osmanlı mimari geleneği ve yaşam özelliklerine bağlı düzenlemeler terkedilmeden Batılı ögelerden de yararlanılmış,dış ve iç süslemelerde ise alışılmışın dışında,Batı ağırlıklı ve oldukça yoğun bezemeli,görkemli bir üsluba yönelinmiştir.

Sarayın inşa edildiği alan ve yakın çevresinde (Kabataş-Beşiktaş) yerleşimin,çok eskilere dayandığı bilinmektedir.Bazı antik kaynaklara göre ünlü mitolojik gemi Argo,bu kıyıya yanaşmış ve bu yöre antik çağ boyunca,geminin kaptanı Iason'un adından türeyen Iasonion adıyla anılmıştır.

Bizans çağına ait araştırmalarda ise bu çevrede bir Bizans sarayı ile hipodrom gibi yapıların bulunduğu belirtilmektedir.

İstanbul'un Osmanlılarca fethinden sonra bu yörenin önemini sürdürdüğü ve cami,köşk,çeşme gibi yeni yapılarla donatıldığı çeşitli kaynaklardan anlaşılmaktadır.

Dolmabahçe Sarayı'nın inşa edildiği alan ise,kaptanpaşaların gemilerini demirledikleri,geleneksel veda törenlerini yaptıkları büyük bir körfezdir ve 17. yüzyıla kadar bu niteliğini koruyacaktır.

Önceleri,"Beşiktaş" semti ile sarayın bulunduğu çevre birlikte anılacak,ancak 17. yüzyıldan sonra,zamanla bataklık haline gelen bu körfez doldurularak daha sonraki yapılaşmalara zemin hazırlanacak ve Dolmabahçe adını taşıyan yeni bir alan elde edilecektir.

Körfez,I.Ahmed Dönemi'nde (1603-1617) Sadrazam Nasuh Paşa'nın yardımlarıyla doldurulmaya başlanmış (1614),bu işlem II.Osman Dönemi'nde tamamlanmıştır.

Evliya Çelebi ünlü Seyahatnamesinde,bu konuyla ilgili bilgi vermekte ve bu yörede küçük servili bir bağ olduğunu,bataklık haline gelen körfezde,II.Osman'ın fermanı ile bütün donanma gemileri ve İstanbul'un yirmi bin kayık ve mavnasıyla denizin doldurularak 400 arşınlık bir meydan oluşturulduğunu belirtmektedir.

Topoğrafyadaki bu değişiklikle,Beşiktaş'taki Hasbahçe ve Kabataş'taki Karaabalı (Karabali) Bahçeleri de birleştirilmiş,elde edilen bu geniş alan,uzun yıllar padişahların hasbahçesi olarak kullanıldıktan sonra köşk,kasır gibi yapıların inşasıyla yapılaşmaya açılmıştır.

Doldurulmadan önce körfez ve yakın çevresinde bulunan çeşitli köşk,kasır ve sahil sarayların adlarına kaynaklarda rastlanmaktadır.Bunlardan,Kaptan Paşa Yalısı iken Cağalıoğlu Yalısı adını alarak II.Bayezid (1481-1512) tarafından kullanılan yapıyı ilk örnekler arasında gösterebiliriz.Kanuni Dönemi'nde de (1520-1566) bu çevre önemini sürdürür ve bahçeleri ile (Karaabalı Mehmed Baba) ünlüdür.Evliya Çelebi ise "Bu civarda II.Selim'in (1566-1574) yaptırdığı kasır ve havuzdan başka yapı yoktur" der.I.Ahmed'in (1603-1617) yaptırdığı bir köşkün ise ne kadar ayakta kaldığı bilinmemektedir.

IV.Mehmed (1648-1687) Dönemi'nde inşa edilen yeni yapılarla bu yörede,yazlık Beşiktaş Sahil Sarayı adıyla anılabilecek bir yapılar topluluğu oluşmuştur.Ünlü Çinili Köşk'ün de bu dönemde inşa edildiği (1678-1680) bilinmektedir.

III.Ahmed Dönemi'nde (1703-1730) genişletme ve onarım çalışmaları sürmüş,1719 yılında henüz bir hasbahçe olan Dolmabahçe'nin harap durumdaki kapısı,duvarı ve içindeki yapılar onarılarak Beşiktaş Sarayı ile birleştirilmiş ve tüm bu alan yüksek duvarlarla çevrilmiştir.Böylece III.Ahmed Dönemi'nde bahçe ile yapılar bütünleşmiş ve Beşiktaş Saray-ı Hümayunu adını almıştır.

I.Mahmud Dönemi'nde,Dolmabahçe'nin hemen arkasındaki tepeye Bayıldım Köşkleri yapılmıştır (1748).

Beşiktaş Saray-ı Hümayunu,III.Osman (1754-1757) ve I.Abdülhamid (1774-1789) dönemlerinde onarım ve eklemeler yapılarak yaşatılmıştır.III.Selim (1789-1807) Dönemi'nde ise çevredeki köşk ve kasırlar en gelişmiş şeklini almıştır.

Bu dönemde kıyıdaki yapılar,Beşiktaş Saray-ı Hümayunu ile başlamakta ve Defterdarburnu'ndaki Hatice Sultan Sarayı'na kadar uzanmaktaydı.Bu kıyı şeridi o yıllarda Boğaziçi'nin en gözde yeriydi.

III.Selim zamanında Beşiktaş Saray-ı Hümayunu'nda onarımlar yapıldığı sırada Kasr-ı Cedid,Valide Sultan Dairesi,Kasr-ı Hümayun-ı Tacidari ve Sahilhane-i Hümayun gibi köşk ve kasırların adlarının verilmesinden bu yapıların varlığını da saptamış oluyoruz.

II.Mahmud (1808-1839) tahta geçtikten sonra Beşiktaş Sarayı'nda geniş bir onarım çalışmasına daha geçildi.Bu çalışma 1809 yılında Başmimar Hafız Mehmed Emin Efendi başkanlığında yürütüldü.

Onarım bittikten sonra,II.Mahmud'un saray yaşamı burada da sürmeye başladı.II.Mahmud oğlu Abdülmecid zamanında ise (1839-1861) Beşiktaş Sahil Sarayı'na ait köşkler,yeni bir saray inşası için yer yer yıktırılmaya başlandı.Beşiktaş Sahil Sarayı'na ait köşklerin yıkılmasıyla elde edilen bu alana,Dolmabahçe Sarayı'nın inşası emri Sultan Abdülmecid tarafından 1842-1843 yıllarında verildi.Bu emir üzerine inşasına başlanan sarayın bitirilen ilk bölümü ana binadır.Ana binanın Mabeyn-i Hümayun Dairesi girişindeki üçgen alınlıkta bulunan Sultan Abdülmecid'e ait tuğranın altındaki H.1263/M.1847 tarihi bunu kanıtlamaktadır.Bu tarihe kara tarafına bakan cephenin alınlığı içindeki tuğranın altında da rastlanmaktadır.

Sarayın çeşitli yerlerinde rastlanan Sultan Abdülmecid'in tuğrası ve altlarındaki tarihlere göre bitirilen bölümler sırasıyla:Saltanat Kapı (H.1270/M.1854),Valide Kapısı (H.1271/M.1855),Hazine Kapı (H.1272/M.1855-1856)'dır.

Bu tarihler bize çevre duvarlarıyla kapıların,ana binanın yapımından sonra tamamlandığını gösterir.Zaten böyle büyük bir binanın tümünün birden bitirilmiş olması mümkün değildir.Bütün bu verilerden,yapılar topluluğunun 1842-1856 tarihleri arasında ve bölümler halinde tamamlandığı sonucuna varabiliriz.

Öte yandan Fransız yazar Theophile Gautier,1853 yılında yapının kalfası Garabet Balyan ile sarayı gezdiğinde iç süslemenin bitmemiş olduğunu söyler.Hatta Gautier kendisine önce,eski binaların yıkılmamış bir bölümünü gezdirdiklerini de belirtir.

O yılların gazetesi Ceride-i Havadis'in 7 Şevval 1272 (11 Haziran 1856) tarihli sayısında,sarayın yapımı ve döşenmesinin 1856 yılında bitmiş olduğu ve Abdülmecid'in 7 Haziran 1856 günü Dolmabahçe Sarayı'na geçtiğini belirten bir yazı yayınlanmıştır.Padişah,Şevval'in dördüncü günü devlet ricali ile yaptığı bir toplantıda imparatorluğun çeşitli sorunları yanında mali durumunu da konuşurken "..... Fakat varidat arttı deyü masrafı da artar memali ve illa bir semere hasıl olmaz.Yine batak yoludur.Beşiktaş Sarayı da tekellüflü oldu daha sadece dahi olabilirdi." Bir devlet ricalinin "Efendimize göre bu bir şey değil" demelerine karşın,Padişah "Yok yok ziyadece olduğuna benim de kalbim şehadet etti" demiştir.

Taşınmanın ertesi günü de,devletin ileri gelenlerini bu sarayda kabul etmiştir.

Sarayı yaptıran Sultan Abdülmecid burada fazla oturamamıştır.Ölümü üzerine yerine geçen Abdülaziz (1861-1876) saltanatını Dolmabahçe Sarayı'nda sürdürmüştür.Yine bu sarayda tahttan indirilen Sultan Abdülaziz'in yerine V.Murad (1876) geçmiş,üç ay sonra o da tahttan indirilerek Sultan II.Abdülhamid (1876-1909) padişah olmuştur.Sultan II.Abdülhamid burada bir ay kadar kaldıktan sonra,daha emniyetli olduğu gerekçesiyle Yıldız Sarayı'na taşınmış ve tahttan indirilinceye kadar orada kalmıştır.

1909'da V.Mehmed adıyla tahta geçen Sultan Reşad'ın (1909-1918) Dolmabahçe Sarayı'nda oturmaya karar vermesiyle,Mimar Vedad Bey tarafından onarılan saraya yeniden işlerlik kazandırılmıştır.

1918'de Sultan Reşad'ın ölümü ile tahta geçen VI.Mehmed (Vahdeddin,1918-1922) bir süre burada kalmış daha sonra Yıldız Sarayı'na geçmiş ve 1922'de Dolmabahçe rıhtımından ülkeyi terketmiştir

Bundan sonra,18 Kasım 1922'de Abdülmecid Efendi,halife olarak Dolmabahçe Sarayı'na yerleşmiş,hilafetin kaldırılmasıyla o da hanedanla birlikte saraydan çıkarılmış ve ülkeyi terketmiştir.

Son olarak da,Mustafa Kemal'in emriyle hazırlanan ve 3 Mart 1924'de çıkarılan 431 sayılı yasa ile Osmanlı hanedanının malları,aralarında Dolmabahçe Sarayı'nın da bulunduğu tüm saray,köşk ve kasırlar,"millete intikal etmiştir".

Sarayın Mimarisi

1853'de henüz tamamlanmayan sarayı gezen Theophile Gautier,"Istanbul" adlı kitabında saray hakkındaki düşüncelerini şöyle yansıtmıştır:

"Hangi mimari üslubu içinde yapılmış olduğunu kestirmek zor;bu saray ne Grek,ne Romalı,ne Gotik,ne Rönesans,ne Arap,ne de Türk.İspanyolların,bir anıt cephesinin süsleme ve bezemelerinin giriftliğinde delicesine aranılmış ayrıntılar nedeniyle Lateresco dedikleri türe yaklaşır."

Çağın farklı kaynaklarında,üslubu ile ilgili oldukça değişik yorumlara neden olan saray,eklektik bir anlayışın ürünüdür.

Planda,Türk ve Batı anlayışı birlikte uygulanırken dış ve iç süsleme,Barok,Rokoko,Ampir özelliklerini gösterir.Sonuç olarak da bütün üsluplar birleştirilmiş ve Osmanlı ustalarınca yorumlanmıştır.

Dolmabahçe Sarayı'nın gerek inşasında,gerekse iç ve dış süslemelerinin yapımında pek çok sanatçı çalışmıştır.Eserin ortaya çıkarılmasında hem Avrupalı hem de Osmanlı ustalarının emekleri vardır.

Yapısal faaliyetlerin başına Garabet Balyan Kalfa getirilmiş,yardımcı olarak da Nikogos Balyan görev almıştır.Nikogos Balyan,Muayede Salonu,Hazine-i Hassa Kapısı ile Saltanat Kapı'nın yapımını üstlenmiştir.

Ana bina,Mabeyn-i Hümayun,Muayede Salonu,Harem-i Hümayun adlarını alan üç ana bölümden oluşur.Ortadaki yüksek Muayede Salonu'nun iki yanında,denize paralel olarak gelişen iki kanat,yapının yatay ana hareketini oluşturur.Bu kanatlardan biri Mabeyn-i Hümayun'dur.Saray bütünü içinde oldukça geniş bir alana yayılan Harem,bir süre sonra yatay doğrultusunu kaybeder ve rıhtıma dikey bir hareket kazanır.

Muayede Salonu'nun galeri katı da dikkate alınırsa,sarayın her bölümünün,bodrum dahil üç katlı olduğu görülür.

Saray,plan özelliği açısından genel olarak Türk Evi Plan Tipi'ni,bazı ayrıntılar dışında sürdürür.Sofa ve sofaya açılan odalardan oluşan bu plan tipinin,burada çok büyük boyutlarda uygulandığı görülür.Öte yandan planlamanın her bölüm için ayrı ayrı yapıldığı da gözönüne alınmalıdır.Türk Evi plan özelliklerinin,batılı bir anlayışla birleştirilerek uygulanması bu yapıyı meydana getirmiştir demek yanlış olmayacaktır.

Ana binanın ayrı işlevlerdeki üç bölümünün,tek çatı altında toplanmış olması,geleneksel Türk Saray Mimarisi'nden farklı bir anlayışı gösterir.Tek çatı altında toplanan ve 14595 metrekarelik bir alana kurulan bu büyük yapı,285 oda,43 salon,6 balkon ve 6 hamamdan oluşmuştur.Bu mekanlar 1427 pencere ve 25 değişik işlevli kapı ile kara ve deniz yönüne açılır.

Sarayın ana yapısı ile bazı ek yapılarının oturduğu zemin,doldurulmuş alanda ahşap temel malzemesi kullanımı ile oluşturulmuştur.Önce,boyları sağlam zemine ulaşacak uzunlukta meşe kazıklar çakılmış,bunun üzerine yatay olarak 1.00 m.-1.20 m. kalınlığında ve çok sağlam horasan harçlı bir döşek yapılmıştır.Bu döşeğin içinde,üç sıra halinde meşe hatıllardan oluşan bir ızgara vardır.Yapılar bu malzeme ile elde edilen taban üzerine inşa edilmiştir.

Dolmabahçe Sarayı'nın yarı kargir olarak inşa edilen yapıları,genel olarak ahşap çatılarla örtülmüştür.Çatı kaplama malzemesi kurşundur.Buna karşılık sarayın bazı noktalarında ilginç örtü teknikleri ve malzemeler kullanıldığını da görüyoruz.Bu özellikli örtülerin başında,Muayede Salonu'nun dıştan ahşap çatı,içten kubbeli örtüsü ile Mabeyn-i Hümayun'daki Kristal Merdiven'i örten cam tonoz gibi...

Sarayın beden duvarları taştan yapılmıştır.İç duvarları tuğla,döşemeler ise ahşaptır.Cephelerde kullanılan taş cinsleri arasında Haznedar küfekisi,Sarıyer taşı,Karamürsel od taşı sayılabilir.Ayrıca Marsilya ve Trieste'den de taş getirilmiştir.Mermerler genellikle Marmara mermeridir.Hünkar Hamamı'nda Mısır'dan getirtilmiş kıymetli bir taş olan alabastr kullanılmıştır.

Ahşap malzeme olarak çıralı çam,meşe,öenmli bölümlerde ise Hint ve Afrika kökenli ağaç türleri kullanılmıştır.

Değerli mobilya ve döşemelerin güneş ışınlarından korunması amacıyla da pencerelerde eflatuna yakın renkte ve morötesi ışınları kesici nitelikte,özel renkli cam kullanılmıştır.

Sarayın Süslemesi

Sarayın,özellikle ana yapı ve önemli dış kapılarında dikkatleri büyük ölçüde üstlerinde toplayan dış ve iç süslemeleri,Batı'nın farklı sanat dönemlerinden alınan motiflerin bir arada kullanılmasıyla oluşturulmuştur.

Cephelerde,kartuş,gülbezek,madalyon,istridye kabuğu,çelenk,askı çelenk,vazo 'C' ve 'S' kıvrımı gibi Barok,Rokoko ve Ampir özellikler gösteren motifleri,aynı kompozisyon içinde yan yana görmek mümkündür.Böylece farklı motiflerin bir arada kullanılmasıyla süslemede seçmeci (eklektik) bir anlayışa gidilmiştir.

Osmanlı sanatı,yukarıda saydığımız Batı kökenli akımlara yabancı değildir ve bunların,sırasıyla 18. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlandığını gösteren yapılar mevcuttur.Ancak bu denli yoğun bir karma,ilk kez Dolmabahçe Sarayı'nda görülmektedir.

Sarayın iç süslemesinde de eklektisizmden söz etmek mümkündür.Duvar ve tavanlarda,dış süslemede görülen motifleri bulabiliriz.Cepheden farklı olarak bu motifler arasındaki kartuşlar içinde ilginç resimler,ölü doğalar,hayvan figürleri ve manzaralar vardır.Resimler genellikle sıva ve alçı üzerine yapılmıştır.Nadir olarak ahşap,bez,kurşun ve ayna üstüne uygulanmış örnekler de vardır.

Bazı tavanlar ise kasetlere bölünerek süslenmiştir.İç süslemenin büyük bir bölümünde,özellikle kasetlerde,altın yaldız ve altın varak kullanılmıştır.Yine tavanlarda,alçı kabartma motiflere de önemli ölçüde yer verilmiştir.Öte yandan duvar ve tavan süslemelerinin bazı bölümlerine,perspektifli mimari kompozisyonlar yerleştirilerek zengin,boyutlu yüzeyler elde edilmiştir.

Osmanlı sanatının geleneksel kalem işi nakışlarının arasına,18. yüzyıl ortalarından itibaren Barok ve Rokoko etkili motifler girmeye başlamış ve motifler manzara resimleri ile birlikte ele alınmıştır.Bu anlayışın çeşitli örneklerini 19. yüzyılda birçok yapıda olduğu gibi bu anıtsal yapıda da görmek mümkündür.

Sarayın Döşeme Unsurları

Kaynaklar,sarayın süslenmesinde ve döşenmesinde Paris Operası dekoratörü Séchan'ın çalıştığını belirlemektedir.Hatta içlerinde sultanın dairesinin de bulunduğu bir grup odanın dekorasyon ve döşemesinin Séchan'a verildiği saptanabilmektedir.

Séchan'a yapılacak ödemeyle ilgili belgelerde de ödeme şekli ve kendisine Sultan Abdülmecid tarafından dördüncü dereceden Mecidiye Nişanı verildiği öğrenilmektedir.

Ayrıca,Théophile Gautier de,Séchan'ın Paris'te düzenlediği 14. Louis stilindeki mobilyanın bu sarayın salonlarından birine yerleştirileceğini ve sanatçının Turgot'daki atölyesinde bu çalışmaları gördüğünü belirtir.

Döşemeleri kaplayan parkeler,özelliği olan salonlar ve odaların dışında,açıklı koyulu meşe tahtalarının çapraz geçme olarak düzenlenmesiyle kare levhalar meydana getirirler.Bunların yanısıra ceviz,pelesenk,ıhlamur gibi ahşap malzemeyle yapılmış,geometrik geçmeli ve bitkisel kompozisyonlu zengin parke örneklerini de görmek mümkündür.Öte yandan maun ve ceviz kapılar ile üzerindeki süslemeler dekorasyonu tamamlayıcı ögelerdir.Sarayın mobilyaları genellikle Avrupa kökenlidir ve çeşitli üslup özellikleri gösterirler.

Mobilyaların bir bölümü saray için yapım sırasında hazırlanmış,eşyanın bir bölümü de hediye olarak Avrupa'nın değişik ülkeleriyle,Çin,Hindistan,Mısır gibi ülkelerden gelmiştir.Bundan dolayı çeşitli oda ve salonlarda değişik stildeki mobilya gruplarını ve diğer objeleri bir arada görmek mümkündür.Hatta geleneksel yer minderlerinden de vazgeçilmemiştir.

Döşemeli ve perdelik kumaşların tümü Türk kökenlidir ve sarayın Hereke Dokumhanesi'nde dokutturulmuş çoğunlukla saf ipekli kumaşlardır.

Sarayın dekoratif parkelerinin üzerini,yaklaşık toplam 4500 metrekarelik 142 halı ve 115 seccade süsler.Bunların büyük çoğunluğu Hereke Fabrikaları'nın ürünüdür.Diğerlerinin arasında,Feshane,Kayseri,Uşak,İran yapımı değerli örnekler bulunur.

Sarayın önemli özelliklerinden biri de kristal malzemenin yaygın kullanımıdır.Bunların başında Bohemia ve Bakara avizeleri gelir.Nadiren Beykoz yapımı avize de kullanılmıştır.Toplam 36 kristal avize vardır.Ayaklı şamdanlar ile bazı şömineler,merdivenin korkulukları ve tüm aynalar kristalden yapılmıştır.Ayrıca 581 adet kristal ve gümüş şamdan da vardır.

Dekoratif eşyalar içinde dikkat çeken diğer bir grup da vazolardır.Toplam 280 adet olan bu süsleme ögelerinin 46 adedi Yıldız Porselen Fabrikası ürünüdür.Diğerleri de çoğunlukla hediye yoluyla gelen,59 Çin,26 Japon,29 Fransız Sévres ve çeşitli Avrupa ülkelerinin porselenleridir.

Bütün bunların dışında,dekorasyonu tamamlayan saatlerin de önemli bir yeri vardır.Toplam 158 tane olan bu saatler Türk ve Avrupa yapımıdır.Her birinin ayrı bir özelliği vardır ve çok değerli bir koleksiyon oluştururlar.

Sarayın salon ve oda duvarlarını ise Türk ve yabancı ressamların,çeşitli üslup ve konulardaki tabloları süsler.Koleksiyonun büyük bir bölümü Sultan Abdülaziz zamanında oluşturulmuştur.Bu dönemde tablo alımı sultanın sanat danışmanı ressam Şeker Ahmed Paşa kanalıyla sağlanmıştır.Bunların içinde Daubigny,Schreyer,Fromentin,Gérome gibi sanatçıların yapıtları bulunmaktadır.

Ayrıca,Abdülaziz'den önce ve onun döneminde İstanbul'a gelen Ayvazovski'nin sarayda 30 yağlıboya tablosu,II.Abdülhamid'in Saray Başressamı Zonaro'nun da çeşitli tekniklerde oluşturduğu 19 yapıtı vardır.Türk resminde öncü olarak bilinen pek çok sanatçının,Yüzbaşı Ali Rıza,Kolağası Hasan Behçed,Şeker Ahmed Paşa gibi asker kökenli ressamların yanısıra,Halife Abdülmecid,Osman Hamdi Bey,Hikmet Onat gibi sanatçıların yapıtları da bu koleksiyona katılmıştır.

Aydınlatma ve Isıtma

Dolmabahçe Sarayı inşa edildiği sırada binanın aydınlatma problemini çözmek için bugünkü İnönü Stadyumu'nun bulunduğu alana,Dolmabahçe Gazhanesi yapılmıştır.Bu gazhane H.1290/M.1873 tarihine kadar Hazine-i Hassa İdaresi'nce yönetilmiş,bu tarihten sonra Fransız Havagazı Şirketi'ne,ardından da belediyeye devredilmiştir.Dolmabahçe Gazhanesi'nden saraya havagazı iletmek amacıyla kullanılan gaz takımları İngiltere'den getirilmiştir.

Abdülmecid zamanında havagazı lambalarıyla aydınlanan Dolmabahçe Sarayı aynı sultan döneminde İstanbul sokaklarının da bu yöntemle aydınlatılmasına öncülük etmiştir.

Sarayın içindeki havagazıyla çalışmak üzere hazırlanmış olan şamdan ve avizeler sonra elektrikle çalışır hale dönüştürülmüş ve günümüze kadar bu şekilde kullanılmışlardır.

Isıtmada mekan ve zamana bağlı olarak değişik sistemlere başvurulmuştur.Sarayın ısıtma elemanlarının başında şömineler gelir.Bazı oda ve salonlar da mangal ve çini sobalarla ısıtılmıştır.

Muayede Salonu'nun ısıtılmasında ise daha değişik bir yöntem uygulanmıştır.Salonun bodrumuna döşenen bir sistem ile ısıtılan hava,gözenekli sütun kaidelerinden içeriye verilerek 18-20 derecelik bir ısı sağlanıyordu.Daha sonra sarayın ısıtılması için 1910 yılında,Sultan Reşad Dönemi'nde kalorifer tesisatı kurulmuştur.

Dolmabahçe Sarayı Yapıları

Dolmabahçe Sarayı,büyük bir ana kütleyle onu çevreleyen ve hem yönetim hem de yaşam işlevlerini karşılamaya yönelik bir dizi yapıdan oluşmuş çok büyük bir yapılar grubu görünümündedir.

Bu yapılar,ana kütleyi çevreleyen bahçelerin yüksek duvarlarının içinde ve dışında olmak züere,özelliklerine göre bir dağılım gösterirler.

Ana yapı ve çevresi şu yapılardan oluşur:

1-Hazine-i Hassa Dairesi
2-Mefruşat Dairesi
3-Ana Yapı:Mabeyn-i Hümayun,Muayede Salonu,Harem-i Hümayun
4-Camlı Köşk
5-Kuşluk
6-İç Hazine
7-Mutfak
8-Kiler
9-Marangozhane
10-Veliaht Dairesi
11-Hareket Köşkleri
12-Gedikli Cariyeler Dairesi
13-Kızlarağası Dairesi
14-Hereke Dokumhanesi
15-Musahiban Dairesi
16-Agavat Dairesi
17-Bendegan Dairesi
18-Baltacılar Dairesi
19-Matbah-ı Amire

Çevre duvarlarının dışında ise şu yapılar bulunmaktadır:

20-Hamlahane
21-Bezm-i Alem Valide Sultan Camii
22-Saray-ı Hümayun Tiyatrosu
23-Istabl-ı Amire
24-Saat Kulesi
25-Servis Yapıları Grubu:a)Kuşhane,b)Mefruşat Ambarı (2 adet),c)Şehzade Kemaleddin Efendi Mutfağı,d)Yoklama Koğuşu,e)Eski Çamaşırhane,f)Metruk Matbaa,g)Harap Koğuş,h)Ahır,i)Değirmen,j)Harap Ahır,k)Fırın Koğuşu,l)Harap Mutfak (2 adet),m)Yusuf İzzeddin Efendi Mutfağı,n)Saray-ı Hümayun Tatlıhanesi,o)Saray-ı Hümayun Eczahanesi
26-Akaretler

-------------------------------------------------------------------------------------
*Dolmabahçe Sarayı,Yay.Haz.Aydan Gürün ...[ve diğerleri],TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı Yayını,İstanbul,1995 s. 9-55.

Osmanlı'da Mimar Sinan'la anlamını bulan Ermeni yaratıcılığının 19. yüzyıldaki temsilcileri olan ve Dolmabahçe Sarayı'nın yapımında büyük emek sarfeden Garabet ve Nikogos Balyan kardeşler ile Hovhannes Amira Serveryan'ın aziz hatıralarını saygıyla selamlarım

Halide Edib'in Suriye ve Lübnan Günleri/İpek Çalışlar

Cemal Paşa ve ailesi Lübnan Sofar'da,güzel mermer kaplı bir köşkte yaşıyordu.Balkondan Lübnan'ın koyları,ormanları görünüyordu.Halide'nin ziyareti sırasında Cemal Paşa'nın eşi Senihe Hanım,İsviçre'ye çocuğunu tedaviye götürmüştü.Sehine Hanım'ın yılın önemli bir bölümünü Avrupa'da geçirdiği,Cemal Paşa'nın da,Lübnan'ın ecesi diye bilinen Linda Sürsok ile birlikte olduğu o günlerin dedikodusuydu.(1)

Cemal Paşa liberal ve Batılı bir okul sistemi kurmak istiyordu.Halide,okulun,Arapların en Batılılaşmış kesiminin yaşadığı Beyrut'ta kurulmasını teklif etmiş,Cemal Paşa da kabul etmişti.Halide görüşmesi gereken isimlerle tek tek buluşmuş,iki hafta içinde istenen raporu hazırlamıştı.Bir öğretmen okulu kurulacaktı.Beyrut'ta açılacak okula Lübnan ve Şam'dan da öğrenci alınacaktı.

Görev tamamlanınca,Halide ile Nakiye birlikte Şam'a,ardından çöle gittiler.Karanlık çöl gecesinde ışık çiçekleri gibi görünen yıldızları toplamak istemişlerdi.Çölü geçerlerken yollarının üstündeki küçük havaalanına da uğradılar.Halide,"Acaba insan havada ne hisseder?" diye sorunca,onları gezdiren hava zabiti hemen bir uçak hazırlatarak,"Buyrun!" demişti.Kendisine uzatılan kürkü giyip uçağa binen Halide,"Bu harikulade süratin uyandırdığı heyecanın verdiği baş dönmesinden" hoşlanmıştı.Yanındaki zabit,uçağı takla attırmaya kalkınca ise korkmuştu.(2)

Halide ve Nakiye,Kudüs'teki kutsal mekanları da ziyaret etmişlerdi.Cemal Paşa,onlara Lübnan'daki Ayn Tura (Ain Toura) yetimhanesini gezdirmişti.Savaşın ve kırımın annesiz babasız bıraktığı mahzun çocuklar çok bakımsızdı.Halide,Ermeni çocuklara Müslüman ismi verildiğini öğrenince itiraz etmişti.Cemal Paşa da,Ermeni yuvalarında yer kalmadığını söylemişti.Halide o zamanki izlenimlerini,"Ermeni yetimhanesinin alamadığı kimsesiz,avare Ermeni çocuklarını alırken onlara Türk veya Müslüman ismi vermek zaruri idi.Esasen din dersi de verilmiyordu.Yani Ermeni çocuklarını zorla Müslüman yapmak gibi bir gaye yoktu,"(3) diye anlatıyor.

Halide'nin dine bakışı biraz bilgiye bakışı gibiydi.Bütün dinleri severdi."Hakka kavuşmak için açılan yolların hepsinin aynı neticeye varacağına" inanırdı.Onun gözünde,din ve milliyete dokunulmazlık,bazı feci vaziyetlerde ve hayati ihtiyaçlar karşısında önemini kaybederdi.

16 Eylül 1916'da Suriye'deki incelemelerinin ardından Halide,Nakiye ile birlikte İstanbul'a geri döndü.Halide,maarife bağlandığı için Evkaf mekteplerindeki görevinden ayrılmıştı.O zamanki duygularını,"Muharrirlik hayatım bence o günlerde ehemmiyetini kaybetmişti.Bir satır yazı yazamıyordum.Eğer Müslüman kadınlarının çekilebileceği bir manastır hayatı bizde olsa idi mutlak çekilirdim. ...Benim için tek saha talim ve terbiye sahası olabilirdi.O hizmet sahasını bana Lübnan ve Arap diyarı açtı," diye ifade ediyor.(4)

Halide,Cemal Paşa'nın çağrısına uyarak yeniden Suriye'ye gidecekti.Bir müddet düşündükten ve bir iki kişiye sorduktan sonra İstanbul'dan ayrılmaya karar verdi.Halide'nin Suriye projesini konuştuğu dostlarından biri de Yahya Kemal'di.Ona da,mutlaka kendileriyle birlikte gelmesi için ısrar etmişti.Ancak Yahya Kemal,Halide'nin Suriye mecaresını gülünç bulmuştu.Yahya Kemal,bu konudaki düşüncelerini,"Anadolu bomboş dururken,yalnız Cemal Paşa'nın muvakkat bir hükümranlığını tezyin etmek [süslemek] için,bizi ve lisanımızı pek özlemeyen Suriye'de bir maarif feyezanı [taşkınlığı] bahusus o felaketler arasında birçok insanı acı acı gülümsetiyordu," diye kaydedecekti.(5)

"Hülyamı Tutan Bir Büyü Var Onda Diyordum."

Yahya Kemal'in ve Halide Edib'in yazdıklarından,dostluklarının bir ömre yayıldığı anlaşılıyor.Yahya Kemal bir dönem aralarının soğuduğunu,sonra yeniden dost olduklarını anlatır.Halide'nin en beğendiğiniz şair kim sorusuna verdiği değişmez yanıt ise,"Yahya Kemal"dir.Bu dostluk,gönül ilişkisine kaymış mıydı?Yahya Kemal,Nazım Hikmet'in annesi Celile Hanım'a aşıktı.Ancak kendi anlatımından da anlaşıldığı kadarıyla,Halide Edib'in evinden de çıkmıyordu.

Savaşın bittiği günlere tarihlenen bir Yahya Kemal şiirinin Halide Edib için yazıldığını düşünenler vardır.Yıllar sonra Halide Edib üzerine bir çalışma yapan Hilmi Yücebaş,Yahya Kemal'in Telaki [kavuşma] şiirindeki kişinin Halide Edib olduğunu yazmıştı.Şiir 6 Haziran 1918 tarihli Büyük Mecmua'da yayımlanacaktı.(6) Dişi parsın ela gözleri,Celile Hanım'ın hülyalı yeşil gözlerinden ziyade Halide Edib'in gözlerini andırmaktaydı.

"Yollarda kalan gözlerimin nurunu yordum,
kimdir o,nasıldır diye rüzgarlara sordum,
hülyamı tutan bir büyü var onda diyordum,
gördüm:Dişi bir parsın ela gözleri vardı.

Sen miydin o afet ki dedim,bezm-i ezelde
bir kanlı gül ağzında ve mey kasesi elde,
bir sofrada içtik,ikimiz aynı emelde,
karşımda uyanmış gibi bir baktı sarardı."

Suriye Günleri...

Halide,Cemal Paşa'nın hazırladıkları eğitim programını uygulamak üzere Suriye'ye giderken çocuklarını ablası Mahmure'ye emanet etmişti.O sıralarda Ayetullah,büyük bir mühendis olacağını söylüyor,Bağdat'ta dev köprüler yapmayı hayal ediyordu.Küçük oğlan ise paşa olmak istiyordu.Halide,kızkardeşleri Nigar ile Belkıs'ı da birlikte götürmüştü.Halide'nin Şamlı kadınlardan çok Beyrutlu kadınları giyim kuşamıyla etkilediği orada bir moda rüzgarı estirdiği anlatılıyor.(7)

Halide'nin Cemal Paşa'nın yönetimindeki Suriye'ye gitmesi dedikodulara yol açmıştı.Mina Urgan'ın üvey babası Falih Rıfkı'dan aktardığına göre Halide ile Cemal Paşa arasında kadınla erkeğe dair bir yakınlaşma yoktu.Ancak Halide,Cemal Paşa üzerinde çok etkiliydi."Aralarında hiçbir şey geçmediği halde Cemal Paşa'yı öyle sultası altına almış ki,adamcağız ona danışmadan,onayını almadan,basit bir evrakı bile imzalayamayacak hale gelmişti."(8)

Mina Urgan,Halide Edib'le baş başa,kadın kadına samimi konuşmalar yapmıştı.Onun,çevresindeki erkeklerle ilişkisini yorumlarken,"Onlara yüz vermeden bile birçok erkeğin aklını başından aldığını,onlara tamamıyla,egemen olduğunu" tespit etmişti.

Halide Suriye'de,Ermeni tehciri günlerinde oraya gönderilirken tesadüfen hayatta kalmış insanlar ve çocuklarla birlikte,onların acılarıyla kuşatılmış durumdaydı.Halide'ye göre,Cemal Paşa "sürgün Ermenilere karşı eski Osmanlı devlet adamına yakışır biz vaziyet almıştı."(9) Halide'nin anlatımına göre,Ermeni kadınlar bu yüzden Cemal Paşa'nın adını işledikleri mendiller taşımaktaydılar.Beyrut ve Şam'da dört okul birden açtıkları için Halide gece gündüz çalışıyordu.Ayn Tura yetimhanesinin ve yeni açılan okulların yöneticiliğini üstlenmişti.İstanbul'dan gelen kadın öğretmenlerin,Der Nasıra'da açtıkları okulun içinde eskiden kalma bir kilise vardı.Cemal Paşa,resmi okulun yanında kilise olmaz,diye itiraz etmiş,Halide ile uzun bir tartışmaya girmişlerdi.Değişik anılardan kilisenin yerinde kaldığı anlaşılıyor.

Halide Edib'in Beyrut'taki okulunda bir ay görev yapan Harriet Fisher isimli bir misyoner,onun Osmanlı hükümeti aleyhine konuştuğunu gözlemişti.

'"Hiç kimse ülkesini benim sevdiğim kadar sevemez,ancak,hiç kimse ülkesini benim eleştirdiğim sertlikte eleştiremez.Bu katliamların lekesini de milletimin üstünden hiçbir şey temizleyemez," diyordu.

1916 Mayıs'ı idi.Kendisine,liderlerin bu vahşeti sürdürüp sürdürmeyeceklerini sordum,"Bazıları yaptı bunu ve hala devam ediyorlar.Henüz bitmedi," demişti."Bazıları katılmadı.Ancak onların idari güçleri yoktu.Ayrıca,söylenen şuydu:Savaştayız.Her yanımız düşmanlarla kuşatılmış.Bölünmüş gözükürsek her şeyi kaybederiz.Bizim milletimiz ya da Ermeniler."

Bin çocuklu yuvanın yöneticisi olarak şöyle diyordu:"Evet isimleri değiştirildi,ama onlar çocuk;din ne demek bilmiyorlar.Şimdi onları doyurup giydirmek ve güvenliklerini sağlamak gerek."'(10)

Ayn Tura'daki yetimhanenin yönetiminde görev aldığı için Ermeniler tarafından asimilasyon politikasının uygulayıcısı olarak suçlanan Halide Edib,anılarında,Dr. Lütfi (Kırdar) ile birlikte yürüttükleri çalışmalar sayesinde yetimhanedeki salgın hastalıkların önlendiğini,böylece çocukların hayatta kaldıklarını yazıyor.Ayn Tura'daki Türkleştirme faaliyetine dikkat çeken Ermeni kaynaklarında ise çocukların sünnet edildikleri bilgisine yer veriliyor.

O günlerde Halide'nin okullarından birinde öğrenci olan Münevver Ayaşlı'ya göre,Cemal Paşa ölümden kurtardığı elli-altmış kadar Ermeni oğlan çocuğunu Türkleştirmek ve levent olarak yetiştirmek amacıyla Ayn Tura'ya yerleştirmişti.Ayaşlı,pek çok eve yetim Ermeni çocuk alındığını,Ermeni kızlarla evlenmenin moda haline geldiğini de yazıyor.(11)

Cavid Bey'e Mektup

Halide tanıklık ettiği durumu,o günlerde yeniden nazırlığa getirilen dostu Cavid Bey'e anlatıp bir çare düşünmesini istemişti.Hiç değilse hayatta kalanlara "insan hakkı" verilmesini talep ediyordu.

"...Esasen bu memleket bugünlerde hep insanı ağlatacak gibi.Eleminde o kadar derin ve ezilmiş bir şey var.Bilhassa Ermeniler,Cemal Paşa'nın aziz başına Allah'la beraber yemin eden,sırf burada yaşamak hakkını bulan bir sürü bedbaht Ermeni var.Mektebe bağlı bir binada da birçok var.Çöllerde ot yiyerek karınları şiştikten sonra kimi anasını,kimi babasını,birçokları da çocuklarını kaybettikten sonra buraya düşmüşler.Daha doğrusu,Cemal Paşa getirtmiş.Belediye biraz yiyecek veriyor,oturuyorlar.Mu'tezir?. [özür dilercesine] Çocuklarıyla,kadınlarıyla ayrıca meşgul oluyorum.Küçüklerine bir sınıf açtık okutuyoruz. ...Dışarıdan anası açlıktan ölen,babası yanında öldürülen on iki yaşında bir Ermeni kızı geldi,iltica etti.Mahzun,büyük gözleriyle etrafımda dolaşıyor,lüzumlu lüzumsuz elimi öpüp ağlıyor.Bahçede bir facia daha var!Oğlunu yanında öldürürlerken birdenbire dilini kaybeden bir bedbaht,öteki oğlunu ve ailesini nereye attıklarını bilemiyor.Ayakları çıplak,gözleri elem içinde,mütemadiyen işaretle felaketini haykırıyor.Bazen geceleri çocuğu ölen bir kadın gibi,başı elleri içinde döğünüyor,döğünüyor.Gündüzleri yazımı yazarken bazen hıçkırdığını işitiyorum.Pencereye koşuyorum,aşağıda bahçede ellerini sallıyor,oğlunun kalbinden kurşun geçerken çıkan sesi göklere uluyor,söylüyor.İşte bunlardan binlerce,yüzlerce var.Yetimhaneler hayatta bir şeyin telafi edemeyeceği şeyi kaybetmiş yarı aç bedbaht çocuklarla dolu.

Ermeniler bana diyorlar ki,'Senin Suriye'ye gelmeni iki aydır uykumuz kaçarak bekledik.Bizim için bir şey yap.Dünyada bir Cemal Paşa,bir seni severiz'.Ben ne yapabilirim?Her gittiğim yerde bana mutlak sefalet manzaralarını gösterip ağlıyorlar.Şam'da beni bir saat eski dar sokaklarda dolaştırdıktan sonra götürdükleri bir yerde kadın,erkek söylediler,söylediler ve birdenbire çok metin görünen bir erkek başını kollarının arasına alarak yüksek sesle ağlamaya başladı.Bu hep böyle!

İşte yeni kabine bu emsalsiz zulüm ve cinayetin hiç olmazsa netayicini [sonuçlarını] tahfif edemez mi?[hafifletemez mi?] Şimdi bugün yaşayanlara insan hakkı veremez mi?Ben kendi hayatımla bu fena ve çirkin şeyi ödeyebilsem öderdim.Fakat benim hayatım nedir ki?Hiç hem de pek gülünç ve küçük bir hiç!"(12)

Suriye günleri,Halide'nin kendisine döndüğü,tamamen yalnız olduğunu düşünmeye başladığı günlerdi.Cavid Bey'e mektubunda şöyle diyordu:

"Artık tamamen öğrendim ve inkiyad ettim ki [boyun eğdim ki] hayatta insan yalnızdır.Sevdiği ve sevildiği insanlar bir geçici hayaldir.Bunu sakin düşündüm,hayatı olduğu gibi kabul ettim;fakat oğullarım büyüyünceye kadar kendilerine sahip oluncaya kadar,kuvvetli ve itimat edeceğim bir yere bırakabileceğimi hissetmek istiyorum ve bunu pek ciddi bir surette düşünüyorum. ...Düşünüyorum ki insanın ruhunu hiçbir elem,hiçbir şey mağlup edememeli!Öldürse,ezse,parçalasa kanları arasından kuvvetli namağlup [yenilmeden] bakmalı!"

Mektubuna son verirken manastırın bahçesinde öten kurbağalardan söz ederek şöyle yazıyor:

"Bu kadar uzun ve sıkıntılı şeyleri bizim kabinemizdeki bir nazıra niçin yazıyorum diye düşünüyorum.Bilmem göndermeli mi?Şam'dan gelirken sansürlenmiş bir sürü zarf getirmem bana böyle hezeyan yaptırıyor.Bon nuit [iyi geceler]."

Halide'nin o günlerdeki yalnzılığı,kabul ettiği bir evlenme teklifiyle seyir değiştirecekti.

1-)Münevver Ayaşlı,Geniş Ufuklara ve Yabancı İklimlere Doğru,Timaş Yayınları,İstanbul,2003,s. 39.
2-)Mor Salkımlı Ev,s. 223-246.
3-)Mor Salkımlı Ev,s. 253.
4-)Mor Salkımlı Ev,s. 254.
5-)Yahya Kemal Beyatlı,Siyasi ve Edebi Portreler,s. 37.
6-)http://www.yahyakemalenstitusu.org.tr/bio (2009)
7-)Lübnan Protokol Dairesi Gn. Md. İzzet Hurşid'den Aktaran Orhan Koloğlu,"Halide Edib,Devrimler ve Demokrasi",Tarih ve Toplum,s. 177,Eylül 1998.
8-)Mina Urgan,Bir Dinozorun Anıları,Yapı Kredi Yayınları,İstanbul,1998,s. 203.
9-)Mor Salkımlı Ev,s. 224.
10-)"Turkish Atrocities" Statements of American Missionaries on the Destruction of Christian Communities in Ottoman Turkey 1915-1917,Compiled by James L. Barton (Ann Arbor:Gomidas Institute 1998)s. 164-165.
11-)Münevver Ayaşlı,Geniş Ufuklara ve Yabancı İklimlere Doğru,2003,s. 28-29.Türk kadınlarının Ermeni kadınlar yüzünden bir dram yaşadığını yazan Ayaşlı,ancak Ermeni kadının dramına değinmiyor.
12-)İnci Enginün,Araştırmalar ve Belgeler,s. 509-510;Bardakçı,Talat Paşa'nın Evrak-ı Metrukesi adıyla yayımladığı belgelerde,mektuba yer veriyor.s. 149-151.

-------------------------------------------------------------------------------------

*İpek Çalışlar,Halide Edib,Everest Yayınları,İstanbul,2010,s. 137-142.

Halide Edib Açısından Tehcir ve Kırım/İpek Çalışlar

1914 sonbaharında umumi seferberlik ilan edilerek imparatorluk tebasından 20 ile 40 yaş arasındaki bütün erkekler askere alındı.Ardından yaş sınırı 18-50'ye genişletildi.1915 yılı bozgunlarla açılmıştı:Ocak'ta Enver Paşa Sarıkamış'ta,Şubat'ta Cemal Paşa Mısır'daki Birinci Kanal Harekatı'nda yenilgiye uğramışlardı.Mart'ta Çanakkale'de kazanılan deniz muharebeleri bu yüzden büyük bir moral takviyesi olmuştu.

Askere çağrılanlar arasında Rumlar,Araplar ve diğer milletler gibi Ermeniler de vardı.Ancak bir süre sonra silahları ellerinden alınan Ermeniler özel amele taburlarına atanmışlardı.Aynı günlerde sivil halkın elindeki silahlar da toplanacaktı.Sarıkamış Savaşı sırasında Anadolulu Ermenilerden Rus ordusu saflarında savaşanlar olmuştu.Maraş Zeytun ve Hatay Dörtyol'da Ermeniler direnişe geçmişti.1915 Mart'ında Zeytun ve Dörtyol'daki Ermenilere karşı büyük bir operasyon başlatıldı.Bu yöredeki isyancı Ermenilerin sürgünü,tehcirin ilk işaretiydi.

1915 Nisan ayı içinde Amerikan Büyükelçisi Morgenthau'nun konsoloslarıyla yazışmada şifre kullanma imtiyazı ansızın kaldırıldı,mektuplara da çok sıkı sansür geldi.Morgenthau,Talat Paşa'ya,ne oluyor diye sorduğunda,"İstanbul'daki (Ermeni) liderlerin Rusya ile ilişki içinde bulundukları" cevabını almıştı.Ermenilerin merkezi hükümet aleyhinde bir ayaklanma başlatmalarından kaygı duyuluyordu.(1)

Bir yanda İtilaf Devletleri'nin Gelibolu çıkarması,bir yanda da Doğu Cephesi'nde Rusların ilerlemesi üzerine İttihat ve Terakki hükümeti çözümü elleriyle yarattığı dehşet ortamında aradı:Bütün Ermeni siyasi parti,örgüt ve dernekleri yasaklandı.24 Nisan gecesi,İstanbul'da,büyük bir polis operasyonuyla 240 Ermeni ileri geleni gözaltına alındı.İki gün içinde gözaltına alınanların sayısı 2000'i aşmıştı.Ermeni aydınları Ayaş'a ve Çankırı'ya gönderileceklerdi.Osmanlı vatandaşı Ermenilerin yurtdışına çıkışı da yasaklanmıştı.

Doğu Cephesi'ndeki Van'da Nisan ortasında Ermeniler direnişe geçtikten sonra,şehir bir ay geçmeden Rusların eline düşmüştü.Bu durum üzerine doğu ve güneydoğu Anadolu'daki altı vilayetin tehcir yoluyla Ermenilerden arındırılmasına karar verilecekti.Tehcir başlatıldı,ancak bu amaçla çıkartılmış bir yasa yoktu.Talat Paşa,Meclis-i Vükela'dan [Bakanlar Kurulu] çıkarttığı geçici bir kanun ile durumu yasal zemine taşımıştı.(2)

Taner Akçam,İttihat Terakki Merkez-i Umumisi'nin tehcir kararında ayrı olarak bir de kırım kararı aldığını belirtiyor.Akçam'a göre,kırım kararı için Bahaeddin Şakir'in başkanlığında Teşkilat-ı Mahsusa görevlendirilmişti.Sınırları Ermenilerden arındırmak amacı,kısa süre içinde,Ermenilerden kurtulmak politikasına dönüşmüştü.Ermeni kırımının sorumluları için 1919 yılında hazırlanan iddianamede,"Ermenilerin katli ve imhası,İttihat'ın Merkez Komitesi'nin aldığı kararların sonucu idi," ifadesi yer alacaktı.(3) Ermenilere yönelik operasyonlarda ordunun şerefine leke sürülmemesi amacıyla hapishaneden tahliye edilecek eski canilerin,yağmacıların,fedailerin içinde yer aldığı 8-10 bin kişilik özel bir kuvvet oluşturulacak,gerekli para Milli Müdafaa kasasından sağlanacaktı.(4)

Tehcir edilenlerin aileleri İstanbul milletvekili Kirkor Zohrab'a başvuruyorlardı.Zohrab,sürgün edilenler için Sadrazam Said Halim Paşa'yı aramış,ardından da Dahiliye Nazırı Talat Paşa'ya bir yazı göndermişti.Talat Paşa'ya hesap soran Zohrab,Erzurum milletvekili Vartkes Serengülyan ile birlikte tutuklanıp Diyarbakır Divan-ı Harbi'nde sorgulanmak üzere Haydarpaşa'dan trene bindirilecekti.Zohrab'ın hanımı Klara,sabah erkenden İttihatçılara yakınlığıyla tanınan gazeteci Hüseyin Cahit'in evine gitmişti."Zohrab'ı almışlar,Diyarbakır'a,Divan-ı Harb'e gönderiyorlardı.Anadolu Ermeni tehcirine ait ilk hikayeler İstanbul'a yeni aksetmeye başlamıştı." diye yazar Hüseyin Cahit.

Geceyarısı Hüseyin Cahit ve Klara,Talat Paşa'nın evine gitmişlerdi.Paşa uykudan uyanarak,gecelik entarisiyle yanlarına gelmişti.Olayı önemsiz bir zabıta vakası gibi dinlemiş,sonra da soğukkanlılıkla Klara'yı teskin etmeye çalışmıştı."Soruşturma tamamlanınca geri dönecek," demişti.(5) Ne var ki Zohrab ve Serengülyan hiç geri dönmedi.Ahmed ve Nazım adlı iki çeteci tarafından yolda öldürülmüşlerdi.Katillerini ise Cemal Paşa idam edecekti.

Artık Osmanlı İmparatorluğu'nda Hristiyan yurttaş olmak tehlikeliydi.Yaşanan acılar,tehcirden önce-tehcirden sonra;kırımdan önce-kırımdan sonra diye anılacaktı.Kırım politikası bazı Osmanlı aydınlarını huzursuz etmişti.Bunlardan biri de Halide Edib'di.1915 Ağustos'unda Arabistan'a gitmeden önce,kendisine veda etmeye gelen George Schreiner'e Halide,"Her şey çok kötü.Umarım hükümet bir çözüm üretebilir.Zavallılar şimdi de Mazopotamya'ya götürülüyorlar.Sıcak ve zorluklar pek çoğunun hayatına mal olacak.Katliamlar olduğunu da duydum.Buna inanamıyorum!" demişti.(6)

İstanbul'da hazırlanan sürgün listesine alınan aydınlar arasında Ermeni müzisyen ve rahip Gomidas'la kadın yazar Zabel Yeseyan da vardı.Gomidas kendisini almaya gelenlere direnmemiş,Zabel Yeseyan ise götürüleceğini haber alıp kaçmıştı.Halide Edib,rahip ve müzisyen Gomidas'tan söz ederken,"İnsan ve sanatçı olarak çok nadir karşılaşabileceğimiz bir değerdi. ... Gomidas benim evime de gelir,saatlerce çalar,söylerdi.Bu ziyaretler Ermenilerle Türklerin birbirlerini boğazladıkları zaman dahi devam etti.İkimizin de içinde,bu vaziyet,birbirimize ifade edemediğimiz bir acı uyandırmıştı," diyor.(7)

Her Şey Çok Kötü

Aydınlar arasında Çanakkale Cephesi'nin tehlikeli durumu sürerken ortaya çıkan hizipleşme sürüyordu.Yahya Kemal bu ayrılıkta "şahsiyat ve politika zehri vardı" dedikten sonra,"Mehmet Emin (Yurdakul) Bey de Ermeniler lehinde iltimasları nedeniyle itibardan düşmüştü," diye ekliyor.(8) Ermeni tehcirini onaylamayan aydınlar kısa süre içinde belli olacak ve onlar gözden düşeceklerdi.İki hizip başından biri olan Halide Edib tehcire itirazını yüksek sesle ifade eden ender kişilerin arasındaydı.

Gomidas tehcirden geri döndürülecekti.Pek çok kaynakta,onun dönmesi için çalışanlar arasında,Amerikan Büyükelçisi Morgenthau ile Halide Edib ve Mehmet Emin'in adları geçer.Morgenthau,isimlerini saymadan yedi kişiyi kurtardığını yazmış anılarında.Halide Edib,Gomidas için kısaca Türk Ocağı'nı kastederek "Onu ocak kurtardı" demekle yetiniyor.Bu konuda bir başka iddia ise Gomidas için Şehzade Abdülmecid'in devreye girip özel bir af çıkarttığı yolundadır...

Gomidas üzerine Ermenistan'da bir araştırma yapan Diran Lokmagözyan Halide Edib'in,Gomidas konusunda gerçekleri aktarmadığını düşünüyor.Lokmagözyan'a göre,Türk Ocağı'ndan "dostları" Gomidas'ın tehcir listesinde yer aldığını biliyorlardı ve onun için kıllarını bile kıpırdatmamışlardı:

"Gomidas'ın tevkif edildiği haberini alan öğrencilerden biri -devamlı Gomidas'a gidip gelmesinden dolayı Mehmet Emin'i de yakından tanıyan biri- hemen Mehmet Emin'e telefon açıp durumu bildiriyor ve yardımını talep ediyor.Gayet soğuk bir şekilde "Bu devletin işidir,biz karışamayız,sanırım ciddi bir şey değildir" deyip telefonu kapatıyor yüzüne.Mehmet Emin,Türk Ocağı'nın üst düzey isimlerinden,Türkçülük fikrinin baş mimarlarından,Mehmet Emin,istese kıyısından kenarından da olsa karışamaz mıydı?Gomidas'a bu denli yakın olan biri,ondan bu kadar faydalanmış biri,böyle mi cevaplandırırdı?İşini gördü ve bir paçavra gibi ateşe attı onu.Gomidas'ın adını o listeye yazan kadar Mehmet Emin'ler de suç ortağıdır;Halide Edib,Hamdullah Suphi ve diğerleri de...

Hepsi de zamanında Gomidas'ı Türk Ocağı'na konser ve konferans vermeye çağırıyorlardı.Mehmet Emin sık sık Gomidas'ı ziyaret ediyordu.Çok sıkı bir dostluk kurmuştu.Gomidas'a şiirlerini besteletiyordu.Hem de ne şiirler.Hepsinden damla damla kan akan şiirlerdi bunlar ve zavallı Gomidas bunlara beste yazacaktı.Yazdı da.Üstelik yayınlandı bunlar.Gomidas'ın ilk Türkçe bestesi faşistlerin bir dergisinde basıldı.Tam Gomidas'ın ölüme yollandığı zamanlar.Nasıl bir ironi...

Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekatı sırasında,bir Ermeni asker [Akınyan] tarafından hayatı kurtarıldıktan sonra,yurdun dört bir yanına Ermenileri öven afişler astıktan bir yıl sonra hepsini yok etmek için canla başla çalıştığı gibi."

Diran Lokmagözyan,Halide Edib'in yazdıklarında samimi olmadığını vurgularken Gomidas'ı geri getirmek için sarfedilen uğraşların ise tamamen safsata olduğunu savunuyor:

"Halide Edib de aynı çevrenin insanı olup aynı kategoride davranmıştır.Gomidas'ı evine,toplantılara çağırmış,onu yeni kurulan konservatuarda ders vermesi konusunda ikna etmiş,fakat sonunda sırtını dönmüştür.Onun veya diğer 'dostlarının' Gomidas'ı geri getirmek uğruna çalıştıkları tezi bir safsatadır.O döndükten sonra da içlerinden hiçbiri artık bir daha yüzüne bakmamıştır.Belki de bakacak yüzleri olmadığından..."(9)

Gomidas,Çankırı yolculuğu sırasında yaşananların ağırlığını taşıyamamış ve hastalanmıştı.Bir süre La Paix Hastanesi'ne yatırılmıştı.Halide Edib'in anlatımına göre,Dr. Adnan,Gomidas için Talat Paşa'ya yalvarmıştı.Gomidas'ın Paris'e tedaviye gitmesi için izin verilmesini istiyordu.Sonunda izin çıktı.(10) Gomidas İstanbul'dan ayrıldıktan sonra 1935 yılına dek yaşayacaktı,ama artık "ölü" bir müzisyendi;ömrünü Paris'te bir akıl hastanesinde tamamladı.

Halide Edib anılarında olayları Diran Lokmagözyan'dan farklı anlatmış.Ancak,Halide Edib'in Ermeni tehcirinden çok rahatsız olduğuna ve karşı çıktığına ilişkin değişik kaynaklarda karşıma çıkan bilgiler birbirini doğruluyor.

"Kamuoyu Tehcire Karşıydı"

Halide,"Kamuoyu,Ermeni tehciri kararı açıklandığında,hükümete samimiyetle karşıydı.Ancak o zaman ülke savaşın içindeydi ve bu konuda hiçbir şey yayınlanmıyordu," diye yazıyor,olayın siyasi yanı kadar ekonomik yanı da bulunduğunu düşünüyordu."Ekonomik yan,manevi anlamda Almanlarca desteklenmekteydi.Ermenilerin ekonomik üstünlüğüne son veriliyor,piyasa Türkler ve Almanlar için boşaltılıyordu."Siyasi manada,Ermeni ihtilalci çevrelerin Türklere karşı İtilaf kuvvetleriyle birlikte stratejik noktalar oluşturdukları fikri hakimdi.(11)

Tehciri izleyen günlerde Talat Paşa ile Halide nadiren görüşmüşlerdi.Bir keresinde Talat Paşa,Halide'ye çok kızmış ve şöyle demişti:

"Bana bakın Halide Hanım,ben de en az sizin kadar iyi kalpliyim,insanların acı çekmesi geceleri beni de uyutmuyor.Ama bu kişisel bir şey ve ben kendi hassasiyetlerimi değil,kendi halkımı düşünmek için yaşıyorum. ...Balkan Savaşı sırasında katledilen Türklerin ve Müslümanların sayısı daha az değildi,ama dünya suçlu suçlu sessizliğini muhafaza etti.Bir ulus kendi menfaatleri için en iyi olanı yaptığı ve başarılı olduğu sürece dünya ona hayran olur ve yaptıklarının ahlaki olduğuna inanır.Ben de yaptıklarım için ölmeye hazırım ve biliyorum ki bunun için öleceğim."(12)

Halide,aynı yıl,çoğu İttihatçı olan 700 kişilik bir dinleyici kitlesi önünde Ermeni meselesi ve ulusal ekonomi üzerine bir konuşma yapmıştı.Konuşmasında kan akıtılmasına karşı çıkıyor,bu olayda sorumluluğu olanların,incinen kurbanlardan daha ağır biçimde yara alacakları inancını dile getiriyordu.Konuşması gençler tarafından alkışlarla karşılandı.Ancak,tıp öğrencisi Şükrü Eflatun ayağa kalkmış ve Hamdullah Suphi'ye "Ben bu görüşe katılmıyorum," demişti.Gençler Şükrü'nün konuşmasına engel olmuşlardı.Yahya Kemal,Halide'nin Türk Ocağı'ndaki bu konferansından şöyle bahsediyor:

"Bir gün hayli mühim bir hadise olduğunu haber aldım.Halide Edib Hanım,Türk Ocağı'nda,katliam edilen Ermeniler lehinde bir konferans vermiş.Ziya Gökalp,yanında Köprülüzade Fuad olarak,Ada iskelesinde,bu hadiseyi naklettiler.Ziya Gökalp,uzun görüşmek üzere beni 'Dil' gazinosuna davet etti.Gittik.İçmeye ve konuşmaya başladık. ..."(13)

Halide Edib'in konuşması olay yaratmıştı.Falih Rıfkı da,"O zamanlar Halide Edib Hanım,Ermeni politikasını tenkit eden birkaç kişinin başında idi.Türk Ocağı'nda bir de konferans vermiş olduğunu hatırlatırım," diye yazıyor.(14)

Halide,Türk Ocakları'nın yıldızıydı.Konuşma yapacağı günlerde ocakta oturacak yer bulunmazdı.Tıp öğrencisi Fethi (Erden),çok tatlı bir sesle pürüzsüz bir ifade ile kürsünün üstünde bulundurduğu bazı notlara,arada sırada bir göz atan,irticalen konuşuyor hissini yaratan Halide Edib'in hayranlarındandı.(15) Türk Yurdu dergisinde hemen her hafta ya ondan söz edilirdi ya da bir yazısı,çevirisi yayımlanırdı.Ancak Ermeniler üzerine yaptığı konuşmanın ardından Türk Ocağı'ndaki konumu sarsılmıştı.

Konferansın ertesi günü Halide'ye "Ermeni mezalimi" üzerine "belgeler" gönderilmişti.Kendisine çok öfkelenen İttihatçılar onun cezalandırılmasını talep ediyorlardı.Ancak Talat Paşa,"Ülkesine kendi inandığı biçimde hizmet ediyor,bırakalım fikrini söylesin;o samimidir," diyerek bu taleplere itiraz etmişti.

Olayı izleyen günlerde Halide Edib'in evini ziyarete gelen genç entelektüellerin sayısı giderek azaldı.Talat Paşa ise Halide'ye karşı dostça tavırlarından vazgeçmemişti.(16) Halide Edib o günlere ilişkin duygularını on yıl sonra şöyle anlatacaktı:

"Yürek paralayıcı,ıstırap verici bir yığın olaya tanık oldum ve siyasetçilerin insanların yürekleriyle tıpkı birer kumarbaz edasıyla oynadıkları bir dönemde yaşadım.

Güzelliklerle dolu,hoşgörü ve sevginin egemen olduğu mutlu bir ülkenin yaratılmasına önayak olacak bir milliyetçiliğin hayalini kuran ben,karşılıklı kıyım ve nefretten başka bir şeyle karşılaşmadım.Tek görebildiğim,ülkelerin insanlarda kıyım ve sefalete yol açtığıydı.

Rusya'da sınıflar ve uluslar arasındaki sınırları kaldırmaya,insanlara kardeşlik ve mutluluk gibi duyguları aşılamaya çabalayan büyük idealistler ve insanlığa gönül verenler bu uğurda canlarını feda etmişlerdi.Sonuç,benim gördüğüm çirkinliklerden hiç de farklı değildi.

İnsanlık gerçek sevgi ve hoşgörüye ne zaman kavuşacak?-ve bu yalnızca sözde kalmayacak."(17)

Gökalp,Halide'yi Tasfiye Etmek İstiyor

Ocak 1916'da gerginlik patlak vermişti.Falih Rıfkı'ya göre,Ziya Gökalp Türk Ocağı'nı Hamdullah Suphi ve Halide Hanım'dan kurtarmak istiyordu.Hamdullah'a "Fertçi..." diyor,Halide'nin de bozgun edebiyatı yaptığını söylüyordu.Ona göre Cemal Paşa da fertçi idi.İttihat ve Terakki üzerine fikirlerini bir şiir kitabında toplayan Gökalp,Talat ve Enver'i putlaştırırken Cemal Paşa'yı dışlamıştı.

Cemal Paşa da,Türk Ocağı'nı tutuyor,Hamdullah Suphi ile Halide Edib'e hürmet ediyordu.(18) Yahya Kemal,Halide ile yakın dosttu.Türk Ocağı'nda Halide Edib üzerine bir de konferans vermişti.

"Sık sık görmeye giderdim.Saatlerce konuşurduk;çok zaman akşam yemeğini beraber yerdik.Geç vakit ondan ayrıldığım zaman o karanlık sokağın başında bir sivil memurun beklediğini görürdüm.Hükümetin,Halide Edib Hanım'ı Amerikalılar ve Ermenilerle olan sıkı ülfetleri [ahpaplıkları] yüzünden,belki de sırf tazip etmek [rahatsız etmek] için takip ettirdiğini zannederdim.Merkez-i Umumi'ye fazla mensup olanların ağzından Halide Edib Hanım'ın adı kötü tavsiflerle [nitelendirmelerle] dökülürdü;Merkez-i Umumi'nin nazarında karıştırıcı ve bilhassa propagandacı bir unsur telakki edilirdi."(19)

Şeyhülislam ve Evkaf Nazırı Mustafa Hayri Bey,İttihat ve Terakki'nin Ermeni politikasından duyduğu rahatsızlık nedeniyle istifa etti.(20)Hüseyin Cahit'e göre eski Meclis-i Mebusan Reisi Ahmed Rıza Bey,(21) tehcire karşı olduğu için çevresinden dışlanmıştı.Yine Hüseyin Cahit'e göre,İttihat ve Terakki Genel Merkezi'nden Kemal (Kara) Mithat Şükrü (Bleda),Ziya Gökalp "Ermeni göç ettirilmesi"nin aldığı şekle karşıydılar.(22)

Cemal Paşa'nın Suriye'si

Cemal Paşa,1915'te Suriye valisi olunca,Beyrut'taki Amerikan ve Fransız kolejlerine benzer modern okulları açmak hayaline kapılmıştı.Halide Edib'i de Nakiye Hanım ile birlikte açılacak okulları planlamak için Suriye'ye davet etmişti.Halide ve Nakiye,Cemal Paşa'nın katibi Falih Rıfkı ile birlikte Suriye'ye gitmek üzere Haydarpaşa'dan trene binmişlerdi.Yanlarında da Falih Rıfkı'nın "çarşaflı sörler" diye andığı kadın hocalar vardı.Hocalardan biri daha sonra romancı olarak ün kazanacak Muazzez Tahsin'di (Berkant).Suriye'deki İslam eserlerini incelemeye davet edilen Hamdullah Suphi de grupla birlikteydi.Halide Edib,İzmit'ten öteye Anadolu'ya ilk kez geçiyordu.Her istasyonda çaresiz kadınlarla karşılaşıyorlardı.Sordukları tek bir soru vardı:"Savaş ne zaman bitecek?" Hamdullah Suphi kadınların durumuna hüngür hüngür ağlamıştı.

İstasyonlardan birinde trene 1915 Ermeni katliamıyla adını duyuran Bahaeddin Şakir de binmişti.Falih Rıfkı Halide'yi onunla tanıştırdı.Halide,Bahaeddin Şakir'in önemli bir isim olduğunu biliyor,ama Ermeni tehcirinde oynadığı rolü bilmiyordu.Bahaeddin Şakir de kendisi gibi düşünmeyen bir "Türk milliyetçisi" ile karşılaşabileceğini hesaplamamıştı.İkisi yol boyunca konuştular,sonunda Bahaeddin Şakir trenden indi.

Halide,Bahaeddin Şakir'i uğurlamak için trenin kapısına yürüyen Falih Rıfkı'yı durdurarak,"Bana bilmeyerek bir katilin elini sıktırdınız," demişti.Halide,Bahaeddin Şakir'in anlattıklarından,onun "katil" olduğuna karar vermişti.Bahaeddin Şakir ise Falih Rıfkı ile vedalaşırken,onun kulağına eğilip "Senin gibi yetişecek kıymetli gençleri,bu kadınla temas etmekten men etmeli," diyecekti.

İkisi de birbirinden nefret etmişlerdi.(23)

Ermeni tehciri büyük bir felaketle sonuçlanmıştı:Yollarda çetelerin saldırılarında öldürülenlerle,hastalık ve açlıktan kırılanlar yüzbinlerle hesaplanacak kadar büyük rakamlara ulaşmıştı.Talat Paşa'nın defterlerine göre,tehcirle birlikte Osmanlı topraklarında yaşayan Ermeni nüfus bir milyon eksilmişti.Yine Talat Paşa'nın hesabına göre,1915 Tehciri'nden önce Ermeni nüfusu;kilise kayıtları dikkate alındığında 1.256.403'tü.Ancak kayıt edilmemişler hesaba katıldığında,bu sayı 1,5 milyon civarındaydı.Talat Paşa'nın defterindeki,"Ermeni nüfusunun tehcir sonrasındaki genel hesabı" başlıklı bölümde,tehcirin ardından nüfusun yeniden sayıldığı anlaşılıyor.Bu sayıma göre,Ermeni nüfusu 284.157'ye düşmüştü.Nüfusa kayıtlı olmayanlar hesaba katıldığında kalanların sayısı 350 binle 400 bin arasında hesaplanmıştı.(24) Talat Paşa üzerinde çokça tartışma yürütülen bu sayıları,nüfus hareketlerini gösteren bir tablonun sonuna düştüğü bir notta yorumlayıp açığa kavuşturmuştu.Bu bilgilerin yer aldığı defter,bir bavulun astarı altında yıllarca bekledikten sonra,gazeteci Murat Bardakçı tarafından 2009 yılında yayımlandı.

1-)Henry Morgenthau,Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü,s. 240-241.
2-)Fuat Dündar,Modern Türkiye'nin Şifresi,s. 276-286.
3-)Taner Akçam,İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu,İmge Yayınları,Ankara,1999,s. 257.
4-)Mevlanzade Rıfat,Türkiye İnkılabının İçyüzü,1993,s. 132-139.
5-)Hüseyin Cahit Yalçın,Tanıdıklarım,s. 47.
6-)George Schreiner,From Berlin to Baghdad,s. 327.
7-)Mor Salkımlı Ev,s. 214;Memoirs of Halide Edib,s. 371-376.
8-)Yahya Kemal Beyatlı,Siyasi ve Edebi Portreler,s. 34-35.
9-)İnternet üzerinden görüşme,Diran Lokmagözyan,Kasım 2007.
10-)Memoirs of Halide Edib,s. 375.
11-)Memoirs of Halide Edib,s. 386.
12-)Memoirs of Halide Edib,s. 387.
13-)Yahya Kemal Beyatlı,Siyasi ve Edebi Portreler,s. 36.
14-)Falih Rıfkı Atay,Zeytindağı,Pozitif Yayınları,İstanbul,2004,s. 72.
15-)Dr. Fethi Erden,"Halide Edib Hanım'ın Bilinmeyen veya Az Bilinen Tarafları ve Türk Ocağı ile İlgili Hatıraları",Türk Yurdu,cilt 3,yıl 52,sayı 305-306 Kasım 1964.
16-)Memoirs of Halide Edib,s. 387-388.
17-)Memoirs of Halide Edib,s. 375.
18-)Falih Rıfkı Atay,Zeytindağı,s. 72.
19-)Yahya Kemal Beyatlı,Siyasi ve Edebi Portreler,s. 36.
20-)Bülent Özdemir,Fişlenen Türkiye,Yeditepe Yayınevi,İstanbul,2008,s. 48.
21-)Hüseyin Cahit Yalçın,Tanıdıklarım,s. 63.
22-)Hüseyin Cahit Yalçın,Siyasal Anılar,s. 316.
23-)Falih Rıfkı Atay,Zeytindağı,s. 72.
24-)Murat Bardakçı,Talat Paşa'nın Evrak-ı Metrukesi,Everest Yayınları,2008,s. 109.

-------------------------------------------------------------------------------------

*İpek Çalışlar,Halide Edib,Everest Yayınları,İstanbul,2010,s. 128-136.

Ahlak belge gerektirmiyor/Hrant Dink*

Tartışmaların hayli yoğunlaştığı şu günlerde,daha önce hep sorduğum ama şimdi tekrar tekrar sorulmasında yarar gördüğüm soruları bir kez daha yineleyeyim.

İlk soru:"Türk toplumu her konuda demokratik bir yaklaşım gösteriyor da,salt Ermeni sorununda mı anti-demokrat kesiliyor?"

İkinci soru:"Türk toplumu gerçeği biliyor da inkâr mı ediyor,yoksa bildiğini mi savunuyor?"

Aslında asıl can alıcı soru da üçüncüsü:"Bu toplum daha dünkü 'Susurluk Vakası'nı,toprak altından çıkan 'Hizbullah cesetleri'ni tanımlamakta,adlandırmakta zorlanırken,doksan yıl öncesi bir tarihin 'Soykırım' olup olamayacağına nasıl karar verecek?"

Türkiye,kendi içinde demokrasi mücadelesi veriyor.İnsanlar halen,görüşlerini ne kadar özgürce ifade edeceklerini bizzat kendileri otosansür uygulayarak belirliyorlar.

Tabu konularda toplumun ezberini bozacak söylemler dile getirenler,inanılmaz karşı kampanyalara maruz kalıyorlar.Yaşamları dahi tehdit altına giriyor.Bunların en serti de Ermeni meselesinde yaşanıyor.Türk resmi tezine karşı açıklamalarda bulunanlar hemen "Ermeni uşağı" olarak damgalanıyor ve tecrit edilmek isteniyorlar."Ermeni uşaklarının nefeslerini keselim" diyenlere,ne yargı,ne hükümet,ne de başka bir merci yaptırım uygulayabiliyor.

Bir yandan da ama,"Gelsin Ermeni tarihçiler,tartışalım" tavrı sergileniyor.

"Uşak" diye nitelendirilen o insanlardan özür dileyerek şimdi sormak gerekiyor...İyi de,"Uşaklar"ın konuşmasına tahammülünüz yokken,"Sahipler"in konuşmasına nasıl katlanacaksınız.

Zamanın Kültür Bakanı Erkan Mumcu,"Hiçbir şeyden çekincemiz yok,gösterilmesi için biz izin verdik" dediği halde,"Ararat" filmi ülkücü camianın tehditleri sayesinde herhangi bir salonda gösterilebildi mi?

Gösterildi de ben mi kaçırdım yoksa?

Bugüne değin Ermeni sorununda,tarihin kendisi hakkında henüz hiçbir şey yazmadım.Tarihi bilmediğimden ya da çekindiğimden değil,bu konuda hayli birikim sahibiyim,çok okudum,özellikle de karşılaştırmalı olarak.

Ancak bu aşamada,"tarihi tartışmak"tan ziyade "tarihe nasıl bakmak" konusunun daha önde bir problem olduğuna,asıl çabanın da bu yönde gösterilmesi gerektiğine inanıyorum.Çünkü tarihi tartışmak eğer belge gerektirirse,tarihe bakmak da bir etik gerektirir.Bu aşamada ise bizim belgeden ziyade etiğe ihtiyacımız vardır.Etiğin olmadığı yerde ise belgenin hiçbir anlamı yoktur.

Ermeni sorununda etiğin asıl adı,empatidir.

Bugün eğer,dört bin yıldır yaşadığı topraklarla bağı kesilmiş,neredeyse kökü kazınmış bir milletin yaşadığı felaketi,"Ne yapalım,onlar da ihanet etmeseydi" şeklinde bir haklılık savunmasıyla karşılıyorsak,bu esasen Ermenilere yapılanı onayladığımızın ve bugün de olsa aynı şeyleri yapacağımızın tercümesidir ve empatik yaklaşımdan ne kadar yoksun olduğumuzun göstergesidir.

Türk ve Ermeni toplumları arasında ortak hafızanın tekrar inşasının gerekliliği üzerinde ısrarla duruyor ve dış dünyanın dayatmalarından kurtulmanın en gerçekçi yönteminin bu olduğuna inanıyorum.

Ancak,gelin,Ermenilerle konuşmaktan önce kendi aramızda konuşmayı başaralım.

Ermenilerle konuşmak,her şeyden önce bir üslup gerektirir.Özellikle de bu üslup içerisinde ulusal onurlara gösterilecek karşılıklı saygı ve özen,anahtar rol oynar.

Bizler,bu üslubu kendi insanımıza gösteremezken,Ermenilere nasıl göstereceğiz?

Yok,bildiğimiz üslupta devam edeceksek,o zaman Ermenilerle konuşmanın yararı ne?

Yoksa derdimiz başka mı?Asıl derdimiz kendi tribünümüze "Ermeniler kaçıyorlar" sloganını dayatmak mı?

Eğer öyleyse buyrun devam edin,kolaylar gelsin.

Allah yardımcınız olsun...

*Hrant Dink,Ahlak belge gerektirmiyor,Agos,18 Mart 2005;Hrant Dink,Bu Köşedeki Adam;(yay. haz.) Karin Karakaşlı,İstanbul:Uluslararası Hrant Dink Vakfı Yayınları,2009,s.200-202.

Silahlara Veda/Arshavir Shiragian

Bulgarlar,büyük bir nezaket örneği göstererek ülkelerini terketmem için üç gün mühlet verdiler.Müfettiş,haklı olarak,beni korumaları için her gün emrime bir grup polis ve itfaiye eri veremeyeceğini münasip bir dille bildirmişti.Polis,Türkleri tutuklamayı başarsaydı biraz daha kalabilirdim,ama durum böyle olmayınca ve korunmamı ilelebet üstlenemeyeceklerine göre bana yol görünmüştü.

Buna mukabil arkadaşlarım beni,dağlar üzerine kurulmuş çok güzel bir kaplıca merkezi olan Hisar'a yollamak istiyorlardı.Taşnak mensubu tüccar,müfettişi orada emniyette olacağıma ikna etmişti.Ayrıca bütün masraflarımı ödemek için ısrar ediyordu.Bu cömert teklif beni oldukça duygulandırdı ve memnuniyetle kabul ettim.Arkadaşlarımın beni götürdüğü Varna yakınlarındaki bir evde üç gün müddetle kapalı kaldım.Ardından hareket zamanı geldi.

O zamanlar,dar ve bol virajlı dağ yolları üzerinden beş saatlik bir yolculuktan sonra Hisar'a ulaşılıyordu.Yine de tarlalar ve ormanlar arasından geçen iyi bir yolculuktu.Ulaştığımız küçük köyde,sahibi bir Bulgar olan,sadece bir tek otel mevcuttu.Bulgarın on yedi yaşındaki etine buduna dolgun neşeli kızı,her işe koşuyordu.Kaplıca merkezinin üzerinde daimi olarak bir gül kokusu vardı.Bu koku yakınlardaki gül esansı üreten bir fabrikadan gelmekteydi.Fabrikanın sahipleri durumundaki iki Yahudi,çalıştırmak üzere köyden de gündelik işçiler tutmuşlardı.

Yükseklerde hiç de hayat pahalılığı yoktu.Bir kuzu kızartmasını yaklaşık on Türk kuruşuna satın alabilirdiniz.Varışımın üzerinden birkaç gün geçtikten sonra Hratch,Aram ve Arshak gelerek bana katıldılar.Hisar'da tam on beş gün kaldık.Ayrılırken yeme içme dahil olmak üzere bütün bu kalış bedeli olarak ödediğim miktar (hesabı ben ödüyordum) sadece on beş dolar'dı.

Temiz hava,kaplıca suları ve sükunet bana çok iyi gelmişti.Sinirlilik halim tümüyle ortadan kalkmıştı.Birkaç günün sonunda kendimi yepyeni bir insan gibi hissediyordum.Aklımda sadece bir fikir kalmıştı:Kayane'yle nişanlanabilmek için İstanbul'a dönmek.Ardından Amerika'ya hareket edecektik.

Arkadaşlarım bütün güçleriyle beni İstanbul'a dönme fikrinden vazgeçirmeye çalıştılar.İstanbul'dan gelen bazı haberler kendilerine ulaşmıştı;Ermenilerin durumu pek de sağlam değildi.Şehir yavaş yavaş uluslararası karakterini kaybediyordu.Avrupalılar şehirden ayrılırken,her yer Kemalist ajanlarla kaynıyordu.Milli Ordu,zafer üzerine zafer kazanıyor ve sadık yandaşlarının söylediklerine bakılırsa Mustafa Kemal,muzaffer bir şekilde başkente girmeye hazırlanıyordu.

İstanbul'daki Türkler artık işgal altındaki bir ülkenin insanları gibi davranmamaktaydılar.Müttefiklerin burnunun dibinde dahi milliyetçi sloganlarla tehditler savuruyorlardı.İşgal ordusu bazen savaşarak bazense bir kurşun bile sıkmadan geri çekiliyor,Yunanlar ellerindeki toprakları azar azar kaybediyorlardı.Şehirde yaşamakta olan Hristiyanlar paniğin eşiğindeydiler.Son Müttefik askeri çekilip de,zafer sarhoşluğu içinde ve intikama susamış bir orduyla birlikte Mustafa Kemal kükreyerek şehre daldığı zaman başlarına ne gelecekti?

Ellerine düştüğüm takdirde feci işkenceler beni beklemekteydi.Daha da kötüsü,tutuklanmam,Türklerin öfkesini İstanbul'daki arkadaşlarımın üzerine boşaltmalarına da yol açabilirdi.İşte bu sebeplerden ötürü Federasyon,Amerika'ya hareket etmeyi beklerken Avrupa'da kalmamı emretmişti.

Hisar'daki arkadaşlarımla uzun uzun bu problemleri tartıştım.Hareket ederlerken beni bir kere daha bu risklere karşı uyardılar.Fakat Kayane'yi görme arzum öylesine ağır basıyordu ki,kalmam sözkonusu bile olamazdı.İstanbul böylesine bir çalkantı içindeyken nasıl olur da salim kafayla Avrupa'da kalabilirdim?Teşkilatın göndermiş olduğu mektuplardan bir tanesine bile cevap vermedim,bu hareketimin savunmasını döndüğüm vakit bizzat yapmaya karar vermiştim.

Bulgaristan'ı terkederek Romanya'ya geçtim.Orada uzun bir süredir görmediğim eski dostlarla yeniden karşılaştım:Missak Torlakian,Garo Zartarian ve Charafian.Benim için birçok hazırlığa giriştilerse benim bekleyecek sabrım kalmamıştı.

20 Ağustos 1922 tarihinde İstanbul'a gitmek üzere gemiyle yola çıktım.Yeniden sıkı bir fırtınaya yakalanmakta gecikmedim.Karadeniz tıpkı bir kurt sürüsüymüşçesine homurdanıp haykırıyordu.Muazzam dalgalar gemiyi sarsmaktaydı.Kabaran bir dalga az kalsın yolculardan ikisini alıp götürecekti.Çığlıklar,inlemeler ve artık alıştığımız dua sesleri birbirine karışmaktaydı.Saatler geçmesine rağmen fırtına bütün hızıyla devam ediyordu.Daha önce yaşamış olduğum tecrübelere rağmen akıbetimin boğularak ölmek olacağını düşünmeye başlamıştım.

Ertesi gün,gemi Boğaziçi'ne girerken deniz sakinleşmişti.Bense hala hayattaydım.Benden önce Hisar'dan ayrılmış olan Arshak,bagajlarımı Kayane'nin evine götürme işini üzerine almıştı.Bundan dolayı yapacağım tek iş iskelede beklemekte olan yolcu kalabalığına karışarak gözden kaybolmaktı.Bir saat sonra Kayane'lerin evindeydim.

Bir gün sonra Amadouni ve Navassartian yoldaşları ziyaret ederek kendilerine ayrıntılı bir şekilde Roma,Berlin ve Bulgaristan'da başımdan geçenleri anlattım.Emirlerine karşı geldiğim için çok kızmışlardı ama öfkeleri,üzerime almış olduğum vazifeleri başarıyla yerine getirmiş olmamdan ötürü söyledikleri övgü dolu sözler arasında kaybolup gitti.

Türk başkentindeki durum üzerine bize ulaşan haberler pek de abartılmamıştı.Hristiyanlar,bir kez daha günlerini dehşet içinde geçirmekteydiler.Türkler,hepsini parçalamaya niyet etmişler gibi görünüyorlardı.Müttefik askerlerine bile hakaret etmeye başlamışlardı.Mustafa Kemal şehre girmeye hazırlanıyordu.Savaş gemileri hala Boğaz'ın ve Marmara Denizi'nin sularında bulunuyor olsa bile Avrupalıların sadece kendi uyruklarının emniyetiyle ilgilendiklerini önceki tecrübelerimizden biliyorduk.Basında çıkan rapor ve analizler,Yunan Ordusu'nun Mustafa Kemal'in Milli Kuvvetlerine karşı canını dişine takmış bir halde son muharebelerini verdiğini ayan beyan gösteriyordu.

Rum ve Ermeni zenginleri şehri terketmenin yollarını aramaktaydılar.Konsoloslukların önünde ucu bucağı belirsiz kuyruklar uzuyordu.Herkes bir vize kapmak için uğraşıyordu.Komşu şehirlerde oturanlar İstanbul'a ulaşmaya gayret etmekteydiler.Ama yolculuk etmek bile tehlikeli bir hal almıştı.Mal alıp satmak için İzmir,Bandırma,Balıkesir ve İzmit'ten başkente gelen bazı Ermeni tüccarları daha varışlarında en sudan bahanelerle tevkif edilmişlerdi.Türkler,kendilerini öncelikle Yunan Ordusu'na destek vermekle suçlamaktaydı.

Taşnak mensubu arkadaşlarım,Mustafa Kemal'in gelişinden önce ülkeyi terketmeye hazırlanıyorlardı.Şehirde herkesi tedirgin eden bir atmosfer hüküm sürmekteydi.

Bir aydan daha fazla bir müddetle,tabii ki ihtiyatı elden bırakmadan,şehir sokaklarında dolaştım.Etrafımda olup bitenleri seyrediyor ve bütün bunların nasıl sona ereceğini kendi kendime soruyordum.Cehennem sanki yolumuzu gözlüyordu.Türkiye'de,yobazların sultası altına girmeye hazırlanan bu muhteşem ülkede yaşayan Hristiyanlar için artık hiçbir ümidin kalmadığı açık seçik ortadaydı.

Ekim ayının birinci günü ailesinin Ortaköy'deki evinde Kayane'yle nişanlandım.Bütün ailesiyle birlikte kızkardeşim Eliz ve eniştem Manoug Aslanian da nişanda hazır bulundular.Tören,küçük bir odada,bir tek lambanın ışığı altında yapıldı ve on dakikadan fazla sürmedi.Kızkardeşimle eşi Pera'daki evlerine dönmek için sabırsızlanıyorlardı.Gerçekten de gece vakti sokakta dolaşmak pek tekin değildi.Türk gazetelerine göre Mustafa Kemal'in ordusu 'nihai zaferi kazanarak Yunanları denize dökmüştü'.Türkler 'gavur' şehri İzmir'i yakmışlardı.İstanbul'daki Hristiyanlar,şehirlerini de aynı akıbetin beklediğini düşünmekteydiler.Söylentilere göre Mustafa Kemal,burada yaşayan Türk nüfusu yüzünden şehre ilişmese de bütün Hristiyanları kılıçtan geçirecekti.

Kemalist orduların öncüleri dehşet saçmaya başlamışlardı bile.Türkler,Hristiyan müesseselerine saldırıyorlardı.Yoldan geçenleri taciz ediyorlar bazense olmadık eziyetlerde bulunuyorlardı.Aile babası olan dava arkadaşlarımızdan birini Üsküdar'daki evinden zorla dışarı çıkardıktan sonra kafasını keserek,kesik başını sokağın ortasına attılar.Müttefik akerleri,bu gibi hadiseleri artık müdahale etmeksizin seyretmekle yetiniyorlardı.

Teşkilat,mümkün olduğunca çabuk İstanbul'u terketmem için ısrar etmekteydi.Fakat ayrılmayı düşünmek için bile henüz çok erkendi.Kayane'nin babası vefat etmişti;bu durumda annesi ve kendisinden küçük iki kızkardeşiyle yalnız başlarına kalmışlardı.Büyük yangınlardan birinde evlerini kaybettikten sonra kiralamış oldukları yeni evlerinin bulunduğu bir muhitteydi.Aynı zamanda mahalle,tehcir kurbanı mültecilerle de dolup taşıyordu.Binlerce öksüz ve yetimiyle birlikte bütün bu Ermeni nüfus,Mustafa Kemal'in şehre girişiyle birlikte,Türk barbarlığının hedefi olma tehlikesi altındaydı.Bu durumda nişanlım ve ailesinin de ağa takılan bir balık kadar şansı olacaktı.

Ermenilerin kendi güvenliklerini sağlamalarının zaruri bir hal aldığının bilincinde olan teşkilatımız gizli yerlere silah depo etmeye başlamıştı.Şehri ilçelere bölmüş olup,Müttefiklerin bizi Türklerin insafına terkettikleri anda harekete geçecek şekilde hazırlanmıştık.Khosrov Babayan'la beraber ben de bir ilçenin sorumululuğunu üstlenmiştim.Ayrılışım ileri bir tarihe bırakılmıştı.Bu şekilde Kayane'yi de görebilirdim.Kendi kendime,'ne olursa olsun en azından beraber olacağız,' diyordum.

Bütün bunlara rağmen her gün bir öncekini aratıyordu.Bütün gayretimle Federasyon'un faaliyetlerine iştirak etsem de yöneticilerimiz,bir an önce ülkeyi terketmem yönündeki ısrarlarından vazgeçmemişlerdi.Buradaki mevcudiyetimin Ermeni cemaati için başlı başına bir tehlike teşkil ettiğini bıkmaksızın tekrarlıyorlardı.

7 Ekim günü Patriğimiz Monsieur Zaven'i ziyaret ettim.Aramızda geçen konuşmalardan,teşkilatımız şeflerinin kendisinden beni gitmeye ikna etmesini rica etmiş olduğu kanısına vardım.Benim hala İstanbul'da olduğumu bildikçe tedirgin oluyordu.Bana,Souren Ghazarian adına doldurulmuş bir pasaportla birlikte beş yüz Türk lirası vererek üç gün sonra Fransa'ya hareket edecek gemiye binmemi söyledi.Bunlara ilaveten biri Paris'teki V. Khorassandjian'a diğeri Amerika'daki bir Ermeni teşkilatına yazılmış iki tavsiye mektubunu elime tutuşturduktan sonra beni takdis etti.

10 Ekim.Fransa'ya gitmek üzere Galata rıhtımını terketmeye hazırlanan bir yük gemisi beni de götürecekti.

Kayane ve ailesi,kızkardeşim Eliz ve eşi Manoug iskeleye kadar bana refakat ettiler.Küçük bir tekne beş dakika içinde beni yük gemisine kadar götürdü.Elimdeki belgeleri kontrol eden polis,gemiye çıkmama izin verdi.

Gemiye çıktıktan sonra bagajlarımı,Ermenistan Cumhuriyeti Ordusu'nda kahramanca çarpışmış olan dava arkadaşlarımızdan Tavo'ya emanet ettim.Bana yardımcı olmak için yanıp tutuşuyordu.Kabinin bir köşesini temizledikten sonra yere bir gazete sererek benim için bir tür yatacak yer hazırladı.Yük gemisi on saat sonra demir alacaktı ama biz sabırsızlıktan ölecek gibiydik.

Bu esnada hareketin yarına kaldığı haberi geldi.Al işte!Bir de on saatlik bekleyişin çok uzun geldiğini söylüyorduk.Ne yapabilirdik ki?Türkiye'yi terketmek istiyorsak beklemeye razı olacaktık.

Kızgın bir halde güverteye çıktık.Bazı soydaşlarımız alışveriş yapabilmek için gemiyi terketmişlerdi.Kendilerini gruplar halinde gemiden inerken ve kolları paketlerle dolu bir halde geri gelirken izledik.Karaya ayak bastıklarında polisin kendilerini sorguya çekip çekmediklerini sordum.Hiçbir sıkıntıyla karşılaşmadıklarını söylediler.

Birkaç saat boyunca onları seyrettim.Bir saatliğine olsa bile Kayane beni yeniden görmekten mutlu olacaktı.Gemiden ayrılarak yanına gitmek için can atıyordum.Bir buçuk saat içinde geri dönerdim.Fazla oyalanmadığım takdirde bu süre daha da kısalabilirdi.Neticede şansımı denemeye karar verdim.Tavo,kalmam için yalvardıysa da ben ona kulak verecek halde değildim.Polis görevlisine alışveriş yapmak için karaya çıkmam gerektiğini söyledim.

"Sigara ister miydiniz?" diye sordum."Seve seve bir miktar getiririm."

"Aslında iyi olur." diye cevap verdi."En azından iki saat daha burada görevdeyim."

Rıhtıma çıkar çıkmaz ne kadar düşüncesizce davranmış olduğumun farkına vardım.Soydaşlarımın aslında şansı varmış.Dönüşlerinden sonra geçen yarım saat içinde polis,limanı ablukaya almıştı.Yüz kadar şahıs alıkonularak,sorguya çekilmek üzere meş'um Voyvoda karayoluna götürüldü.Bu durum şüphe yok ki,uzak vilayetlerden gelen yeni bir yolcu dalgasıyla ilgiliydi.Bunların arasında çok sayıda Rum ve Ermeni bulunmaktaydı.Polis,Kemalist kuvvetlere karşı savaştığı bahanesiyle götürdüğü Hristiyanı tutuklamaya artık alışmıştı.Tutuklananların çoğunluğunu,Anadolu'dan gelen korku içindeki masum çiftçi ve tüccarlar oluşturuyorlardı.Olağanüstü bir şansa sahip olmadıkça bu karakollardan bir daha çıkmak mümkün değildi.Daha kısa bir zaman önce yığınla Hristiyanın başına geldiği gibi onlar da sadece ortadan kayboluyorlardı.

Kendimi paniğe kapılmış ve sabırsız karakterime lanet okur vaziyette polis noktasında buluverdim.Gizli servis görevlilerinden biri beni tanıdığı takdirde işim bitmiş demekti.

Onlara ülkeyi terkettiğimi söylememeye karar verdim.Kuyrukta,sıranın bana gelmesini bekledim.Polis memurları sorguladıkları şahısların yüzlerini dikkatle inceliyorlardı.Sonunda sıra bana geldi.

"Hangi sebeple buradasınız?" diye sordu,Müfettiş."Adınız nedir?"

"Samatya'da oturmaktayım.İsmim Kirkor."

"Babanız?"

"Öldü."

"Rıhtımda ne yapıyordunuz?"

"Dolaşıyordum."

"Güzel.Kenara geçip bekleyin."

Kenara çekildim.Tam bu esnada masanın kenarında duran bir evrak yere düştü.Onu yerden alarak tekrar masanın üzerine koydum.Bu hareketi,başkent sakinlerinden biri olarak,üst düzey görevlilere hitap ettiğimin bilincinde olduğumu göstermek amacıyla biraz da abartılı olarak yapmıştım.Bu oyunumu gören nöbetçi memurlardan biri dostça gülümsedi.Çabucak kendisine yaklaşarak gitmeme müsaade ettiklerini söyledim.Ardından sakin bir tavırla dışarı çıktım.Karakoldan yeterince uzaklaştıktan sonra koşmaya başladım.Limanda bulunan açık bir mağazadan polis memuruna söz verdiğim sigaraları da satın aldıktan sonra gemiye geri döndüm.

Ertesi sabah saat on birde gemi demir aldı.

Türk sularından çıktıktan sonra kurtulduğumu hissettim.Bir daha asla Türkiye'ye dönmeyecektim.

-------------------------------------------------------------------------------------

*Arshavir Shiragian'ın "The Legacy" adlı eserinden.

**Arshavir Shiragian:(1900-1973) 5 Aralık 1921'de Roma'da eski Osmanlı Sadrazamı Said Halim Paşa'yı 17 Nisan 1922'de de eski Bahriye Nazırı Bahaeddin Şakir ile eski Trabzon Valisi Cemal Azmi'yi öldüren suikastleri gerçekleştirdi.Amerika'ya göç etti.1973'de vefat etti.Eşi Kayane hanım da 1985'de yaşamını yitirdi.

Çifte Suikast/Arshavir Shiragian

12 Nisan kutsal haftaydı.Yedi sene önce bu zamanlar İttihat ve Terakki hükümeti,nihai hedefi tüm Ermeni meselesini bir defada kökünden halletmek olan kitlesel imha planını yürürlüğe koymuştu.

Şu an için,adaletin yerine geldiğini görmeden ayrılmayı düşünmediğimiz Berlin'de bulunuyorduk.Biz Ermeniler için kutsal hafta üzücü hatıraları da beraberinde getirmekteydi.Gecenin bir vaktinde polisin alıp götürdüğü,akabinde muhakeme edilmeden sürgüne gönderilen ve o topraklarda hayatını kaybeden sevip,değer verdiğimiz kişiler aklımıza gelmekteydi.İşkence gören ve katledilen yüz binlerce masumu hatırlıyorduk.Aram (Aram Yerganian)'la ben,düşüncelerimize gömülmüş bir vaziyette cafélerden birinde oturmuş,konyaklarımızı yudumluyorduk.Beş gün içerisinde önde gelen İttihatçılardan ikisinin daha ölmüş olacaklarını henüz bilemezdik.O gün,tek sahip olduğumuz korkuyla karışık ümitlerimizdi.

Hratch içeri girerek eski Bahriye Nazırı Cemal Paşa'nın eski Harbiye Nazırı Enver Paşa'yla birlikte gelmiş olduklarını haber verdi.Beraberce Enver Paşa'nın Grünwald'deki evinde kalacaklardı.

Etrafındaki büyük bahçe yüzünden pek yanına yaklaşamasam da bahis konusu olan evi daha önce iki kez görme imkanını bulmuştum.Grünwald'a gitmeden önce Shahan'ı almak için İngiliz cafésine uğradık.Enver'in ikametgahının yakınlarında iki saatlik bir bekleyişten sonra Cemal Azmi'nin geldiğini gördük.Bahçeden içeri girdi.Elinde küçük bir paket taşımaktaydı.Türk adetlerini gayet iyi bilen Hratch,paketin içinde muhtemelen tuz olduğunu söyledi.Zira Türkler arasında arkadaşlarına tuz hediye etme alışkanlığı bulunmaktaydı.İki Türk Azmi'ye eşlik ediyordu.

Azmi'nin evi artık devamlı olarak gözetlenmekteydi.Sabahları ben,öğleden sonralarıysa Aram,sürekli bir şekilde evin yakınlarında bulunuyorduk.Genellikle evin içinde bulunduğu adanın etrafında şöyle bir dolaştıktan sonra yakınlardaki bir caféye girerek apartman girişini de görebileceğimiz şekilde oturuyorduk.Zaman zaman,gerginliğimizin bir parça azaldığı anlarda Aram,takip ettiğimiz Türklerin hayatları hakkında daha fazlasını öğrenmek istiyordu.Bunlar:Bahaeddin Şakir,Cemal Azmi,Muammer,Bedri Bey ve Türk Gizli Polisi'nin başı ve aynı zamanda Kısm-ı Siyasi şefi olan Reşad.Sözü geçen bu Reşad,iğrenç biri olup Ermeni meseleleri üzerine uzmandı.Liderlerimizi cellada teslim etmeden önce Ermenice sorguya çekerdi.Diğerlerinin sebep olduğu vahşetinse haddi hesabı yoktu.Tramvaylar İdaresi'nde çalıştığım sıralarda bu insanlara ve güruhlarına Bayezid Meydanı'nda,Harbiye Nezareti yakınlarında rastladığım da olmuştu.Kendini beğenmişçesine sarfettikleri sözler bugün bile kulaklarımda yankılanmaktadır.

15 Nisan günü saat 11:00'de Sack'ların evinden ayrıldım.Sokakta Herr Sack'a rastlayınca kendisini bir kahve içmeye davet ettim.Masaya oturduğumuz sırada Cemal Azmi binadan dışarı çıktı.Herr Sack'a bir göz attım ama Türk'ün sokağa çıkışı kendisini pek de ilgilendirmemiş gibi görünmüyordu.Azmi'nin caféden içeri girmesi için dua ettim.Beni bir Alman polisiyle beraber görmesini istiyordum;bu durum benim işime yarayabilirdi.Gerçekten de Türkler takip edilmekten şikayetçi oldukları takdirde,bu şikayetlerini gidip Herr Sack'a iletmeleri gerekiyordu.Tabiatıyla beni bir Ermeni teşkilatından ziyade Alman polisine mensup biri olarak düşünmelerini tercih ederdim.Fakat Azmi caféden içeri girmedi.

Bu esnada arkadaşım Aram gözüme ilişti.Kendisini görmemiş gibi davrandım ama daha önce sanki kırk kere aksini söylememişim gibi dosdoğru bizim masamıza yaklaşarak "Guten morgen" dedi.Bir kere daha kendisini Herr Sack ile tanıştırdım,unutmuş olmasına rağmen biraz gayretle 'Rus' arkadaşımı hatırlamayı başardı.Aram yeni bir elbise almayı düşündüğünü söyleyince Herr Sack kendisini iyi bir terziye götürmeyi teklif etti ve beraberce dışarı çıktılar.Eğer daha önce Berlin'i terketmiş olmasaydık bu elbise başımıza bir yığın iş açabilecekti.Acayip derecede frapan zevklere sahip olan Aram'ın bir kere bile bu elbiseyi giymemesi gerekecekti.Bir kere daha söylediğimin tam tersini yaptığı için kendisine çok kızdım.Olan biteni Shahan'a anlattığım vakit,bezgin bir tavırla;"Olan olmuş ne yapalım." dedi.

Öğleden sonra bir çift laf etmek için Aram'la biraraya geldik.Neden birdenbire yanıma gelme ihtiyacını duymuştu?Birimiz polisin eline geçtiğimiz anda diğerinin de peşine düşmek için saniye beklemeyeceklerdi.Bir yakalanırsa,ikamet belgelerim usulüne uygun olmadığından taşınamayacaktım bile.

"Haddinden fazla karmaşık şeyler düşünüyorsun." dedi."Merak etme.Her şey yolunda gidecek.Bunları kendine dert etmenin bir manası yok."

Bunlar kendince özür dileme manasına geliyordu.Ona karşı pek de uzun süre kırgın kalamazdınız;koruyucu meleğine gözü kapalı güvenebilen kaygısız ve sade bir insandı.Daha sonra şaka yapmaya başladı ve sonunda kahkahayı bastı.Yeni bir elbise siparişi verdiği için çok neşeliydi.

O akşam eve biraz geç döndüm ve her zamanki gibi yemeğimin neredeyse tamamını Robert'a verdim.Bu kadar iştahsız olduğumu hizmetçi kadından saklamam gerekiyordu.Tam yatmaya hazırlanırken Fräulein Bertha kapıyı çaldı.Paskalya için beyaz bir ipek rob istediğini biliyordum ve annesinden benim adıma bu robu kendisine almasını rica etmiştim.Bertha hediye için teşekkür ettikten sonra,paskalya tatilini beraber geçirmemiz için beni ailesi adına davet etti.İstemeye istemeye de olsa kabul etmek zorunda kaldım.Zira,bütün bir gün boyunca gözetleme yerini terketmek beni tedirgin ediyordu.Aram benim yerime beklemeye söz verdi.

16 Nisan gününü Sack ailesiyle beraber geçirdim.Sabahleyin kiliseye gittik.Ardından Frau Sack bir yemek verdi.Ailesinin diğer fertleriyle bazı polis memurlarını da bu yemeğe davet etmişti.Sofrada muazzam miktarlarda yiyecek içecek vardı.Böylesine neşeli bir atmosferde karnımızı tıka basa doyurduk.Almanca konuşma teşebbüslerim de davetlilerin neşesini artıran bir başka unsur oldu.Yine de derdimi anlatmaya muvaffak oldum.Herkes birer birer kadeh kaldırdı ve birbirimize sıhhat ve mutluluk dolu uzun ömürler diledik.Davetliler ayrıldıktan sonra biraz istirahat ettik,ardından bu son derece misafirperver aileyi şenliğin devam etmekte olduğu bir restorana götürdüm.Oldukça rahatlamış ve geceyi güzel bir şekilde tamamlamıştım.

Ertesi gün,17 Nisan sabahı Robert'ın kapımı tırmalamasıyla uyandım.Kapıyı açtığım zaman üzerime öyle bir atlayış atladı ki az daha beraberce yere yuvarlanıyorduk.Ardından divanın üzerine sıçradı,anlaşılan canı oyun istiyordu.Attığım çikolatayı havada kaparak yutuverdi,ikinci çikolata da birincinin akıbetine uğradı.Daha sonra oturarak beni izlemeye koyuldu.

Uğurlu olarak kabul ettiğim yakasız beyaz gömleğimi daha önceden giymiştim.Vahe İhsan'ı öldürdüğüm gün üzerimde işte bu gömlek vardı ve Gürcistan'daki Medegh Hapishanesi'nde geçen uzun günlerde bile bu gömleği hiç çıkarmamıştım.Said Halim Paşa suikastinde de bu gömleği giymekteydim.Gömleği kendi ellerimle yıkıyordum.Tabancam kumaş üzerinde pas rengi bırakmıştı.Bu gömlek sanki sihirli bir zırh,bir tılsım gibiydi.Bugün de üzerimde işte bu gömlek vardı.

Robert hüzünlü bakışlarını üzerimden ayırmıyordu.Her zamankinden biraz daha tedirgin gibiydi.Yoksa içimde kopan fırtınaları mı hissetmişti?

Bertha odama girdiğinde dışarıya çıkmak üzereydim.Kendisine Robert'ı beraber dolaştırmayı teklif ettim.Hayvanat bahçesine doğru yola çıktık.Kapalı havalar bu hatıralar bayramına daha uygun oluyordu.Ellerinde çiçeklerle birçok aile mezarlığa gidiyorlardı.

Türkler ülkelerini muazzam bir mezarlığa çevirmişlerdi ama ölülerimizin yattığı yerleri belli edecek ne bir taş ne de bir çiçek vardı.

Bertha ve Robert'la beraber apartmanımızın girişine dek geldikten sonra onlardan ayrılarak her zamanki caféye gittim ve bir kekle bir kahve siparişi verdim.Alkol yoktu.Kesinleşmiş bir planım olmadığı için,içgüdülerimle hareket etmek zorundaydım.

Öğleden sonra saat 15:00'e doğru yaşlı bir adamın yanında yürüyen Doktor Bahaeddin Şakir'i gördüm.Cemal Azmi'nin evine doğru gidiyorlardı.Tam bu esnada Aram caféden içeri girdi.Kendisine beklemesini söyledim.Ardından dışarı çıkarak Bahaeddin Şakir'i,Azmi'nin evine girinceye dek takip ettim.Caféye geri döndüğüm zaman Aram'a bugün harekete geçecek şekilde hazırlanmamız gerektiğini söyledim.Saat 19:00'a kadar beklemeye devam ettik.O ana dek Azmi'nin evinden kimse dışarı çıkmamıştı.Bunun üzerine bir lokantaya giderek güzel bir akşam yemeği yedik.

"Aram" dedim bir ara."Bu belki de son yemeğimiz olacak."

Gülümsedi.Ama kızgın olduğunu görüyordum.Yanakları sanki daha da belirginleşmişti."Bize bir şey olmaz.Endişelenme." dercesine başını iki yana salladı.

Saat 20:30'a doğru yeniden Azmi'nin evi önündeydik;içeriden hiçbir ışık gelmiyordu.Aram'ı orada bırakarak Bahaeddin Şakir'in evine kadar gittim.Onun evi de aynı şekilde karanlıklar içerisindeydi.Bu sefer Azmi'ninkinden birkaç blok mesafede bulunan Uhlandstrasse'deki binaya doğru yola çıktım.Buna "Tarafsız 80" binası adını vermiştik.Kara listemizde yer almayan eski İzmir Valisi burada oturmaktaydı.Bu sebeple ikametgahını tarafsız bölge olarak kabul etmiştik.Esas kurbanlarımızı bu binanın çıkışında vurmayı ümit ediyorduk.Gerçekten de Türkler,Bahaeddin Şakir ya da Azmi'nin evinde biraraya geldikleri zaman,misafirler gittikten sonra ikisinden biri mecburen evinde kalacaktı.

"Tarafsız 80" binası ışıklar içindeydi.Bu,olağanüstü bir fırsattı!Önsezilerim beni yanıltmamıştı.Gidip Aram'a haber verdiğim zaman neredeyse sevincimden uçuyordum.Gülümsedi.Badem gözleri ışıldamaya başlamıştı;yanakları gerilmiş gibi geldi.

"Aram" dedim."Beni burada bekle.Gidip,Shahan'a hazır olduğumuzu haber vereceğim."

Shahan'ı İngiliz cafésinde buldum.O esnada Japonun biriyle bilardo oynamaktaydı.Kararımızdan kendisine de bahsettim.İşitir işitmez "geliyorum" dedi.

Onu beklemeksizin Aram'ın yanına geri döndüm.Hava bir hayli soğuk olduğu için zavallı çocuk buz kesmişti.Sağlığı,her geçen gün daha da kötüleşiyordu.Gidip bir bardak konyak içtikten sonra geri geldi.Koştuğum için ben de kan ter içinde kalmıştım.

Saat 22:00'ye geliyordu.Uhlandstrasse boyunca gidip gelmekteydik.Etrafımızdaki insanlar sinemalara girip çıkmaktaydılar.Hemen karşımızdaki sinemada zamanın büyük filmlerinden 'Doktor Mabuse' oynamaktaydı.Shahan geldi ve kendisine bu iş için gereken moral ve kararlılığa sahip olduğumuzu söyleyince yanımızdan ayrıldı.Daha sonraları,yakınlarda bir yere gizlenerek bütün olup biteni izlediğini öğrendik.

Dakikalar saatlermişçesine bir türlü geçmek bilmiyordu.Her tarafımı sinir basmıştı.Ne kadar gergin olduğumu gören Aram,beni sakinleştirmeye çalıştı.

"Kardeşim" dedi."Neden bu kadar sinirlisin?Eğer bugün başaramazsak yarın yeniden başlarız.Elimizden kurtulamazlar."

Bu sözleri gerginliğimi daha da artırdı.Soğuğa rağmen alnımdan buz gibi bir ter dalgası aşağıya inmekteydi.

"Aram" diye cevap verdim."Bu akşam en uygun vakit.Cemal Azmi'nin yahut Bahaeddin Şakir'in evinde toplandıkları zaman her beraber dışarıya çıkmıyorlar.Bunu biliyorsun.Ev sahibi tabiatıyla evde kalıyor.Bu akşam hepsi birden tarafsız bölgede bulunuyor.Fırsat diye işte ben buna derim."

Birkaç dakikalık sessizlikten sonra ilave ettim.

"Aram bunu iyi bil.Yarın diye bir şey yok.Bu akşam işi burada bitiriyoruz."

Shahan'ın bizimle beraber olmasını arzu ederdim.Bu konuda benim gibi düşüneceğinden emindim.Vazifemizi başaramazsak ya da kararsız kalıp yahut zamanlama hatası yaparak hedefimizi kaçırırsak,bize karşı entrika çevirenlerin eline büyük bir koz vermiş olacaktık.Shahan da en az benim kadar bu durumu iyi bildiğinden,vazifemizin bittiğini görmek için yanıp tutuşuyordu.Bu düşüncelerden güç kazanarak;

"Bu akşam işi bitiriyoruz." diye tekrarladım.

Sokaktan gelip geçenlerin sayısı giderek artmaktaydı.

"Harekete geçmeye karar verdim" diye konuştum."Onları bir ordu koruyor olsa bile."

Aram ağzını bile açmadı.Medegh Hapishanesi'ndeyken ne derecede inat edebileceğimi öğrenmişti.Sinemaların çıkışlarına baktık.Dalgalar halinde insan kalabalıkları iyi aydınlatılmış caddeye boşalıyorlardı.Ansızın 80 numaranın kapısı açıldı.Saat geceyarısına çeyrek vardı.

İlk önce Resuhi Bey dışarıya çıktı.Yaklaşık kırk beş yaşlarında,kısa sakallı,her zaman dalgın bir havası olan bir Türktü.Kendisini daha önceleri sıklıkla paket götürüp getirirken görmüştüm.Başkalarının alışverişini yaptığını tahmin ediyordum.Bir şey taşımadığı zamanlardaysa ellerini cebine sokarak dolaşırdı.

O akşam da elleri cebindeydi.Muhtemelen tabancasını tutuyordu.Dışarı çıktıktan sonra sokakta birkaç adım attı,etrafına bakındıktan sonra apartmanın girişine geri döndü.Aynı hareketleri bir defa daha tekrarladıktan sonra dışarı çıktığında bir grup Türk peşinden geliyordu.

Önce hanımlar dışarı çıktılar:Cemal Azmi'nin eşi,kızı ve annesiyle büyük oğlunun nişanlısı.Ardından Cemal Azmi'yle onun koluna girmiş olan Doktor Bahaeddin Şakir geliyorlardı.Önemli bir konuyu tartışıyorlarmış gibi bir halleri vardı.Kuşkusuz biraz önceki toplantının kritiğini yapmaktaydılar.Onların ardındansa Bahaeddin Şakir'in hanımıyla Talat Paşa'nın dul hanımı geliyordu.

Türkler,bulunduğumuz yerden dört blok kadar uzakta,Kurfürstendamm Caddesi yakınlarında bulunan Cemal Azmi'nin evinin yolunu tutmuşlardı.Karşı kaldırımda,sokağın köşesine doğru bir ağacın gölgesine sinmiş beklemekteydik.Onları,gözümüzü bile kırpmaksızın izliyorduk.Muhtemelen bir Alman koruma görevlisi olan sarışın bir adam grubun arkasından geliyordu.

Her gece bu saatlerde olduğu gibi,Uhlandstrasse insan kaynıyordu.Herr Sack ve Robert ile birlikte yaptığımız gece gezintileri esnasında bunun farkına varmıştım.Aslında kalabalık işimizi kolaylaştıracaktı.Aram bana doğru eğilerek:

"Sokak tıklım tıklım dolu" dedi."Baksana,yanlarında bir de muhafız var.Bu akşam bir şey yapamayacağız."

Kızgınlıktan yumruklarımı sıktım.Ardından,kendime hakim olup rahatlayabilmek için derin bir nefes aldım.Türkler ilerlemeye devam ediyorlardı.Birazdan Azmi'nin evine varacaklardı.Farkında bile olmadan haç çıkardım.On dakika sonra kimbilir ne halde olacaktık?Bunu düşünmek bile istemedim.Sadece şu ana kadar sürdürmüş olduğumuz işin bitmiş olacağını biliyordum.Tir tir titremeye başlamıştım.Böylesine bir fırsatın heba olmasına müsaade edemezdim!Bir adım öne çıktım.

"Aram,sen gelmiyorsan tek başıma gidiyorum."

Bütün bu kararsızlıklar önden saldırma imkanımızın kaybolmasına yol açmıştı.Şu andan sonra arkalarından yaklaşmamız gerekiyordu,ama bu sefer de koruma görevlisi problem olacaktı.Aram'a,ben Azmi'yle Şakir'e saldırırken,Alman koruma görevlisini tesirsiz hale getirmesini söyledim.Kıyımcılara ulaşmak için adanın etrafından dolaşmak gerekiyordu.Anında harekete geçtik.

Sokağın karşı tarafına geçmek için saklanmış olduğumuz gölgeden çıktık.O esnada Aram,Alman'ın silahını alma düşüncesini terkederek benimle birlikte saldırıya geçti.Artık tartışacak zamanımız kalmamıştı.Türkler hızla ilerliyorlardı.Arkalarından koşmak zorunda kaldık.Azmi'nin apartmanının önüne bizden önce ulaştıkları takdirde onları avucumuzun içinden kaçırma tehlikesi doğuyordu.Yandaki sokaktan son sürat koşmak suretiyle binanın etrafından dolaşmak ve önlerine çıkmak istiyorduk.Aniden Aram,nefes nefese kalmış bir vaziyette kolumdan tuttu:

"Artık koşamayacağım.Ayaklarım beni taşımıyor.Bir başka güne bırakalım."

Medegh Hapishanesi'ndeki mecburi ikametimizden bu yana kendisine karşı ilk kez içimde bir nefretin uyandığını hissettim.Kolumu tutmadan önce bile yavaşlamamıza sebep olmuştu.Aram'ı iterek koşmaya devam ettim.

Azmi'nin apartmanının başladığı yer olan Uhlandstrasse'nin köşesine ulaşmıştım.Türkler benden önce gelmişlerdi ve şu anda kapının önünde konuşuyorlardı.Hızlı bir şekilde durumu değerlendirdim:Alman koruma görevlisi grubu arkasında bırakmış,yaklaşık otuz metre ileride duruyordu.Benim bulunduğum tarafa sırtını dönmüş vaziyette etrafına bakınmaktaydı.

Savage marka bir Amerikan tabancası olan revolverimi çekerek Türklerin üzerine atıldım.Grubun dışında beklemekte olan Talat'ın dul hanımı geldiğimi gördü ve üzerime atladı.Hanım olduğuna bakmaksızın sol elimle kendisine bir darbe indirdim.Bir çığlık atarak yere düştü.Cemal Azmi,o esnada bana doğru dönmüştü.Çok yakınımda duruyordu.Silahımın namlusunu hafifçe sol tarafa doğru çevirerek sol gözünün altına doğru nişan aldım ve tetiği çektim.Yere yığılıverdi.O esnada elini cebine sokmakta olan Doktor Bahaeddin Şakir'e doğru hızla yöneldim.Tabancamın namlusunu gördüğü zaman "Ah,ah,ah!" diye haykırdı.Bu korkmuş hali hıncımı daha da artırmıştı.Alnına nişan alarak "Ah tabii" diye bağırdım.Kurşun hedefine ulaşmayarak sol yanağına isabet etti.Hala ayakta duruyordu.Bu arada Aram yetişti,elindeki Mauser'i Bahaeddin Şakir'in alnına doğrultarak tetiği çekti.Yerde yatmakta olan katil arkadaşının cesedi üzerine düştüğünü gördüm.Cesetleri haç şeklinde korkunç bir manzara oluşturmuştu.Binlerce Ermeni çocuğunun birbirine bağlanarak Karadeniz'e atılmasını emreden Trabzon canavarı Cemal Azmi ile aslen doktor ve Tıp Fakültesi'nde profesör olan ve muazzam bilgisini kitlesel imha hareketini uygulamaya koymak için kullanan önde gelen İttihatçılardan Bahaeddin Şakir;sonunda her ikisi de cehennemin yolunu tutmuştu.

Hanımlar kendilerini yere atmışlardı.O sırada Resuhi Bey harekete geçmişti.Cebindeki tabancayı dışarı çıkarmaya çalışıyordu.Üzerine atlayarak elini cebinden çıkarmaya çalıştım.Boştaki eliyle diğer elimi yakaladı.Güçlü kuvvetli biri olmadığı için kendisini yere doğru ittim,bu esnada başımın üzerinde müthiş bir patlama işittim.Aram,bizim tarafa doğru iki kurşun sıkmıştı.Kurşunlar neredeyse burnumuzun dibinden geçti ve Resuhi Bey'le birlikte yere kapaklandık.Onun altında kalmıştım ama bereket versin ki,kendisi de bu arada bayılmıştı.Silahım elimden kaymış bir sokak lambasının altında parıldamaktaydı.Ağzıma kan tadı geldiğini hissettim.Yaralanmış mıydım?Kendimi şöyle bir yokladım.Hayır,her tarafım yerli yerindeydi.Sadece çenemi kaldırıma vurmuştum.Kafamı kaldırdığımda Aram'ın delirmiş gibi bana baktığını gördüm.Beni öldürdüğünü sanmıştı;duyduğu dehşet ve üzüntü gözlerinden okunuyordu.Üzerimde yatmakta olan Resuhi Bey'i bir kenara attıktan sonra Aram'a lanet okuyarak bir hamlede doğruldum ve kaçmamız gerektiğini işaret ettim.Donmuş bir halde bu ışıl ışıl caddede cereyan eden olağanüstü hadiseyi seyretmekte olan Almanların sonunda aklı başına gelmiş,bize doğru ilerlemeye başlamışlardı.Koşmaya başladığımızda,arkamızdakiler "Yakalayın!" çığlıkları eşliğinde peşimize takıldılar.

Bu çığlıklar Aram'ı çılgına çevirmişti.Birçok arkadaşımız gibi onun da bu Avrupa'daki ilk göreviydi.Daha önceden Tiflis'te iki katili öldürmüştü.Ama Kafkasya halkı artık bu tarz tedhiş hareketlerini kanıksamışlardı.Ne zaman silah sesi duysalar toprağa yapışıyorlardı.Polis,aksi istikamete doğru harekete geçmiş olsa da insanlar ayağa kalkıp,derin bir nefes almak için bile teröristlerin gitmesini bekliyordu.Avrupa'daysa her şey çok farklıydı.Bu meraklı Almanlar gerçekten bizi yakalamak istiyorlardı.

"Ne istiyor bunlar?" diye bağırdı Aram,öfke içinde."Ne diyorlar?"

Sokak lambalarının ampullerine doğru ateş etti ama o telaş içinde bir tanesini bile tutturamadı.

Augsbürgstrasse'ye girdiğimizde üniformalı bir polis memuru yolumuzu keserek durmamızı ihtar etti.Kendisini iterek koşmaya devam ettim.Ardımdan gelen Aram'ı durdurmak istediği zamansa arkadaşım,polisin bacaklarına doğru nişan alarak iki el ateş etti.Polisin yere yıkılarak hareketsiz kaldığını gördüm.Daha sonra,gazeteler vasıtasıyla yaralanmadığını öğrenecektik.

Komşu binalardan yükselen çığlıklar kulağımıza dek ulaşıyorlardı.Uzaklarda bir yerlerden silah sesleri de geliyordu.Alman koruma görevlisinin bizi takip etmekte olduğu aklıma geldi.Onu tümüyle unutmuştum.Önümüzde bir grup insan gördüm.Onların arasına daldık.Etrafımızda bir sürü Alman bulunduğunda en azından üzerimize ateş etme riskini göze alamazlardı.

Biraz daha ötede,sokağın köşesinde bir kalabalık toplanmıştı.Arkamızdaki yolunsa peşimizden gelenler tarafından kesilmiş olduğunu gördük.İlerlemeyi sürdürmemiz şart olmuştu.Ansızın Aram duruverdi.Bir defa daha bacakları ona ihanet etmişti.Bitmiş tükenmiş,nefes alamaz hale gelmişti.

"Devam et!" dedi."Git buradan.Artık koşacak halim kalmadı.Daha ne duruyorsun?Haydi koş!"

Gerçekten de nefessiz kalmıştı.Onu son defa gördüğüm düşüncesiyle Pariserstrasse'ye doğru koşmaya devam ettim.Kaçma planımız artık kullanılamaz hale gelmişti.Sol yanımızda kalan küçük bir yan sokaktan kaçmayı düşünmüştük ama bütün bu olup bitenler sayesinde sağdaki dolambaçlı yollardan birine sapmak zorunda kalmıştık.Her ikimizin de mecali kalmamıştı.

Yanından ayrılır ayrılmaz Aram,gördüğü ilk basamağa oturdu.Kalabalık onun hizasına kadar gelmişti.Nefes nefese kalmış bu şahsı gördüklerinde onun yorulmuş takipçilerden biri olduğunu düşünerek,bir an için bile kendisinden şüphe etmeksizin yanından geçip gittiler.Benim de nefesim kesilmeye başlamıştı.Olduğum yerde bir iki saniye bekledikten sonra arkama dönerek,takipçilerimle yüz yüze geldim.Onlar da durmuşlardı.Bu kalabalığın arasından kendime bir yol açma düşüncesi bir an için aklımdan geçti.Tabancamın eksikliğini bir kez daha hissettim.Silahlı olsaydım bu insanların biraz daha saygılı olmalarını sağlayabilirdim.Üzeri metal kaplı ve yine metalden büyük bir tokası olan geniş bir kemer giymekteydim.Köşeye kıstırılmıştım.Gözüm dönmüştü.Bu haldeyken her şeyi yapabileceğimi hissediyordum.

Ansızın iri bir el omuzumu tuttu.Elin sahibi bana bir şeyler söyledi.Bu paniğin sebebini öğrenmek istediğini düşündüm ve "Nicht verstehen" diye cevap verdim.Omuzumdan daha sıkı tutmaya başlamıştı.Onun bir polis memuru olabileceği aklıma gelince çok korktum ve bütün gücümle bir tane indirdim.Yere yıkılıp kaldı.Bunun üzerine belimdeki kemeri çıkararak kalabalığa vahşi bir hayvan gibi saldırınca onların kaçıştıklarını gördüm.Bazıları kaçarak uzaklaştı.Diğerleriyse "bıçak" manasına gelen bir kelime sarfederek çığlık atmaya başladılar.Pırıl pırıl parlayan kemer tokasını bıçak sanmışlardı.Peşlerinden kovalama sırası artık bana gelmişti.

Pariserstrasse'ye doğru döndüm.Sokak bomboştu.Önüm ve arkam tümüyle serbestti.Durarak kulak kabarttım.Şehir resmen kaynıyor gibiydi.Polis sirenleri,insan haykırışları,düdük sesleri ve motosiklet gürültüleri birbirine karışmaktaydı.

Tehlikenin geçtiğinden emin değildim.Issız sokaklardan geçerek eve dönmeye kalkışmanın ihtiyatsızlık olacağını düşündüm.Polisin bu bölgeleri kontrol ederek,yalnız başına dolaşan şahısları tutuklayacak kadar aklı olabilirdi.En iyi taktik suikast mahalline geri dönmekti.

Yeniden kemerimi taktım.Elbiselerimle saçlarıma çeki düzen verdim.Ceplerimde kalan kurşunları da attım.Ardından aynı yollardan yavaş yavaş geçmek suretiyle gerisin geriye döndüm.

Bir yığın Alman vatandaşı ve polis memuru cesetlerin etrafında toplanmıştı.Aralarından kendime bir yol açarak ilerlediğimde üçüncü bir kişinin de yerde yatmakta olduğunu gördüm.Bu Resuhi Bey'di.Yaşlı adam hala kendine gelememişti.Onun bu haline içimden gülmek geldiyse de kendimi tuttum.Birisi yüzüne su serpmekteydi.Bazı Türk kadınları da aynı şekilde bayılmışlardı.Diğerleriyse saçlarını yolarak hüngür hüngür ağlıyorlardı.Alman koruma görevlisiyse ortadan kaybolmuştu.

Ansızın,kim olduğunu bilmediğim bir Türk kadınının "Korkma,ölmediler." dediğini duyunca irkildim.Mümkün değildi.Cesetleri daha iyi görmek üzere yaklaştığımda bu sözlerin teselli maksadıyla söylenmiş olduğunu anladım.

Şakir ve Azmi gerçekten ölmüştü.Önceden yapmış oldukları bu insanlara kafi gelmemişti.Savaştan sonra da yeni cürümlerin hazırlığına girişmişlerdi.İktidarı ele geçirmek amacıyla Anadolu'ya dönmek için yanıp tutuşuyorlardı.Eski yol arkadaşlarından bir kısmı ileride bu rüyalarını gerçekleştirseler de en azından bu ikisi için her şey bitmiş,kariyerleri sona ermişti.

Cesetlerin üzerine eğilmiş hüngür hüngür ağlayan hanımlarına zerre kadar acımadım.Kocaları ve çocukları katledilen kadın,erkek,çocuk bütün Ermeniler için bir damla olsun gözyaşı dökmüşler miydi?Tam tersine,Hratch'ın bize anlattıklarına göre,himaye ve iyi bir tahsil görmüş bu soylu Türk kadınları,Trabzon canavarı'nın anlattığı hikayeleri çok eğlenceli buluyorlardı.Temerküz kamplarını yöneten vahşilerle Gestapo görevlilerinin de çocuklarıyla saygıdeğer eşlerini eğlendirmek için benzeri hikayeler anlatıp anlatmadıklarını sık sık kendi kendime sormuşumdur.

İçimde pişmanlığın kırıntısı dahi olmadan kan içindeki ölülerinin başında haykıran,onlara isimleriyle seslenerek kelimeler fısıldayan bu hanımları seyrettim.Duydukları bu acı ve dehşet dilerim kendilerini hiç terketmez!Bir Ermeni kocalarını katletmişti.Ama bir Türk olsaydı kadınları da sağ komazdı.Şu anda parçalanmış cesetler halini almış olurlardı.

Tam bu düşüncelere dalmışken genç bir hanım "Kemal!Babanın haline bak." diye haykırarak boynuma sarıldı.

Beni Cemal Azmi'nin oğlu zannetmişti.Yaptığı hatanın farkına vararak katil olduğumu anlayacak diye ödüm patladı.

"Was ist das,Fräulein?" dedim.

Özür dileyerek yakamı bıraktı.Bu arada ağlamaya devam ediyordu.Kadınların hepsi de sinir krizi geçirmek üzereydiler.Onların bu haldeyken beni tanıyabileceklerini düşünmüyordum bile.

Olay mahalline dönmekle ihtiyatsızlık ettiğimi kabul ediyorum.Fakat karşı konulmaz bir güç beni buna zorlamıştı.Şimdiyse kaçıp kurtulmak lazımdı.Ama nasıl?Polis,sokağın ağzını tutmuş tek başına olan şahısları sorgulamak üzere tutukluyordu.Bu şekilde iki kişiyi alıp götürdüklerini gördüm.Ya bu esnada Herr Sack köpeğiyle birlikte çıkıp gelirse ne yapardım?

İki kızıyla birlikte bir Alman çiftinin cesetlere baktığını gördüm.Gitmek üzere harekete geçtiklerini görünce kızlardan birine yaklaşarak neler olduğunu sordum.

Bana izahat vermeye koyuldu.Hafifçe kolundan tutarak büyük bir dikkatle dinliyormuş gibi yaptım.Kızın anne ve babası da bir şeyler söyledi.İyi aile çocuğu havasındaydım.Polis barajını geçinceye kadar onlarla konuşmaya devam ettim.Sokağın başında kendilerinden ayrılarak bir taksiye bindim.Leipziger Platz'da indikten sonra biraz yürüdüm.Ardından bir başka taksi tutarak hayvanat bahçesine kadar geldim.Bizim apartman fazla uzakta değildi.

Bu başarı ve kurtuluş anında dahi,mazlum halkım aklımdan bir an bile çıkmadığından içim rahat değildi.Jöntürklerin parti ve hükümeti bir milyondan fazla insanı öldürmesine rağmen Ermeni milleti tümüyle dünya üzerinden silinmemişti ve tıpkı geçmişte olduğu gibi bir gün gücüne ve hürriyetine yeniden kavuşacaktı.Bu düşünceleri kendi kendime tekrarlayarak biraz olsun teselli buluyordum.

-------------------------------------------------------------------------------------

*Arshavir Shiragian'ın "The Legacy" adlı eserinden.

**"1918'in Kasım-Aralık aylarında İstanbul basınının sayfaları gerçeğin ortaya çıkarılmasına katkıda bulunan bol miktarda kanıtla doluydu.Gazete sayfalarında Talat'ın,Bahaeddin Şakir'in,Doktor Nazım'ın Ermeni karşıtı emir ve genelgelerinin metinleri yayımlandı.Onlardan birinde şöyle deniyordu:'Ermenilerin öldürülmesi konusunda size verilen emirleri harfiyen uygulayın'.('Jamanak',İstanbul,11 Aralık 1918).Bu gazetenin aynı sayısında Bahaeddin Şakir'in manzume şeklinde,valilere işaret olarak gönderilmiş şifreli bir genelgesi yayınlanmıştı:

Silah patlamasın
Asker yapmasın,
Ermeni kalmasın:
Büyükleri kesmeli,
Güzelleri seçmeli,
O birleri sürmeli."

**John Kirakosyan'ın "Jön Türkler Tarihin Mahkemesi Önünde" adlı eserinden.