Dolmabahçe Sarayı

Osmanlı Sultanlarının İstanbul'daki Üçüncü Büyük Sarayı

Osmanlı İmparatorluğu'nun yaklaşık altı yüzyıllık yaşam süreci içinde devletin yönetildiği merkez olan "saray",birkaç kez yer değiştirmiş,önce Bursa'dan ikinci başkent Edirne'ye sonra da İstanbul'a taşınmış daha sonra da İstanbul'da belirli aralıklarla bir mekandan başka bir mekana aktarılmıştır.İstanbul başkent olduktan sonra bu kentte kurulan ilk saray,Saray-ı Atik-i Amire'dir (Eski Saray-1453/1478).Bu ilk yönetim merkezini Saray-ı Cedid-i Amire (Topkapı Sarayı-1478/1856) izlemiş daha sonra padişah,Topkapı,Eski Çırağan,Beşiktaş Sahil Sarayı ve Eski Beylerbeyi Sarayı'nı aralıklarla kullanmış,1856'da Dolmabahçe Sarayı'nın tamamlanmasıyla da yönetim bu yeni yapıya taşınmıştır.

1877 yılında yönetim bir kez daha yer değiştirmiş,1877'den 1909'a kadar Yıldız Sarayı'nda kalınmış daha sonra 1922'de saltanatın kaldırılışına kadar Dolmabahçe Sarayı,yönetim merkezi olarak eski önemini yeniden kazanmıştır.

1856 yılında tamamlanarak kullanılmaya başlanan ve Osmanlı sultanlarının İstanbul'daki üçüncü büyük sarayı olan Dolmabahçe Sarayı,dönemin kültürel yapısını,sosyal ve sanatsal etkilenmeleri,eğilimleri,saray örgütündeki değişimleri önemli ölçüde yansıtan mimari bir bütündür.

Batı ile ilişkilerin yoğunlaştığı 19. yüzyılda bu saray;Boğaz girişindeki Dolmabahçe kıyılarında bir prestij yapısı olarak hızla büyümekte olan kentin siluetini de değiştirerek inşa edilmiştir.

Burada,Topkapı Sarayı'nda olduğu gibi zaman ve gereksinimlere bağlı olarak gelişen bir yapılar topluluğu yerine,yeni bir anlayışla,önceden saptanan bir yapı tasarım programı gerçekleştirilmiştir.

Çağın eğilimlerine uygun olarak daha önceki saraylarda görülmeyen Saray-ı Hümayun Tiyatrosu gibi yapılar da böyle bir bütün içinde birer yenilik niteliğinde yer almışlardır.

Yüksek duvarlarla çevrili bir ana yapı ile,sarayın tüm yönetim ve yaşam gereksinimlerini karşılayan ek yapılardan oluşan,kendi kendine yeterli bu yapılar topluluğunda ağırlık,denize paralel olarak gelişen ana saray yapısındadır.Ana yapıda,yeni bir anlayışla,Mabeyn-i Hümayun ile Harem-i Hümayun,bağlantılı tek çatı altında birleştirilmiş ve bu mekanlar grubunu ortada Muayede Salonu birbirine bağlamıştır.Bu yapıları,deniz yönünde aynı kütlenin uzantısı görünümünü veren Veliaht Dairesi izler.Ancak gerçekte,bugün Mimar Sinan Üniversitesi Resim Heykel Müzesi olarak kullanılan Veliaht Dairesi,ana yapının son bölümü olan Harem-i Hümayun'dan yüksek duvarlarla ayrılmıştır.

Planda,Osmanlı mimari geleneği ve yaşam özelliklerine bağlı düzenlemeler terkedilmeden Batılı ögelerden de yararlanılmış,dış ve iç süslemelerde ise alışılmışın dışında,Batı ağırlıklı ve oldukça yoğun bezemeli,görkemli bir üsluba yönelinmiştir.

Sarayın inşa edildiği alan ve yakın çevresinde (Kabataş-Beşiktaş) yerleşimin,çok eskilere dayandığı bilinmektedir.Bazı antik kaynaklara göre ünlü mitolojik gemi Argo,bu kıyıya yanaşmış ve bu yöre antik çağ boyunca,geminin kaptanı Iason'un adından türeyen Iasonion adıyla anılmıştır.

Bizans çağına ait araştırmalarda ise bu çevrede bir Bizans sarayı ile hipodrom gibi yapıların bulunduğu belirtilmektedir.

İstanbul'un Osmanlılarca fethinden sonra bu yörenin önemini sürdürdüğü ve cami,köşk,çeşme gibi yeni yapılarla donatıldığı çeşitli kaynaklardan anlaşılmaktadır.

Dolmabahçe Sarayı'nın inşa edildiği alan ise,kaptanpaşaların gemilerini demirledikleri,geleneksel veda törenlerini yaptıkları büyük bir körfezdir ve 17. yüzyıla kadar bu niteliğini koruyacaktır.

Önceleri,"Beşiktaş" semti ile sarayın bulunduğu çevre birlikte anılacak,ancak 17. yüzyıldan sonra,zamanla bataklık haline gelen bu körfez doldurularak daha sonraki yapılaşmalara zemin hazırlanacak ve Dolmabahçe adını taşıyan yeni bir alan elde edilecektir.

Körfez,I.Ahmed Dönemi'nde (1603-1617) Sadrazam Nasuh Paşa'nın yardımlarıyla doldurulmaya başlanmış (1614),bu işlem II.Osman Dönemi'nde tamamlanmıştır.

Evliya Çelebi ünlü Seyahatnamesinde,bu konuyla ilgili bilgi vermekte ve bu yörede küçük servili bir bağ olduğunu,bataklık haline gelen körfezde,II.Osman'ın fermanı ile bütün donanma gemileri ve İstanbul'un yirmi bin kayık ve mavnasıyla denizin doldurularak 400 arşınlık bir meydan oluşturulduğunu belirtmektedir.

Topoğrafyadaki bu değişiklikle,Beşiktaş'taki Hasbahçe ve Kabataş'taki Karaabalı (Karabali) Bahçeleri de birleştirilmiş,elde edilen bu geniş alan,uzun yıllar padişahların hasbahçesi olarak kullanıldıktan sonra köşk,kasır gibi yapıların inşasıyla yapılaşmaya açılmıştır.

Doldurulmadan önce körfez ve yakın çevresinde bulunan çeşitli köşk,kasır ve sahil sarayların adlarına kaynaklarda rastlanmaktadır.Bunlardan,Kaptan Paşa Yalısı iken Cağalıoğlu Yalısı adını alarak II.Bayezid (1481-1512) tarafından kullanılan yapıyı ilk örnekler arasında gösterebiliriz.Kanuni Dönemi'nde de (1520-1566) bu çevre önemini sürdürür ve bahçeleri ile (Karaabalı Mehmed Baba) ünlüdür.Evliya Çelebi ise "Bu civarda II.Selim'in (1566-1574) yaptırdığı kasır ve havuzdan başka yapı yoktur" der.I.Ahmed'in (1603-1617) yaptırdığı bir köşkün ise ne kadar ayakta kaldığı bilinmemektedir.

IV.Mehmed (1648-1687) Dönemi'nde inşa edilen yeni yapılarla bu yörede,yazlık Beşiktaş Sahil Sarayı adıyla anılabilecek bir yapılar topluluğu oluşmuştur.Ünlü Çinili Köşk'ün de bu dönemde inşa edildiği (1678-1680) bilinmektedir.

III.Ahmed Dönemi'nde (1703-1730) genişletme ve onarım çalışmaları sürmüş,1719 yılında henüz bir hasbahçe olan Dolmabahçe'nin harap durumdaki kapısı,duvarı ve içindeki yapılar onarılarak Beşiktaş Sarayı ile birleştirilmiş ve tüm bu alan yüksek duvarlarla çevrilmiştir.Böylece III.Ahmed Dönemi'nde bahçe ile yapılar bütünleşmiş ve Beşiktaş Saray-ı Hümayunu adını almıştır.

I.Mahmud Dönemi'nde,Dolmabahçe'nin hemen arkasındaki tepeye Bayıldım Köşkleri yapılmıştır (1748).

Beşiktaş Saray-ı Hümayunu,III.Osman (1754-1757) ve I.Abdülhamid (1774-1789) dönemlerinde onarım ve eklemeler yapılarak yaşatılmıştır.III.Selim (1789-1807) Dönemi'nde ise çevredeki köşk ve kasırlar en gelişmiş şeklini almıştır.

Bu dönemde kıyıdaki yapılar,Beşiktaş Saray-ı Hümayunu ile başlamakta ve Defterdarburnu'ndaki Hatice Sultan Sarayı'na kadar uzanmaktaydı.Bu kıyı şeridi o yıllarda Boğaziçi'nin en gözde yeriydi.

III.Selim zamanında Beşiktaş Saray-ı Hümayunu'nda onarımlar yapıldığı sırada Kasr-ı Cedid,Valide Sultan Dairesi,Kasr-ı Hümayun-ı Tacidari ve Sahilhane-i Hümayun gibi köşk ve kasırların adlarının verilmesinden bu yapıların varlığını da saptamış oluyoruz.

II.Mahmud (1808-1839) tahta geçtikten sonra Beşiktaş Sarayı'nda geniş bir onarım çalışmasına daha geçildi.Bu çalışma 1809 yılında Başmimar Hafız Mehmed Emin Efendi başkanlığında yürütüldü.

Onarım bittikten sonra,II.Mahmud'un saray yaşamı burada da sürmeye başladı.II.Mahmud oğlu Abdülmecid zamanında ise (1839-1861) Beşiktaş Sahil Sarayı'na ait köşkler,yeni bir saray inşası için yer yer yıktırılmaya başlandı.Beşiktaş Sahil Sarayı'na ait köşklerin yıkılmasıyla elde edilen bu alana,Dolmabahçe Sarayı'nın inşası emri Sultan Abdülmecid tarafından 1842-1843 yıllarında verildi.Bu emir üzerine inşasına başlanan sarayın bitirilen ilk bölümü ana binadır.Ana binanın Mabeyn-i Hümayun Dairesi girişindeki üçgen alınlıkta bulunan Sultan Abdülmecid'e ait tuğranın altındaki H.1263/M.1847 tarihi bunu kanıtlamaktadır.Bu tarihe kara tarafına bakan cephenin alınlığı içindeki tuğranın altında da rastlanmaktadır.

Sarayın çeşitli yerlerinde rastlanan Sultan Abdülmecid'in tuğrası ve altlarındaki tarihlere göre bitirilen bölümler sırasıyla:Saltanat Kapı (H.1270/M.1854),Valide Kapısı (H.1271/M.1855),Hazine Kapı (H.1272/M.1855-1856)'dır.

Bu tarihler bize çevre duvarlarıyla kapıların,ana binanın yapımından sonra tamamlandığını gösterir.Zaten böyle büyük bir binanın tümünün birden bitirilmiş olması mümkün değildir.Bütün bu verilerden,yapılar topluluğunun 1842-1856 tarihleri arasında ve bölümler halinde tamamlandığı sonucuna varabiliriz.

Öte yandan Fransız yazar Theophile Gautier,1853 yılında yapının kalfası Garabet Balyan ile sarayı gezdiğinde iç süslemenin bitmemiş olduğunu söyler.Hatta Gautier kendisine önce,eski binaların yıkılmamış bir bölümünü gezdirdiklerini de belirtir.

O yılların gazetesi Ceride-i Havadis'in 7 Şevval 1272 (11 Haziran 1856) tarihli sayısında,sarayın yapımı ve döşenmesinin 1856 yılında bitmiş olduğu ve Abdülmecid'in 7 Haziran 1856 günü Dolmabahçe Sarayı'na geçtiğini belirten bir yazı yayınlanmıştır.Padişah,Şevval'in dördüncü günü devlet ricali ile yaptığı bir toplantıda imparatorluğun çeşitli sorunları yanında mali durumunu da konuşurken "..... Fakat varidat arttı deyü masrafı da artar memali ve illa bir semere hasıl olmaz.Yine batak yoludur.Beşiktaş Sarayı da tekellüflü oldu daha sadece dahi olabilirdi." Bir devlet ricalinin "Efendimize göre bu bir şey değil" demelerine karşın,Padişah "Yok yok ziyadece olduğuna benim de kalbim şehadet etti" demiştir.

Taşınmanın ertesi günü de,devletin ileri gelenlerini bu sarayda kabul etmiştir.

Sarayı yaptıran Sultan Abdülmecid burada fazla oturamamıştır.Ölümü üzerine yerine geçen Abdülaziz (1861-1876) saltanatını Dolmabahçe Sarayı'nda sürdürmüştür.Yine bu sarayda tahttan indirilen Sultan Abdülaziz'in yerine V.Murad (1876) geçmiş,üç ay sonra o da tahttan indirilerek Sultan II.Abdülhamid (1876-1909) padişah olmuştur.Sultan II.Abdülhamid burada bir ay kadar kaldıktan sonra,daha emniyetli olduğu gerekçesiyle Yıldız Sarayı'na taşınmış ve tahttan indirilinceye kadar orada kalmıştır.

1909'da V.Mehmed adıyla tahta geçen Sultan Reşad'ın (1909-1918) Dolmabahçe Sarayı'nda oturmaya karar vermesiyle,Mimar Vedad Bey tarafından onarılan saraya yeniden işlerlik kazandırılmıştır.

1918'de Sultan Reşad'ın ölümü ile tahta geçen VI.Mehmed (Vahdeddin,1918-1922) bir süre burada kalmış daha sonra Yıldız Sarayı'na geçmiş ve 1922'de Dolmabahçe rıhtımından ülkeyi terketmiştir

Bundan sonra,18 Kasım 1922'de Abdülmecid Efendi,halife olarak Dolmabahçe Sarayı'na yerleşmiş,hilafetin kaldırılmasıyla o da hanedanla birlikte saraydan çıkarılmış ve ülkeyi terketmiştir.

Son olarak da,Mustafa Kemal'in emriyle hazırlanan ve 3 Mart 1924'de çıkarılan 431 sayılı yasa ile Osmanlı hanedanının malları,aralarında Dolmabahçe Sarayı'nın da bulunduğu tüm saray,köşk ve kasırlar,"millete intikal etmiştir".

Sarayın Mimarisi

1853'de henüz tamamlanmayan sarayı gezen Theophile Gautier,"Istanbul" adlı kitabında saray hakkındaki düşüncelerini şöyle yansıtmıştır:

"Hangi mimari üslubu içinde yapılmış olduğunu kestirmek zor;bu saray ne Grek,ne Romalı,ne Gotik,ne Rönesans,ne Arap,ne de Türk.İspanyolların,bir anıt cephesinin süsleme ve bezemelerinin giriftliğinde delicesine aranılmış ayrıntılar nedeniyle Lateresco dedikleri türe yaklaşır."

Çağın farklı kaynaklarında,üslubu ile ilgili oldukça değişik yorumlara neden olan saray,eklektik bir anlayışın ürünüdür.

Planda,Türk ve Batı anlayışı birlikte uygulanırken dış ve iç süsleme,Barok,Rokoko,Ampir özelliklerini gösterir.Sonuç olarak da bütün üsluplar birleştirilmiş ve Osmanlı ustalarınca yorumlanmıştır.

Dolmabahçe Sarayı'nın gerek inşasında,gerekse iç ve dış süslemelerinin yapımında pek çok sanatçı çalışmıştır.Eserin ortaya çıkarılmasında hem Avrupalı hem de Osmanlı ustalarının emekleri vardır.

Yapısal faaliyetlerin başına Garabet Balyan Kalfa getirilmiş,yardımcı olarak da Nikogos Balyan görev almıştır.Nikogos Balyan,Muayede Salonu,Hazine-i Hassa Kapısı ile Saltanat Kapı'nın yapımını üstlenmiştir.

Ana bina,Mabeyn-i Hümayun,Muayede Salonu,Harem-i Hümayun adlarını alan üç ana bölümden oluşur.Ortadaki yüksek Muayede Salonu'nun iki yanında,denize paralel olarak gelişen iki kanat,yapının yatay ana hareketini oluşturur.Bu kanatlardan biri Mabeyn-i Hümayun'dur.Saray bütünü içinde oldukça geniş bir alana yayılan Harem,bir süre sonra yatay doğrultusunu kaybeder ve rıhtıma dikey bir hareket kazanır.

Muayede Salonu'nun galeri katı da dikkate alınırsa,sarayın her bölümünün,bodrum dahil üç katlı olduğu görülür.

Saray,plan özelliği açısından genel olarak Türk Evi Plan Tipi'ni,bazı ayrıntılar dışında sürdürür.Sofa ve sofaya açılan odalardan oluşan bu plan tipinin,burada çok büyük boyutlarda uygulandığı görülür.Öte yandan planlamanın her bölüm için ayrı ayrı yapıldığı da gözönüne alınmalıdır.Türk Evi plan özelliklerinin,batılı bir anlayışla birleştirilerek uygulanması bu yapıyı meydana getirmiştir demek yanlış olmayacaktır.

Ana binanın ayrı işlevlerdeki üç bölümünün,tek çatı altında toplanmış olması,geleneksel Türk Saray Mimarisi'nden farklı bir anlayışı gösterir.Tek çatı altında toplanan ve 14595 metrekarelik bir alana kurulan bu büyük yapı,285 oda,43 salon,6 balkon ve 6 hamamdan oluşmuştur.Bu mekanlar 1427 pencere ve 25 değişik işlevli kapı ile kara ve deniz yönüne açılır.

Sarayın ana yapısı ile bazı ek yapılarının oturduğu zemin,doldurulmuş alanda ahşap temel malzemesi kullanımı ile oluşturulmuştur.Önce,boyları sağlam zemine ulaşacak uzunlukta meşe kazıklar çakılmış,bunun üzerine yatay olarak 1.00 m.-1.20 m. kalınlığında ve çok sağlam horasan harçlı bir döşek yapılmıştır.Bu döşeğin içinde,üç sıra halinde meşe hatıllardan oluşan bir ızgara vardır.Yapılar bu malzeme ile elde edilen taban üzerine inşa edilmiştir.

Dolmabahçe Sarayı'nın yarı kargir olarak inşa edilen yapıları,genel olarak ahşap çatılarla örtülmüştür.Çatı kaplama malzemesi kurşundur.Buna karşılık sarayın bazı noktalarında ilginç örtü teknikleri ve malzemeler kullanıldığını da görüyoruz.Bu özellikli örtülerin başında,Muayede Salonu'nun dıştan ahşap çatı,içten kubbeli örtüsü ile Mabeyn-i Hümayun'daki Kristal Merdiven'i örten cam tonoz gibi...

Sarayın beden duvarları taştan yapılmıştır.İç duvarları tuğla,döşemeler ise ahşaptır.Cephelerde kullanılan taş cinsleri arasında Haznedar küfekisi,Sarıyer taşı,Karamürsel od taşı sayılabilir.Ayrıca Marsilya ve Trieste'den de taş getirilmiştir.Mermerler genellikle Marmara mermeridir.Hünkar Hamamı'nda Mısır'dan getirtilmiş kıymetli bir taş olan alabastr kullanılmıştır.

Ahşap malzeme olarak çıralı çam,meşe,öenmli bölümlerde ise Hint ve Afrika kökenli ağaç türleri kullanılmıştır.

Değerli mobilya ve döşemelerin güneş ışınlarından korunması amacıyla da pencerelerde eflatuna yakın renkte ve morötesi ışınları kesici nitelikte,özel renkli cam kullanılmıştır.

Sarayın Süslemesi

Sarayın,özellikle ana yapı ve önemli dış kapılarında dikkatleri büyük ölçüde üstlerinde toplayan dış ve iç süslemeleri,Batı'nın farklı sanat dönemlerinden alınan motiflerin bir arada kullanılmasıyla oluşturulmuştur.

Cephelerde,kartuş,gülbezek,madalyon,istridye kabuğu,çelenk,askı çelenk,vazo 'C' ve 'S' kıvrımı gibi Barok,Rokoko ve Ampir özellikler gösteren motifleri,aynı kompozisyon içinde yan yana görmek mümkündür.Böylece farklı motiflerin bir arada kullanılmasıyla süslemede seçmeci (eklektik) bir anlayışa gidilmiştir.

Osmanlı sanatı,yukarıda saydığımız Batı kökenli akımlara yabancı değildir ve bunların,sırasıyla 18. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlandığını gösteren yapılar mevcuttur.Ancak bu denli yoğun bir karma,ilk kez Dolmabahçe Sarayı'nda görülmektedir.

Sarayın iç süslemesinde de eklektisizmden söz etmek mümkündür.Duvar ve tavanlarda,dış süslemede görülen motifleri bulabiliriz.Cepheden farklı olarak bu motifler arasındaki kartuşlar içinde ilginç resimler,ölü doğalar,hayvan figürleri ve manzaralar vardır.Resimler genellikle sıva ve alçı üzerine yapılmıştır.Nadir olarak ahşap,bez,kurşun ve ayna üstüne uygulanmış örnekler de vardır.

Bazı tavanlar ise kasetlere bölünerek süslenmiştir.İç süslemenin büyük bir bölümünde,özellikle kasetlerde,altın yaldız ve altın varak kullanılmıştır.Yine tavanlarda,alçı kabartma motiflere de önemli ölçüde yer verilmiştir.Öte yandan duvar ve tavan süslemelerinin bazı bölümlerine,perspektifli mimari kompozisyonlar yerleştirilerek zengin,boyutlu yüzeyler elde edilmiştir.

Osmanlı sanatının geleneksel kalem işi nakışlarının arasına,18. yüzyıl ortalarından itibaren Barok ve Rokoko etkili motifler girmeye başlamış ve motifler manzara resimleri ile birlikte ele alınmıştır.Bu anlayışın çeşitli örneklerini 19. yüzyılda birçok yapıda olduğu gibi bu anıtsal yapıda da görmek mümkündür.

Sarayın Döşeme Unsurları

Kaynaklar,sarayın süslenmesinde ve döşenmesinde Paris Operası dekoratörü Séchan'ın çalıştığını belirlemektedir.Hatta içlerinde sultanın dairesinin de bulunduğu bir grup odanın dekorasyon ve döşemesinin Séchan'a verildiği saptanabilmektedir.

Séchan'a yapılacak ödemeyle ilgili belgelerde de ödeme şekli ve kendisine Sultan Abdülmecid tarafından dördüncü dereceden Mecidiye Nişanı verildiği öğrenilmektedir.

Ayrıca,Théophile Gautier de,Séchan'ın Paris'te düzenlediği 14. Louis stilindeki mobilyanın bu sarayın salonlarından birine yerleştirileceğini ve sanatçının Turgot'daki atölyesinde bu çalışmaları gördüğünü belirtir.

Döşemeleri kaplayan parkeler,özelliği olan salonlar ve odaların dışında,açıklı koyulu meşe tahtalarının çapraz geçme olarak düzenlenmesiyle kare levhalar meydana getirirler.Bunların yanısıra ceviz,pelesenk,ıhlamur gibi ahşap malzemeyle yapılmış,geometrik geçmeli ve bitkisel kompozisyonlu zengin parke örneklerini de görmek mümkündür.Öte yandan maun ve ceviz kapılar ile üzerindeki süslemeler dekorasyonu tamamlayıcı ögelerdir.Sarayın mobilyaları genellikle Avrupa kökenlidir ve çeşitli üslup özellikleri gösterirler.

Mobilyaların bir bölümü saray için yapım sırasında hazırlanmış,eşyanın bir bölümü de hediye olarak Avrupa'nın değişik ülkeleriyle,Çin,Hindistan,Mısır gibi ülkelerden gelmiştir.Bundan dolayı çeşitli oda ve salonlarda değişik stildeki mobilya gruplarını ve diğer objeleri bir arada görmek mümkündür.Hatta geleneksel yer minderlerinden de vazgeçilmemiştir.

Döşemeli ve perdelik kumaşların tümü Türk kökenlidir ve sarayın Hereke Dokumhanesi'nde dokutturulmuş çoğunlukla saf ipekli kumaşlardır.

Sarayın dekoratif parkelerinin üzerini,yaklaşık toplam 4500 metrekarelik 142 halı ve 115 seccade süsler.Bunların büyük çoğunluğu Hereke Fabrikaları'nın ürünüdür.Diğerlerinin arasında,Feshane,Kayseri,Uşak,İran yapımı değerli örnekler bulunur.

Sarayın önemli özelliklerinden biri de kristal malzemenin yaygın kullanımıdır.Bunların başında Bohemia ve Bakara avizeleri gelir.Nadiren Beykoz yapımı avize de kullanılmıştır.Toplam 36 kristal avize vardır.Ayaklı şamdanlar ile bazı şömineler,merdivenin korkulukları ve tüm aynalar kristalden yapılmıştır.Ayrıca 581 adet kristal ve gümüş şamdan da vardır.

Dekoratif eşyalar içinde dikkat çeken diğer bir grup da vazolardır.Toplam 280 adet olan bu süsleme ögelerinin 46 adedi Yıldız Porselen Fabrikası ürünüdür.Diğerleri de çoğunlukla hediye yoluyla gelen,59 Çin,26 Japon,29 Fransız Sévres ve çeşitli Avrupa ülkelerinin porselenleridir.

Bütün bunların dışında,dekorasyonu tamamlayan saatlerin de önemli bir yeri vardır.Toplam 158 tane olan bu saatler Türk ve Avrupa yapımıdır.Her birinin ayrı bir özelliği vardır ve çok değerli bir koleksiyon oluştururlar.

Sarayın salon ve oda duvarlarını ise Türk ve yabancı ressamların,çeşitli üslup ve konulardaki tabloları süsler.Koleksiyonun büyük bir bölümü Sultan Abdülaziz zamanında oluşturulmuştur.Bu dönemde tablo alımı sultanın sanat danışmanı ressam Şeker Ahmed Paşa kanalıyla sağlanmıştır.Bunların içinde Daubigny,Schreyer,Fromentin,Gérome gibi sanatçıların yapıtları bulunmaktadır.

Ayrıca,Abdülaziz'den önce ve onun döneminde İstanbul'a gelen Ayvazovski'nin sarayda 30 yağlıboya tablosu,II.Abdülhamid'in Saray Başressamı Zonaro'nun da çeşitli tekniklerde oluşturduğu 19 yapıtı vardır.Türk resminde öncü olarak bilinen pek çok sanatçının,Yüzbaşı Ali Rıza,Kolağası Hasan Behçed,Şeker Ahmed Paşa gibi asker kökenli ressamların yanısıra,Halife Abdülmecid,Osman Hamdi Bey,Hikmet Onat gibi sanatçıların yapıtları da bu koleksiyona katılmıştır.

Aydınlatma ve Isıtma

Dolmabahçe Sarayı inşa edildiği sırada binanın aydınlatma problemini çözmek için bugünkü İnönü Stadyumu'nun bulunduğu alana,Dolmabahçe Gazhanesi yapılmıştır.Bu gazhane H.1290/M.1873 tarihine kadar Hazine-i Hassa İdaresi'nce yönetilmiş,bu tarihten sonra Fransız Havagazı Şirketi'ne,ardından da belediyeye devredilmiştir.Dolmabahçe Gazhanesi'nden saraya havagazı iletmek amacıyla kullanılan gaz takımları İngiltere'den getirilmiştir.

Abdülmecid zamanında havagazı lambalarıyla aydınlanan Dolmabahçe Sarayı aynı sultan döneminde İstanbul sokaklarının da bu yöntemle aydınlatılmasına öncülük etmiştir.

Sarayın içindeki havagazıyla çalışmak üzere hazırlanmış olan şamdan ve avizeler sonra elektrikle çalışır hale dönüştürülmüş ve günümüze kadar bu şekilde kullanılmışlardır.

Isıtmada mekan ve zamana bağlı olarak değişik sistemlere başvurulmuştur.Sarayın ısıtma elemanlarının başında şömineler gelir.Bazı oda ve salonlar da mangal ve çini sobalarla ısıtılmıştır.

Muayede Salonu'nun ısıtılmasında ise daha değişik bir yöntem uygulanmıştır.Salonun bodrumuna döşenen bir sistem ile ısıtılan hava,gözenekli sütun kaidelerinden içeriye verilerek 18-20 derecelik bir ısı sağlanıyordu.Daha sonra sarayın ısıtılması için 1910 yılında,Sultan Reşad Dönemi'nde kalorifer tesisatı kurulmuştur.

Dolmabahçe Sarayı Yapıları

Dolmabahçe Sarayı,büyük bir ana kütleyle onu çevreleyen ve hem yönetim hem de yaşam işlevlerini karşılamaya yönelik bir dizi yapıdan oluşmuş çok büyük bir yapılar grubu görünümündedir.

Bu yapılar,ana kütleyi çevreleyen bahçelerin yüksek duvarlarının içinde ve dışında olmak züere,özelliklerine göre bir dağılım gösterirler.

Ana yapı ve çevresi şu yapılardan oluşur:

1-Hazine-i Hassa Dairesi
2-Mefruşat Dairesi
3-Ana Yapı:Mabeyn-i Hümayun,Muayede Salonu,Harem-i Hümayun
4-Camlı Köşk
5-Kuşluk
6-İç Hazine
7-Mutfak
8-Kiler
9-Marangozhane
10-Veliaht Dairesi
11-Hareket Köşkleri
12-Gedikli Cariyeler Dairesi
13-Kızlarağası Dairesi
14-Hereke Dokumhanesi
15-Musahiban Dairesi
16-Agavat Dairesi
17-Bendegan Dairesi
18-Baltacılar Dairesi
19-Matbah-ı Amire

Çevre duvarlarının dışında ise şu yapılar bulunmaktadır:

20-Hamlahane
21-Bezm-i Alem Valide Sultan Camii
22-Saray-ı Hümayun Tiyatrosu
23-Istabl-ı Amire
24-Saat Kulesi
25-Servis Yapıları Grubu:a)Kuşhane,b)Mefruşat Ambarı (2 adet),c)Şehzade Kemaleddin Efendi Mutfağı,d)Yoklama Koğuşu,e)Eski Çamaşırhane,f)Metruk Matbaa,g)Harap Koğuş,h)Ahır,i)Değirmen,j)Harap Ahır,k)Fırın Koğuşu,l)Harap Mutfak (2 adet),m)Yusuf İzzeddin Efendi Mutfağı,n)Saray-ı Hümayun Tatlıhanesi,o)Saray-ı Hümayun Eczahanesi
26-Akaretler

-------------------------------------------------------------------------------------
*Dolmabahçe Sarayı,Yay.Haz.Aydan Gürün ...[ve diğerleri],TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı Yayını,İstanbul,1995 s. 9-55.

Osmanlı'da Mimar Sinan'la anlamını bulan Ermeni yaratıcılığının 19. yüzyıldaki temsilcileri olan ve Dolmabahçe Sarayı'nın yapımında büyük emek sarfeden Garabet ve Nikogos Balyan kardeşler ile Hovhannes Amira Serveryan'ın aziz hatıralarını saygıyla selamlarım