Sivaslıların talihsizliği,iktidardaki İttihat ve Terakki Partisi'nin etkin bir üyesi olan Muammer'in 1912 ilkbaharında yeni vali olarak atanmasıyla başladı.Muammer,Ermenilere diş biliyor ve bunu da gizlemiyordu.
Henüz çocukken,okuldan çıkışta küçük Ermeni çocuklarını döverek onların anasını ağlatıyordu.Onları çetesi ile birlikte sokak köşelerinde bekleyip yalnız yakaladıklarını değneklerle döverlerdi.11-12 yaşlarındayken bir gün değneği ile bahçedeki bir ağacın meyvalarını birer birer ezerken,babası ona sormuş:"Sen ne yapıyorsun oğlum?-Gavurları yokediyorum baba,bundan sonra bırak burada alıştırma yapayım!"Onun yanıtı bu olmuştu.Görgü tanığı olan komşusu (jenosidden sağ kalan,Sivas Aramyan okulunda öğretmen ve Sivas eyaletindeki jenosidle ilgili olarak Ermenice yazılmış zengin ve parlak bir yapıtın yazarı olan entelektüel Garabet Kapıcıyan'ın annesi) yaşadığı heyecan nedeniyle dikişini elinden düşürmüş.
Muammer Ermenileri bir hiç yüzünden tutukluyor ve hapishaneye tıkıyordu.En çok yaptığı iş,emrindeki adamlar aracılığıyla (Ermenileri eyalette yavaş yavaş yıkıma uğratmak ve avlamak için) ticarethanelerinde ve imalathanelerinde sistematik olarak yangınlar çıkarmayı başlatmak olmuştur.Sivas dışında,eyaletin diğer önemli kentleri de (Amasya,Tokat,Merzifon vb.) böylesi yangınların hedefi olmuştur.
Genel seferberlik döneminde,27 Ağustos 1914'deki güneş tutulması halk tarafından çok kötü bir belirti olarak değerlendirilmişti.
Ermeni yöneticiler önceden Osmanlı yurduna bağlılık yemini etmişlerdi.Bundan dolayı Kafkasya cephesinde Rusya ile yapılan savaşta,Ermeniler birbirlerine karşı savaşmak zorunda kalmışlardı.
Üç şeften (Cemal,Enver,Talat) biri olan ve 1913'den itibaren askeri diktatörlük kuran Enver,Ruslara karşı felaketle sonuçlanan saldırıdan sonra geri dönerken 18 Ocak 1915'de Sivas'tan geçmiştir.Yurtseverlik üzerine uzun bir söylev vermiş ve vatan için kahramanca savaşan Ermeni askerlerinin yeteneklerini övmüştür!Haklıydı,çünkü onun yaşamını kurtaran da Sivas'lı bir Ermeni subayı olan H. Akınyan'dı.Akınyan ve pek çok arkadaşı onu kurtarmak için yaşamlarını tehlikeye atmışlardı!Ama bu,daha sonra Akınyan'ın ailesinin (öteki aileler gibi) de sürgüne gönderilmesini engellememiştir.
Fakat kısa süre sonra,1915 Şubat'ında,İçişleri Bakanı Talat'ın erkeklerin tutuklanmasına ve öldürülmesine,belirtilen aşamalara göre eyaletin tüm Ermeni nüfusunun ölüm çölüne doğru sürülmesine ilişkin uğursuz ve gizli emri Sivas'a ulaşmıştır.Valiye emri doğrudan getiren kişi İttihat'ın önemli bir üyesi olan Gani Bey'dir.
Muammer'in beklediği şey de budur.Bundan sonra serbesttir,artık Ermenileri tutuklamak ve öldürmek için iftira atmaya ve şantaj yapmaya gereksinimi yoktur.Bir süre önce o,Ermeni askerlerinin Türk askerlerini zehirlemeye kalkıştıkları yolunda büyük bir dedikodu yaymıştı.Bu öylesine saçmaydı ki,bizzat İstanbul'daki yetkililer Muammer'i bundan vazgeçmeye zorlamışlardı.Başpiskopos Günel ondan,bunu resmi olarak yalanlamasını istediğinde,Muammer'in ona verdiği yanıt çok hayasızcadır:"Resmi suçlama olmadığı için,resmi yalanlama da olamaz!..."
Önce Hınçak ve Taşnak partilerinin tüm etkin önderleri ve üyeleri "vali ve danışmanı ile görüşmeye davet" edildiler!Birkaçı,ki bunlardan biri de efsanevi kahraman Murad Kırımyan (takma adı Sivaslı Murad) dışında kapana düştüler.Murad onüç silah arkadaşı ile birlikte dağa çıktı ve birçok çarpışmadan zaferle çıkarak,polis ve ordunun hazırladığı tüm tuzaklardan kurtuldu.Onlar denize ulaşmayı başardılar ve gemiyle,general Andranik'in gönüllüleri ile birleştikleri Rus cephesine ulaştılar.
Buna paralel olarak polis tüm eyaletteki Ermenilerin silahlarını toplamaya girişti.Sonunda 16 ve 24 Haziran 1915'teki iki baskınla Muammer yaklaşık 5000 erkeği,yani başkentin tüm seçkinlerini tutukladı.Eyalet genelinde tutuklananların hepsi başkentte toplandığı için hapishaneleri Ermeniler doldurdu.Tutuklananların çokluğu yüzünden Muammer,Sivas'ın merkez çarşısındaki büyük binaları hapishaneye dönüştürdü.
Öte yandan Ermenilerin eyaletteki tüm kurumlarına (okullar,hastaneler,manastırlar) sözümona "savaş gereksinimi" için el kondu.Eyaletin hapishanelerinde toplam 14.000'e yakın erkek vardı.Bunların çok azı ölümden kurtulmuştur.
Hükümet emrine uygun olarak kışlalardaki bütün Ermeni askerler silahsızlandırıldı ve "çalışma taburları"na aktarıldı.Çalışma taburlarındaki askerlerin yanısıra,tutuklanan tüm erkekler,bir süre sonra,çıkarıldıkları "yolculuk" sırasında küçük gruplar halinde öldürüldüler.
Çoğu da,kent Ermeni sakinlerinden tümüyle boşaltıldığı sırada öldürüldü.Onlar küçük gruplar halinde zincirlenerek götürülüyor ve Mayrakam tepesi üzerinde ya da Çelebiler vadisinde Teşkilat-ı Mahsusa'nın katilleri tarafından kesici silahlarla öldürülüyorlardı.
Sivas eyaletinin dini lideri olan Başpiskopos Günel Kalemkeryan her zaman Muammer'in yanına serbestçe girebiliyordu.Ermenilerin haklarını savunmayı ve onu ikna etmeyi denedi.Muammer ona,kendisinin de Ermenilerin geleceğinden kaygı duyduğu ve aslında hapishanede olmalarının onların iyiliğine olduğu,çünkü dışarıda daha az güvenlikte oldukları şeklinde yanıt verdi!..Ama ona şunu da söylemişti:"Siz burada yenisiniz ve Sivas'taki hemşerilerinizin ne denli tehlikeli olduğunu bilmezsiniz!.."
1 Temmuz'da Ermenilerin dini lideri (katolikos) gibi başpiskopos da (kentteki tüm Ermeni nüfusun yakında sürgün edileceği ve 5 Temmuz Pazartesi gününden itibaren yola çıkmak zorunda olduklarını bildiren) Muammer'in yanına toplantıya çağrıldılar.Muammer'e göre,"nüfusun tümünün güvenlik nedeniyle geçici olarak Malatya'ya aktarılması" zorunluydu,hükümetin emirlerini yerine getirmekten bizzat kendisi de "üzüntü duyuyor"du.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.130-133.
18 Temmuz 2010 Pazar
Sivas'ta 1895 Kıyımı ve Fransa Konsolos Yardımcısı
XIX. yüzyıldan itibaren Sivas'ın vilayet yönetimi eski Küçük Ermenistan'a denk düşüyordu.XIX. yüzyılın sonunda eyalet,Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer bölgelerinde olduğu gibi Sultan Abdülhamid tarafından uygulanan Ermenileri yoketme politikasıyla karşı karşıya kaldı.1895'te Sivas'taki kitle kıyımı sırasında Fransa konsolos yardımcısı Maurice Carlier'in eşi bir günlük tutmuştur.Kocasıyla birlikte vahşi katil sürüsünü uzakta tutmak için onların üzerlerine ateş etmekte tereddüt etmemişlerdi.Onlar sayesinde,özellikle katedral mahallesinde çok sayıda Ermeni'nin yaşamı kurtulmuştur.
Bayan Carlier'in günlüğüne göre,Sivas'ta kitle kıyımı 12 Kasım 1895'te başlamıştır.İşte günlükten özetlenenler:
"12 Kasım.-...Tam öğle vaktiydi,kapıyı açarak tüfeğine sarılan Panayoti'nin adımları yeri sarstığı sırada Maurice ve ben bir resmi yazıyı şifreliyorduk.Jean avluda,zemin kattaki büroda oynuyordu.Bu kez tamamdı...Pazar yerinde insanları öldürmeye başlamışlardı.Tek bir Ermeni sağ kalmamıştı.Kimileri bir depoya sığınmışlar,ama kalabalık alttan bir tünel kazmıştı.Onları anında süngü darbeleriyle öldürmüşler,bu yüzden gürültü işitilmemişti.Ganimet yüklü,elleri kanlı askerler sokağın karşısından geçiyorlardı...
...Ganimet yüklenmiş müslümanların geçtiğini gördüm:Gösterişli ipekliler,altın nakışlı kumaşlar.Maurice,Fransız Konsolosluğu'nun önünden geçen bütün soyguncuların durdurulması emrini verdi.Gelenleri durdurdular,ama bize karşı da saygısızca davranıyorlardı.
Akşam Panayoti rahibelerin ve rahiplerin sağ salim olduğunu öğrendi.Ayaktakımı özellikle evleri çöle çevirmişti.Bu ayaktakımı tüyler ürperticiydi.Silahları olmadığından kurbanların çoğu sopa,demir çubuk darbeleriyle başlarına vurularak öldürülmüş,ya başlarını taşların arasında ezmişler ya da dehşetten dili tutulan kadınların gözü önünde nehirde boğmuşlardı...
Saat altıda müezzinlerin yüksek minarelerden kitle kıyımını çok iyi yapan halkı kutladığını öğrendim.
13 Kasım.-...Öyle görülüyor ki cinayetler hala devam ediyor...Rahibeler pek çok çocuğu ve rahipler çok sayıda erkeği korumayı başarmışlar...
Bu sırada tüm fırıncıları boğazlamışlar,artık ekmek bulunmuyor.O zaman aşçı kadın,ben ve Lucie kolları sıvadık ve hamur yoğurmaya koyulduk.Ekmek taş gibi oldu.
14 Kasım.-...Sabah saat dokuzda yaylım ateş başladı.Ne mutlu ki henüz çok uzaklardaydı;ansızın kapı açıldı ve tüfekleri evin içinde kalan korumalarımız avluda olduğu sırada bağırıp çağıran bir güruh geldi.Ben bebeği aldım ve bir filintayı kapıp kendimi zamanında karyolanın üzerine attım,bağırarak rastgele ateş ettim.Maurice ve kavas gümbürtülü bir ateşe başladığında onlar kaçmaya başladılar ve askerlerimiz tüfeklerini alıp çıktılar.Bu kez pek çok adamı yere devirdiler,arkadaşları onları kanlar içinde taşıyorlardı.Konsolosluğa gitmeyin,ateş yağıyor diye haykırarak deli gibi uzaklaşıyorlardı.
Sabah bu yaşananlarla geçip gitti.Katiller ve soyguncular her yerdeydi.Bunlar askeri birlik değildi,ama dışarıdan gelen dağlılardı.Irmağın kıyılarını cesetlerin kapladığı görülüyordu.Kimi yerlerde katiller hızlarını alamayarak kurbanların kafalarını yuvarlayıp top oynuyorlardı.
15 Kasım.-...Tüm kentte bir et kokusu duyuluyor;pencereleri kapatmak zorunlu hale geldi.Rahibelerin beni görmek istediklerini öğrendim.İki kavas'la birlikte yola çıktım.Yolda cesetlerin özellikle kan,beyin,saç kalıntıları ayaklara bulaşıyordu.
17 Kasım.-...Ne acı ki akan kan durmadı!Dün 44 Ermeniyi sessiz sedasız öldürdüler.
19 Kasım.-...Soğuklar başladı,katiller azaldı.Dün onaltı Ermeni öldürüldü.Nöbetçi rediflerden birinin uşağımız Sais'e söylediğine göre,Gürün'de kılık değiştirmiş askerler değil,Kürtler saldırmış.Bazı şeyleri anladım,buna katılıyorum!...
23 Kasım.-...Rum bir fırıncı ekmek yapmaya başladı.Bu bizi rahatlattı,çünkü ekmek yoğurmak çok yorucuydu ve bizim yaptığımız ekmek bir şeye benzemiyordu.Yeniden ekmek yediğimde asla eski tadı alamadım.Gerçeği söylemek gerekirse,artık yemek yiyeceğimi de sanmıyorum...Ve dahası,uzun zaman boyunca et de bize tiksinti verecektir.
24 Kasım.-...Köylerde sürekli kitle kıyımı yapılıyor.
Sivas'ta 1500 kişinin öldürüldüğünü,300 mağazanın ve 400 küçük dükkanın bütünüyle yıkıldığını hesapladık.Sağ kalanların sefaleti içler acısı.İnsan kalıntılarını ağzında taşıyan köpeklerin geçtiği görülüyor:Onlar kırlardaki cesetleri topraktan çıkarıyorlar.Kurbanların hemen hemen tümü erkekler,ama pek çok genç kız da kaçırılmış ve satılmış.
26 Kasım.-...Yine başladı...
Kısa süre önce bir "gavur" öldürmüş olan,uğursuz beyaz sarıklarını kasıla kasıla taşıyan bir kitle ortaya çıktı.Çok anlamlı!..
30 Kasım.-...Sonunda kitle kıyımlarını anlatan Fransızca gazeteler geldi.İşte Sivas'la ilgili olarak yazdıkları:Ermeni ayaklanmacılar Hamidiye Alaylarına saldırdı.Yenildiler...
3 Aralık.-...Sokak başlarına gelen resmi tellallar,her kim ki öldürür ya da yağma yaparsa asılacaktır,diye duyuruda bulundular."
Konsolos yardımcısı Maurice Carlier ve eşi daha sonra,kitle kıyımı sırasındaki kahramanca tutumlarından dolayı iki Légion d'Honneur nişanı aldılar.Diyarbakır ve Erzurum'daki Fransa konsolos yardımcıları da benzer tutumlarından dolayı Légion d'Honneur nişanı aldılar.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.127-130.
Bayan Carlier'in günlüğüne göre,Sivas'ta kitle kıyımı 12 Kasım 1895'te başlamıştır.İşte günlükten özetlenenler:
"12 Kasım.-...Tam öğle vaktiydi,kapıyı açarak tüfeğine sarılan Panayoti'nin adımları yeri sarstığı sırada Maurice ve ben bir resmi yazıyı şifreliyorduk.Jean avluda,zemin kattaki büroda oynuyordu.Bu kez tamamdı...Pazar yerinde insanları öldürmeye başlamışlardı.Tek bir Ermeni sağ kalmamıştı.Kimileri bir depoya sığınmışlar,ama kalabalık alttan bir tünel kazmıştı.Onları anında süngü darbeleriyle öldürmüşler,bu yüzden gürültü işitilmemişti.Ganimet yüklü,elleri kanlı askerler sokağın karşısından geçiyorlardı...
...Ganimet yüklenmiş müslümanların geçtiğini gördüm:Gösterişli ipekliler,altın nakışlı kumaşlar.Maurice,Fransız Konsolosluğu'nun önünden geçen bütün soyguncuların durdurulması emrini verdi.Gelenleri durdurdular,ama bize karşı da saygısızca davranıyorlardı.
Akşam Panayoti rahibelerin ve rahiplerin sağ salim olduğunu öğrendi.Ayaktakımı özellikle evleri çöle çevirmişti.Bu ayaktakımı tüyler ürperticiydi.Silahları olmadığından kurbanların çoğu sopa,demir çubuk darbeleriyle başlarına vurularak öldürülmüş,ya başlarını taşların arasında ezmişler ya da dehşetten dili tutulan kadınların gözü önünde nehirde boğmuşlardı...
Saat altıda müezzinlerin yüksek minarelerden kitle kıyımını çok iyi yapan halkı kutladığını öğrendim.
13 Kasım.-...Öyle görülüyor ki cinayetler hala devam ediyor...Rahibeler pek çok çocuğu ve rahipler çok sayıda erkeği korumayı başarmışlar...
Bu sırada tüm fırıncıları boğazlamışlar,artık ekmek bulunmuyor.O zaman aşçı kadın,ben ve Lucie kolları sıvadık ve hamur yoğurmaya koyulduk.Ekmek taş gibi oldu.
14 Kasım.-...Sabah saat dokuzda yaylım ateş başladı.Ne mutlu ki henüz çok uzaklardaydı;ansızın kapı açıldı ve tüfekleri evin içinde kalan korumalarımız avluda olduğu sırada bağırıp çağıran bir güruh geldi.Ben bebeği aldım ve bir filintayı kapıp kendimi zamanında karyolanın üzerine attım,bağırarak rastgele ateş ettim.Maurice ve kavas gümbürtülü bir ateşe başladığında onlar kaçmaya başladılar ve askerlerimiz tüfeklerini alıp çıktılar.Bu kez pek çok adamı yere devirdiler,arkadaşları onları kanlar içinde taşıyorlardı.Konsolosluğa gitmeyin,ateş yağıyor diye haykırarak deli gibi uzaklaşıyorlardı.
Sabah bu yaşananlarla geçip gitti.Katiller ve soyguncular her yerdeydi.Bunlar askeri birlik değildi,ama dışarıdan gelen dağlılardı.Irmağın kıyılarını cesetlerin kapladığı görülüyordu.Kimi yerlerde katiller hızlarını alamayarak kurbanların kafalarını yuvarlayıp top oynuyorlardı.
15 Kasım.-...Tüm kentte bir et kokusu duyuluyor;pencereleri kapatmak zorunlu hale geldi.Rahibelerin beni görmek istediklerini öğrendim.İki kavas'la birlikte yola çıktım.Yolda cesetlerin özellikle kan,beyin,saç kalıntıları ayaklara bulaşıyordu.
17 Kasım.-...Ne acı ki akan kan durmadı!Dün 44 Ermeniyi sessiz sedasız öldürdüler.
19 Kasım.-...Soğuklar başladı,katiller azaldı.Dün onaltı Ermeni öldürüldü.Nöbetçi rediflerden birinin uşağımız Sais'e söylediğine göre,Gürün'de kılık değiştirmiş askerler değil,Kürtler saldırmış.Bazı şeyleri anladım,buna katılıyorum!...
23 Kasım.-...Rum bir fırıncı ekmek yapmaya başladı.Bu bizi rahatlattı,çünkü ekmek yoğurmak çok yorucuydu ve bizim yaptığımız ekmek bir şeye benzemiyordu.Yeniden ekmek yediğimde asla eski tadı alamadım.Gerçeği söylemek gerekirse,artık yemek yiyeceğimi de sanmıyorum...Ve dahası,uzun zaman boyunca et de bize tiksinti verecektir.
24 Kasım.-...Köylerde sürekli kitle kıyımı yapılıyor.
Sivas'ta 1500 kişinin öldürüldüğünü,300 mağazanın ve 400 küçük dükkanın bütünüyle yıkıldığını hesapladık.Sağ kalanların sefaleti içler acısı.İnsan kalıntılarını ağzında taşıyan köpeklerin geçtiği görülüyor:Onlar kırlardaki cesetleri topraktan çıkarıyorlar.Kurbanların hemen hemen tümü erkekler,ama pek çok genç kız da kaçırılmış ve satılmış.
26 Kasım.-...Yine başladı...
Kısa süre önce bir "gavur" öldürmüş olan,uğursuz beyaz sarıklarını kasıla kasıla taşıyan bir kitle ortaya çıktı.Çok anlamlı!..
30 Kasım.-...Sonunda kitle kıyımlarını anlatan Fransızca gazeteler geldi.İşte Sivas'la ilgili olarak yazdıkları:Ermeni ayaklanmacılar Hamidiye Alaylarına saldırdı.Yenildiler...
3 Aralık.-...Sokak başlarına gelen resmi tellallar,her kim ki öldürür ya da yağma yaparsa asılacaktır,diye duyuruda bulundular."
Konsolos yardımcısı Maurice Carlier ve eşi daha sonra,kitle kıyımı sırasındaki kahramanca tutumlarından dolayı iki Légion d'Honneur nişanı aldılar.Diyarbakır ve Erzurum'daki Fransa konsolos yardımcıları da benzer tutumlarından dolayı Légion d'Honneur nişanı aldılar.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.127-130.
Sürgün-Son Çözüm
Fikir yeniydi ve etkisi korkunçtu.Bu fikir,güvenlik gerekçesini öne sürerek tüm sivil Ermeni nüfusunun sürgün edilmesiydi.Gerçekte ise sürgün,ölüm demekti.
Bazı tarihçiler gibi,1913 ile 1916 yılları arasında ABD'nin İstanbul Büyükelçisi olan Henry Morgenthau'ya göre de,İttihatçılar bu fikri kendi kendilerine bulmamışlardı.Bu yeni yöntemi onlara öneren Almanlardı.Ayrıca tüm savaş boyunca Alman misyonu Osmanlı topraklarında hazır bulunmuştu ve bir Alman generali olan Bronsart von Schelendorf'un,özellikle "çalışma taburları"nda toplanan Ermenilerle ilgili olarak "sert önlemler"in alınmasını salık veren bir sürgün emrini (ihtiyatsızca) imzaladığı doğrudur."Sürgün" ve "sert önlemler" sözcükleri,ölüm anlamına gelen kod sözcüklerdir.Reichenberg Kontu olan komutan Wolffskeel'e gelince,Suriye'deki genel valinin şefidir ve Musa Dağı ile Urfa'daki nüfusa yönelik kitle katliamları sırasında açıkça kendini göstermiştir.
1915 yılı sonunda,İstanbul ve Suriye dışında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki sivil Ermeni nüfusun tümü son noktaya,sürgünün ölüm yolu olan Suriye'deki Deir ez-Zor'a ulaşmıştı.
Sürgün konvoyları gruplar halinde biraraya getirilen 1000 ile 3000 kişiden oluşuyordu.Önceden hazırlanmış yerlerde,katil çeteleri tarafından kesici silahlarla öldürülecek olan 15 yaşından büyük erkekler konvoydan hemen ayrılıyordu.Arasıra konvoylara,özellikle alıtılmış doğu eyaletlerindeki kent ya da köy çıkışlarında açıkça katliam yapılıyordu.Ötekiler jandarmaların eşliğinde,su ve yiyecekten yoksun olarak,kurak yollar ya da dağ patikaları arasından geçerek çöle doğru uzun ölüm yürüyüşüne başlıyorlardı.Kadın ve çocuklar,Kürtler ve Çerkezler tarafından yapılan kötü muameleler,kıyımlar,tecavüzler ve kaçırmalar yüzünden çok çabuk insanlıktan çıkıyorlardı.Sağ kalanlar Deir ez-Zor'a ulaşıyor,burada,çöl içinde kurulmuş olan kamplarda konaklıyorlar ve yine burada,bu görev için önceden hazırlanmış Teşkilat-ı Mahsusa katilleri ve Çeçenler tarafından küçük gruplar halinde yok ediliyorlardı.Pek çoğunu toplu halde bağlıyorlar ve diri diri yakıyorlardı.
1916 yılının sonunda ortaya çıkan durum tam bir jenosiddi.Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin üçte ikisi (yaklaşık 1.500.000 kişi) yokedilmişti.Doğu eyaletlerindeki (altı vilayet) tüm Ermeniler,yani 1.200.000 kişi (patrikhanenin istatistiklerine göre,bin yıldan beri tarihsel Ermenistan'ın kalbi olan bu topraklar üzerinde) kesin olarak ortadan kaybolmuştu.Yalnızca İstanbul ve Suriye'deki Ermeniler ile Rusya Ermenistanı'na sığınmayı başaran aşağı yukarı 350.000 kişi,hala dağlarda saklanan ve direnen bir avuç Ermeni savaşçısı ve Türklerin,Kürtlerin ve Arapların toplayıp götürdüğü binlerce kadın,genç kız ve çocuk sağ kalmıştı.
Kimi yerlerde kahramanca direnişler de olmuştu.Başlarına gelecekleri önceden gören Ermeniler sürgüne karşı çıkmış ve Şebinkarahisar,Van,Çatak,Musa Dağı,Urfa,Sason,Muş vb. gibi yerlerde son derece komik araçlarla ümitsizce direnmişlerdir.Bu epizotların en ünlüsü,Franz Werfel'in romanında ölümsüzleşen "Musa Dağ'ında Kırk Gün"dür:Akdeniz kıyısındaki bu dağda,600'ü savaşçı olmak üzere 5000 kişilik (çoğunluğu kadın ve çocuklar) bir nüfus Türk ordusunun kuşatmasına kırk günden fazla direnmiştir.Sağ kalanlar (yaklaşık 4000 kişi) Fransız gemisi Jeanne d'Arc tarafından kurtarılmıştır.
Bitirirken
Batı Ermenistan yok olmuş,ama İttihatçılar bununla yetinmemişlerdir.1917 Devrimi'nden sonra Rus ordusunun çekileceğini öngören Osmanlı hükümeti,Doğu Ermenistan (Rusya) üzerine de bir saldırı başlatmıştır.24 Mayıs 1918'de,Yerevan yakınındaki Sardarabad'da halkın olağanüstü karşı koyuşuyla bu saldırı son anda durdurulmuştur.28 Mayıs'ta Ermenistan (kalan kısım) bağımsızlığını ilan etmiş ve çeşitli yabancı egemenlikler altında geçen yüzyıllardan sonra ilk Ermenistan Cumhuriyeti kurulmuştur.
30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu'nun ateşkesi kabul etmesi kalan Ermenilerde büyük umutlar uyandırmıştır.Gerçekten de başlangıçta zafer kazanan Müttefikler,Ermenilerin haklarının geri alınmasına söz vermiş gibi görünüyordu.Sevr Anlaşması Osmanlı İmparatorluğu'nun eski doğu eyaletlerinin bir kısmı üzerinde bir Ermeni devletinin varlığını kabul ediyordu.1919'da İstanbul'da "İttihatçılar Davası" adı altında bir çeşit "Nurnberg" mahkemesi bile kurulmuştu.Jenosidin başlıca sorumluları Almanya'ya kaçmış;ama buna rağmen gıyaplarında ölüme mahkum edilmişlerdi.Her ne kadar arkası gelmemiş olsa da,bu çok önemliydi ve her şey bir yana bu konudaki belge ve iddiaların Osmanlı "Journal Officiel"in (Takvim-i Vakayi adlı Resmi Gazete) adlı ekinde yayınlanması jenosidin doğruluğunu (gerekirse) ortaya koymaktaydı.
Ama yenik düşen Türkiye asla terhis etme yoluna gitmedi.Bir süre sonra,Bolşevik tehlikesi yüzünden ve buna karşı koymak amacıyla Müttefikler,kendi küllerinden yeniden doğan Türkiye'ye karşı gittikçe daha hoşgörülü davrandılar.
İktidara yeni gelen yönetime,kalan Ermenilerin de tasfiyesi konusunda ödün verildi.Türkiye kurnazca oynayarak ve buna koşut olarak da,koşullara göre,Bolşevikleri ya da Fransızları-İngilizleri destekleyerek,1920 Eylül-Aralık aylarında Ermenistan Cumhuriyeti'ne saldırdı ve onu bir kan banyosu (200.000 kurban) içinde ezdi.Türkler Sevr Anlaşması'nı yürürlükten kaldırdılar ve Bolşeviklerle minimum düzeye inen bir Ermenistan sınırı konusunda anlaştılar.Eski Rus Ermenistanı'nın büyük bir kısmı (20.000 kilometrekare) Türkiye'ye bırakıldı;Karabağ ve Nahçivan Azerilere...
Fransa,1919'da Akdeniz kıyısındaki Kilikya'da Ermenilere bir merkez oluşturmuştu.Burada,jenositten sağ kurtulan Ermenilerden 160.000 kişi evlerine geri dönmüştü.Fransızların varlığına karşın,1920'de Antep,Maraş,Zeytun,Haçjin ve öteki kentlerde 25.000'den fazla Ermeniye kitle kıyımı uygulandı.Sonuçta Fransa 1921'de onları kendi kaderlerine terketti ve Kilikya'yı Türklere bıraktı,ki bu da Kilikya'daki tüm Ermenileri Suriye ve Lübnan'a doğru toplu göçe zorladı.
1922'de,İzmir'de Ermeniler (Rumlarla aynı zamanda) Türkiye'de son kez olarak kitle kıyımına uğradılar.Bunun arkasından son ve önemli bir toptan göç dalgası geldi.1918 Ateşkesi'nden sonra kendi evlerine dönen tüm (sağ kalan) Ermeniler sistematik olarak temizlendiler.
Bu büyük jenosid Abdülhamid ve İttihatçılar tarafından başlatılan daha sonraki dönemde,Ermenilerin tüm ulusal ve kişisel mallarına el konarak tamamlandı.O zamandan beri birbiri ardı sıra gelen tüm hükümetleri işte bu yıkıntılar üzerinde temellenmiştir.
1923'deki Lozan Konferansı Türkiye ve Müttefikler arasında imzalanan Sevr Anlaşması'nın düzenlemelerini ortadan kaldırdı.Winston Churchill anılarında şunu yazmıştır:"Türkiye ve Müttefikler arasında barışı sağlayan anlaşmada,tarih,Ermenistan sözcüğünü boşuna arayacaktır."
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.117-120.
Bazı tarihçiler gibi,1913 ile 1916 yılları arasında ABD'nin İstanbul Büyükelçisi olan Henry Morgenthau'ya göre de,İttihatçılar bu fikri kendi kendilerine bulmamışlardı.Bu yeni yöntemi onlara öneren Almanlardı.Ayrıca tüm savaş boyunca Alman misyonu Osmanlı topraklarında hazır bulunmuştu ve bir Alman generali olan Bronsart von Schelendorf'un,özellikle "çalışma taburları"nda toplanan Ermenilerle ilgili olarak "sert önlemler"in alınmasını salık veren bir sürgün emrini (ihtiyatsızca) imzaladığı doğrudur."Sürgün" ve "sert önlemler" sözcükleri,ölüm anlamına gelen kod sözcüklerdir.Reichenberg Kontu olan komutan Wolffskeel'e gelince,Suriye'deki genel valinin şefidir ve Musa Dağı ile Urfa'daki nüfusa yönelik kitle katliamları sırasında açıkça kendini göstermiştir.
1915 yılı sonunda,İstanbul ve Suriye dışında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki sivil Ermeni nüfusun tümü son noktaya,sürgünün ölüm yolu olan Suriye'deki Deir ez-Zor'a ulaşmıştı.
Sürgün konvoyları gruplar halinde biraraya getirilen 1000 ile 3000 kişiden oluşuyordu.Önceden hazırlanmış yerlerde,katil çeteleri tarafından kesici silahlarla öldürülecek olan 15 yaşından büyük erkekler konvoydan hemen ayrılıyordu.Arasıra konvoylara,özellikle alıtılmış doğu eyaletlerindeki kent ya da köy çıkışlarında açıkça katliam yapılıyordu.Ötekiler jandarmaların eşliğinde,su ve yiyecekten yoksun olarak,kurak yollar ya da dağ patikaları arasından geçerek çöle doğru uzun ölüm yürüyüşüne başlıyorlardı.Kadın ve çocuklar,Kürtler ve Çerkezler tarafından yapılan kötü muameleler,kıyımlar,tecavüzler ve kaçırmalar yüzünden çok çabuk insanlıktan çıkıyorlardı.Sağ kalanlar Deir ez-Zor'a ulaşıyor,burada,çöl içinde kurulmuş olan kamplarda konaklıyorlar ve yine burada,bu görev için önceden hazırlanmış Teşkilat-ı Mahsusa katilleri ve Çeçenler tarafından küçük gruplar halinde yok ediliyorlardı.Pek çoğunu toplu halde bağlıyorlar ve diri diri yakıyorlardı.
1916 yılının sonunda ortaya çıkan durum tam bir jenosiddi.Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin üçte ikisi (yaklaşık 1.500.000 kişi) yokedilmişti.Doğu eyaletlerindeki (altı vilayet) tüm Ermeniler,yani 1.200.000 kişi (patrikhanenin istatistiklerine göre,bin yıldan beri tarihsel Ermenistan'ın kalbi olan bu topraklar üzerinde) kesin olarak ortadan kaybolmuştu.Yalnızca İstanbul ve Suriye'deki Ermeniler ile Rusya Ermenistanı'na sığınmayı başaran aşağı yukarı 350.000 kişi,hala dağlarda saklanan ve direnen bir avuç Ermeni savaşçısı ve Türklerin,Kürtlerin ve Arapların toplayıp götürdüğü binlerce kadın,genç kız ve çocuk sağ kalmıştı.
Kimi yerlerde kahramanca direnişler de olmuştu.Başlarına gelecekleri önceden gören Ermeniler sürgüne karşı çıkmış ve Şebinkarahisar,Van,Çatak,Musa Dağı,Urfa,Sason,Muş vb. gibi yerlerde son derece komik araçlarla ümitsizce direnmişlerdir.Bu epizotların en ünlüsü,Franz Werfel'in romanında ölümsüzleşen "Musa Dağ'ında Kırk Gün"dür:Akdeniz kıyısındaki bu dağda,600'ü savaşçı olmak üzere 5000 kişilik (çoğunluğu kadın ve çocuklar) bir nüfus Türk ordusunun kuşatmasına kırk günden fazla direnmiştir.Sağ kalanlar (yaklaşık 4000 kişi) Fransız gemisi Jeanne d'Arc tarafından kurtarılmıştır.
Bitirirken
Batı Ermenistan yok olmuş,ama İttihatçılar bununla yetinmemişlerdir.1917 Devrimi'nden sonra Rus ordusunun çekileceğini öngören Osmanlı hükümeti,Doğu Ermenistan (Rusya) üzerine de bir saldırı başlatmıştır.24 Mayıs 1918'de,Yerevan yakınındaki Sardarabad'da halkın olağanüstü karşı koyuşuyla bu saldırı son anda durdurulmuştur.28 Mayıs'ta Ermenistan (kalan kısım) bağımsızlığını ilan etmiş ve çeşitli yabancı egemenlikler altında geçen yüzyıllardan sonra ilk Ermenistan Cumhuriyeti kurulmuştur.
30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu'nun ateşkesi kabul etmesi kalan Ermenilerde büyük umutlar uyandırmıştır.Gerçekten de başlangıçta zafer kazanan Müttefikler,Ermenilerin haklarının geri alınmasına söz vermiş gibi görünüyordu.Sevr Anlaşması Osmanlı İmparatorluğu'nun eski doğu eyaletlerinin bir kısmı üzerinde bir Ermeni devletinin varlığını kabul ediyordu.1919'da İstanbul'da "İttihatçılar Davası" adı altında bir çeşit "Nurnberg" mahkemesi bile kurulmuştu.Jenosidin başlıca sorumluları Almanya'ya kaçmış;ama buna rağmen gıyaplarında ölüme mahkum edilmişlerdi.Her ne kadar arkası gelmemiş olsa da,bu çok önemliydi ve her şey bir yana bu konudaki belge ve iddiaların Osmanlı "Journal Officiel"in (Takvim-i Vakayi adlı Resmi Gazete) adlı ekinde yayınlanması jenosidin doğruluğunu (gerekirse) ortaya koymaktaydı.
Ama yenik düşen Türkiye asla terhis etme yoluna gitmedi.Bir süre sonra,Bolşevik tehlikesi yüzünden ve buna karşı koymak amacıyla Müttefikler,kendi küllerinden yeniden doğan Türkiye'ye karşı gittikçe daha hoşgörülü davrandılar.
İktidara yeni gelen yönetime,kalan Ermenilerin de tasfiyesi konusunda ödün verildi.Türkiye kurnazca oynayarak ve buna koşut olarak da,koşullara göre,Bolşevikleri ya da Fransızları-İngilizleri destekleyerek,1920 Eylül-Aralık aylarında Ermenistan Cumhuriyeti'ne saldırdı ve onu bir kan banyosu (200.000 kurban) içinde ezdi.Türkler Sevr Anlaşması'nı yürürlükten kaldırdılar ve Bolşeviklerle minimum düzeye inen bir Ermenistan sınırı konusunda anlaştılar.Eski Rus Ermenistanı'nın büyük bir kısmı (20.000 kilometrekare) Türkiye'ye bırakıldı;Karabağ ve Nahçivan Azerilere...
Fransa,1919'da Akdeniz kıyısındaki Kilikya'da Ermenilere bir merkez oluşturmuştu.Burada,jenositten sağ kurtulan Ermenilerden 160.000 kişi evlerine geri dönmüştü.Fransızların varlığına karşın,1920'de Antep,Maraş,Zeytun,Haçjin ve öteki kentlerde 25.000'den fazla Ermeniye kitle kıyımı uygulandı.Sonuçta Fransa 1921'de onları kendi kaderlerine terketti ve Kilikya'yı Türklere bıraktı,ki bu da Kilikya'daki tüm Ermenileri Suriye ve Lübnan'a doğru toplu göçe zorladı.
1922'de,İzmir'de Ermeniler (Rumlarla aynı zamanda) Türkiye'de son kez olarak kitle kıyımına uğradılar.Bunun arkasından son ve önemli bir toptan göç dalgası geldi.1918 Ateşkesi'nden sonra kendi evlerine dönen tüm (sağ kalan) Ermeniler sistematik olarak temizlendiler.
Bu büyük jenosid Abdülhamid ve İttihatçılar tarafından başlatılan daha sonraki dönemde,Ermenilerin tüm ulusal ve kişisel mallarına el konarak tamamlandı.O zamandan beri birbiri ardı sıra gelen tüm hükümetleri işte bu yıkıntılar üzerinde temellenmiştir.
1923'deki Lozan Konferansı Türkiye ve Müttefikler arasında imzalanan Sevr Anlaşması'nın düzenlemelerini ortadan kaldırdı.Winston Churchill anılarında şunu yazmıştır:"Türkiye ve Müttefikler arasında barışı sağlayan anlaşmada,tarih,Ermenistan sözcüğünü boşuna arayacaktır."
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.117-120.
Jenosid
Ermenilerin hak iddiaları karşısında Osmanlı yetkililerinin yanıtı çok radikal oldu.Birbirini izleyen üç rejim de 1894'ten 1922'ye kadar (1915-1917 yıllarında en yüksek noktasına varan) Ermenileri arındırmak üzere hazırlanmış aynı planı çeşitli biçimlerde uyguladılar.
1894 ilkbaharında Sason ve çevresinde (Van Gölünün batısı) oturanlar kendilerinden ikinci kez haraç istemeye gelen Kürtlere karşı başkaldırdılar.Sultan Abdülhamid Avrupalı güçlerin tepkisini test etmek için bunu fırsat bildi.Sason'un üzerine gerçek bir ordu gönderdi:Zeki Paşa tarafından komuta edilen,dördüncü orduya bağlı 12 bin silahlı adamdan oluşan 26. tümenin,yanı sıra tepeden tırnağa silahlı ve birkaç hafta boyunca gerçek bir kasaplık işine girişen 40 bin Kürt.Avrupalıların tepkisi ara sıra sertleşmesine karşın şifahi olmaktan öteye gitmedi.Bundan sonra,izleyen yıllarda,tüm imparatorluk içinde yok etme planını büyük çapta uygulamaya sokabilecek olan Sultan'ın beklediği de buydu.
Yöntem her zaman,her yerde aynıydı:Öğleye doğru borazan çalınır,bu insan kıyımının işaretidir.Yaş ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin,Ermeni nüfusu kitlesel olarak kırmak için silah altına alınmış olan askerlerle Kürtler,Çerkezler,Çeçenler ve katil çeteleri önceden hazırlanmıştı.Çokuluslu mahalleler ya da köylerde Ermenilerin oturduğu evler kılavuzlar tarafından (ki bu 1988 ve 1999'da Azerbaycan'daki kitle kıyımları sırasında da kullanılan bir yöntemdir ve iki olayın çakışması şaşırtıcıdır) önceden kireçle işaretlenmiştir.
Hiçbir bölge bundan kurtulamamıştır.Başkent İstanbul bile korkunç kitle kıyımına sahne olmuştur.Osmanlı hükümeti bu konuda hata yapmıştı,çünkü İstanbul'da batılı tanıklar (büyükelçiler,çeşitli dernekler vb.) bulunmaktaydı.Batılıların bir dizi askeri müdahale tehdidinin ardından,1896 Ağustos'unda Taşnak Partisi'nin Ermeni fedailerinin Osmanlı Bankası yöneticilerini rehin almasından kaynaklanan İstanbul'daki cinayetlerden sonra Sultan kitle kıyımını durdurdu.
İki yıl süren (1894-1896) duyulmamış kitle katliamında bütün bir Batı Ermenistan uçsuz bucaksız bir harabe haline dönüşmüştü.Alman misyoner Johannes Lepsius'un yürüttüğü titiz bir araştırmanın sonuçlarına göre,felaketin bilançosu şöyleydi:2493 köy yağmalandı ve yıkıldı,568 kilise ve manastır yağmalandı ve yıkıldı,646 köy din değiştirdi,191 din adamı öldürüldü,55 papaz din değiştirdi,328 kilise camiye dönüştürüldü,546.000 kişi çok büyük yoksulluk ve kıtlık acısı çekti...
Lepsius şunu da eklemektedir:"Bu rakamlar benim kişisel araştırmalarımın sonucudur;bunlar olguları tamamen yansıtmaz,kuşkusuz gerçeklik aslında daha da tüyler ürperticidir!..."
Bu verilere göre 300.000 kişi öldürülmüş,50.000 kişi öksüz kalmış ve 100.000 kişi Kafkasötesine sığınmıştır.1894 ve 1899 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermeni nüfusu bir buçuk milyondan fazla azalmıştır.
1908'de İttihatçılar imparatorluğun tüm halklarına eşitlik ve kardeşlik vaadleriyle iktidara geldiler.Çoğu kişi onlara inanmıştı.En başta Taşnak Partisi yöneticileri.(Bu yüzden onların iktidara gelmesine yardım etmişlerdi.)Başkentte ve eyaletlerde Ermeni-Türk kardeşliğine ilişkin bildiriler bile dağıtılmıştı.
Ne yazık!İttihatçıların değişmesi çok hızlı oldu.Kısa sürede acımasız pantürkist milliyetçiler oldular.Belki de bu Balkan eyaletlerinin yitirilmesinin bir sonucu olarak açıklanabilir.Gerçekten de,Orta Asya kökenli Türkler,doğal olarak,(hepsi Rus ya da İran boyunduruğunda olan) Orta Asya ve Azerbaycan'da oluşan ülkelere ve kardeş halklara dönüş yapıyorlardı.Boğaz'dan Çin'e dek çok büyük bir Türk devleti yaratma girişimi vardı.Ayrıca İttihatçılar,Türk ırkını üstün ırk olarak değerlendiriyorlardı.Ermenistan ve Ermeniler bu projenin merkezinde bulunuyordu,bu ırkçı mantık onların dışarıda bırakılmasını gerektiriyordu.
1909 Nisanı'ndan itibaren Kilikya'da,Adana'da,sonra bölgenin geri kalan kısmında kitle kıyımları başladı.İttihatçılar "Kızıl Sultan"ın mirasına layık olduklarını ortaya koyuyorlardı.Yığınla zulüm yapmak için hiçbir fırsatı kaçırmıyorlardı.Toplam ölü sayısı 30.000'di.Kimileri Kilikya'daki kitle kıyımlarını,kısa bir süre için iktidara gelen Sultan rejimine malettiler,ama gerçek sorumlular kuşkusuz İttihatçılar'dı.
1913'de İttihat ve Terakki'nin üç yöneticisi Talat,Enver ve Cemal askeri bir diktatörlük kurdular.
Savaşın arifesinde Ermenistan'daki reformlar,paradoksal olarak çok ilerlemişti.Almanya ve Avusturya'nın direnmesine karşın Avrupalı güçler,iki büyük özerk yönetim biçimi altındaki (Kuzeyde Sivas,Trabzon,Erzurum;Güneyde Van,Bitlis,Diyarbakır,Harput) Ermeni eyaletlerini yediye çıkaran bir uzlaşma sağlamayı başarmışlardı.Hepsi,tarafsız Avrupa ülkelerinden gelen müfettişlerin gözetimi altında olacaktı.Ne yazık ki,İttihatçıların hazırladığı,önceden gizlice programlanan son çözüm ise,tümüyle başkaydı.Savaş,İttihatçılara bu şeytanca planlarını uygulamak için ideal koşulları sağladı.
Savaş daha Avrupa'da patlak vermeden önce hükümet,orduya savaş vergisi almak için jandarmaları kentlere ve köylere göndermişti.Bu vergi Ermenilerle sınırlıydı;ne Türkler,ne Kürtler,ne de Çerkezler buna zorlanıyordu.Buna ün salmış bir sürü acımasız işkeneceler de eklenmişti.En tehlikelisi,Ermeni bölgelerinde bulunan,yukarıda adı geçen Avrupalı müfettişlerin daha önceden kovulmuş olmasıydı;Osmanlı İmparatorluğu daha savaştan önce genel seferberlik ilan etmiş ve yoketme programını koordine etmekle yükümlü olan korkunç "Özel Örgüt"ü (Teşkilat-ı Mahsusa) oluşturmuştu.
29 Ekim 1914'de İttihat ve Terakki iktidarı Almanya ile ittifak oluşturdu ve Müttefiklere karşı savaşa girdi.Bundan böyle partinin eli serbestti.Ocak 1915'de Osmanlı İmparatorluğu'ndaki 250.000 Ermeni asker "çalışma kamplarına gönderilmek" üzere silahsızlandırıldı.
Anma günü olan 24 Nisan günü erkenden,İstanbul'daki 650 Ermeni aydınının ve seçkininin tutuklanmasıyla jenosidin başlama işareti verildi.İzleyen günlerde,başkentte tutuklanan,sürülen ve öldürülenlerin sayısı 2.000'i buldu.Osmanlı İmparatorluğu'nun genelinde aynı senaryo uygulandı:Her yerde Ermeni seçkinleri önce tutuklandı sonra öldürüldü.Ermeni halkının seçkinleri yokedildi.
"Çalışma taburları"ndaki Ermeni askerler,kendilerine mezar olacak kendi "çukur"larını kazdıktan sonra küçük gruplar halinde öldürüldü.Bundan böyle,Ermeni halkı yalnız seçkinlerinden değil,savunucularından da yoksun kalmıştı.Artık İttihat yöneticilerinin işi jenosidi tamamlamaktı.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.113-117.
1894 ilkbaharında Sason ve çevresinde (Van Gölünün batısı) oturanlar kendilerinden ikinci kez haraç istemeye gelen Kürtlere karşı başkaldırdılar.Sultan Abdülhamid Avrupalı güçlerin tepkisini test etmek için bunu fırsat bildi.Sason'un üzerine gerçek bir ordu gönderdi:Zeki Paşa tarafından komuta edilen,dördüncü orduya bağlı 12 bin silahlı adamdan oluşan 26. tümenin,yanı sıra tepeden tırnağa silahlı ve birkaç hafta boyunca gerçek bir kasaplık işine girişen 40 bin Kürt.Avrupalıların tepkisi ara sıra sertleşmesine karşın şifahi olmaktan öteye gitmedi.Bundan sonra,izleyen yıllarda,tüm imparatorluk içinde yok etme planını büyük çapta uygulamaya sokabilecek olan Sultan'ın beklediği de buydu.
Yöntem her zaman,her yerde aynıydı:Öğleye doğru borazan çalınır,bu insan kıyımının işaretidir.Yaş ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin,Ermeni nüfusu kitlesel olarak kırmak için silah altına alınmış olan askerlerle Kürtler,Çerkezler,Çeçenler ve katil çeteleri önceden hazırlanmıştı.Çokuluslu mahalleler ya da köylerde Ermenilerin oturduğu evler kılavuzlar tarafından (ki bu 1988 ve 1999'da Azerbaycan'daki kitle kıyımları sırasında da kullanılan bir yöntemdir ve iki olayın çakışması şaşırtıcıdır) önceden kireçle işaretlenmiştir.
Hiçbir bölge bundan kurtulamamıştır.Başkent İstanbul bile korkunç kitle kıyımına sahne olmuştur.Osmanlı hükümeti bu konuda hata yapmıştı,çünkü İstanbul'da batılı tanıklar (büyükelçiler,çeşitli dernekler vb.) bulunmaktaydı.Batılıların bir dizi askeri müdahale tehdidinin ardından,1896 Ağustos'unda Taşnak Partisi'nin Ermeni fedailerinin Osmanlı Bankası yöneticilerini rehin almasından kaynaklanan İstanbul'daki cinayetlerden sonra Sultan kitle kıyımını durdurdu.
İki yıl süren (1894-1896) duyulmamış kitle katliamında bütün bir Batı Ermenistan uçsuz bucaksız bir harabe haline dönüşmüştü.Alman misyoner Johannes Lepsius'un yürüttüğü titiz bir araştırmanın sonuçlarına göre,felaketin bilançosu şöyleydi:2493 köy yağmalandı ve yıkıldı,568 kilise ve manastır yağmalandı ve yıkıldı,646 köy din değiştirdi,191 din adamı öldürüldü,55 papaz din değiştirdi,328 kilise camiye dönüştürüldü,546.000 kişi çok büyük yoksulluk ve kıtlık acısı çekti...
Lepsius şunu da eklemektedir:"Bu rakamlar benim kişisel araştırmalarımın sonucudur;bunlar olguları tamamen yansıtmaz,kuşkusuz gerçeklik aslında daha da tüyler ürperticidir!..."
Bu verilere göre 300.000 kişi öldürülmüş,50.000 kişi öksüz kalmış ve 100.000 kişi Kafkasötesine sığınmıştır.1894 ve 1899 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermeni nüfusu bir buçuk milyondan fazla azalmıştır.
1908'de İttihatçılar imparatorluğun tüm halklarına eşitlik ve kardeşlik vaadleriyle iktidara geldiler.Çoğu kişi onlara inanmıştı.En başta Taşnak Partisi yöneticileri.(Bu yüzden onların iktidara gelmesine yardım etmişlerdi.)Başkentte ve eyaletlerde Ermeni-Türk kardeşliğine ilişkin bildiriler bile dağıtılmıştı.
Ne yazık!İttihatçıların değişmesi çok hızlı oldu.Kısa sürede acımasız pantürkist milliyetçiler oldular.Belki de bu Balkan eyaletlerinin yitirilmesinin bir sonucu olarak açıklanabilir.Gerçekten de,Orta Asya kökenli Türkler,doğal olarak,(hepsi Rus ya da İran boyunduruğunda olan) Orta Asya ve Azerbaycan'da oluşan ülkelere ve kardeş halklara dönüş yapıyorlardı.Boğaz'dan Çin'e dek çok büyük bir Türk devleti yaratma girişimi vardı.Ayrıca İttihatçılar,Türk ırkını üstün ırk olarak değerlendiriyorlardı.Ermenistan ve Ermeniler bu projenin merkezinde bulunuyordu,bu ırkçı mantık onların dışarıda bırakılmasını gerektiriyordu.
1909 Nisanı'ndan itibaren Kilikya'da,Adana'da,sonra bölgenin geri kalan kısmında kitle kıyımları başladı.İttihatçılar "Kızıl Sultan"ın mirasına layık olduklarını ortaya koyuyorlardı.Yığınla zulüm yapmak için hiçbir fırsatı kaçırmıyorlardı.Toplam ölü sayısı 30.000'di.Kimileri Kilikya'daki kitle kıyımlarını,kısa bir süre için iktidara gelen Sultan rejimine malettiler,ama gerçek sorumlular kuşkusuz İttihatçılar'dı.
1913'de İttihat ve Terakki'nin üç yöneticisi Talat,Enver ve Cemal askeri bir diktatörlük kurdular.
Savaşın arifesinde Ermenistan'daki reformlar,paradoksal olarak çok ilerlemişti.Almanya ve Avusturya'nın direnmesine karşın Avrupalı güçler,iki büyük özerk yönetim biçimi altındaki (Kuzeyde Sivas,Trabzon,Erzurum;Güneyde Van,Bitlis,Diyarbakır,Harput) Ermeni eyaletlerini yediye çıkaran bir uzlaşma sağlamayı başarmışlardı.Hepsi,tarafsız Avrupa ülkelerinden gelen müfettişlerin gözetimi altında olacaktı.Ne yazık ki,İttihatçıların hazırladığı,önceden gizlice programlanan son çözüm ise,tümüyle başkaydı.Savaş,İttihatçılara bu şeytanca planlarını uygulamak için ideal koşulları sağladı.
Savaş daha Avrupa'da patlak vermeden önce hükümet,orduya savaş vergisi almak için jandarmaları kentlere ve köylere göndermişti.Bu vergi Ermenilerle sınırlıydı;ne Türkler,ne Kürtler,ne de Çerkezler buna zorlanıyordu.Buna ün salmış bir sürü acımasız işkeneceler de eklenmişti.En tehlikelisi,Ermeni bölgelerinde bulunan,yukarıda adı geçen Avrupalı müfettişlerin daha önceden kovulmuş olmasıydı;Osmanlı İmparatorluğu daha savaştan önce genel seferberlik ilan etmiş ve yoketme programını koordine etmekle yükümlü olan korkunç "Özel Örgüt"ü (Teşkilat-ı Mahsusa) oluşturmuştu.
29 Ekim 1914'de İttihat ve Terakki iktidarı Almanya ile ittifak oluşturdu ve Müttefiklere karşı savaşa girdi.Bundan böyle partinin eli serbestti.Ocak 1915'de Osmanlı İmparatorluğu'ndaki 250.000 Ermeni asker "çalışma kamplarına gönderilmek" üzere silahsızlandırıldı.
Anma günü olan 24 Nisan günü erkenden,İstanbul'daki 650 Ermeni aydınının ve seçkininin tutuklanmasıyla jenosidin başlama işareti verildi.İzleyen günlerde,başkentte tutuklanan,sürülen ve öldürülenlerin sayısı 2.000'i buldu.Osmanlı İmparatorluğu'nun genelinde aynı senaryo uygulandı:Her yerde Ermeni seçkinleri önce tutuklandı sonra öldürüldü.Ermeni halkının seçkinleri yokedildi.
"Çalışma taburları"ndaki Ermeni askerler,kendilerine mezar olacak kendi "çukur"larını kazdıktan sonra küçük gruplar halinde öldürüldü.Bundan böyle,Ermeni halkı yalnız seçkinlerinden değil,savunucularından da yoksun kalmıştı.Artık İttihat yöneticilerinin işi jenosidi tamamlamaktı.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.113-117.
Ermeni Sorunu
Ermenilerin çoğunluğu Osmanlı İmparatorluğu içinde,asıl olarak da imparatorluğun yedi eyaletinde (Van,Bitlis,Erzurum,Diyarbakır,Harput,Sivas,Trabzon) ve Kilikya'da bulunuyordu.Tarihsel Ermeni bölgeleri dışında,diğer alanlara da dağılmışlardı.Özellikle de yetkililer karşısında ulusu temsil eden Patriğin bulunduğu İstanbul'da önemli bir cemaatleri vardı.
Yoketme (1894) süreci başlamadan önce Türkiye toprakları üzerinde üç milyon Ermeni ve bir o kadar da Türk vardı;öteki yarı gerçek bir halklar mozaiği (Kürtler,Rumlar,Asur-Keldanileri,Lazlar,Çerkezler vb.) oluşturuyordu.
1914'de Ermeniler artık (kitle kıyımları,zorla müslümanlaştırma ve sürgünün ardından) 2.250.000 kadar kalmıştı.Osmanlı İmparatorluğu içinde Ermeniler resmi bir ayrımcılığa maruz kalmışlardı.Daha çok vergi ödemek zorunda olan ikinci sınıf vatandaşlar olarak değerlendirilmişlerdi.Onların (müslümanların tersine) silah taşıma ve mahkemeler önünde tanıklık edebilme hakları yoktu.Ermenilerin büyük çoğunluğu,düzenli olarak haraç almaya gelen silahlı Kürt göçebelerin şiddetine katlanmak zorunda kalan yoksul köylülerdi.
XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü ile Ermenilerin durumu daha da kötüleşti;buna bağlı olarak,öteki halklar bağımsızlaştıkları oranda egemenliklerini kazandılar.Yunanistan'ın 1821'de bağımsızlığını ilan etmesi Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasının başlangıcını işaret ediyordu.
1877-1878 Rus-Osmanlı savaşı Ermeni sorununun su yüzüne çıkışının başlangıcıdır.Osmanlı İmparatorluğu'nun bozguna uğramasının ardından 1878 Mart'ındaki Ayastafanos Anlaşması Sırbistan,Karadağ ve Romanya'ya bağımsızlık ve Bulgaristan'a özerklik tanıdı.
Ermenistan kendi adına,16. madde uyarınca nüfusunun korunmasını güvenceleyen reformlar elde etmişti.Ermeniler çağın getirdiklerinden fazlasını istememişlerdi.Bu anlaşamaya dayanarak Rusya Osmanlı Ermenistanı'nın bir kısmını ilhak etti ve (işgal ettiği Osmanlı Ermenistanı'nın) öteki kısmından ise ancak reformların uygulanmasından sonra çekileceğini belirtti.
Fakat Almanya ve Avusturya gibi İngiltere de Ermenistan'ın bağımsızlığı kazanacağını tahmin ediyordu.Birkaç ay sonra Ayastafanos Anlaşması'nın revize edildiği Berlin Konferansı'nda İngiliz Salisbury 16. maddeyi,reformların uygulanmasını çok belirsiz kılan 61. maddeyle değiştirdi.Teşekkür olarak Osmanlılar tarafından İngiltere'ye Kıbrıs Adası armağan edildi.
Misillemeler yeniden başladı.Örgütlenen ve hükümetin silahlandırdığı Kürt aşiretleri Ermeni eyaletlerinde,özellikle de bir süre önce Rus ordusunun çekildiği kırsal bölgelerde hiç görülmemiş ölçüde terör saçtılar.
1879'da Sadrazam şöyle bir açıklama yapıyordu:"Bugün,ülkemizin gerek her tür yabancı müdahaleden uzak olmasını isteyen,gerekse tüm bu müdahale bahanelerini dışarıda bırakan İngiltere ile çıkarları aynıdır.Biz Osmanlılar ve İngilizler yalnızca Ermenistan sözcüğünü tanımazlıktan gelmeyeceğiz,ama bu sözcüğü telaffuz eden çeneleri de dağıtacağız.Bu nedenle devletin sağduyusu,bu kutsal amaç uğrunda geleceği güvencelemek için tüm kuşkulu öğelerin ortadan kaldırılmasını gerektirir.Biz,bir orduya ve yeterli silaha sahibiz ve Küçük Asya'da sahip olduğumuz konum çok önemli."
1879'dan itibaren Osmanlının,Sadrazamın sözlerine uygun olarak "Ermeni halkını sonsuza dek yok etmek" niyeti artık daha açık ortaya çıkmıştır.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihsel İnceleme,s.111-113.
Yoketme (1894) süreci başlamadan önce Türkiye toprakları üzerinde üç milyon Ermeni ve bir o kadar da Türk vardı;öteki yarı gerçek bir halklar mozaiği (Kürtler,Rumlar,Asur-Keldanileri,Lazlar,Çerkezler vb.) oluşturuyordu.
1914'de Ermeniler artık (kitle kıyımları,zorla müslümanlaştırma ve sürgünün ardından) 2.250.000 kadar kalmıştı.Osmanlı İmparatorluğu içinde Ermeniler resmi bir ayrımcılığa maruz kalmışlardı.Daha çok vergi ödemek zorunda olan ikinci sınıf vatandaşlar olarak değerlendirilmişlerdi.Onların (müslümanların tersine) silah taşıma ve mahkemeler önünde tanıklık edebilme hakları yoktu.Ermenilerin büyük çoğunluğu,düzenli olarak haraç almaya gelen silahlı Kürt göçebelerin şiddetine katlanmak zorunda kalan yoksul köylülerdi.
XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü ile Ermenilerin durumu daha da kötüleşti;buna bağlı olarak,öteki halklar bağımsızlaştıkları oranda egemenliklerini kazandılar.Yunanistan'ın 1821'de bağımsızlığını ilan etmesi Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasının başlangıcını işaret ediyordu.
1877-1878 Rus-Osmanlı savaşı Ermeni sorununun su yüzüne çıkışının başlangıcıdır.Osmanlı İmparatorluğu'nun bozguna uğramasının ardından 1878 Mart'ındaki Ayastafanos Anlaşması Sırbistan,Karadağ ve Romanya'ya bağımsızlık ve Bulgaristan'a özerklik tanıdı.
Ermenistan kendi adına,16. madde uyarınca nüfusunun korunmasını güvenceleyen reformlar elde etmişti.Ermeniler çağın getirdiklerinden fazlasını istememişlerdi.Bu anlaşamaya dayanarak Rusya Osmanlı Ermenistanı'nın bir kısmını ilhak etti ve (işgal ettiği Osmanlı Ermenistanı'nın) öteki kısmından ise ancak reformların uygulanmasından sonra çekileceğini belirtti.
Fakat Almanya ve Avusturya gibi İngiltere de Ermenistan'ın bağımsızlığı kazanacağını tahmin ediyordu.Birkaç ay sonra Ayastafanos Anlaşması'nın revize edildiği Berlin Konferansı'nda İngiliz Salisbury 16. maddeyi,reformların uygulanmasını çok belirsiz kılan 61. maddeyle değiştirdi.Teşekkür olarak Osmanlılar tarafından İngiltere'ye Kıbrıs Adası armağan edildi.
Misillemeler yeniden başladı.Örgütlenen ve hükümetin silahlandırdığı Kürt aşiretleri Ermeni eyaletlerinde,özellikle de bir süre önce Rus ordusunun çekildiği kırsal bölgelerde hiç görülmemiş ölçüde terör saçtılar.
1879'da Sadrazam şöyle bir açıklama yapıyordu:"Bugün,ülkemizin gerek her tür yabancı müdahaleden uzak olmasını isteyen,gerekse tüm bu müdahale bahanelerini dışarıda bırakan İngiltere ile çıkarları aynıdır.Biz Osmanlılar ve İngilizler yalnızca Ermenistan sözcüğünü tanımazlıktan gelmeyeceğiz,ama bu sözcüğü telaffuz eden çeneleri de dağıtacağız.Bu nedenle devletin sağduyusu,bu kutsal amaç uğrunda geleceği güvencelemek için tüm kuşkulu öğelerin ortadan kaldırılmasını gerektirir.Biz,bir orduya ve yeterli silaha sahibiz ve Küçük Asya'da sahip olduğumuz konum çok önemli."
1879'dan itibaren Osmanlının,Sadrazamın sözlerine uygun olarak "Ermeni halkını sonsuza dek yok etmek" niyeti artık daha açık ortaya çıkmıştır.
*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihsel İnceleme,s.111-113.
22 Haziran 2010 Salı
Tetikçi Atalarım/Hasan Bildirici
Çocukluğum,Ermeni yıkıntıları ve dökülmüş Ermeni kanı üzerinde geçti.Ahlat,Ortaçağda en görkemli Ermeni şehri idi.Fakat ben doğduğumda Ahlat’ta Ermeni yoktu.Ermeni artık yalnızca bir hakaret ve küfürdü.Babam ve amcalarım çok kızdıklarında bize veya başkalarına:“Ermeni dölü” veya “Ermenioğlu Ermeni” diye küfür ediyorlardı.
Bütün kasaba bu küfrü ediyordu.Türk olan baba tarafımın oturduğu mahalle tam Van Gölü kıyısındadır.Surlar içindedir.Kale içi,savaşlarda zengin Ahlatlıların sığınıp,kapılarını kapadıkları güvenli bir yerdir.Ben bu mahallede doğdum,büyüdüm.Son zenginlere yetiştim.Evleri görkemliydi,yürüyüş yolları gül kokusundan geçilmezdi.Bizler yoksulduk.Babam ve amcalarım,bu Türk zenginlerinin mahalle içindeki Ermenileri nasıl öldürdüklerini anlatırlardı.Bir Ermeni şu camiinin köşesinde yakalanmış,Şeyh Şahabeddin tarafından başı taşla ezilmiştir.Göle doğru koşan başka bir Ermeninin yakalandığı yerde başı kesilmiştir.Şu yıkıntıları hala dimdik duran evin Ermeni halkı,Hacı Ömer’in babası tarafından çoluk çocuk ayrımı yapılmadan boğulmuştur…
Şu büyük taş,bu mahallenin görkemli evlerini yapan Ermeni ustanın başının dağıtıldığı yerdir…
Koyun boğazlar gibi anlatmışlardır bize Ermenilerin nasıl öldürüldüğünü ve bizim çocuk dünyalarımızı kirletmişlerdir.
Fakat beni en çok yaralayan yıkık bir Ermeni köyü vardır.Ahlat-Tatvan arasında,Ahlat’ı on kilometre kadar geçtikten sonra,yolun hemen sağ üstünde,toprağa karışmış temelleri çok dikkatli bakıldığında görülebilen insansız bir köydür.
Çocukluğumda süpürge otu kesmeye,geven sökmeye veya kuzu otlatmaya buraya giderdim.Yalnızca Ağustosböceklerinin cırcırlarının duyulduğu ıssız bir bozkır…
Gölün dalgalı zamanlarında su altında kalan,sakin zamanlarında ise ortaya çıkan bir çeşme vardır.Köyün hemen altındadır.Bu sudan dolayı oraya giderdim.Su hayattı,çıkınımda götürdüğüm karpuz,domates ve salatalıkları tatlı suyun içine koyar,yaz sıcağında acıktığımda,buz gibi olmuş yiyeceklerden yerdim.Çocuk merakıdır bu.Ortada yıkıntı ve çeşme varsa bu aynı zamanda yitirilmiş bir yaşamı anlatmaktadır.Bir gün tatlı suyun arasından fışkırdığı taşları inceledim.Taşlar düzgündü,insan eli değdiği belliydi,bazılarında yontu izleri vardı.Çeşmenin az yukarısında ise temelleri yıkık köy bulunuyordu.Çeşmenin bu köye ait olduğunu sekiz yaşlarında keşfettim.
Bir gün köyün yıkıntılarını kazarken bir pipo buldum.Başka bir gün,bir kemik tarak çıktı karşıma.Çok eski bir sabanın demiri,çanak çömlek kırıkları…Eski Osmanlı paraları derken,orada bir hayatın gömülü olduğunu anladım…Bunu babama sordum.Sorumu geçiştirdi babam.Köyü eşelemenin esrarengiz büyüsüne kapıldığım bir gün,derisi iyice çekilmiş bir çocuk ayakkabısı bulup çıkarttım.Ürkütücüydü.Ayakkabıyı atıp kaçtım,fakat her defasında gelip bakmadan edemedim.
Sonra babamı tekrar sıkıştırdım.
“Lanet çocuk” dedi.“Toprağı eşip duruyorsun.Orası bir Ermeni köyü imiş.Hepsi öldürülmüş.Uzak dur oradan!”
Bunu da,Kürt olan annemin atalarından ibaret sayılan Hamidiye Alayları yapmış…
Köyün hikayesini babamdan dinledikten sonra o çocuk ayakkabısı hep çocukça ağladı.Bozkırın neresine gittimse ağlama sesi peşimi bırakmadı.
Sonra Paris’teki sürgün günlerimde,1994 yılında,kimlikleri plastikle kapladığım caddedeki işimin başındayken Ermeni bir kadın tanıdım.Çok eski bir resmi plastik kaplamaya getirmişti.Bana,Ziraat Bankasının 1930'lu yıllarına ait bir hesap defteri gösterdi.Hesaptaki paranın geçerli olup olmadığını çok az bildiği Türkçe kelimelerle sordu.Defterde kayıtlı olan 30 liranın artık bir değerinin olmadığını ve hesabın da büyük ihtimalle kapatılmış olduğunu anlatmaya çalıştım…Yanımdaki reklam panosunun altında bir bank vardı,ona çöktü, ağladı…Yanına oturdum.Bir çocuk gibi sokuldu bana…
Yaşı doksandan az değildi.Van Gölü çocuğu olduğumu öğrendiğinde daha çok sokuldu yanıma…Garip ve anlaşılmaz bir şeydi.Oralı olduğunu söyledi.Van Gölü’nün pırıltılarını hatırladığını anlattı…
Sonra,acılı hikayesini tek paragraflık bir özetle yüreğime bıçak gibi oturtup gitti:
“Katliam sırasında 13 yaşında çok güzel bir kızdım.Herkesi öldürdüler.Benim kilodumu çıkarıp elime verdiler.Kim gördüyse üzerimden geçti.Van Gölü kıyısında çıkarılan kilodumu Antep’te giyebildim.Kaç gün,kaç hafta,kaç ay öyle kaldığımı hatırlamıyorum…Yollarda herkes yattı üzerime…Buraya geldikten sonra kiliseye sığındım…Erkeklerden nefret ediyorum.”
Hikaye bu…Anne tarafımın Hamidiye Alaylarıyla,baba tarafımın Türk tetikçileri bir halkı katletti…
Tetikçiliğin ve soykırımın mazereti olmaz.Tetikçi Kürt ve Türk atalarım adına Ermenilerden özür dilemem fazla bir şey değiştirmez…Elimde şu an bitirmek üzere olduğum,"Uçurum Atlıları" adlı romanım var.Bu kitap bir kaç ay içinde biter.Ondan sonra kendi topraklarımın Ermeni Soykırımıyla yüzleşip,“Ağlayan Ayakkabı” romanını yazmak istiyorum…Bu kitabı katledilmiş Ermeni çocuklarına,ataları tetikçilik yapmış Kürdistanlı bir yetim olarak adamak istiyorum…Bir halk katledilirken susan ve tetikçilik yapan alçaklıkla yüzleşmek istiyorum.
Ermenileri katleden devşirmelerin torunlarının hala ikiyüzlü bir yalanla sürdürdükleri cellat iktidarlarının yerde paspas gibi süründüğünü görmek istiyorum… Atalarının soykırım suçlarının üzerine kalın bir örtü çeken tetikçi torunlarının iktidarıyla uzlaşmak insanlık suçudur.Soykırım suçlularıyla uzlaşılmaz,bu utançtan kurtulmak için hesap sorulur…
*Hasan Bildirici
Bütün kasaba bu küfrü ediyordu.Türk olan baba tarafımın oturduğu mahalle tam Van Gölü kıyısındadır.Surlar içindedir.Kale içi,savaşlarda zengin Ahlatlıların sığınıp,kapılarını kapadıkları güvenli bir yerdir.Ben bu mahallede doğdum,büyüdüm.Son zenginlere yetiştim.Evleri görkemliydi,yürüyüş yolları gül kokusundan geçilmezdi.Bizler yoksulduk.Babam ve amcalarım,bu Türk zenginlerinin mahalle içindeki Ermenileri nasıl öldürdüklerini anlatırlardı.Bir Ermeni şu camiinin köşesinde yakalanmış,Şeyh Şahabeddin tarafından başı taşla ezilmiştir.Göle doğru koşan başka bir Ermeninin yakalandığı yerde başı kesilmiştir.Şu yıkıntıları hala dimdik duran evin Ermeni halkı,Hacı Ömer’in babası tarafından çoluk çocuk ayrımı yapılmadan boğulmuştur…
Şu büyük taş,bu mahallenin görkemli evlerini yapan Ermeni ustanın başının dağıtıldığı yerdir…
Koyun boğazlar gibi anlatmışlardır bize Ermenilerin nasıl öldürüldüğünü ve bizim çocuk dünyalarımızı kirletmişlerdir.
Fakat beni en çok yaralayan yıkık bir Ermeni köyü vardır.Ahlat-Tatvan arasında,Ahlat’ı on kilometre kadar geçtikten sonra,yolun hemen sağ üstünde,toprağa karışmış temelleri çok dikkatli bakıldığında görülebilen insansız bir köydür.
Çocukluğumda süpürge otu kesmeye,geven sökmeye veya kuzu otlatmaya buraya giderdim.Yalnızca Ağustosböceklerinin cırcırlarının duyulduğu ıssız bir bozkır…
Gölün dalgalı zamanlarında su altında kalan,sakin zamanlarında ise ortaya çıkan bir çeşme vardır.Köyün hemen altındadır.Bu sudan dolayı oraya giderdim.Su hayattı,çıkınımda götürdüğüm karpuz,domates ve salatalıkları tatlı suyun içine koyar,yaz sıcağında acıktığımda,buz gibi olmuş yiyeceklerden yerdim.Çocuk merakıdır bu.Ortada yıkıntı ve çeşme varsa bu aynı zamanda yitirilmiş bir yaşamı anlatmaktadır.Bir gün tatlı suyun arasından fışkırdığı taşları inceledim.Taşlar düzgündü,insan eli değdiği belliydi,bazılarında yontu izleri vardı.Çeşmenin az yukarısında ise temelleri yıkık köy bulunuyordu.Çeşmenin bu köye ait olduğunu sekiz yaşlarında keşfettim.
Bir gün köyün yıkıntılarını kazarken bir pipo buldum.Başka bir gün,bir kemik tarak çıktı karşıma.Çok eski bir sabanın demiri,çanak çömlek kırıkları…Eski Osmanlı paraları derken,orada bir hayatın gömülü olduğunu anladım…Bunu babama sordum.Sorumu geçiştirdi babam.Köyü eşelemenin esrarengiz büyüsüne kapıldığım bir gün,derisi iyice çekilmiş bir çocuk ayakkabısı bulup çıkarttım.Ürkütücüydü.Ayakkabıyı atıp kaçtım,fakat her defasında gelip bakmadan edemedim.
Sonra babamı tekrar sıkıştırdım.
“Lanet çocuk” dedi.“Toprağı eşip duruyorsun.Orası bir Ermeni köyü imiş.Hepsi öldürülmüş.Uzak dur oradan!”
Bunu da,Kürt olan annemin atalarından ibaret sayılan Hamidiye Alayları yapmış…
Köyün hikayesini babamdan dinledikten sonra o çocuk ayakkabısı hep çocukça ağladı.Bozkırın neresine gittimse ağlama sesi peşimi bırakmadı.
Sonra Paris’teki sürgün günlerimde,1994 yılında,kimlikleri plastikle kapladığım caddedeki işimin başındayken Ermeni bir kadın tanıdım.Çok eski bir resmi plastik kaplamaya getirmişti.Bana,Ziraat Bankasının 1930'lu yıllarına ait bir hesap defteri gösterdi.Hesaptaki paranın geçerli olup olmadığını çok az bildiği Türkçe kelimelerle sordu.Defterde kayıtlı olan 30 liranın artık bir değerinin olmadığını ve hesabın da büyük ihtimalle kapatılmış olduğunu anlatmaya çalıştım…Yanımdaki reklam panosunun altında bir bank vardı,ona çöktü, ağladı…Yanına oturdum.Bir çocuk gibi sokuldu bana…
Yaşı doksandan az değildi.Van Gölü çocuğu olduğumu öğrendiğinde daha çok sokuldu yanıma…Garip ve anlaşılmaz bir şeydi.Oralı olduğunu söyledi.Van Gölü’nün pırıltılarını hatırladığını anlattı…
Sonra,acılı hikayesini tek paragraflık bir özetle yüreğime bıçak gibi oturtup gitti:
“Katliam sırasında 13 yaşında çok güzel bir kızdım.Herkesi öldürdüler.Benim kilodumu çıkarıp elime verdiler.Kim gördüyse üzerimden geçti.Van Gölü kıyısında çıkarılan kilodumu Antep’te giyebildim.Kaç gün,kaç hafta,kaç ay öyle kaldığımı hatırlamıyorum…Yollarda herkes yattı üzerime…Buraya geldikten sonra kiliseye sığındım…Erkeklerden nefret ediyorum.”
Hikaye bu…Anne tarafımın Hamidiye Alaylarıyla,baba tarafımın Türk tetikçileri bir halkı katletti…
Tetikçiliğin ve soykırımın mazereti olmaz.Tetikçi Kürt ve Türk atalarım adına Ermenilerden özür dilemem fazla bir şey değiştirmez…Elimde şu an bitirmek üzere olduğum,"Uçurum Atlıları" adlı romanım var.Bu kitap bir kaç ay içinde biter.Ondan sonra kendi topraklarımın Ermeni Soykırımıyla yüzleşip,“Ağlayan Ayakkabı” romanını yazmak istiyorum…Bu kitabı katledilmiş Ermeni çocuklarına,ataları tetikçilik yapmış Kürdistanlı bir yetim olarak adamak istiyorum…Bir halk katledilirken susan ve tetikçilik yapan alçaklıkla yüzleşmek istiyorum.
Ermenileri katleden devşirmelerin torunlarının hala ikiyüzlü bir yalanla sürdürdükleri cellat iktidarlarının yerde paspas gibi süründüğünü görmek istiyorum… Atalarının soykırım suçlarının üzerine kalın bir örtü çeken tetikçi torunlarının iktidarıyla uzlaşmak insanlık suçudur.Soykırım suçlularıyla uzlaşılmaz,bu utançtan kurtulmak için hesap sorulur…
*Hasan Bildirici
15 Mayıs 2010 Cumartesi
Yüzbaşı Torosyan'ın Hikayesi/Prof.Dr.Ayhan Aktar*
Cumartesi günü,Başbakan Erdoğan sinema sanatçıları ile buluştu ve yaptığı konuşmada şunları söyledi:
"Sosyal olaylar,tarihsel değişimler en çabuk karşılığını artık sinemada,gösteri sanatlarında buluyor.Bu salonda bulunan ya da bulunmayan onlarca yönetmenimizin,oyuncumuzun çektikleri filmlerle,yaptıkları dizilerle,ortaya koydukları eserlerle Türkiye'yi nasıl değiştirdiklerini,anlatılamayanı nasıl cesaretle anlattıklarını da biliyorum.Bazen tek bir kare,tek bir sahne,bir seans,bir replik,yüzlerce,hatta binlerce sayfada anlatılabilecek konuyu etraflıca izah edebiliyor."
"Eğer ortada bir sorun varsa,bunun görmezden gelinmesi,işitilmemesi,üzerinin örtülmesi o sorunu ortadan kaldırmaya yetmiyor.Tam tersine,o sorunla cesaretle yüzleşmediğiniz takdirde sorun daha da büyüyor,kangren halini alıyor ve artık bedenin tamamını etkiler bir hale geliyor.Şunu tüm samimiyetimle ifade ediyorum:Eğer bu ülkenin otoriteleri,Yılmaz Güney'in filmlerine kulak vermiş olsalardı,inanın Türkiye bugün çok farklı bir yerde olabilirdi.”(milliyet.com.tr)
Başbakan Erdoğan'ı TV'de izlerken,"1915 hakkında bir film yapılsa ne iyi olur!" diye düşündüm.Birden,Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın From Dardanelles to Palestine (Boston,1947) başlıklı anı kitabını hatırladım.
Yüzbaşı Torosyan 1891'de Kayseri,Everek'te (bugünkü Develi) doğmuştur.Everek'te ilkokulu bitirdikten sonra,ailesi onu Edirne Rüştiyesi'ne yollar.Rüştiye'deki sınıf arkadaşı Arap kökenli Muharrem'in paşa babasının yardımıyla Harbiye Mektebi'ne kabul edilir.1914'te topçu teğmeni olarak mezun olan Sarkis Efendi,üç aylık kurs için Almanya'ya gönderilir.Döndükten sonra,Birinci Dünya Savaşı patlar.
Teğmen Torosyan,ilk olarak Çanakkale Boğazı'ndaki Ertuğrul Tabyası'na komutan olarak atanır.19 Şubat 1915'teki deniz savaşında ilk düşman zırhlısını Ertuğrul'dan atılan mermiler batırır.Daha sonra Rumeli yakasındaki Hamidiye Tabyası'na komutan olarak atanır.18 mart günü Sarkis Torosyan'ın komutasındaki tabyadan atılan mermiler düşman zırhlılarını batırmış ve savaşın kaderi değişmiştir.Teğmen Torosyan savaşta yaralanır.Kara harekâtı sırasında ise Alçıtepe'de topçu subayı olarak görev yapar.
Günümüzde Çanakkale Deniz Savaşları'nın tarihini incelerseniz,Ertuğrul ve sonra Hamidiye tabyalarının komutanı olarak Sarkis Torosyan'ın adını kitaplarda bulamazsınız!Yüzbaşı Torosyan'ın adını tarihten silmeye çalışanlar,herhalde onun varlığının "orduyu arkadan vuran Ermeniler" söylemini zayıflatacağını düşünüyorlardı.Devlet memurlarının yazdığı "milli tarih" böyle oluyor!
Enver Paşa,Torosyan'a kahramanlık madalyası verir ve yüzbaşılığa yükseltilir.Fakat Kayseri'den gelen haberler kötüdür.1915 yazından itibaren Everek Kaymakamı İttihatçı Zeki,Ermeni nüfusu Suriye çöllerine sürmektedir.Aslında,şehrin biraz dışına çıkan kafileler çeteler tarafından önce soyulmakta sonra öldürülmektedir.Yollar cesetlerle doludur.Torosyan ailesi,oğulları subay olduğu için hemen tehcir edilmez.Sonra Kaymakam Zeki,oğullarının savaşta öldüğünü söyler ve Torosyan ailesini de çöle sürer.Sarkis'in anne ve babası Kozan üzerinden İslahiye'ye ulaşırlar.Orada toplu katliama uğrarlar.Kızkardeşi Bayzar ise kurtulur ve Suriye’ye ulaşır.
1917 yılında Yüzbaşı Torosyan Suriye cephesine tayin olur.Ailesinin peşine düşmüştür artık.Suriye çöllerinde "bir deri bir kemik" Ermenileri görür.Musul'daki bir kampta,tesadüfen kızkardeşi Bayzar'ı bulur ve ailesine olanları öğrenir.Sonra,Bayzar da veremden ölür.Artık kimsesi yoktur ve üzerindeki Osmanlı üniformasından nefret etmektedir.
Yüzbaşı Torosyan,Filistin'de Arap ihtilalcileri ile tanışır.1918'de firar ederek,Emir Faysal'ın birliklerine katılır.Arap süvari birliğinin başında Osmanlı ordusuna karşı savaşır.İntikam duygusu ona kötü şeyler yaptırır.Bu arada,Torosyan'ın önceden Amerika'ya göç etmiş olan iki kardeşi de Fransız ordusuna katılmışlardır.Bir süre,Çukurova'da birlikte çetecilik yaparlar.1921'de Ankara hükümeti Fransızlarla anlaşır,artık savaşı Mustafa Kemal kazanmıştır.Yüzbaşı Torosyan,son kez Everek'i görmek ister.Doğduğu topraklarla vedalaşır ve Amerika'ya göç eder.
Torosyan'ın anıları 1915'te yaşanan trajediyi anlatıyor.Eğer,Başbakan Erdoğan sözlerinde samimi ise,Kültür Bakanlığı desteği ile Yüzbaşı Torosyan'ın anılarının filme çekilmesine önayak olmalıdır.Bence,İstanbul'daki gariban Ermenileri sınırdışı etmekten daha hayırlı bir iş yapmış olur!
***
22 marttaki yazımda,Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın hazin öyküsünü anlatmıştım.Onun hâtıratını özetlemiş ve şunları yazmıştım:"Teğmen Torosyan,ilk olarak Çanakkale Boğazı'ndaki Ertuğrul Tabyası'na komutan olarak atanır.19 Şubat 1915'teki deniz savaşında ilk düşman zırhlısını Ertuğrul'dan atılan mermiler batırır.Daha sonra Rumeli yakasındaki Hamidiye Tabyası'na komutan olarak atanır.18 mart günü Sarkis Torosyan'ın komutasındaki tabyadan atılan mermiler düşman zırhlılarını batırmış ve savaşın kaderi değişmiştir."
Sevgili Halil Berktay 10 nisanda yazdığı yazıda Torosyan'ın anılarında "çeşitli sorunlar olduğunu" ifade etmiş.Berktay'ın yazdıklarını aynen alıntılıyorum:
1-"Ayhan,Torosyan'ın teğmen rütbesiyle Ertuğrul Tabyası komutanlığına atandığını;19 Şubat 1915 'deniz savaşı'nda 'ilk düşman zırhlısı'nı da bu tabyadan atılan mermilerin "batırdığını" yazıyor.Olamaz.Bir kere,küçük bir nokta ama,tabya veya batarya komutanları en az yüzbaşı oluyor;muvazzaf üsteğmen veya teğmenlere komutan yardımcılığı veriliyordu.Ben de biraz belgecilik yapayım:buraya komutan diye bir teğmenin verildiğinin belgesini görmek isterim doğrusu."
2-"Fakat çok daha önemlisi,19 Şubat 1915 harekatında,bırakın 'zırhlı'yı,ne tür olursa olsun herhangi bir gemi batmış değil.Hatta 19 Şubat'ın doğru dürüst bir 'deniz muharebesi' olduğu bile söylenemez.Sadece hayli uzak mesafeden bir keşif ve yoklama harekatı,bir yumuşatma bombardımanı.Öte yandan,bırakın gemi kayıplarını,isabet almaları sözkonusu değil,zira kara toplarının menzili dışından ateş ediyorlar."
3-"Yazısının devamında Ayhan,asıl 18 Mart çarpışması sırasında da bu Hamidiye Tabyası mermilerinin düşman zırhlılarını batırıp savaşın kaderini değiştirdiğini kaydediyor.Bu da herhalde yazarın kendisinden aktarmadır.Fakat bir kere daha 'hoop!' demek ihtiyacını duyuyorum,çünkü 18 Mart 1915'te hiçbir İngiliz veya Fransız zırhlısı tamamen veya esas olarak topçu ateşiyle batırılmadı."
En sonunda Berktay şunu söylüyor:"Ayhan Aktar'ın Torosyan'dan naklettikleri,yani nasıl desem,Sarkis Torosyan en hafif deyimiyle 1915'teki rolünü 'biraz' mübalağa etmiş gibi duruyor."
1915 üzerine yazan tarihçiler çoğu kez katliamlardan kurtulan Ermenilerin hatırat türü eserlerini kaynak olarak kullanmazlar.Sırf yazarı Ermeni olduğu için,o kitapta anlatılanlara kimse inanmaz sanırlar.Özellikle,"inkarcı Türkler" nezdinde bu yazılanların itibarı yoktur diye düşünürler.Herhalde,merhum Torosyan da bir gün Halil Berktay gibi birinin çıkıp kendisine "hoop!" diyeceğini tahmin etmiş olmalı ki,kitabının başına Enver Paşa'dan aldığı takdirnamenin hem tercümesini,hem de Osmanlıca aslının fotoğrafını koymuş!
Halil'in yazısını okuduktan sonra,"keşke bu yazıyı yazmadan önce benden kitabın fotokopisini isteseydi" diye düşündüm.İstanbul Üniversitesi'nden tarihçi dostum Dr. Abdülhamid Kırmızı silik fotoğraftaki Osmanlıca metni okumak nezaketini gösterdi.Metinde okunamayan yerler (...) olarak verilmiştir.Enver Paşa'nın yazısı aşağıdadır:
"Osmanlı Ordu-yı Hümayunu,Başkumandanlığı Vekaleti,Şube:2
Kayseriye Sancağı,Everek Kazasından Topçu Yüzbaşısı,Ohan oğlu Sarkis Bey Torosyan.Tevellüd 307.
Ordu-yu Hümayun Altıncı Ağır Topçu Alay Beyliği Kumandanlarından Yüzbaşı Sarkis Bey Çanakkale muharebesi esnasında Ertuğrul Tabyasında kumandan idi.6 ve 12 Şubat 330 <19 ve 25 Şubat 1915> tarihinde Boğaza doğru hücum eden düşman harp vapurlarına karşı cesaretle ve fedakarane harp ederek ve bir düşman harb vapurunu tahrib,diğer bir harb vapurunu dahi delmiş olduğu gibi,Rumeli Hamidiye Tabyasının kumandanlığını deruhte etti.(...) 5 Mart 331 <18 Mart 1915> tarihinde düşman harb vapurlarının (...) şedit hücumlarına karşı cesaret ve fedakarane harp edüp (...) diğer düşman harp vapurunun tahribiyle mumaileyhin mecruh olduğu ve orada (...) göstermiş olduğu cesaretle fedakarane (...) mumaileyhe (...) binaen teşekkürü 3 Kanunıevvel 330 <16 Aralık 1914> tarihinden itibaren Yüzbaşılık rütbesine terfii,ayrıca Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Harb Madalyasına nail olmuş olmakla işbu tasdikname mumaileyhin yeddine ita kılınmıştır .
Fi 5 Mayıs 1331 <18 Mayıs 1915>.
Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı
Enver"
Bendeniz,Halil Berktay gibi "masabaşı tarihçiliği" yapmadım.Örneğin,Enver Paşa'nın imza örneklerini araştırdım.Şevket Süreyya Aydemir'in Enver Paşa biyografisinin üçüncü cildinin 376. sayfasındaki belgede aynı imzaya rastladım.Bence,Enver Paşa "ıslak imza" kullanıyor!
Geçen gün,Genelkurmay'ın Çanakkale Cephesi Harekatı kitabını okurken bir haber dikkatimi çekti:18 Şubat 1915'te Enver Paşa denetleme için Çanakkale'ye gitmiş.Ertesi gün bombardıman sırasında Torosyan'ın marifetlerini bizzat dürbünle izlemiş olmalı!Acaba,Enver Paşa'nın gözleri bozuk muydu?Yanlış mı gördü?Bu soruların cevaplarını ben bilmiyorum.Çanakkale Deniz Savaşları tarihini İngilizlerden özetlemek yerine,yerli kaynakları da kullanarak daha mantıklı bir yorum yapacak birinin yazdıklarını okumak isterdim.
Ayrıca,Genelkurmay'ın resmi tarihini okurken biraz şaşırdım.Müthiş bir temizlik yapmışlar!Şanlı tarihimiz "hain" Ermenilerden arındırılmış ve "pirüpak" olmuş!Bırakın kitapta Yüzbaşı Torosyan'ın adına rastlamayı;görev yaptığı "Altıncı Topçu Alayı"nın adı bile tarihten silinmiş!
Bu yazıyı yazma nedenim şudur:Devlet eliyle ismi tarihten silinmiş olan bir savaş kahramanının,yazdığı hâtıratın inandırıcılığının –hem de okunmadan(!)- sorgulanmasına gönlüm razı olmadı.Yüzbaşı Torosyan'ın anılarını yayımlamak isteyen varsa,bana müracaat edebilir.Elimdeki metni paylaşırım.
*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Taraf,22 Mart-3 Mayıs 2010
http://www.taraf.com.tr/ayhan-aktar/makale-yuzbasi-torosyanin-hikayesi.htm
http://www.taraf.com.tr/ayhan-aktar/makale-ben-enver-pasanin-yalancisiyim.htm
"Sosyal olaylar,tarihsel değişimler en çabuk karşılığını artık sinemada,gösteri sanatlarında buluyor.Bu salonda bulunan ya da bulunmayan onlarca yönetmenimizin,oyuncumuzun çektikleri filmlerle,yaptıkları dizilerle,ortaya koydukları eserlerle Türkiye'yi nasıl değiştirdiklerini,anlatılamayanı nasıl cesaretle anlattıklarını da biliyorum.Bazen tek bir kare,tek bir sahne,bir seans,bir replik,yüzlerce,hatta binlerce sayfada anlatılabilecek konuyu etraflıca izah edebiliyor."
"Eğer ortada bir sorun varsa,bunun görmezden gelinmesi,işitilmemesi,üzerinin örtülmesi o sorunu ortadan kaldırmaya yetmiyor.Tam tersine,o sorunla cesaretle yüzleşmediğiniz takdirde sorun daha da büyüyor,kangren halini alıyor ve artık bedenin tamamını etkiler bir hale geliyor.Şunu tüm samimiyetimle ifade ediyorum:Eğer bu ülkenin otoriteleri,Yılmaz Güney'in filmlerine kulak vermiş olsalardı,inanın Türkiye bugün çok farklı bir yerde olabilirdi.”(milliyet.com.tr)
Başbakan Erdoğan'ı TV'de izlerken,"1915 hakkında bir film yapılsa ne iyi olur!" diye düşündüm.Birden,Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın From Dardanelles to Palestine (Boston,1947) başlıklı anı kitabını hatırladım.
Yüzbaşı Torosyan 1891'de Kayseri,Everek'te (bugünkü Develi) doğmuştur.Everek'te ilkokulu bitirdikten sonra,ailesi onu Edirne Rüştiyesi'ne yollar.Rüştiye'deki sınıf arkadaşı Arap kökenli Muharrem'in paşa babasının yardımıyla Harbiye Mektebi'ne kabul edilir.1914'te topçu teğmeni olarak mezun olan Sarkis Efendi,üç aylık kurs için Almanya'ya gönderilir.Döndükten sonra,Birinci Dünya Savaşı patlar.
Teğmen Torosyan,ilk olarak Çanakkale Boğazı'ndaki Ertuğrul Tabyası'na komutan olarak atanır.19 Şubat 1915'teki deniz savaşında ilk düşman zırhlısını Ertuğrul'dan atılan mermiler batırır.Daha sonra Rumeli yakasındaki Hamidiye Tabyası'na komutan olarak atanır.18 mart günü Sarkis Torosyan'ın komutasındaki tabyadan atılan mermiler düşman zırhlılarını batırmış ve savaşın kaderi değişmiştir.Teğmen Torosyan savaşta yaralanır.Kara harekâtı sırasında ise Alçıtepe'de topçu subayı olarak görev yapar.
Günümüzde Çanakkale Deniz Savaşları'nın tarihini incelerseniz,Ertuğrul ve sonra Hamidiye tabyalarının komutanı olarak Sarkis Torosyan'ın adını kitaplarda bulamazsınız!Yüzbaşı Torosyan'ın adını tarihten silmeye çalışanlar,herhalde onun varlığının "orduyu arkadan vuran Ermeniler" söylemini zayıflatacağını düşünüyorlardı.Devlet memurlarının yazdığı "milli tarih" böyle oluyor!
Enver Paşa,Torosyan'a kahramanlık madalyası verir ve yüzbaşılığa yükseltilir.Fakat Kayseri'den gelen haberler kötüdür.1915 yazından itibaren Everek Kaymakamı İttihatçı Zeki,Ermeni nüfusu Suriye çöllerine sürmektedir.Aslında,şehrin biraz dışına çıkan kafileler çeteler tarafından önce soyulmakta sonra öldürülmektedir.Yollar cesetlerle doludur.Torosyan ailesi,oğulları subay olduğu için hemen tehcir edilmez.Sonra Kaymakam Zeki,oğullarının savaşta öldüğünü söyler ve Torosyan ailesini de çöle sürer.Sarkis'in anne ve babası Kozan üzerinden İslahiye'ye ulaşırlar.Orada toplu katliama uğrarlar.Kızkardeşi Bayzar ise kurtulur ve Suriye’ye ulaşır.
1917 yılında Yüzbaşı Torosyan Suriye cephesine tayin olur.Ailesinin peşine düşmüştür artık.Suriye çöllerinde "bir deri bir kemik" Ermenileri görür.Musul'daki bir kampta,tesadüfen kızkardeşi Bayzar'ı bulur ve ailesine olanları öğrenir.Sonra,Bayzar da veremden ölür.Artık kimsesi yoktur ve üzerindeki Osmanlı üniformasından nefret etmektedir.
Yüzbaşı Torosyan,Filistin'de Arap ihtilalcileri ile tanışır.1918'de firar ederek,Emir Faysal'ın birliklerine katılır.Arap süvari birliğinin başında Osmanlı ordusuna karşı savaşır.İntikam duygusu ona kötü şeyler yaptırır.Bu arada,Torosyan'ın önceden Amerika'ya göç etmiş olan iki kardeşi de Fransız ordusuna katılmışlardır.Bir süre,Çukurova'da birlikte çetecilik yaparlar.1921'de Ankara hükümeti Fransızlarla anlaşır,artık savaşı Mustafa Kemal kazanmıştır.Yüzbaşı Torosyan,son kez Everek'i görmek ister.Doğduğu topraklarla vedalaşır ve Amerika'ya göç eder.
Torosyan'ın anıları 1915'te yaşanan trajediyi anlatıyor.Eğer,Başbakan Erdoğan sözlerinde samimi ise,Kültür Bakanlığı desteği ile Yüzbaşı Torosyan'ın anılarının filme çekilmesine önayak olmalıdır.Bence,İstanbul'daki gariban Ermenileri sınırdışı etmekten daha hayırlı bir iş yapmış olur!
***
22 marttaki yazımda,Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın hazin öyküsünü anlatmıştım.Onun hâtıratını özetlemiş ve şunları yazmıştım:"Teğmen Torosyan,ilk olarak Çanakkale Boğazı'ndaki Ertuğrul Tabyası'na komutan olarak atanır.19 Şubat 1915'teki deniz savaşında ilk düşman zırhlısını Ertuğrul'dan atılan mermiler batırır.Daha sonra Rumeli yakasındaki Hamidiye Tabyası'na komutan olarak atanır.18 mart günü Sarkis Torosyan'ın komutasındaki tabyadan atılan mermiler düşman zırhlılarını batırmış ve savaşın kaderi değişmiştir."
Sevgili Halil Berktay 10 nisanda yazdığı yazıda Torosyan'ın anılarında "çeşitli sorunlar olduğunu" ifade etmiş.Berktay'ın yazdıklarını aynen alıntılıyorum:
1-"Ayhan,Torosyan'ın teğmen rütbesiyle Ertuğrul Tabyası komutanlığına atandığını;19 Şubat 1915 'deniz savaşı'nda 'ilk düşman zırhlısı'nı da bu tabyadan atılan mermilerin "batırdığını" yazıyor.Olamaz.Bir kere,küçük bir nokta ama,tabya veya batarya komutanları en az yüzbaşı oluyor;muvazzaf üsteğmen veya teğmenlere komutan yardımcılığı veriliyordu.Ben de biraz belgecilik yapayım:buraya komutan diye bir teğmenin verildiğinin belgesini görmek isterim doğrusu."
2-"Fakat çok daha önemlisi,19 Şubat 1915 harekatında,bırakın 'zırhlı'yı,ne tür olursa olsun herhangi bir gemi batmış değil.Hatta 19 Şubat'ın doğru dürüst bir 'deniz muharebesi' olduğu bile söylenemez.Sadece hayli uzak mesafeden bir keşif ve yoklama harekatı,bir yumuşatma bombardımanı.Öte yandan,bırakın gemi kayıplarını,isabet almaları sözkonusu değil,zira kara toplarının menzili dışından ateş ediyorlar."
3-"Yazısının devamında Ayhan,asıl 18 Mart çarpışması sırasında da bu Hamidiye Tabyası mermilerinin düşman zırhlılarını batırıp savaşın kaderini değiştirdiğini kaydediyor.Bu da herhalde yazarın kendisinden aktarmadır.Fakat bir kere daha 'hoop!' demek ihtiyacını duyuyorum,çünkü 18 Mart 1915'te hiçbir İngiliz veya Fransız zırhlısı tamamen veya esas olarak topçu ateşiyle batırılmadı."
En sonunda Berktay şunu söylüyor:"Ayhan Aktar'ın Torosyan'dan naklettikleri,yani nasıl desem,Sarkis Torosyan en hafif deyimiyle 1915'teki rolünü 'biraz' mübalağa etmiş gibi duruyor."
1915 üzerine yazan tarihçiler çoğu kez katliamlardan kurtulan Ermenilerin hatırat türü eserlerini kaynak olarak kullanmazlar.Sırf yazarı Ermeni olduğu için,o kitapta anlatılanlara kimse inanmaz sanırlar.Özellikle,"inkarcı Türkler" nezdinde bu yazılanların itibarı yoktur diye düşünürler.Herhalde,merhum Torosyan da bir gün Halil Berktay gibi birinin çıkıp kendisine "hoop!" diyeceğini tahmin etmiş olmalı ki,kitabının başına Enver Paşa'dan aldığı takdirnamenin hem tercümesini,hem de Osmanlıca aslının fotoğrafını koymuş!
Halil'in yazısını okuduktan sonra,"keşke bu yazıyı yazmadan önce benden kitabın fotokopisini isteseydi" diye düşündüm.İstanbul Üniversitesi'nden tarihçi dostum Dr. Abdülhamid Kırmızı silik fotoğraftaki Osmanlıca metni okumak nezaketini gösterdi.Metinde okunamayan yerler (...) olarak verilmiştir.Enver Paşa'nın yazısı aşağıdadır:
"Osmanlı Ordu-yı Hümayunu,Başkumandanlığı Vekaleti,Şube:2
Kayseriye Sancağı,Everek Kazasından Topçu Yüzbaşısı,Ohan oğlu Sarkis Bey Torosyan.Tevellüd 307.
Ordu-yu Hümayun Altıncı Ağır Topçu Alay Beyliği Kumandanlarından Yüzbaşı Sarkis Bey Çanakkale muharebesi esnasında Ertuğrul Tabyasında kumandan idi.6 ve 12 Şubat 330 <19 ve 25 Şubat 1915> tarihinde Boğaza doğru hücum eden düşman harp vapurlarına karşı cesaretle ve fedakarane harp ederek ve bir düşman harb vapurunu tahrib,diğer bir harb vapurunu dahi delmiş olduğu gibi,Rumeli Hamidiye Tabyasının kumandanlığını deruhte etti.(...) 5 Mart 331 <18 Mart 1915> tarihinde düşman harb vapurlarının (...) şedit hücumlarına karşı cesaret ve fedakarane harp edüp (...) diğer düşman harp vapurunun tahribiyle mumaileyhin mecruh olduğu ve orada (...) göstermiş olduğu cesaretle fedakarane (...) mumaileyhe (...) binaen teşekkürü 3 Kanunıevvel 330 <16 Aralık 1914> tarihinden itibaren Yüzbaşılık rütbesine terfii,ayrıca Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Harb Madalyasına nail olmuş olmakla işbu tasdikname mumaileyhin yeddine ita kılınmıştır .
Fi 5 Mayıs 1331 <18 Mayıs 1915>.
Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı
Enver"
Bendeniz,Halil Berktay gibi "masabaşı tarihçiliği" yapmadım.Örneğin,Enver Paşa'nın imza örneklerini araştırdım.Şevket Süreyya Aydemir'in Enver Paşa biyografisinin üçüncü cildinin 376. sayfasındaki belgede aynı imzaya rastladım.Bence,Enver Paşa "ıslak imza" kullanıyor!
Geçen gün,Genelkurmay'ın Çanakkale Cephesi Harekatı kitabını okurken bir haber dikkatimi çekti:18 Şubat 1915'te Enver Paşa denetleme için Çanakkale'ye gitmiş.Ertesi gün bombardıman sırasında Torosyan'ın marifetlerini bizzat dürbünle izlemiş olmalı!Acaba,Enver Paşa'nın gözleri bozuk muydu?Yanlış mı gördü?Bu soruların cevaplarını ben bilmiyorum.Çanakkale Deniz Savaşları tarihini İngilizlerden özetlemek yerine,yerli kaynakları da kullanarak daha mantıklı bir yorum yapacak birinin yazdıklarını okumak isterdim.
Ayrıca,Genelkurmay'ın resmi tarihini okurken biraz şaşırdım.Müthiş bir temizlik yapmışlar!Şanlı tarihimiz "hain" Ermenilerden arındırılmış ve "pirüpak" olmuş!Bırakın kitapta Yüzbaşı Torosyan'ın adına rastlamayı;görev yaptığı "Altıncı Topçu Alayı"nın adı bile tarihten silinmiş!
Bu yazıyı yazma nedenim şudur:Devlet eliyle ismi tarihten silinmiş olan bir savaş kahramanının,yazdığı hâtıratın inandırıcılığının –hem de okunmadan(!)- sorgulanmasına gönlüm razı olmadı.Yüzbaşı Torosyan'ın anılarını yayımlamak isteyen varsa,bana müracaat edebilir.Elimdeki metni paylaşırım.
*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Taraf,22 Mart-3 Mayıs 2010
http://www.taraf.com.tr/ayhan-aktar/makale-yuzbasi-torosyanin-hikayesi.htm
http://www.taraf.com.tr/ayhan-aktar/makale-ben-enver-pasanin-yalancisiyim.htm
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)