Zaven Biberyan'ın umutlu insânları,mutsuz "Deniz"i/Mazlûm Vesek*

Zaven Biberyan'ın "Deniz" adlı öykü kitâbı,Aras Yayıncılık tarafından yayımlandı. Yalnızlıktır denizin tek yasası,
aşkın altın yasasıdır o.
(Melih Cevdet Anday) Zaven Biberyan (1921-1984) çağdaş Ermenice edebiyâtının en önemli isimlerinden biri.Türkiyeli ve sosyalist bir Ermeni olması ve yazdıklarının Türkiye Ermenileri için dönüm noktası olan olay ve dönemleri içermesi nedeniyle de ayrı bir önem taşıyor.Aras Yayınları bundan birkaç yıl önce yazarın "Meteliksiz Aşıklar","Yalnızlar" ve "Karıncaların Günbatımı" adlı romanlarıyla "Mahkûmların Şafağı" adlı öz-yaşam öyküsünü yayımlamıştı.Okuyucunun daha önce "Babam Aşkale'ye Gitmedi" adıyla tanıdığı "Karıncaların Günbatımı"nın sansürüz özgün hâlini Aras Yayınları 2019'da yeniden basmıştı. Geçtiğimiz günlerde Zaven Biberyan külliyâtında bu sefer öykü türünde bir eser ilk defa Türkçe yayımlandı.Yazarın 1940'lardan 1960'ların başına kadar yazdığı öykülerinden bir kısmını içeren "Deniz" (Ermenice özgün adıyla "Dzovı") adlı eseri Natali Bağdat'ın çevirisiyle okuyucuyla buluştu.

1961'de Getronagan Lisesi'nden Yetişenler Derneği tarafından basılan ve 2017'de yeniden yayımlanan kitâp nihâyet Türkçe basıldı.12 öykünün yer aldığı "Deniz" farklı ülke ve şehirlere uzanan yolculuğuyla dikkat çekiyor.

Biberyan'ın "Deniz"deki ilk öyküsü "Anarşist Değilmiş" Bulgaristan'da geçiyor.Kızını "anarşist" diye anılan Petko'ya vermek istemeyen tutucu bir babanın iç dünyâsı etrâfında bir toplumun bakış açısı anlatılıyor.Bir yanıyla da bu topraklara özgü olduğunu yakından bildiğimiz politik dışlamanın ("Anarşist adama kız vermem!") komşu coğrafyalarda da aynı tonda olabildiğini görüyoruz.Öykünün 1946 târihinde yazılmış olduğunu da belirtelim.

Yazarın "Burunsuz Kadriye" öyküsü ise 1950'lere dâir bir İstanbul manzarası sunuyor okuyucuya."Son Saat","Gece","Dakka" adlı akşam gazetelerini boynunda karton bir kılıfla dağıtan bir çocuk yayınları çığırarak dağıtmaktadır. Biberyan'ın öykülerindeki çok-dillilik ve şiirsellik İskele ve etrâfının tenhâlaştığı bir vakitte taze balık satmaya çalışan bir balıkçı.İskele içinde ve dışında müşteri arayan "Burunsuz Kadriye" ve onu dışlayan insânlar.Biberyan,bu öyküde epeyce şiirseldir.Karanlık,ıslak,yağmurlu bir atmosferde çâresizliğin içinde dayanışmaya dâir satırlar da aktarır.Balıklarını satamayan balıkçı ve "Burunsuz Kadriye"nin konuşması kürklü,paltolu,şık iskarpinler ve "Borsalino" şapkalı insân manzaraları içinde karanlık ve ıslak atmosferin içindeki umuttur.

Biberyan'ın öykülerindeki çok-dillilik de dikkat çeken bir diğer unsur.Ermenice yazılan bu öykülerde bazı olgular asıl dillerinde yer alıyor.Çevirmen,bu orijinal metindeki gibi aktarmaya özen göstermiş ki bu yöntem sayesinde öykülerdeki renkli dünyâyı görebiliyoruz.Özellikle "Jülyet'in Beşliği" öyküsünde Türkçe,Arapça,Fransızca,Ermenice dilleri birbirine karışır.Öykü,Fransız hâkimiyeti altındaki Lübnan'da geçiyor.Bourj Meydânı öyküde kendini gösterdikten sonra manzara şöyle anlatılır:

"Filistinli göçmenler,terlerini kendilerine yorgan yapıp sokaklarda sabahlayan evsiz barksız insânlar,zırhlı araçların,tankların,jandarma kamyonlarının ve karakolun yakınlarından kaçmış,Asur'a ve başka yerlere gelmişlerdi." (s. 61) Biberyan'ın komşu coğrafyalara dâir izlenimleri de bugüne taşınıyor Bir dönem Lübnan'da yaşamak zorunda kalan Biberyan'ın başta Beyrut olmak üzere bu bölgeye dâir yazdıklarıyla,aslında komşu coğrafyalara dâir de bir hâfızayı bugüne taşıdığını söylemek mümkün.

Yazarın coğrafya ve insân ilişkisini sınıfsal ve kültürel yönüyle verdiği en güçlü öykülerinden biri "Zigana Uslu Dursun"dur,diyebiliriz.Zigana Geçidi'nde küçük bir kulübeye gelen bir kızaklı yolcunun yola devam edemeyeceği fikri diyaloglarla verilir.Ancak,diyaloglar ilerledikçe Karadeniz coğrafyasının ağaları,köylüleri,askerleri teker teker sadelikle kendini gösterir.Öykü boyunca Biberyan'ın Zigana kişileştirmeleri çarpıcıdır:

"İğneyle kuyu kazılıyorsa,Zigana da kürekle temizlenir","Zigana'ya emânetsiniz","Zigana'nın cevâbını duyuyor musun?","Zigana'nın esiri olmuşuz.Bir dağı bile zincire vuramıyoruz",ve öyküye adını veren "Ne olur uslu dursun,onlar geçene kadar uslu dursun şu Zigana".

Biberyan'ın yaşamının geçtiği şehirlere,ülkelere uzanması pek doğal.Ancak bunların içinde "Babasının Oğlu" adlı öykü bize yazarın öğrencilik yıllarına dâir ipuçları veriyor.Çamlıca'da bir okulda bir öğrencinin Katolik ve ayrıcalıklı bir aileden olmayışının getirdiği ayrımcılık konu ediliyor.Okul müdürü karşısında yer yer kararlı,yer yer çekingen Armen'in "Ortodoks olarak doğdum,öyle de öleceğim" cevâbını içinden geçirmesi öyküde en çarpıcı bölümlerden biri. "Deniz" bir cezâevi öyküsü Yine bir İstanbul,ama daha çok Mahmutpaşa görüntüsü içeren "Yürekler Arındığında" ise semtteki çok-kültürlü işportacı esnâfını resmediyor.Bir alışverişe aracılık eden bir Rum,ortaklık eden iki Ermeni esnâftan komisyon ister.Sahag bunu kabul etmezken ortağı Raffi daha ılımlıdır.Sonuçta,kalbi kırılan Rum,ağlayarak yanlarından ayrılır.İki ortak daha sonra o günün Rumların Paskalyası olduğunu anlar ve Rum'un gerçekten paraya ihtiyâcı olduğunu düşünerek ağlarlar.

Kitâba adını veren "Deniz" bir cezâevi öyküsü.Ermenice bir eserde Türkiye'nin 1950'li yıllarından bir cezâevi anlatısına rastlamak önemli.Öyküde idâm mahkûmu Boşnak ve yolsuzluktan tutuklu olduğu anlaşılan Kaptan arasında geçen diyaloglar öne çıkıyor.Kaptan,Boşnak'a sürekli denizi anlatır.Onun denizi anlamasını ister.Dışarı çıkınca ona denizi gösterecektir.Oysa Boşnak idâm beklemektedir.Kaptan'ın tesellisi onun için yeterli değildir.Buna rağmen Kaptan,her zaman mutluluk getirmeyen denizden söz eder.Deniz,bir çile ve tutkudur.

Yer yer yazarın Kaptan'ı susturup denize dâir kendisinin anlatıyı devam ettirdiğini görürüz.Her iki anlatıda da Melih Cevdet Anday dizeleri gelir aklımıza.Kaptan'ın ağzından dinleyelim:

"Dört mevsim,yirmidört saat onunla yaşaman lâzım.Sana ne diyorum,deniz eziyettir.Uzaktan görürsün,seni çağırır.Gitmesen üzülürsün.Gitsen,yine gitmek istersin.İçindeyken ona özlem duyarsın.Çıkmak istemezsin ama mümkün değildir.Öldürür.Sen bilmezsin denizin ne olduğunu" (s. 145.)

Öykünün düğümü de,Kaptan'ın deniz anlatısı da,Boşnak'ın idâm kararının onanmış olmasıyla bağlanır.Kaptan artık denizi anlatmaz.Boşnak'tan insânları anlatmasını ister:"Yüreklerini...bana yüreklerini anlat insânların,Boşnak." Harutyun Kurkjian'dan sonsöz yerine Biberyan değerlendirmesi Kitâbın sonsözünün Harutyun Kurkjian'a ait olduğunu belirtelim.Kurkjian,"Zaven Biberyan'a Dâir" adlı kapsamlı değerlendirmesinde romancılığı ve öykücülüğü arasındaki farkları anlatır.Biberyan ve eserleri arasındaki otobiyografik bağı anlamak için epeyce derli toplu bir yazı.Diğer yandan Biberyan'ın öykücülüğüne dâir yapılacak epeyce bir araştırma olduğunu da Kurkjian'ın verdiği bilgilerden öğreniyoruz.

"Deniz"in ilk defa 1961'de basıldığını belirtmiştik.İlk baskının kapak resmi de Biberyan'a ait.Elimizdeki Türkçe çevirinin kapağını Aret Gıcır hazırlamış.Yine de Biberyan'ın çok yönlü sanatçı kimliğini daha güçlü hâtırlatması adına kapakta onun 1961'de çizdiği resmin yer almasının daha yerinde olduğunu düşünüyorum.

Biberyan'ın öykülerini Türkçede görmek,bu topraklarda yetişmiş ve Türkiye'nin siyâsî ve edebî hayâtında yer etmiş bir kalemi hâtırlamak,dönemin edebiyât ortamı ve çok-kültürlü târihinin izlerini sürmek açısından çok önemli.Bu tür çalışmalar Biberyan'a dâir çok yönlü okumaların da önünü açacaktır... *Mazlûm Vesek,Zaven Biberyan'ın umutlu insânları,mutsuz "Deniz"i,Gazete Duvar,16 Aralık 2024. https://www.gazeteduvar.com.tr/zaven-biberyanin-umutlu-insanlari-mutsuz-denizi-haber-1742088