"Bir halkın yok edilmesinde kayda geçmeyen küçük bir bölüm":Bizim Köyün Ermenileri/Uğur Sümer*

Yazar Uğur Sümer'in Uşak'taki Ermenileri anlattığı "Bizim Köyün Ermenileri" kitâbı,1 Ocak'ta raflardaki yerini alacak.Sümer ile yeni kitâbını konuştuk. "Ermenileri de Müslüman bu köyün.Türkler 'Ermanı' diyor ama adları Türklerle aynı;Kadir,Selami,Osman,Zehra,Gülizar.../Tâ ki altın parıltılarına karışan şıngırtıların fısıltılara,söylencelerin işkencelere,kırımlara varmasına dek..."

Bu cümleler,yazar Uğur Sümer'in Uşak'taki Ermenilere mercek tutan "Bizim Köyün Ermenileri" kitâbından.Tanıklıklar ve anlatılardan oluşan kitâbın yazarı Sümer,Ermenilerin dört kuşaktır aktarılan kaderini,üç uzun öyküyle anlatarak târihe not düşüyor.1915 sonrası Anadolu'da,Ermenilere yönelik kıyıma ve sonrasındaki zenginleşmeye de yer verilen kitâbın ana hattı ise Kula'da,Güneyköy'de Omurbaba Dağı'nda katledilen Ermeniler. 12 Eylül Askerî Darbesi'nin ardından Devrimci Yol davâsından 11 yıl cezâevinde kalan Sümer,işkenceleri anlattığı "Duymayan Kalmasın" ve "Bir Savaş Bir İnsân" kitâpları ile biliniyordu.Son olarak Uşak'taki devrimci mücâdeleyi anlattığı "Devrimci Yol Târihine Doğru Uşak'ta Köy Komünleri" kitâbı da H2O Yayınevi tarafından yayımlandı.Sümer ile 1 Ocak günü raflardaki yerini alacak olan yeni kitâbını konuştuk. "Bir halkın topyekûn yok edilmesinin kayda geçmeyen küçük bir bölümü..." -İlk olarak kitabınızın içeriğini genel çerçevede anlatır mısınız?

Bu kitâpta,insânlık-dışı ve bir o kadar da trajik olan,bir halkın bu topraklardan topyekûn yok edilmesinin kayda geçmeyen küçük bir bölümünün gerçek hikâyesini okuyacaksınız.Bu gerçekler köydeki yaşlılar tarafından birer masal ya da çok sıradan birer kahramanlık destânı gibi çocukluğumda bana anlatıldı.Ben de yazdım.Yazılanlar bir târih çalışması olmadığı gibi,birebir bir belgesel anlatı da değil.Çünkü hikâyelerin asıl kahramanlarından hiçbiri bugün hayâtta değil.Gerçek olayları,anlatılanlardan hareketle aktarmaya çalıştım.Türk tarafının kahramanlarının adlarını değiştirdim.Üçüncü kuşaktan dayılardan,teyzelerden yaşayanlarımız var.Ben dördüncü kuşaktanım.Tuzcu Kadir,Selami Usta ve Krikor'un başlarına gelenlere hiçbir şey katmadım diyebilirim.Olayların geçtiği yerler de gerçektir.

Ben bu hikâyelerdeki kahramanlardan birinin torununun oğluyum.Aradan 110 yıl geçmesine,adı geçenlerden hiçbirinin kalmamasına rağmen yaşananların,hâlâ ailem içerisinde bile gizlendiğini,çarpıtıldığını ve inkâr edildiğini gördüm;90'ına merdiven dayamış olan aile büyüğümüz bunlardan biridir.Şimdi,üzerinden yüz yıldan fazla bir zaman geçmiş olmasına rağmen hâlâ üzeri örtülmeye,yaşanmamış sayılmaya çalışılan,yirminci yüzyılın ilk politik kırımının,en azından,bir dağın yanındaki bir kum tanesi kadar bile olsa,yaşanmışlığını ortaya çıkarmanın,paylaşmanın vicdânî sorumluluğunu yerine getirdiğimi düşünüyorum. "Çocukluğumuzda kenger dikenlerine Ermeni ve Rum diye saldırırdık" -Kitâbınızda Ermenilere yönelik katliâmları çocukluğunuzdan anılarla da harmanlayarak anlatıyorsunuz.Nasıl bir çocukluk geçirdiniz ve Ermeniler çocukluğunuzda sizin için neydi?

Çocukluğum günümüzdeki dizi filmleri gibi sürekli fakat dinlemeye bıkmadığımız masallar ve savaş kahramanlıkları hikâyelerinin anlatımıyla geçti.Deyim yerindeyse ebeler masal,dedeler savaş anıları anlatırlardı.Çocukluğum ilkokulu bitirinceye kadar kitâptaki öykülerde de geçen Omurbaba Dağı'nda geçti.1950-1960 yıllarında yaşayan Cıngırt Dede'nin dediğine göre savaş anıları olamayan yoktu.Balkan Savaşı'ndan Yemen Savaşı'na kadar 13 yaşından yukarı savaşa alınmayan erkek çocuk bırakılmamış.

İhtiyârlar,biz çocukların kıssadan hisse alması için anılarını anlatırken bizlerin de hayâllerini,masallar ve savaş kahramanlıkları süslerdi.Ermenilere "Ermanı",Rumlara ise "Urum" derlerdi ve bunlar vatan hâinleriydiler.Ermeniler ve Rumlara özel bir vurgu yaparlardı.Çocuklar da savaş oyunlarında bu hikâyeleri cânlandırırdı.Örneğin kenger dikenlerine Ermeni ve Rum olarak saldırırdık.Âdetâ doğuştan "Ermanı" ve "Urum" düşmânıydık.

Ermeni Soykırımı'nın Kula'da,Güneyköy'de Omurbaba Dağı'nda yaşanan küçük bir bölümünü anlattığım üç öykünün yolculuk serüveni aslında uzun olmakla birlikte özetle anlattığım gibi başlangıcı dedelerimizin anılarına dayanıyor. "Buralarda yaşanan kıyım deryâda yalnızca bir damla"

-Daha önce Ermeniler ile ilgili çalışmalarınız oldu mu?Sizi "Bizim Köyün Ermenileri" kitâbını yazmaya iten ne oldu?

Kitâbı yazmaya şimdi karar vermiş değilim.Lise yıllarımda devrimci oluncaya kadar hiç kitâp okumadım.Ermenilerle ilgili çocukluğumda anlatılanlar,köy ortamında zaman zaman soyut bir hikâye olmaktan çıkıyordu.Köyde,"Kâmil Ağa (büyük-dedem) Ermanıların altınlarıyla kurdu kaşar kazanını..." diyorlardı.Osmanlı'da kaşar peynirinin üretildiği ikinci yer Omurbaba Dağı'ymış ve büyük-dedem Kâmil Ağa yapmış.Dedem ve dayılarım,bu söylentilerin köylülerin hasetliklerinden çıktığını,yalan olduğunu,uydurduklarını söylüyorlardı.Devrimci mücâdele içinde de "Ermeni sorunu" üzerine bir yazıyla karşılaşmadım tâ ki Levon Ekmekdjian ve Zohrab Sarkissian'ın Esenboğa Eylemi'ne kadar.O zaman Ermeni sorununun farkına vardım.Aynı günlerde kendim de cezâevindeydim.

Özellikle Hrant Dink'in katledilmesinden sonra Ermeni Soykırımı'nı okumaya ve anlatmaya çalışıyorum.Hrant'ın katli ile ailem içinde hattâ çevre köylerde bile büyük-dedem ve Ermenilerin altınları tekrar konuşulmaya başladı.Aradan yüz yıl geçmesine rağmen dayılarım hâlâ inkâr ediyorlardı.Bu tartışmalara kadar yazmak gibi bir düşüncem yoktu.Bizim köyde yaşanan kıyımın deryâda bir damla olduğunu biliyordum.Sonunda,"Soykırım'ın en küçük yaşanmışlığı da olsa kayda geçmeli,târihe not düşülmeli,sorumluluğu yerine getirmeli" diyerek yazmaya karar verdim.Kitâp çalışmamı tamamladım fakat ancak yayınlanabildi. -Önsözde de Hrant Dink'in sizde yarattığı etkiden söz ediyorsunuz.Dink'in yokluğu sizce Ermeni-Türk ilişkilerinde nasıl bir boşluk yarattı?

Hrant Dink ve Agos ile tanışmam 2000'li yıllarda oldu.Sadece Ermeni-Türk ilişkileri için değil başka bir dünyâ için mücâdelede de Hrant çok büyük bir kayıp oldu.Kararlılığı,çalışkanlığı,yürekliliği ve mütevâzılığıyla örnek bir devrimci önderdi.Yakınlarının acısını hissettiğim için başkaca bir şey söylemek istemiyorum.Delik ayakkabıları gözümün önünde... "Bugünlerde gündeme getirmemin nedeni Filistin'deki Soykırım"

-Kitâbınızı tamamlayalı uzun zaman olduğunu anlıyorum.Ermeni Soykırımı Türkiye'de tartışmalı konulardan biri.Bu kitâbın yayımlanması konusunda bir zorlukla mı karşı karşıya kaldınız?

Yazdım fakat yayınlatma girişimim sonuçsuz kalınca bugünlere kadar kaldı.Bu konuda çok fazla detay vermek istemiyorum.Bugünlerde gündeme getirmemin nedeni de aslında "soykırım" kavramı.Amerika'nın Filistin'de bir soykırımı olduğunu düşünüyorum.Bakın İsrail demiyorum.Bence İsrail,ABD'nin 51. eyâletidir.Şu ânda Suriye'de bütünüyle İsrail'in borusu ötüyor.Ortadoğu çok uzak olmayan bir zamanda tamamıyla İsrail hâline gelecek.Gazze'ye saldırı başladığında "Ortadoğu'da orman yangını başladı" demiştim.ABD,İngiltere ve Avrupa emperyalizminin Ortadoğu'da tutuşturduğu yangının ne zaman ve nasıl söndürüleceği belirsiz bir sürece girildi. "1970'lerde devrimciler arasında hiç Ermeniler konuşulmadı"

-1970'lerde sosyalist devrimci mücâdele içinde yer aldınız.O dönemde Uşaklı devrimciler arasında köyünüzün veya genel olarak Uşak'ın Ermenilerine dâir neler konuşulurdu?

Daha önce de söyledim,devrimciler arasında Ermenilerle ilgili konuşmalar hiç olmadı.Devrimci Yol dergilerinde de bir yazı yayınlanmadı.Köyümde ve çevre köylerde yâni halk arasında Ermenilerin mâl varlıkları-zenginlikleri için öldürüldükleri hâlâ konuşulur.Devrimci hareket içinde Ermeni sorunu hiç konuşulmadığı gibi Kürt sorununun bile doğru dürüst yazılıp çizilmediğini,konuşulmadığını söyleyebilirim.Sosyalizm,komünizm Uşak bölgesindeki devrimciler için ulaşılmaya çalışılan bir ütopyadan başka bir şey değildi.Kendim başta olmak üzere çoğumuz feodal köy delikanlılarıydık.Kitâplardan ve yaşamdan öğrendiğimiz kadarıyla devrimci olmaya,sosyalist bir yaşam örgütlemeye çalışıyorduk. -Kitâpta bir Ermeni sosyalistinin de konuşmalarına yer vermişsiniz;halkların kardeşliğinden söz ediyor.Ermeni halkının sosyalizmle olan bağı bir mirâs olarak bu topraklarda sizce yaşayabildi mi?

Yine Hrant Dink'in bu konuda Türkiye solunda bazı şeyleri kırdığını düşünüyorum.Ermeni halkının Osmanlı Devleti zamanından beri değerli sosyalist aydınlar yetiştirdiğini,programına sosyalizmi almış partiler kurduklarını son yıllarda daha fazla okuyoruz ve öğreniyoruz.Hrant Dink halkların kardeşliği,insânlık barışı için verdiği mücâdele uğruna hayâtını kaybetti.Agos gazetesi ve Hrant Dink,Ermeniler açısından bu örnekleri öne çıkaran tutumlarıyla çok değerlidir. "Taş üstüne taş koymaya çalışıyorum" -Kitâbınız bir roman değil ama edebî yoğunluğu yüksek.Uşak'taki Ermeni gerçekliği hakkındaki anlatıları kaleme alırken nasıl bir çalışma yolu izlediniz?Okuyucuya ne söylemek istersiniz?

Özel olarak bir yol izlediğim yok.Kendimi bir edebiyâtçı,bir yazar olarak görmüyorum.Yaptığım,taş taş üstüne koymaya çalışmak.Bu ne demek diyeceksiniz,küçükken köyde taş ev yapan ustalardan birinin sözü hiç aklımdan çıkmaz:"Oğlum sakın aklından çıkarma;taş üstüne taş koymadan ne usta ne de başka bir şey olunur.Sen ileride,büyüdüğünde çok iyi bir usta olacaksın.Taş üstüne taş koymaya bak..."

Uzun lâfın kısası,yazmayı seviyorum.Taş üstüne taş koymaya çalışıyorum.Karınca kararınca bir şeyler yapmaya çalışıyorum.Kendimce iyi şeyler yaptığımı sanıyorum ama tabiî ki karar okuyucuların... *Uğur Sümer,"Bir halkın yok edilmesinde kayda geçmeyen küçük bir bölüm":Bizim Köyün Ermenileri,Röportaj:Cihân Başakçıoğlu,Gazete Duvar,1 Ocak 2025.
https://www.gazeteduvar.com.tr/bir-halkin-yok-edilmesinde-kayda-gecmeyen-kucuk-bir-bolum-bizim-koyun-ermenileri-haber-1745708