Solaris'in vicdânı:Tarkovsky ve Ermeni Soykırımı/Gözde Yılmaz*

Görünen odur ki Tarkovsky burada,fâillerce Ermeni Soykırımı tanıklığından kaçıldığını ve muhâtap bulunamadığını,Guibariane'in intihârı ve sözleri üzerinden göstermektedir.

1972 yılında Rus film yönetmeni,yazar ve aktör Andrei Arsenyevich Tarkovsky,Ermenistan Yeravan'da bulunan Tsitsernakaberd Ermeni Soykırımı Anıtı'nı ziyâret eder.Aynı yıl,Tarkovsky'nin yönetmenliğini ve senaristliğini üstlenip Stanisław Lem'in eserinden uyarlayarak çektiği ve kendi ifâdesi ile bilim-düşlem olarak addedebileceğimiz "Solaris" filmi yayınlanır.Okyanuslarla kaplı bir gezegenin yörüngesinde bulunan ve burayı araştıran Solaris adlı uzay istasyonu,aslında vicdânî yüzleşmelerin yaşandığı bir iç dünyâdır.

Travmaların hâtırlandığı ve muhâtap alınanların vücut bulduğu bu istasyonda okyanusun çağırdıkları,askıda kalmış ve acı çeken imgelemlerdir.Bir düşünen mâdde olarak okyanus,eylemleri ahlâkî olarak sorgulamaya,merhamet göstermeye,birlikte acı çekmeye,utanmaya,kolektif sorumluluğa davet eder.

Hem kişinin kendi eylemlerine hem de toplumun oluş hâllerine,yok sayıp var ettiklerine tanıklık eden vicdân,Solaris'te vücut bulur.Ahlâk anlayışı Tarkovsky'de,toplumsal sorumlulukla paralel bir çizgidedir.Solaris'te hayat bulan tüm bu düşünsel temeller üzerine Tarkovsky,Guibariane adlı Ermeni fizyoloğu karşımıza çıkarır (Stanisław Lem'in eserinde Ermeni bir fizyolog ve aşağıda bahsi geçecek olan nesneler yoktur;bunlar tamamen Tarkovsky'nin eklemeleridir.) Solaris'te uzun süredir incelemeler yapan Guibariane,intihâr eder.

Derin depresyon hâlinde olan Guibariane'nin Solaris'teki odasında,Guibariane'in özlemleri ile ortaya çıkan nesneler varolmuştur.Zirâ bu istasyonda,yüzleşmek adına çağrılan her şey vücut bulabilmekte ve başkaları tarafından da görülebilmektedir.Peki fizyolog Guibariane neden intihâr etmiştir?İntihâr öncesi kayda aldığı videosunda Guibariane,kimsenin onu anlayıp yardım edemeyeceğini,bir muhâtap bulamadığını,ancak kendi kendinin yargıcı ve vicdânı olabileceğini ifâde eder.Guibariane,diasporada acı çeken,travmaları ile ortada bırakılan bir rûhtur.

Görünen odur ki Tarkovsky burada,fâillerce Ermeni Soykırımı tanıklığından kaçıldığını ve muhâtap bulunamadığını,Guibariane'in intihârı ve sözleri üzerinden göstermektedir.Tarkovsky,Guibariane karakterinin kendini öldürmesi ile aslında,zamanın "ben"in varlığına bağlı bir koşul olarak,varlık ve varlık koşulları arasındaki travmatik bağ sonucu,kişisel zamanın mühürlendiğini anlatır.İlginçtir ki Stanisław Lem'in Solaris kitâbındaki Guibariane karakteri,siyâhî erotik bir kadın ile alâkalı fanteziler geliştiren biridir ve hattâ Zizek,Guibariane karakterini,annesine karşı fantastik ilkel eğilimleri olduğundan dolayı utancından intihâr eden biri olarak yorumlar (Žižek,1999.)

Tarkovsky,kullandığı nesneler ve Guibariane'in söylemleri ile Lem'in Guibariane'in karakterini farklı bir noktaya evirmiştir.Bu,Tarkovsky'nin sanata karşı bakışı ile çokça bağlantılıdır.Tarkovsky'e göre,geçmiş ve geleceğe sayısız iplerle bağlı,kendi yazgısını dünyânın ve insânlığın yazgısı ile birleştiren,hayatın genel akışına karşı sorumlulukları olan insân,suçluluk bilinci ve toplumsal sorumluluğu olması gereken bir varlıktır (Tarkovsky,2008.) Solaris filmi ile de Tarkovsky'nin,Guibariane ve diğer karakterler üzerinden bizlere gösterdiği tam da budur;insânlık,kurtuluşunu utancında bulacaktır...

Kaynakça

-Solaris (1972) Andrey Arsenyevich Tarkovsky tarafından yönetilen ve senaryosu Fridrikh Naumovich Gorenshtein ile yazılan film.
-Andrey Arsenyevich Tarkovsky,"Mühürlenmiş Zaman",İstanbul:Agora Kitaplığı,2008.
-Slavoj Žižek,"The Thing from Inner Space:On Tarkovsky",Angelaki:Journal of the Theoretical Humanities,1999.

*Gözde Yılmaz,Solaris'in vicdânı:Tarkovsky ve Ermeni Soykırımı,Agos,13 Nisan 2020.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/23902/solaris-in-vicdani-tarkovski-ve-ermeni-soykirimi