Fotoğraflar konuşsun/Dr.Toros Toranyan*

Günlerden bir gün,tesâdüfen,Halep'te bir düşünüre rastladım.Tarihçiydi ve görünüşe göre sosyal konularla yakından ilgiliydi.

Kendini tanıttı -Sait Çetinoğlu.Bana,Fikret Başkaya'nın eserlerinden,birkaç kitap da verdi...

Mümkün müdür ki bir Türk ve bir Ermeni rastlasınlar ve Türkiye'de yaşananlar,Ermenilere yaşatılanlar hakkında sessiz kalsınlar.

Ama o konu hakkında konuşmadık,ikimiz de bir uyarıdan esinlenmiş,kırımlar konusunda sessizliği koruyorduk.

İki komşu devlet henüz bu sorunu çözememişken,biz nasıl iki kişiyle çözebilirdik,özellikle ikimiz de kültürel sorunlarla ilgilenen insanlar olarak birbirimize saygı göstermeli ve yaralayıcı sözlerle bu yeni tanışmayı bozmamalıydık.

Fakat işte Sait Çetinoğlu diyaloğumuzu kolaylaştırdı ve öyle bir yol açtı ki bizi tartışmaya değil de belgelerin diliyle konuşmaya yöneltebildi.

Sohbet esnasında belli oldu ki Sait Çetinoğlu'nun sadece Türkiye'de değil,benim yaşadığım şehirde yani Halep'te de belli sayıda Ermeni dostları vardı.Sait onları ön isimleriyle tanıyordu.Bunlardan birkaçı zengin Ermenilerdi.

Ben,dinleyenimin o sözlerini izleyerek bir söz yumağının ucunu buldum ve Sait'in yüzüne soran gözlerle bakarak dedim ki:

"Sait Bey,Ermeniler evlerini,yerlerini ve babadan kalma mâl-mülklerini terketmeye mecbur edildiğinde,onların kırbaç darbeleri altında Suriye çöllerine altın keseleriyle ulaştıklarını mı sanıyorsunuz?Göç edenler,bazen yüzlerce kilometre yol almak zorunda olduğu o zalim göç esnasında,Halep'e ulaşana kadar,eğer yolda ölüm yatağanına rastlamazsa,muhakkak rastladığı 'iyi' insanlar tarafından birkaç kez soyulurdu.Bu 'iyi' insanlar,sadece ceplerindeki paralara değil,giyim kuşamlarına da el koyarlardı...

Birkaç jandarmanın tüfeklerinin gölgesinde yürüyen,sayıları birkaç bine ulaşan kervandan,bazen Suriye çöllerine ulaşana kadar on ya da yirmi kişi kalırdı.Yürüyen o gruplar açlık ve susuzluğa dayanamayıp yolda erirlerdi.O şartlar altında giysi kalır mıydı insanın üzerinde?Sait Bey,işte siz Ermeni göçmenlerin durumuyla ilgilendiniz ve Halep'e ulaşan göçmenlerin -ben de o ailelerden birinin Halep'te doğan evlâdıyım- ne hâlde olduğunu sordunuz.

Önce söyleyeyim ki bizim aile Türkçe konuşurdu.Şaşılacak şey,annem ve babam Ermenilerdi ama Türkçe konuşurlardı,çocukluğumda ben de Türkçe konuşurdum.Daha sonra o iş de beni şaşırttı.

Örneğin,ben kimseye -'Vatandaş Ermenice konuş' ya da 'ne mutlu Ermeni'yim diyene'- diyemezdim.Fakat Türk şöyle derdi.-'Vatandaş Türkçe konuş' ya da 'ne mutlu Türk'üm diyene'- yani Türk insandı da Ermeni değil miydi?

Ama işte rica ettiğiniz için karşılaşmamızın ertesi günü size Halep'te yaşayan ünlü bir Ermeni fotoğrafçı,Vartan Derunyan'ın fotoğraflarından bir deste getirdim.

Vartan Derunyan,1888 yılında Arapkir yöresinin Ançırti Köyü'nde doğmuştu.Babası,dedeleri o köyde gömülmüştü.İnsan,gönüllü olarak terkeder mi atalarının yaşadığı yerleri,dedelerinin mezârlarını.Kendisini bir kovan olmasa,hiç terkeder mi asırlık tarihinin saklı olduğu,ata toprağını.

İnsan,bir evi veya kiliseyi -bu kilise mimârî bir başyapıt bile olsa- yıkabilir,fakat toprağı yıkmak olanaksızdır.Toprak,kıvrımlarının içinde saklar halkın tarihini,kültürünü.

Mimârî başyapıtlar yıkılır mı?Ermeni mimârlara birkaç nesil vermiş Balyan'ların İstanbul'u süsleyen sarayları yıkılır mı?

Dönelim eserlerinden bir demeti size verdiğim,Halepli Ermeni fotoğrafçı Vartan Derunyan'ın fotoğraflarına.

Derunyan,o fotoğraflara konu olan insanların bir iz,bir anı bırakmadan öleceklerini çok iyi biliyordu.O,fotoğrafların belgeye dönüşeceğini ve uzun yüzyıllar yaşamaya devam edeceklerini de çok iyi biliyordu.Zaten size verdiğim fotoğraflar seksen yaşında oldular ve bakın daha yaşıyor ve kendi hayatları hakkında tanıklık ediyorlar.

Öncelikle şunu da söyleyeyim ki evet,Ermeni kıyıma uğradı,ama yeniden canlanan Ermeni,yaşama isteğini kaybetmedi.Hattâ,Halep'e ulaşan Ermeni göçmenler daha henüz yalın ayakken,henüz perîşân giysiler içindeyken,Birinci Dünya Savaşı daha yeni sona ermişken,1919'da Halep'te gazete yayınladılar.O gazetenin başyazarı Dörtyol doğumlu Setrak Gebenyan'dı.

Ermeni'yi Ermeni olarak yaşatan silâh değil,kültürüydü.

Ermeni Halep'e ulaştığında,ilk işi okul ve kilise inşâ etmek oldu.Gerçi,o okullar ve kiliseler tahtadan ya da tenekeden yapılmıştı ama o kutsal kurumlar bizim Ermeni kalmamızı sağlıyorlardı.Bize,bizim dilimizle Ermeni'nin ve yabancının kültürünü öğretiyorlardı.Biz,henüz çocuk,Halep'teki Ermeni ilkokulumuzda Türk şair Mehmet Emin'in 'Dur,yapma' şiirini çok iyi bilirdik.Büyüdükten sonra da,yüzyılımızın en büyük şairlerinden biri olarak 'Hey!Heraklites,mümkün müdür akan suya vurmak kilit','Hey!Pierre Loti,senden yakındır bize tifüsün biti' diyen Nâzım Hikmet'i tanıdık.

Biz,asla 'o şairler Türk'tür,onların şiirlerini öğrenmeyin' demedik.

Fakat Hrant Dink'e ateş açan,gerçeğin üzerine ateş açan 17 yaşındaki Türk çocuk,Hrant Dink'i yere devirdikten sonra (gerçek devrilmez) kaçarken 'Vurdum Ermeni'yi' diye bağırdı.

Kim eğitti bu çocuğu?

İslâm Türk'ün Ermeni'yi göçebeye çevirdiğini oysa İslâm Arap'ın bizi sevgiyle kabul ettiğini söylemeyeyim mi?

Türk'ün bizi Türkçe konuşana çevirdiğini oysa Arap'ın yanında,Ermenice konuşana dönüştüğümü ve anneme kendi ana dilini benim öğrettiğimi söylemeyeyim mi?

Şimdi,Sait Bey,söyle rica ederim ben hangisine teşekkür edeyim?

Sana verdiğim fotoğraflara baktın.Onlar,ölümü göstermiyorlardı,dirilenleri,gerçi yalın ayak gerçi perîşân kıyafetler içinde,ama ayağa kalkanları,mezârlardan dikilenleri gösteriyordu.

Onların evleri paslanmış tenekelerden ve çürümüş tahtalardan hazırlanmıştı.O evler birbirine o kadar yakınlardı ki,sanki yıkılmaktan korkuyorlardı,o kadar yakınlardı ki bir evin içinde konuşulanlar on ev öteden duyuluyordu...

Helâlar hakkında,o çürümüşlük ve kokuşmuşluk merkezleri hakkında konuşalım mı?İki sıra hâlinde,bir çiviyle kapanmış,girenin burnunu orada bıraktığı veya d.şkıyla beraber kusarak midesini de boşalttığı -eğer kusabileceği bir şey varsa tabiî- sefil yapılar.İçtiğimiz,kuyu suyuydu.Vay o suya!O su,Fırat'ın suyu değildi Sait Bey,ne de Dicle'nin...Ermeni ve Arapların,çöllerde,hakkında birçok şiirler yarattığı o nehirlerin sularından dört sene içmediler,çünkü o sular binlerce cesetleri,Ermeni cesetlerini

Shatt al-Arab'a doğru,balıklara yem olmaya götürüyorlardı.

O fotoğraflarda kilim dokuyan Ermeniler,su satan Ermeniler,ev inşâ eden Ermeniler de gördün.Göçmen Ermeni dilenmedi Sait Bey.Büyükannem çamaşır yıkayarak bize ekmek getirdi,dedem yamacı oldu,göçmen kızlar gergef önünde beyaz bezlere Antep'in,Urfa'nın,Maraş'ın nakışlarını işleyip İngiltere ve Fransa'ya ulaştırdılar.Ermeni nakışlarıydı onlar ve dilenmediler.Ermeni nine yün eğirdi,Ermeni analar şıra hazırladılar veya domates macunu (Banadora pekmezi) sattılar,dilenmediler.

Yeni açılmış okullarımızda,tenekeden yapılmış okullarımızda sınıflar birbirinden perdeyle ayrılmıştı,ama o sınıflarda 'Aravod luso,arekagn artar...(Işığın sabahı,adil güneş...)'ı seslendirirdik,ışığı seslendirirdik.Bu,onbirinci yüzyılda Nerses Shnorhali Gatoghigos'un (Başpatrik) Antep'ten sadece bir saat uzakta bulunan Rum Kale'de yazdığı bir ilâhîydi,Kilikya adındaki o topraklarda,Ermeni,onbirinci yüzyıldan önce ve sonra da şahane şairler,yazarlar,ressamlar vermiştir.

Göçmenlik yıllarında doğan Ermeniler,o kültür devlerini Arap Suriye'sinde inşâ edilmiş okullarında tanıdılar.Ve o okullar ne zaman inşâ edildi Sait Bey?Evet,Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sadece iki ya da üç yıl sonra...Biz fotoğraflarını gördüğünüz kamplarda 1921'de okul inşâ ettik 1922-1924 yıllarında okullar kurduk.Bugün,takvimler 2008 yılını göstermeye hazırlanırken,Halep'te Ermeni hastanelerimizin ve fabrikalarımızın yanında,birkaç ilkokulumuz,iki tane dokuz yıllık okulumuz ve dört kolejimiz var.

Hollandalı bir şair 'Ermeni bir nar ağacına benzer,ölmez,ürününü toplasanız,meyvesini yeseniz,ağacı kesseniz de sizin yediğiniz nar taneleri dışarı çıkar,tekrar nar ağacına dönüşürler' derken doğru söylemiştir.

Bizim sonsuzluk yolumuzun üzerinde bir Türkiye var.

Bizim,birbirimizle konuşacağımız şeyler var..."

*Dr.Toros Toranyan,Fotoğraflar konuşsun,30 Kasım 2007;Yakın Doğu Yazıları,21 Kasım 2017.

https://yakindoguyazilari.com/toros-toranyan-yazi-fotograflar-konussun