Nor Zartonk ve Getronagan Lisesi'nden Yetişenler Derneği üyelerinin girişimleriyle 10 Aralık [2015] Perşembe günü bir panel düzenlendi.Araştırmacı Yervant Baret Manok,konuşmasında Türkiye dışındaki Müslümanlaştırılmış Ermeniler konusunu ele aldı.Manok'la Türkiye dışındaki Müslümanlaştırılmış Ermenilerden Suriye'deki Ermeni İslâm Aşireti'ne kadar birçok konuda söyleştik.
-Ermenilerin İslâm'la ilk ilişkisi nasıl başladı?
Ermenilerin İslâmlaşması yedinci yüzyıla dayanıyor.Hazreti Muhammed'in siyâsal gücü ele geçirip kuvvetli bir askerî güç oluşturmasından sonra,Kudüs Ermenileri,bu siyâsal güçle olumlu ilişkiler kurmak istediler ve Hazreti Muhammed'e bir temsilci gönderdiler.Patriğin de ilişki kurmasıyla fermânlar alındı.Kurulan bu olumlu ilişkiyle,Müslümanların himâyesinde Ermenilere dokunulmaması amaçlandı.Yani o dönemlerde çoğu zaman politik gücü elde eden gruplar,vergi karşılığında korunuyordu.İslâmlaşma yedinci yüzyılda Anadolu'ya Arap seferleriyle başlıyor.Bu seferler sonrasında gelen ordular,işgâl ettikleri yerlerde kalarak gittikleri bölgeleri kolonize etmeyi amaçlıyor.Bu doğrultuda bölge halkının iş gücünden de faydalanıyorlardı.Erkekler asker ve zorunlu işçi,kadınlar ise câriye olarak çalıştırılıyorlardı.Bu zaman zarfında önemli mertebelere ulaşmış insanlar da var.Özellikle Abbâsîler döneminde İslâmlaşmış Ermeniler,önemli mertebelere ulaşıyorlar.
-Ne gibi mertebeler bunlar?
Abbâsîler döneminden önce köle olarak varolan Ermeniler,İslâmlaştıktan sonra önemli yerlere geldiler.Abbâsîler döneminde annesi Ermeni olan halifeler var.Bu durum aslında olamayacak bir durum değil,çünkü Ermenistan'dan Arap ülkelerine câriye olarak götürülen ve güzelliklerinin yanı sıra becerileriyle kendilerini ön plâna çıkarmayı başaran kadınlar bulunuyor.Bu câriyelerden doğan çocuklar halife oluyorlar.O halifenin birçok eşten çocuğu olabildiği gibi şansa Ermeni câriyeden olan çocuk,halife oluyor.Bu durumda çocuk yüzde elli Ermeni sayılıyor.Annesi kuvvetli pozisyonda bir kadın olduğundan,oğlunu,kendi himâyesine aldığı başka bir Ermeni câriye ile evlendirerek yüzde elli olan bu oranı yüzde yetmiş beşe çıkarabiliyor.Her ne kadar genler üzerinden konuşuyor olsak da bu insanlarda etnik değil,dinî,yani İslâmî kültür önemli.Yani bu insanlar Ermeni kültürüyle yaşamıyorlar.Ermeni kökenli Müslüman olmalarına rağmen yaşadıkları kimlik,Müslüman kimliği.
Fâtımîler döneminde de Ermeni halifeler görülüyor.Yalnızca Abbâsîlerden mezhep farkları var.Fâtımîler'de sadrazam,vezirlik ve ordu başkanlığı gibi önemli görevlere getirilen Ermeniler,Hristiyanlara karşı savaşan İslâm ordularının başkumandanı gibi görevlerde de bulundular.Örneğin Arapça isimlerinin arkasında "Al Armani" vardır.Müslüman Ermeni olmak o zamanlar çekinilecek bir konu değildi.Bir insan İslâm'ı seçecekse zaten başka bir dinden geliyor olmalıydı.
-İran'da da önemli sayıda Ermeni olduğu biliniyor.İran'daki durumdan bahsedebilir misiniz?
İran'da 300 bin ilâ 500 bin kişi Şah Abbas döneminde zorla tehcir edildi ve birçok kişi yolda öldü.O dönemde Osmanlı İmparatorluğu ve İran İmparatorluğu olmak üzere mevcut iki güç bulunuyordu.Ermenilerin yaşamakta olduğu Çuha bölgesi,bu iki dev imparatorluğun çatıştığı bölgenin ortasında kalıyordu.Şah Abbas,1604-1605 yıllarında İran'da önemli rol oynayan bir imparator ancak Osmanlı ile savaşırken gerilemek durumunda kalıyor.Savaş taktiği olarak Şah Abbas,Ermenilerin yaşadığı topraklara gelen Osmanlı ordusuna kurak bir bölge bırakmayı hedefliyor.Ekili tarlaları yakıyor,bölge halkını toplayıp kendi ülkesine götürüyor ve o bölgenin Ermenilerini tanıdığından,sanat ve ticâret konusundaki yeteneklerinden faydalanıyor.İran'a varıldıktan sonra Şah Abbas'ın izniyle Nor Çuha (Yeni Çuha,ya da Culfa) ismiyle Ermeniler yeni bir şehir kurmuşlar.Çuha Ermenilerinin bir kısmı İslâmlaşıyor ve kültürel bir merkez kurularak Hin Çuha (Eski Çuha) ve Nor Çuha şeklinde iki bölge oluşuyor.
-Orta Asya'da Müslümanlaşmış Ermenilere rastlamak mümkün mü?
Bazı bölgelerde bir dönem İslâmlaşmış Ermeniler olmuş ancak zamanla bunların izi silinmiş.Örneğin Afganistan'daki İslâmlaşmış Ermeniler,Afgan halkıyla iç içe yaşamaya başlayarak Ermeni kimliğni yitirmiş.Ancak bugüne kadar Ermeni kimliklerini koruyabilmiş olanlar da var.Örnek olarak Hopa Hemşinlilerini sayabiliriz.Akrabaları olan Rize Hemşinlileri daha önce İslâmlaştıklarından,dillerini daha önce kaybetmişler.Hopa Hemşinlileri Ermenice'nin bir lehçesi olarak Hemşince'yi devam ettiriyor.Hemşinlilerin İslâmlaşması dört-beş asır sürüyor.Hemşinliler,Ermenistan'ın Ararat bölgesinden Hemşin veya Çamlıhemşin denilen bölgeye yerleşiyor ve varlıklarına prenslik şeklinde devam ediyorlar.Güç Osmanlı'nın eline geçince Hristiyanları İslâmlaştırmayı hedefleyen Laz ve İslâm kimliği birbirine bağlı kalabiliyor.Madalyonun diğer yüzünde ise İslâmlaşmak istemeyip karşı koyan ve bu yolda ölümü göze alanlar da var.Hemşinlilerin içinde de bir dönem büyük savaşlar oluyor.Müslüman ve Hristiyan Hemşinliler baskılardan kaçıp Rusya'ya gidiyorlar.Batum Hemşinlileri ile Hopalılar birbirine akrabalar.Müslüman olmalarına rağmen Osmanlı baskılarından kaçmışlar.İkinci Dünya Savaşı'na kadar orada kalmış,savaş sırasında Kafkaslar'daki Müslüman toplulukların Hitler ile işbirliği yaptığı gerekçesiyle oradaki Müslüman toplulukları Orta Asya'ya göç ettirilmiş.Hepsi birden aynı yere gönderilmemiş,asimile olmaları için Özbekistan gibi farklı bölgelere dağıtılmışlar.Gönderilenler din olarak sorun yaşamamış,ancak ekonomik açıdan memnun kalmamışlar.Bu yüzden etnik bağları sebebiyle Ermenistan'a gitmek istemişler.O zamanlar Sovyet Ermenistan'ı yöneticileri,bu duruma olumlu bakmamış ve Sovyetlerin gözünde milliyetçi gözükmemek için Hemşinlilerin bu talebini kabul etmemiş.Kültürel açıdan bakıldığı zaman Ermenistan'da yıllardır yayımlanan "Hemşin'in Sesi" adlı bir dergi var.Ermenice ve Rusça yayın yapan bu derginin özelliği Hristiyan ve Müslüman,Türkiye'deki,Orta Asya'daki tüm Hemşinliler hakkında bilgi veriyor olması.Entelektüeller arasında Rusya'nın farklı yörelerine dağılmış olan Hemşinliler bu dergi vasıtasıyla bir bağ içindeler.
-Azerbaycan'da da Ermenilerin varlığından bahsediliyor.Bu konu hakkında ne söyleyebilirsiniz?
Azerbaycan Türkiye'ye çok benziyor.Göçlerin yaşandığı,İslâmlaşmış Ermenilerin olduğu bir bölge.Azerbaycan'ın bir kısmı tarihî Ermenistan olarak anılan sınırların içinde yer alıyor.Yalnız bu konu Ermeniler ve Azeriler arasındaki bir tartışma konusu.Ermeniler zaman zarfında Osmanlı ve İran İmparatorluğu'nun baskısı altıda İslâmlaşıyorlar.Günümüzde de artık Ermeni olmak tehlikeli ve insan hayatını rahatsız eden bir olay.Bu yüzden günümüzde Azerbaycan'da Ermeni olduğunu söylemek insanın rahatını bozacak bir durum.İnsanlar ilk olarak inandıkları dinden başka bir dine geçerken bir travma yaşıyorlar,o dinin getirmiş olduğu ananeler,yaşam şekli ve akraba bağları değişiyor.Birkaç nesil sonra bu travmadan kurtulsalar dahi kökenlerinin Ermeni olduğunu biliyorlar ama vurgulamıyorlar,kendilerini Azerbaycan Türkü olarak tanımlıyorlar.En çok göze batan konu Karabağ'daki Azeriler.Çünkü onlar,Ermeni kökenli olup sonradan Müslümanlaşmış olan Ermenilerin torunları.Karabağ Savaşı döneminde sınırlarda karşı karşıya gelenler belki de aynı kişilerin torunlarıydı.Kimi kendini Hristiyan Ermeni,kimiyse Müslüman Türk olarak görüyor.
"Azeri" kelimesi Azerbaycanlılar ve Ermeniler tarafından kullanılan bir kelime değil."Azeri" bir bölge ismi,"Ateş Ülkesi" anlamına geliyor ve o bölgenin yaşayanları tarafından kullanılıyordu.Son zamanlarda bugünkü anlamıyla kullanılmaya başlandı.
Azerbaycanlı aktivist Ekrem Aylisli,Azerbaycan'da Müslümanlaşmış Ermeniler olduğunu söyledi.Bu söylem onun ülkeden aforoz edilmesine neden oldu.İki ülke arasındaki savaşı sürdürmenin bir anlamı olmadığını,varolan politik sorunların iki halkın yan yana gelip konuşmasıyla halledilmesi,tarihsel gerçeklerin kabul edilmesi gerektiğini belirtti.Aylisli,Ermeni Soykırımı'nın Azerbaycan'daki yansımalarına değindi.
-Selâhaddîn Eyyûbî'nin Ermeni olduğuna dair söylentiler var,doğru mu?
Yüzde yüz Ermeni olup olmadığına dair bir şey söylenemez.Tarihî bilgiler çok açık değil.Bazı tarihçiler Eyyûbî sülâlesinin Kürt olduğunu söylüyor.Batılı tarihçiler ise Eyyûbî ve hânedânı için Ermenistan'dan gelme Kürt olduklarını belirtiyorlar.O dönemde daha çok Ermeni yaşadığından,bazı Ermeni tarihçiler,Eyyûbîler için "Kürt ortamında İslâmlaştırılmış ve Kürtleştirilmiş" olarak söz ederler.Öte yandan Selâhaddîn Eyyûbî'nin Ermeni olup olmaması,tarihte oynamış olduğu politik rolü etkilemiyor.Kendisi Kürt kimliğinde,sonra da Müslüman kimliğinde Müslümanlığın yayılması konusunda bir kahraman.
"Suriye'de devletin izniyle Ermeni İslâm Aşireti kuruldu"
-Suriye'deki Ermeni İslâm Aşireti'nden bahsedebilir misiniz?
Ermeni İslâm Aşireti'ne dair ilk bilgiyi Kevork Apelian'ın yazısından edindik.Kimse bu konuyla ilgilenmemişti.Suriye'deki Hristiyan Ermenilerle İslâmlaşmış Ermeniler arasında şahıs bazında bağlar olmasına rağmen toplumsal bir bağ yoktu.Aşirete ait resimleri de paylaşmasına rağmen inanmayanlar oldu.On yıl önce 24 Nisan [2005]'da Ermeni İslâm Aşireti'ne üye olan bir kadın,Apelian'ın bu makalesini okumak istiyordu ancak anma etkinliğini organize eden komite bu isteği kabul etmemişti.Öte yandan bu aşiret,dernek gibi farklı yerlerden insanların bir konuda anlaşıp kurdukları bir oluşum.Doğu toplumlarında "aşiret" şemsiyesi önemlidir.Ermeniler bir aşirete bağlı değiller.Türk ya da Kürt aşiretlerinin emrinde olanlar,aşiretlerin üyesi olabiliyordu.Nasıl olsa aşiret için çalışıyorum ve emrindeyim,düşüncesiyle üye oluyorlardı.Apelian'ın makalesine göre Suriye Ermeni İslâm Aşireti'nin 25.000 üyesi var.Bunun dışında Suriye'de aşirete üye olmayan çok sayıda Müslümanlaştırılmış Ermeni de bulunuyor.Araplaşmış ve Kürtleşmiş Ermeniler de mevcut.Ortak noktaları Ermeni kökenli olup İslâm'ın Sünni mezhebine mensup olmaları.Ermeni İslâm Aşireti,1998'de Suriye Devleti'nin izniyle kurulmuş.Suriye'deki savaştan sonra aşiretle ilgili yalnızca bir makaleye rastladım,orada da bu aşiretin Assad'ın tarafında olduğundan bahsediliyordu...
*Yervant Baret Manok,"Ermeni halifeler var",Röportaj:Vartan Estukyan,Agos,18 Aralık 2015.
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/13749/ermeni-halifeler-var
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder