Bir Osmanlı Ermenisi askerin "çok kederli bir anısı"ndan hareketle savaşa ve anlatıya dair gözlemler/Yaşar Tolga Cora*

"1916 senesi Ekim'iydi.Türkiye'nin başkenti,Bolis'de bulunuyordum.Her yer asker kaynıyordu.Geceleri şehir derin bir karanlığa bürünüyordu.Şehrin sakinlerinden boşaltılmış olduğunu zannederdiniz.
Galiçya Cephesi'ne hareket etmek için hazırlanmıştık ve nihâî emri bekliyorduk.[1] Fakat bizim desteğimize gerek görülmeyerek,yeni bir emri beklememiz için emir aldık...
Ve geceden sabaha heyecanlı bir işe koşulmuştuk:Tophane denilen yokuştan askerî ve orduya ait edevâtı ve her türlü mühimmâtı naklediyorduk.Gündüzler de kayıp gidiyor ve bizi bekleyen bilinmezliğin düşüncesiyle yaşıyorduk.
Nihayet kaçınılmaz emri aldık.Bizim 16. Fırka'nın içtimâ mevkii Şam olarak belirlenmişti,şu sözlerle:İctimâ mehali:Şam-ı Şerif.[2] Bu yeni emir bizim müfrez bölüğümüzün üç Ermeni askerinde büyük bir endişeye sebep oldu çünkü Suriye'ye gidiyorduk ve oranın çölleri tehcire uğramış Ermenilerin cesetleriyle kaplı idi.Durum derhâl aydınlandı.Anlaşıldı ki bizim fırkamız Mısır üzerine ilerleyen Yıldırım adlı orduya destek kuvvet olacaktı.[3]
Ve bir gün birdenbire,bir gece,Türkiye'nin Anadolu'daki topraklarının ana tren istasyonu,Haydarpaşa Garı'ndan,içtima mahalimiz olan Şam'a doğru yola çıktık.Benim onbaşılığım altında birkaç tane asker var gibiydi ve alayın levâzımatına sahip çıkmamız emri verilmişti.
Bozantı'ya kadar alayımız ile yolculuk ettik fakat o şehirden sonra başladı bizim gerçek eziyetli yolculuğumuz;yetersiz nakliyat araçları,bazı istasyonlarda günlerce beklemek zorunluluğu,açlık ve tüketen bir bitkinlik...
Ve bu şekilde Aryan istasyonuna ulaştık,aç-susuz ve bitkin bir durumda.İlk işim yiyecek bir şey bulmak oldu.O yörelerde Kût'ül Amâre'den,General Townsend'in esir düşmüş sayısız İngiliz ve Hint askeri bulunuyordu.Bir parça ekmek bulmak umuduyla yanlarına aceleyle gittim;hayal kırıklığı!..O zavallılar bizden daha berbat bir hâlde bırakılmışlardı.Öyle böyle ertesi sabah Toroslar'da açılmış olan tünelden yararak İslahiye yakınlarındaki İntilli[4] istasyonuna vardık.İstasyonun raylarının üzerine eğilmiş bir amele gözüme çarptı,rayı kesiyordu.İlgimi çekti,yanına gidip,yaptığını izledim.Fakat o amele,dikkatli bakışlardan tedirgin,rahatsız olduğuna dair işaretler veriyor ve sanki düşünüyordu,biraz sonra itiraf edecekti:'Kaç,uzaklaş ve karanlığın içinde kaybol.' Fakat bakışlarımız birbiriyle rastlaştı.
'Ne mucize!Sen Kırghaghaçlı[5] Krikor'un oğlu değil misin?'
'Evet!Tâ kendisiyim.'
Ve hemşehrim,Margos Mgrdiç Margosof'la kucaklaştık.Savaş sırasında,Almanlar Haydarpaşa-Bağdat Demiryolu'nun inşâsına devam ediyorlardı ve o bölgelerde Alman uzmanlar çalışıyor ve yapılan işleri denetliyorlardı;özel haklara ve ayrıcalıklara sahiplerdi.Bu şekilde,yanlarında istedikleri kişiyi çalıştırabiliyorlar,onları etkin askerî hizmetten ya da çöle tehcirin trajik durumundan kurtarabiliyorlardı.
Ve gerçek bir Helen uzmanı olan arkadaşım Margosof,bir Rum arkadaşının aracılığıyla oranın Alman atölyesine Rum olarak tanıtılmış ve bir makina ustasıymış gibi göreve alınmıştı.Der Zor'un büyük mezbahası yerine,bir Alman atölyesinde bulunuyordu,aynı zamanda yemek konusunda çeşitli kolaylıklara sahipti.
Birbirimizi bulmakla sınırsız bir mutluluk içerisindeydik.Fakat ben şiddetli açlıktan muztaribtim...
Memleketlim durumumun tahammül edilmezliğini tahmin etti ve ilk sorusu bana nasıl yardım edebileceği oldu.
'Üç gündür açım...' oldu cevabım.Memleketlim Almanların yanında çalıştığından,her gün yemek ve çay almaya hakkı olduğunu belirtti ve eğer benim için uygunsa o günkü yemeğini benimle severek paylaşacağını söyledi.
Yemek sırasında,memleketlim neredeyse duyulmayacak biçimde:'Sana karşıdaki dağların ve ovaların hüzün veren manzarasını göstermek isterim,' dedi.
Yemeğimi ancak bitirmiştim ki beni büyük bir dikkatle ilerletti.Çalıların arasından sürünerek bir yüksekliğe ulaştık...Ve önümüze korkunç bir manzara açılmıştı.
Onbine ulaşan karabahtlı Ermeni,neredeyse tamamı kadın,kız ve çocuklar,çok kötü bir hâldeler...
Büyükler taş kırıyor,yeni yapılacak demiryolu hatlarının sağlamlaştırılması için.Sekiz-on yaşında çocuklar,ellerinde tek tek sepetler,kırılmış taşlarla dolu,belirli bir noktaya doğru acele ediyorlar ve ağır yüklerini oraya boşaltıyorlar...
Yorgun ve bitkin,bu biçareler akşamı açık havada geçiriyorlar,gıda yok,temizlik hiç yok.Ve ciddi bir takip,sert zaptiyeler tarafından.Her birinin azılı bir görünüşü var ve kamçı ve sopalarla teçhiz edilmişler.
'Ölenlerin haddi hesabı yok' diyor arkadaşım.Cesetler belirli bir yere atılıyor,üzerlerinde devamlı akbabalar uçuyor,akşamları ise sırtlanlar geliyor...
Ve akıl almaz bir hiddetle bu canavar nöbetçiler,kafatası ve kemiklerden kuleler yapmışlar,âdetâ sadakatlerinin kanıtı olarak [bu kuleleri] Sultan'ın barbar hükûmetine sergiliyorlar.
İstanbul'dan ayrıldığımdan beri türlü türlü vahşetlere şahit olduğum doğru,fakat bu kesinlikle en korkuncu ve iğrenciydi.Bu dehşetli manzaranın sarsıcı etkisi altında arkadaşımdan ayrıldım.Yoldaşlarımla beraber,yolumuza,İslahiye'ye kadar devam ettik ve orada tehcir edilenlerin büyük bir kalabalıkla toplandıklarını gördük.İslahiye'den sonra Halep'e vardık,orada istasyonda onbeş gün kalmak zorunda kaldık.Neredeyse her gün,sayısız milletdaşım asker akrabaları hakkında bilgi toplamak umuduyla beni arar,bulur,çevremi kuşatırlardı.
Bu zavallıları teselli edecek ne diyebilirdim?Her tarafta ölüm yükseliyor ve bitmeden Ermeni yaşamları biçiliyordu...
Halep'te,Tarsuslu bir Ermeni ileri geleninin davetine cevaben,bir dokuma atölyesini ziyaret ettim.Bütün çalışanlar tehcire uğramış ve dul kalmış kadınlardı...Ve şimdi,bir parça kuru ekmek için çalışıyorlar,sevdiklerini katleden canavarlar giyinebilsinler diye barındırılıyorlardı.
Fakat bu ıstırâp yığınına,en korkunç adâletsizliğe,en iğrenç sefalete karşı,o helâk hâldekiler işlerine sıkıca sarılmışlar,yaşamanın,hayatta kalmanın güçlü inancıyla donanmışlardı,çünkü Lusavorich'in fenerinin ışığı Aragats (Alagöz)'ın kibirli tepesinde parça parça ışıldıyordu ve Ermeniliğin kurtuluşunun gündoğumu emin bir şekilde parlayacaktı!.." (Harutyun Karanfilyan,"Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı")

***

Onbaşı Harutyun'un anıları,onun hem bir asker hem de Birinci Dünya Savaşı sırasında orduda olan bir Ermeni olarak birden çok "savaşta" aynı ânda mücadele verdiğini gösteriyor.Aynı zamanda bu anılar Harutyun'un,Cihan Harbi'ni ve Tehciri nasıl hatırladığını ve yeniden inşâ ettiğini de tartışmaya açıyor.

"Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı"ya Ermeni Tehciri'nin ellinci yılında bir anma etkinliği olarak Beyrut'ta yayınlanmış hacimli bir Houshamadyan (Anı kitabı)'da rastladım.[6] Anının sahibi Harutyun Karanfilyan hakkında kendisinin aşağıda çevirisini bulacağınız [yukarıda çevirisini bulduğunuz -okurun notu] metinde bize sunduklarının dışında bir bilgiye ne yazık ki ulaşamadım.[7] Ama bu eksikliğin tarihçilere bazı varsayımlarda bulunacak bir alan sağladığı da bir gerçek.Asker anılarının hem birer edebî eser olmaları hem de birçok kaynakta bulunmayan bilgileri içermeleri bu alanı yaratıyor.[8]

Bu anı kesitini yayınlamaktaki çeşitli amaçlarıma geçmeden önce,bir noktanın altını çizmekte fayda görüyorum:Harutyun'un diğer binlerce Osmanlı Ermenisi gibi Tehcir sırasında orduda bulunması,detaylarını bilmesek de,bu hikâyeyi anlamayı ve anlatmayı önemli kılıyor.Osmanlı ordusundaki Ermeni askerler hakkında "Yüzbaşı Torosyan tartışması" adıyla bilinen akademik tartışmadan sonra giderek gelişen bir literatür olduğunu,okuduğunuz bu dergi dâhil,birçok yerde bu konunun incelendiğini biliyoruz.Dolayısıyla bu yazı genel anlamda o literatüre bir katkı sağlamayı amaçlıyor.[9] Bunun dışında Harutyun'un bir onbaşı olması,düşük rütbeli Osmanlı askerlerinin sesinin tarihyazımındaki yokluğunda,bu kısa anıyı daha da önemli hâle getiriyor.[10]

Bunların dışında bu yazıda Harutyun'un anısından hareketle birbiriyle bağlantılı iki amacım var.Bunlardan birincisi bu metnin belgesel niteliğinden hareketle,bazı gözlemlerde bulunmak.Harutyun'un Ermenilere karşı kitlesel şiddetin bir parçası olarak zorla çalıştırılan kadınlara dair kısa ama değerli gözlemleri,bu az incelenmiş konu hakkında bilgi verdiği için önemli.Diğer nokta ise Paul Fussell'in klâsikleşmiş "Cihan Harbi ve Modern Hafıza" eserinde belirttiği üzere savaş anılarının,sık sık gözden kaçırılsa da aslında edebî anlamda "kurgu" metinler olmaları.[11] Burada kurgu olma hâli,bu metinlerin hayal mahsulü olmalarına değil,yazarın hatırlama süreçlerine işaret ediyor ve metnin bu süreçlerin sonucu olarak belirli şekillerde inşâ edilmelerinden kaynaklanıyor.Dolayısıyla Harutyun'un anısını ve diğer asker anılarını,kurgusal ile belgesel,yani edebiyât ile tarih arasında sıkı bir ilişki olduğunu akılda tutarak okumamız gerektiğini düşünüyorum.Böylece toplumdaki güç ilişkilerinin kurgu üzerine etkisini ve kurgunun belgesel olanı hatırlamak,tekrar inşâ etmek ve temsil etmekteki rolünü inceleyebileceğimizi iddia ediyorum.Yazının devamında bu iki ana nokta üzerine görüşlerimi ve bu kısa anıdan hareketle Onbaşı Harutyun'a dair neler bilebileceğimize dair gözlemlerimi (daha doğrusu varsayımlarımı) aktarıyorum.Harutyun'un anısının çevirisini bir sonraki sayfada [yukarıda -okurun notu] sunuyorum.

Harutyun'un anısı I:Yazar

Bu kısa anıdan,anı parçacıkları demek daha doğru olabilir,Onbaşı Harutyun'a ve savaşa dair neler öğrenebiliriz ve bunların anının kurgusuyla olan ilişkisi nedir?

Öncelikle Harutyun'a dair çok az şey çıkarabileceğimizi itiraf ederek başlamalıyız.İntilli'de karşılaştığı memleketlisi askerin Manisa'ya bağlı Kırkağaçlı olması ve Harutyun'un ona öyle hitap etmesi o bölgeden geldiğini,muhtemelen de bu köye yakın Akhisar ya da Kasaba gibi bölgedeki daha büyük bir şehirden olduğu sonucunu çıkarabiliriz.Memleketlisi Ermeni'nin Rumca bilmesi ve istasyona Rum arkadaşlarının sayesinde girmiş olması,Tehcir öncesi Rum ve Ermenilerin beraber yaşadığı böyle bir bölgeden gelme ihtimâlini daha da kuvvetlendiriyor.

İkinci olarak Harutyun'un onbaşı olması,belki okuma-yazma bildiğini gösterirken yüksek eğitim almadığına delâlet edebilir.Aksi takdirde eğitimli Osmanlı Ermenileri gibi yedek subay olarak görev yapması daha akla yatkın gözükmektedir,bununla alâkalı olarak eğitimli Ermenilerin,sayılarını bilmesek bile seferberliğin ilânından sonra yedek subay olarak orduya alındıklarını aklımızda tutabiliriz.[12] Yalnızca elimizdeki bilgilerin kısıtlığında şimdilik bunun Tehcir'den önce olduğunu ve ve İstanbul'daki Ermenilere mahsus bir durum gibi gözüktüğünü de belirtmek isterim.Yakın zamanda yayınlanan başka bir Ermeni asker anısından,göreceli olarak iyi eğitim almış bir Sivaslı Ermeni olan Yervand Aleksanyan'ın Sivas'ta yedek subay yapılmadığını,önce bir imâlâthânede çalıştırıldığını,daha sonra da anısında yazdığına göre -ihtida ile ölüm arasındaki tercihinden sonra- Yusuf Ziya adıyla,İstanbul'a yedek subaylık eğitimine gönderildiğini öğreniyoruz.[13] Ermeni askerlerin ordudaki tecrübelerine dair bilgimizin noksanlığına istinaden genellemelerden kaçınsak da,en azından Ermenilerin geldikleri şehirlerin ve gönderildikleri orduların bu tecrübeleri belirlediğini ve bunları göz önüne alarak farklı sorular sormamız gerektiğini söyleyebiliriz.[14] Başka bir ifade ile Ermenilerin tecrübelerinin yeknesak bir deneyim oluşturmadıklarını unutmamalıyız.[15]

Bunun dışında,Onbaşı Harutyun'un memleketlisinin Rum arkadaşları aracılığıyla iş bulmuş olması ve Harutyun'a yardım etmesi orduda çeşitli gayri-resmî kişisel ağların önemini göstermesi açısından önemli,zaten hayatta kalan bazı Ermenilerin anılarında,Müslüman-Türk devlet görevlilerini de içeren çeşitli sosyal ve kişisel ağların varlığı göze çarpıyor.[16] Anıdan hareketle varlığına dair yorum yapabileceğimiz böyle bir ağ da gayri-resmî iletişim ağı.1916 sonbaharında Tehcir'in vahşetinin haberlerinin Harutyun gibi düşük rütbeli bir askere ulaşmış olması da kayda değer bir nokta.Bunda Harutyun'un iletişim ve haber kanallarının kısıtlandığında daha da önem kazanan söylenti ve rivayet ağlarının merkezlerinden olan İstanbul'da bulunmasının etkisi olduğu sonucuna varabiliriz.Yine levâzımatçı olmasının onun ordu-dışı iletişim ağlarına erişimini sağladığını düşünebiliriz.Harutyun'un anısı bize bu konularda dolaylı bilgi verse de ordudaki düşük rütbeli askerin savaş sırasında neyi,ne kadar,ne zaman ve nasıl bildiklerine ve bildiklerini nasıl anlamlandırdıklarına dair soruların da önemine işaret ediyor.

Harutyun'un anısı II:Belgesel bir metin olarak anı

Harutyun'un anısına belgesel bir metin olarak yaklaştığımızda,bu anının Tehcir sırasında zorla çalıştırılan ve emekleri sayesinde hayatta kalabilen Ermeni kadınlar hakkında bize farklı bilgiler verdiğini görüyoruz.Bunlardan ilki,yani demiryolu hattında zorla çalıştırılan kadın ve çocukları farklı eserlerden takip ve bir ölçüde teyit edebiliyoruz.Raymond Kévorkian 1915'in sonlarından itibaren bölgede demiryolu çalışmalarında kullanılmak üzere toplam 20.000 Ermeni'nin olduğunu,zanaatkâr ve işçilere ailelerini de yanlarına alma izni verildiğini belirtiyor.[17] Ama 1916 yazından itibaren bu kalabalık Ermeni gürûhunun İstanbul'un dikkatini ve hiddetini çektiğini,tehcir edilmelerine dair emirler geldiğini ve bu emirlerden sonra Haziran ayında 2900 Ermeni'nin tehcir edildiğini de biliyoruz.Bu,demiryolu inşâatında çalıştırılan önemli sayıda Ermeni'nin bölgede kaldığını gösteriyor.[18] İstanbul'daki yetkililerin orduyu bu miktarda iş gücünden alıkoyacak olan bu kararını ekonomik ve stratejik açıdan meşrûlaştırmak için de Kût'ül Amâre'den esir alınan Britanya ordusu askerlerini demiryolu inşâatında kullanmayı tartıştığını belirtmeliyiz.[19] Harutyun'un da rastladığı esirlerin bunlar olma ihtimâli çok yüksek.Bunlardan hareketle Harutyun'un İntilli'deki Ermeni kampı için verdiği 10.000 rakamı mübâlâğalı dururken,kadın ve çocukların varlığı ve iş gücünden faydalanıldığına dair söyledikleri ise akla yatkın görünüyor.Hattâ İntilli'de yetimhâne açacak kadar Ermeni çocuğun olması durum hakkında daha net bir fikir veriyor.[20]

Harutyun'un Halep'teyken ziyaret ettiğini söylediği dokuma imâlâthânesi ise Tehcir'in bir parçası olarak kadın emeği sömürüsünün başka bir tezâhürü olarak ortaya çıkıyor.Harutyun'un ziyaret ettiği imâlâthânenin,hayatta kalan Ermenilerin bulunduğu IV. Ordu mıntıkasında birçok yerde ordunun ihtiyâçlarını karşılamak amacıyla kurulan işletmelerden bir tanesi olduğu aşikâr.[21] Bu ve benzeri imâlâthânelerde Ermeni kadın ve çocukların,hayatta kalmalarının karşılığı olarak çalıştıklarına dair çeşitli anlatılar mevcut.[22]

Ermeni kadınların zorla çalıştırılmalarına dair bu bilgi kırıntıları hem Amele Taburları dışında zorla çalıştırılarak emekleri sömürülen Ermenilerin varlığına hem de kitlesel şiddetin cinsiyet boyutuna dair bize önemli ipuçları veriyorlar.[23] Ermeni kadın emeğinin bu şekilde sömürülmesi,savaş sırasında girift etnik kimlik,cinsiyet ve sınıf arasındaki ilişkilere dair,başka bir çalışmada belirttiğim üzere Cihan Harbi sırasında cephe gerisinde kolektif şiddet,emek ve cinsiyet üzerine birçok soru sormamıza imkân sunuyorlar.

Harutyun anısı III:İnşâ edilmiş bir metin olarak anı

Peki bu bilgilerin Onbaşı Harutyun'un kısa metninin kurgusuyla olan ilişkisi nedir?Bu soruya metindeki belgesel nitelikteki verilerin birçok asker anısında rastlanan ve Hristiyanlıkla da yakın ilişkileri olan üç kademeli romantik bir anlatının öğeleriyle olan ilişkisine atıfla cevap verebiliriz.Ayrıca bu anlatının Tehcir sırasında bir hayatta kalma mücadelesi olarak bir esaret-kurtuluş anlatısı olduğunu da aklımızdan çıkarmamalıyız.Bunların ilki,yani üç kademeli romantik anlatı,Fussel'e göre masumiyet,düşüş ve kurtulma ya da asker anılarında görülen şekliyle,talim,muharebe ve tekrar doğumdur.[24] Harutyun'un anlatısının genel anlamda bu alışılmış anlatım yapısının ana hatlarını,yani İstanbul'dan yapılan yolculuk sırasındaki zorluk,gözlemlediği üzere Ermeni kadınların ve çocukların durumu ve kurtuluşa giden yol olarak takip ettiğini ve çeşitli yollarla kuvvetlendirdiğini söyleyebiliriz.Tabiî ki bunu söylerken bir Ermeni (asker) olmasına bağlı olarak bu yapıdan farklılık gösterdiğini de aklımızdan çıkarmamalıyız.

Harutyun'un Galiçya'ya gönderilmeyi beklerken İstanbul'da geçirdiği günler,masumiyet dönemini oluştururken,bunu "muharebe" takip ediyor.(En azından anının elimizdeki bölümünde) Harutyun aktif olarak savaşmasa da,anı,Harutyun'un savaşın şartlarından etkilendiğinin altını çiziyor.Metin boyunca iki temel bedensel acıyı,açlık ve bitkinliği,birden fazla kez dile getirmesi,bunların Harutyun için önemini ve hafızasındaki yerini göstermesi açısından önemli görülebilir.Ama bunun dışında,Harutyun'un karşılaştıklarıyla da ilişkisini bu kavramlar üzerinden kurması ve onları öyle betimlemesi,bu fiziksel hâlleri,anlatının temel unsurları hâline getiriyor.Britanyalı savaş esirlerine ekmek için gitmesi ama "zavallılar bizden daha berbat bir hâlde bırakılmışlardı" diyerek yaşadığı hayal kırıklığı;rastladığı memleketlisinin yemeğe ulaşımındaki kolaylığı vurgulaması ve yine arkadaşının nasıl yardım edebileceğine dair sorusuna verdiği ilk cevabın "üç gündür açım" olması,ordudaki rütbesiz askerlerin savaş tecrübelerini ve katlandıkları zorlukları göstermesi açısından şüphesiz ki önemliler.Harutyun'un savaş tecrübesini bu şekilde hatırlaması ve anlatısını bu şekilde inşâ etmesi ise Cihan Harbi sırasında her asker gibi Harutyun'un da,Janet Watson'un Cihan Harbi'nin Britanya edebiyâtındaki savaş tecrübesi ve hafıza üzerine olan incelemesindeki ifadesini kullanırsak,"farklı muharebelerde savaştığı"nı gösteriyor.[25] Harutyun savaşını cephede ölmenin korkusu yerine -ya da en azından bunun yanında- açlık ve bitkinlikle mücadele olarak tanımlıyor.

Harutyun Ermeni kadınlara dair yaptığı gözlemlerde ise onların durumunu yorgunluk,açlık ve esirlik üzerinden betimliyor;özne değiştiğinde anlatının yapısı da değişiyor.Buradaki anlatının daha çok bir esaret (captivity) anlatısı olarak karşımıza çıktığını söyleyebiliriz.Bu yazın türünün ana öğeleri olan vahşilik ve barbarlık karşısında varolma ve kurtuluş,özellikle de kadının saflığını ve dirayetini koruması,Harutyun'un anlatısının da ana unsurları.[26]

Bununla beraber Harutyun'un farklı esaretleri anlattığını da belirtmemiz gerekiyor.Demiryolu için çalışan kadın ve çocuklara dair,"Yorgun ve bitkin,bu biçareler akşamı açık havada geçiriyorlar,gıda yok,temizlik hiç yok.Ve ciddi bir takip,sert zaptiyeler tarafından.Her birinin azılı bir görünüşü var ve kamçı ve sopalarla teçhiz edilmişler" şeklindeki anlatı ile imâlâthâneye dair,"Bütün çalışanları tehcire uğramış ve dul kalmış kadınlardı...Ve şimdi,bir parça kuru ekmek için çalışıyorlar,sevdiklerini katleden canavarlar giyinebilsinler diye barındırılıyorlardı" şeklindeki anlatıların ikisinin de temelinde Ermeni kadınların yaşadığı "farklı muharebeler" var.

Burada önemli bir nokta ise,Ermeni kadınların yaşadıkları zorlukların,Harutyun'un gözünde zaptiye denetiminde de Ermeni müteşebbisin altında da olsa farklı seviyelerde devam ediyor olması.Harutyun bu iki anlatıyı art arda koyarak,Tehcir'in yarattığı ortamda ortaya çıkan farklı sömürüler arasında okuyucunun hiç de zor olmayan bir bağ kurmasını sağlıyor.Hem de bu esaretten sonra gelecek bir kurtuluş beklentisinin altını çizerek.

Harutyun kısa anısını şöyle bitiyor:
"Fakat bu ıstırâp yığınına,en korkunç adâletsizliğe,en iğrenç sefalete karşı,o helâk hâldekiler işlerine sıkıca sarılmışlar,yaşamanın,hayatta kalmanın güçlü inancıyla donanmışlardı,çünkü Lusavorich'in fenerinin ışığı Aragats (Alagöz)'ın kibirli tepesinde parça parça ışıldıyordu ve Ermeniliğin kurtuluşunun gündoğumu emin bir şekilde parlayacaktı!.."

Savaşın dinî öğelerle açıklanması ve en dipsiz karanlıktan sonra ilâhî kurtuluşun gelmesi de şüphesiz ki savaş anlatılarının en temel öğelerinden birini oluşturuyor.[27] Ermenistan'da bulunan Aragats Dağı'na yapılan vurgu ve "Ermeniliğin" bir soyut isim olarak kullanılması kurtuluşun bir millet olarak,hem etnik ve dinî hem de toprak üzerinden tanımlanan hâliye,bütün Ermenilere geleceğini belirttiği aşikâr.Ama bu kurtuluşu kadınların bireysel inançlarının ve dirayetlerinin sağlayacak olması,milletin varoluşunun onların hayatta kalmasına bağlı olarak sunulması,kadın bedeni ve Ermeni toplumunun yeniden doğuşu üretim ve üreme arasındaki bağlantıyı göstermesi açısından oldukça önemli ve Lerna Ekmekçioğlu'nun kitabında altını çizdiği Ermeni kadınının savaş sonrasında ulusun tekrar inşâsındaki merkezî rolüne dair görüşlerini destekliyor.[28] Son olarak,metnin kurgusal yapısına dönersek,Harutyun'un kurtuluşa dair inancının,anlatısının asker anısı anlatılarında yaygın olarak görülen düşüş ve kurtulma (ya da tekrar doğum) ile esaret anlatısındaki kurtuluşu birleştirmesine imkân tanıdığını söyleyebiliriz.

Bu kısa anıda Harutyun'un kendisi hakkında bilgi vermemesinin ve katıldığı muharebelerden bahsetmemesinin şüphesiz ki bir önemi var.Bunlar satır aralarından çıkardığımız bilgi kırıntıları dışında,bu bireysel metni (ego-document) birçok asker anısından ayırıyor.Ne yazık ki anlatılanlar kadar önemli olan bu yokluklara dair sorular sormak için de yeterince bilgimiz yok.Muharebeye katılmamış mıydı,katılmış ama hatırlamak ve aktarmak mı istemiyordu,Tehcir ve kitlesel şiddet üzerine olan bir kitapta Osmanlı ordusuna yaptığı hizmetlerden bahsetmek istememiş ya da en azından kadın ve çocukların gördüğü şiddeti yazmanın ve hatırla(t)manın daha önemli olduğunu mu düşünmüştü Harutyun? "Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı" başlığını koyarken kederli olmayan anılarının da olduğunu mu imâ ediyordu?Şu ân bu ve benzeri sorulara cevap veremiyoruz.Onbaşı Harutyun'un hem bir asker olarak hem de Birinci Dünya Savaşı sırasında orduda olan bir Ermeni olarak birden çok "savaşta" aynı ânda mücadele verdiğini,Cihan Harbi'ni ve Tehcir'i yukarıda sunduğum şekilde hatırladığını ve yeniden inşâ ettiğini söylemekle ve cevap veremediğimiz soruları düşündürmesiyle yetiniyoruz...

***

1-Ordunun aynı yılın yazından beri Galiçya Cephesi'ne yaptığı sevkiyatın bu beklentideki etkisi muhakkaktır.Bakınız Edward J. Erickson,Ordered to Die:A History of the Ottoman Army in the First World War (Westport:Greenwood Press,2001),s.138-139.
2-16. Tümen,1915'te V. Ordu'ya takviye olarak Gelibolu'ya gönderilmişti daha sonra da Kanal Harekâtı için IV. Ordu'ya katılmıştır.16. Tümen'in Suriye'ye gönderilmesi için bakınız,Edward J. Erickson,Ordered to Die,a.g.e.,s.161.Metinde Türkçe olarak yazılan bu ibare olduğu gibi verilmiştir.
3-Mısır harekâtı ve Cemal Paşa'nın hazırlıklarına dair yeni bir çalışma için bakınız Talha Çiçek,"The Holy War in Syria:Cemal Pasha and the Ottoman Plan to Conquer Egypt in the First World War",War & Society 35 (2016),s.39-53,askerî hazırlıklar için özellikle s.48-52.
4-İntilli,bugünkü adıyla Kozdere,İslahiye'ye bağlı bir köydür.İntilli'deki istasyon 1915-1917 arasında diğer istasyonların inşâsı sırasında ara istasyon olarak hizmet vermişti.
5-Manisa sancağına bağlı Kırkağaç yaklaşık 1.000 Ermeni'nin yaşadığı bir nahiye idi.Tehcir sırasında Manisa bölgesindeki Ermeniler büyük oranda yerlerinde bırakılırken,Kırkağaç'takiler Kasım 1915'te Konya'ya sürüldüler.Bakınız Raymond Kévorkian,Armenian Genocide:A Complete History,(London;New York:I.B. Tauris,2011),s.570.
6-Harutyun Karanfilyan,"Shad Tkhur Hishadag mı Zinvoragan Gyankes [Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı]",1915-1916 Houshamadyan Metz Yegherni,(Beyrut:Zartonk Yayınevi,1965),s.623-624.Houshamadyanlar ile ilgili olarak şu yazıya bakılabilir.Elke Hartmann,"Houshamadyan Projesi:Osmanlı Ermenilerinin Tarihine Yeni Bir Yaklaşım",Toplumsal Tarih 222 (2012),s.8-10.
7-Karanfilyan hakkında bilgi toplama çabalarım sırasında bana yardımcı olan Vahé Tachjian ve Ara Sanjian'a teşekkürlerimi sunarım.
8-Trudi Tate,Birinci Dünya Savaşı'nda Britanya İmparatorluğu'nda yayınlanan savaş edebiyâtına dair incelemesinde,bu eserlerin yoğun sansüre uğrayan gazetelerdeki haberlerden farklı bir gerçeklik sunduğunu belirtmektedir.Trudi Tate,"The First World War:British Writing" içinde The Cambridge Companion to War Writing,(ed.) Kate McLaughlin (Cambridge University Press,2009),s.167.Mehmet Beşikçi de Birinci Dünya Savaşı'na dair anıların incelenmesinde bu ve benzeri sorulardan hareketle askerlerin benlik belgeleri (ego-document) üzerine metodolojik yaklaşımlara dikkat çekiyor.Mehmet Beşikçi,"Tarihyazımında Hatırat ve Günlükler Nasıl Kullanılmalı?:Birinci Dünya Savaşı'na Katılan Osmanlı Askerlerinin Benlik Belgeleri Özelinde Metodolojik Bir Analiz",Toplum ve Bilim 144 (2018),s.255-256.
9-Burada sayıları her gün artan bu çalışmaların listesini vererek yer işgâl etmek istemiyorum.Genel hatlarıyla Bülent Somay'ın derlediği Tarih,Otobiyografi ve Hakikat:Yüzbaşı Torosyan Tartışması ve Türkiye'de Tarihyazımı (İstanbul:İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2015) ve Journal of Genocide Research'ün 17. cildindeki (2017) Taner Akçam,Ayhan Aktar ve Edhem Eldem'in ilgili yazılarının ve referanslarının bu tartışma konusunda okura bilgi verebileceğini belirtmek isterim.
10-Mehmet Beşikçi,rütbesiz askerler arasında okur-yazarlık oranının düşüklüğüne işaret ederek,erlere göre göreceli (daha iyi) eğitim almış ihtiyat zabitlerinin anılarının bu boşluğu doldurmada kullanılabileceğini belirtiyor.Askerî Tarihçiliğin Gayri-Resmî Kaynakları:Asker Anıları ve Günlükleri,Osmanlı Askerî Tarihini Araştırmak:Yeni Kaynaklar & Yeni Yaklaşımlar,(derl.) Cevat Şayin&Gültekin Yıldız (İstanbul:Tarih Vakfı Yayınları,2012),s.98 ve devamı.
11-Paul Fussell,The Great War and Modern Memory,(New York:Oxford University Press,1975.) Mehmet Beşikçi de Birinci Dünya Savaşı'na dair anıların incelenmesinde bu ve benzeri metodolojik yaklaşımlara dikkat çekiyor.Bakınız Mehmet Beşikçi,"Tarihyazımında Hatırat ve Günlükler Nasıl Kullanılmalı?",a.g.m.,s.269-270.
12-Yaşar Tolga Cora,"Hagop Siruni'nin Anıları:Harbiye'de Birkaç Ay",Toplumsal Tarih 253 (2015),s.72-76.
13-Yervant N. Alexanian,Forced into Genocide:Memoirs of an Armenian Soldier in the Ottoman Turkish Army,(ed.) Adrienne G. Alexanian,(New York:Transaction Publications,2017),s.70-71.
14-Erik-Jan Zürcher,Amele Taburları hakkındaki sıkça atıfta bulunulan makalesinde Ermeni askerlerinin tecrübelerinin hangi orduda görev yaptıklarına bağlı olarak değiştiğini belirtir.Bakınız Erik-Jan Zürcher,"Ottoman Labour Battalions in World War I",The Armenian Genocide and the Shoa,(ed.) Hans-Lukas Kieser&D.J. Schaller (Zurich:Chronos,2002),s.192.
15-Rober Koptaş,"Two Pastermadjians across the War Front:Deliberate Silences of Turkish Nationalist Historiography",Fifth Workshop for Armenian/Turkish Scholarship (WATS) "The Boundaries of Genocide:Intentions,Histories,Peoples"da sunulan tebliğ,New York University,14-16 Mayıs 2006.
16-Vahé Tachjian,Daily Life in the Abyss:Genocide Diaries,1915-1918 (New York:Berghahn Books,2017),s.109 ve devamı.Ankaralı bir Katolik Ermeni olan Simon Arakelyan'ın da anılarında benzer ağlara rastlamak mümkün.Bakınız Ankara Vukuatı:Menfilik Hatıralarım,(yay. haz.) Murat Cankara,(İstanbul:Aras Yayınevi,2017.)
17-Raymond Kévorkian, Armenian Genocide,a.g.e.,s.687.
18-Hilmar Kaiser,"The Baghdad Railway and the Armenian Genocide,1915-1916:A Case Study in German Resistance and Complicity",Remembrance and Denial:The Case of the Armenian Genocide,(ed.) Richard G. Hovannisian,(Detroit:Wayne State University Press,1999),s.86-87;Taner Akçam,Killing Orders:Talat Pasha's Telegrams and the Armenian Genocide,(New York:Palgrave Macmillan,2018),s.144 f.
19-A.g.e.,s.688-689.
20-A.g.e.,s.688.
21-IV. Ordu'nun birinci sınıf ikmal malzemesi olan "...yazlık elbise,çamaşır,pamuklu mintan,çorap,kabalak,beylik kundura olup,bunlar ordu bölgesinde açılmış olan fabrikalarda yaptırılmaktaydı" ve Cemal Paşa bu fabrikaların çoğaltılması için bir subayı Avrupa'ya malzeme almaya göndermişti.Bakınız Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi,cilt 4 kısım 1:Sina-Filistin Cephesi,(Ankara:Genelkurmay Basımevi,1979),s.666.
22-Yervant Odian'ın anılarında bu Ermeni kadın ve çocukların çalıştırıldıkları atölyelere dair anektodal bilgiler mevcuttur.Bakınız Yervant Odian,Accursed Years:My Exile and Return from Der Zor,1914-1919,(London:Gomidas Institut,2009),s.400.
23-Vahakn N. Dadrian,"Children as Victims of Genocide:The Armenian Case",Journal of Genocide Research 5 (2003),s.421-438;Katharine Derderian,"Common Fate,Different Experience:Gender-Specific Aspects of the Armenian Genocide,1915-1917",Holocaust and Genocide Studies 19,1 (Mayıs 2005),s.1-25;Matthias Bjørnlund,"'A Fate Worse than Dying':Sexual Violence during the Armenian Genocide", içinde Brutality and Desire:War and Sexuality in Europe's Twentieth Century,(ed.) Dagmar Herzog,(New York:Palgrave Macmillan,2009,s.16-58;Vahé Tachjian,"Gender,Nationalism,Exclusion:The Reintegration Process of Female Survivors of the Armenian Genocide",Nations and Nationalism 15 (2009),s.60-80;Lerna Ekmekcioglu,"A Climate for Abduction,a Climate for Redemption:The Politics of Inclusion during and after the Armenian Genocide",Comparative Studies in Society and History 55:522-553;Vahé Tachjian,"Mixed Marriage,Prostitution,Survival:Reintegrating Armenian Women into Post-Ottoman Cities",Woman and the City,Women in the City,(New York:Berghahn Books,2014),s.86-106.
24-Paul Fussell,The Great War and Modern Memory,a.g.e.,s.129.
25-Janet S.K. Watson,Fighting Different Wars:Experience,Memory,and the First World War in Britain,(Cambridge University Press,2004.)
26-Kendall A. Johnson,"Captivity Narratives",in Oxford Bibliographies in American Literature,(ed.) Jackson Bryer,Richard Kopley&Paul Lauter,(New York:Oxford University Press,2016.) Online erişim: http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/obo/9780199827251-0115
27-David Jasper,"The Bible", içinde The Cambridge Companion to War Writing,a.g.e.,s.62.
28-Lerna Ekmekcioglu,Recovering Armenia:The Limits of Belonging in Post-Genocide Turkey,(Stanford University Press,2016),s.21-52.

*Yaşar Tolga Cora,Bir Osmanlı Ermenisi askerin "çok kederli bir anısı"ndan hareketle savaşa ve anlatıya dair gözlemler,Toplumsal Tarih,Sayı:322,Ekim 2020,s.10-16.