"Ermeniler ve biz"/Hamdullah Suphi (Tanrıöver)*

Zorla gerçekleştirilen her göç,kendisi için öngörülen bölgeye bir sürü sefalet,bir sürü acı,ama bunların hepsinden daha fazla da kin ve düşmânlık getirir.Tıpkı 1293 (1877) yılında olduğu gibi,bu kez de Rumeli'den muhacirler,başlarına gelen felâket ve kovuluşları,katlanmaya mecbur kaldıkları çileleri yüzünden,onlara yerleşim için gösterilen Anadolu köy ve şehirlerine,iflâh olmaz bir intikam hissi getireceklerdir,öyle bir his ki,bu yenilmişlik ve öfke içinde kime yöneleceğini bile anlamaktan acizdir.

Ama şayet biz başımıza gelen felâkete kimin sevindiğini,kimin bunu başımıza getirdiğini bilmezsek ve yüreklerimizde yükselen bu düşmânlık Ermenilere yönelirse,o zaman bu,bizim için yüzkızartıcı bir hata olurdu.

Oysa biz Müslüman ve Türkler,Ermenilerin Osmanlı vatanının refah ve huzuru için ne büyük bir önemleri olduğunu ve bu refah ve huzurun ne denli onlarınki ile bağlı olduğunu çoktan kavramış olmalıydık.Biz Müslümanların kavramış olması gerekirdi ki,bu halkın binbir takibat altında bile ortaya koyduğu verimli çalışma olmasa idi,şimdi köy ve şehirlerimiz çok daha harap,devlet kasamız çok daha yoksul ve yurdumuz bir ucundan öbür ucuna dek çok daha karanlık olurdu ve oralarda şimdi olduğundan çok daha büyük bir sefalet hâkim olurdu.

Başkalarının,kaçan kadın ve çocuklarımızı,gözlerimizin önünde öldürdükleri ânda [1912-1913 Balkan Savaşı),Ermenilerin ordumuza verdikleri askerler,aşılması imkânsız bir kahraman cesâreti ile çarpışıyorlardı ve onların hükûmetimize verdikleri memurlar,düşmân tehdidi altında boşaltılan şehirlerde görev yerini en son terkeden insanlardı.Göçe çıkan yurttaşlara kapılarını açanlar ve "Gitmeyin,ocağınızı dağıtmayın;şu felâket günleri geçene dek beraber yaşayalım" diyenler,onların aileleri idi.

Son Rus-Türk Savaşı sırasında -ki bugünün talihsiz günlerine çok benziyorlardı- diğer Hristiyan halklar özerkliklerini kazandılar.

O zamanlar artık herkes,Osmanlı İmparatorluğu'nun bir kurtuluş şansının kalmadığını,sonunun geldiğini sanıyordu.Böyle bir zamanda bile Ermenilerin Berlin Kongresi'ne sundukları talepler,her tür ayrılıkçı eğilimden ne denli uzaktı!Evet,bunlar öyle bir ölçülülük taşıyorlardı ki,bu bizi bugün de çok derin düşüncelere garketmelidir.

Eğer adil olmak istiyorsak,o zaman,şayet bizim idâremizin zaafları ve lâkaytlığı olmasa idi,Ermenilerin oturdukları toprakları çoktan bir çiçek bahçesine,çiçekler açan bir ülkeye dönüştürmüş olacaklarını itiraf etmek zorundayız.Ve biz şimdi,onların ilerlemelerine sürekli engeller çıkardıktan sonra,tüm bunları yetersiz bulup,nedeni ne olursa olsun,bir de onların tepesine yeni zararlar yığmak istersek,o zaman bu,günâhların en cânicesi olmakla kalmayacak,aynı zamanda bizim ne gerçek dostlarımızı tanımaya,ne de kendi çıkarlarımızı korumaya muktedir olduğumuzun en iyi ispatı olacaktır.

Tevfik Cevded Bey,onu hemen Ermeni Devrimi'nin (1896) ardından ziyaret ettiğimde,bana çok duygulanmış bir sesle şöyle demişti:"Bilmiyoruz,onlara indirdiğimiz her darbeyi,aslında kendi kafamıza indirdiğimizi,onlara vurduğumuz her darbenin,bize daha çok ziyan vereceğini anlamıyoruz.Bizim yaptığımız,ülkemize can veren bir öğeyi imhâ etmekten başka bir şey değildir."

Şimdi,benim gibi aynı okulda (Robert Kolej'de),ister öğrenci,ister öğretmen olarak onlarla birlikte yaşamış ve daha yakın bir temas kurmuş olan herkesin artık duygu ve inancını dile getirmek zorunda olduğu bir zamanda yaşıyoruz.Bizim kapalı ve katı kontrol altındaki okul yaşamımızda,bizimle birlikte yaşayan Rum,Sırp,Bulgar okul arkadaşlarımızdan hiçbiri bize bu kadar yakın değildi,bunlardan hiçbirine gönlümüzü,Ermeni arkadaşlarımıza açtığımız gibi açmamıştık.Yan yana oturup hangi konuyu açarsak açalım,her defasında biz ve onlar arasında öylesine bir rûh akrabalığı,öylesine bir mahremiyet ortaya çıkardı ki,biz bu duyguyu diğerlerine karşı hiçbir zaman duyamazdık.Onlar temiz yürekli delikanlılar ve sevgili dostlardı.Onların davranışlarında öyle bir doğruluk vardı ki,bu hepimizi tam bir güven duygusuna mecbur bırakırdı.

Şanslı bir tesadüf sayesinde yine onlarla birlikte bir okulda bulunuyorum.Benim ders verdiğim sınıflarda,Adana ve Antep'ten gençler birarada.Bu tesadüf için Allah'a teşekkür ediyorum:Onlara faydalı olabiliyorum ve onların acı ve bahtsızlıklarının uyandırdığı vicdân azabını ve sorumluluğun beni de kapsayan kısmını hafifletme fırsatı bulabiliyorum.Bu delikanlılardan neler yapılabildiğini anlamak için,bunların sadece bir yılda yaptıkları ilerlemeye bakmak yeter.Türk dilinde en güzel öyküleri yazabilmeleri ve şiirleri ustaca okuyabilmeleri için bunlara,sadece bir veya iki yıl yeterlidir.

Ben bu gözlemler ile iyice şu inanca vardım:Eğer onlardan yararlanmak istiyorsak bu,vatanımızın varlığı ve gelişmesi için hâlâ mümkündür.Onlar bizim gibi binbir ahlâkî ve hissî moment ile geçmişlerine bağlı değiller ve bu nedenle eğer onları daha yüksek sayıda hükûmet idâremize ve ordumuza alırsak,onlar yeniden inşâ safhasında en yararlı faktörlerden biri olacaklardır.Tıpkı Rumeli'deki Ulahlarda olduğu gibi,Anadolu'da da Ermeniler,Hristiyanlar arasında davranışlarına en büyük güveni duyacağımız tek öğedirler.Sadece İran Devrimi'ne bir bakmamız,sadece bize karşı yürüyen Rus ordularındaki (1877-1878) Ermeni ordu komutanlarına bir bakmamız,onların kendilerini kabul edenlere ne büyük faydalar sağladıklarını,onlara karşı günâh işlememiş olanların,onlardan nasıl yararlandıklarını anlamamıza yeter.

Meşrûtiyet'in ilk günlerinden beri,bu nedenle patlak veren kimi huzursuzluklarda,asla ciddiyet ve sükûnetini yitirmeyenler ve huzur,ilerleme ve toplumun refahına sadık kalanlar sadece Ermenilerdi.Meşrûtiyet'in ilk günlerinde Harbiye Nezâreti'nin önünde bir Ermeni rahip kendini yere atmış ve o toprağı öpmüştü.Koca bir halkın duygularını dile getirmek için ne anlamlı bir sahne!Toprağı öpen bu rahip,bu etkileyici jest ile bütün Ermenileri saran sevinci ilân etmişti,onlar bu Anayasa sayesinde,önceden ellerinden alınmış olan vatanlarıyla yeniden yekvücut oluyorlardı.Bu bizim için sadakatin ebedî bir hatırası,yurtseverliğin bir sembolü oldu.

En nihayet Ermeniler,Midhat Paşa'nın kanıyla suladığı Osmanlılık rüyasına en sadık kalan halktırlar.Ama Ermenilerin gönüllerindeki beklentiler ve kendileri için talep ettikleri en temel haklar ne yazık ki gerçekleşmemişti.Türk basınının,anlaşılmaz ve kavranılamaz bir şekilde kendinin hâlâ saklamak zorunda olduğunu sandığı çok sayıda kötülük,bu halkın başında büyük bir belâ olarak hâlâ varlığını sürdürüyor.Hükûmetin elinde,halka Ermeniler üzerine gerçeği söylemek için sahiden hiçbir etkili araç yok mudur?Anadolu'daki din adamlarımız,Rumeli'deki Hristiyan rûhbanların yaptığı gibi,halka ulusal...

Biz,yüzyıllardır halkımızda birikmiş ve atıl kalmış olan kahramanlık rûhu ve savaşçılık cesâretini,şimdi Ermeni askerinin böylesi muazzam bir şekilde göstermesinden sonra,onun buna bizim yararımıza devam etmesini sağlamak yerine,bize hasım olması için hâlâ eski hatalarımızda ayak direyecek miyiz?..

*Hamdullah Suphi (Tanrıöver),"Ermeniler ve biz",İkdam,17/30 Aralık 1912;Paul Rohrbach,Armenien,Stuttgart:J. Engelhorns Verlag,1919,cilt 1,s.43-45;Serdar Dinçer,Birinci Dünya Savaşı'nın 100. Yılında Alman Dışişleri Belgelerinde "Krupp'un" Bitmeyen "Balkan Savaşı" Sürgün ve Soykırım,1. bs.,Ankara:Favori Yayınları,2014,s.390-392.