Fâil mi kurtarıcı mı:Araplar 1915'te ne yaptı?/Emre Can Dağlıoğlu*

Emre Can Dağlıoğlu'nun derlediği "Arapların 1915'i:Soykırım,Kimlik,Coğrafya" çalışması İletişim Yayınları tarafından yayımlandı.Dağlıoğlu ile kitâbını konuştuk.

Araplar ve Ermeniler ilişkisi,Ermeni Soykırımı çalışmalarında üstüne az çalışılan konulardan biri.Stanford Üniversitesi Târih Bölümü'nde doktora öğrencisi olan Emre Can Dağlıoğlu'nun İletişim Yayınları'ndan çıkan kitâbı "Arapların 1915'i" bu alandaki akademik çalışmaları biraraya getiriyor.Dağlıoğlu böylece simge hâline gelen târih 1915 ve sonrasında Arapların Ermenilerle olan ilişkisini ele alıyor.

Emre Can Dağlıoğlu ile Arapların Ermenilerle olan ilişkisini ve "Arapların 1915'i"ni konuştuk.

-Ermeni Soykırımı tartışmalarında da,literatürde de son dönemde Kürtler ile ilgili çalışmalar arttı.Fakat Araplar konusu hep geride kalmıştı.Bu alandaki boşluğu neye bağlıyorsunuz?

Aslında kitâp tam da böyle bir boşluk hissinden ortaya çıktı.2014 yılında Agos'ta çalışırken,bir tesâdüfle Faiz al-Ghusein'in Soykırım'a dâir tanıklığıyla karşılaştım.Nereye baksam,Soykırım'a dâir bir Müslüman'ın yazdığı ilk anlatı deniyordu.Fakat bir Bedevî asilzâdesi olarak tanıtılan Faiz'i ve bu tanıklığın nasıl ortaya çıktığını araştırmak istediğimde ise çok fazla bir şey bulamadım.Bu konu üzerine çalışanlar Faiz'in anlatısına referanslar vermişler ama onun Müslüman bir Arap olarak neden böyle bir metni yazmış olduğuna pek bakmamışlardı.

-Neden bakılmamıştı sizce?

Bunun önemli ölçüde sözkonusu literatürün Soykırım'ın aktörleri,mekânları ve zamansallığı anlamında kısıtlı bakışından kaynaklandığını düşünüyorum.Literatür,genel olarak Ermenilerin esas olarak yaşadıkları coğrafya olan Anadolu'ya ve hattâ esas olarak İstanbul'daki karar alma sürecine odaklanıyor ve Soykırım'ı belirli bir zaman diliminde olup biten bir olay olarak ele alıyor.Bu da,Soykırım'ı genel olarak Ermeniler ile Anadolu Müslümanları arasında Birinci Dünyâ Savaşı sırasında cereyân etmiş bir meseleye indirgiyor.Bu bakış açısı,Soykırımsonrası'ndaki süreci de sadece Türkiye'yi ilgilendiren bir mesele olarak görüyor.Hâlbuki,Ermeni Soykırımı Savaş sürecinde ve sonrasında tüm Ortadoğu'nun kaderini etkileyen,manda ve ulus-devletlerin kuruluşunda belirleyici olmuş bir mesele.Bu anlamda,daha geniş ölçekte Araplar ile Ermeniler arasındaki ilişkilerin boyutlarına bakmanın önemli olduğunu düşünüyorum.

"Araplık,Kürtlük veya Ermenilik,Dünyâ Savaşı sırasındaki süreçte 'yeniden' inşâ edildi"

-Burçin Gerçek "Akıntıya Karşı" adlı kitâbında bölgedeki Hristiyanları korumaya çalışan Kürtlerin durumunun katliâmlara iştirâk eden,destekleyen ve sessiz kalan büyük çoğunluğa kıyasla okyanustaki bir damla suya eşit olduğunu söylüyordu.Bu kesimin "anlamlı bir azınlık" bile olsaydı sonucun bambaşka olabileceğini de vurguluyordu.Arap toplumunun çoğunluğu için durum neydi?

Aslında,bu sorunun cevabı oldukça çetrefilli ve zor.Hattâ buna kitâptaki makâlelerin bile net bir cevabı yok.Dünyâ Savaşı sırasındaki yoğun şiddet ve sonrasındaki demografik değişim,Ortadoğu için yıkıcı olduğu kadar kurucu bir süreç.Zirâ,bugünkü bildiğimiz anlamıyla Araplık,Kürtlük veya Ermenilik,genel hatlarıyla bu şiddetli süreç sırasında ve sürecin sonrasında -yeniden- inşâ ediliyor.Bu yüzden,dinî ve sınıfsal pozisyonlara,bölgeselliğe ve zamansallığa bakmanın daha önemli olduğunu düşünüyorum.Bu bağlamda,Anadolu ile Suriye,Irak ve Lübnan Araplarının veya göçebe Bedevî aşiretleri ile Osmanlıcı veya Osmanlı'ya isyân eden Sharifî hareketinden Arapların birbirinden çok farklı ve değişken pozisyonları olduğunu varsayabiliriz.Örneğin,kitâpta Anna Aleksanyan'ın bu meseleye kaçırılan veya el konulan Ermeni kadınlar perspektifinden baktığı makâlesinde birçok Arap'ın fâil olarak Soykırım'a iştirâk ettiğini görüyoruz.Aynı şekilde,Keith Watenpaugh'nun makâlesi,Halep'in bazı Osmanlıcı Arap entelektüellerinin Ermenilere uygulanan güvenlik tedbirlerini haklı gören bir pozisyonda durduklarına işaret ediyor.Öte yandan,Narine Margaryan ise Sharifî hareketinin genel olarak nasıl Ermeni yanlısı bir politika izlediğini ortaya koyarken,Şule Can,Antakyalı Arap Alevîler ile Ermeniler arasındaki dayanışma ilişkilerinden bahsediyor.

"Ermenice târih kitâplarında Araplara minnettârlık hâkim"

-Fakat Ermenice anlatılarda öne çıkanlar çoğunlukla Arap toplumunun koruyuculuğu üzerine.Özellikle de Verjine Svazlian'ın "Ermeni Soykırımı" adlı kitâbındakilerde.Bedevîlerin "Ermeni oldukları anlaşılmasın diye saçlarını kestiği,yüzüne dövme yaptıkları" çocuklar da bulunuyor,ailelerin yaktığı ağıtlar da:"Yol ver,Habur,yol ver,geçelim çölü,/Evlâdım cısçıplak Arab'ın köyünde,/Oy anam,oy anam,hâlimiz yaman!/Der Zor çölünde kaldığım zaman..."

Aslında biraz önce bahsettiğim şiddet sürecindeki rollerin değişkenliği şerhimi tekrar düşerek belirteyim ki,genel olarak konuya dâir târihyazımında Araplar kurtarıcı olarak ele alınıyor.Arapça târih kitâpları,Ermenileri sıklıkla ülkelerine büyük katkı sunan ve uyumlu azınlık olarak resmediyorlar.Modernleşmenin mimârları veya Batı medeniyetinin doğru temsilcileri olarak görülüyorlar.Bunun altında,elbette ki,ondokuzuncu yüzyılın sonlarından itibâren hâkim olan ırkçılığın izlerini görüyoruz.Arap entelektüellerin bir kısmı,ırk hiyerarşisinde Türklerin aşağıda olduğunu veya kendilerinin İslâm'ın esas temsilcisi olduklarını vurgulamak için Ermeni Soykırımı'nı araçsallaştırıyorlar.Bu şiddetin sebebinin Türklükten gelen bir barbarlık olduğunu vurgulamaya çalışarak bazı Arapların suça iştirâkini örtbas etmeye çalışıyorlar.Ermenice târih kitâplarında ise Soykırım süreci ve sonrasında gösterilen koruyucu tavırdan ötürü Araplara minnettârlık hâkim.

-Bu hep böyle devam etmiyor değil mi?

Kitâpta Victoria Abrahamian'ın makâlesinde öğreniyoruz ki,Manda yönetimi altında Suriye inşâ edilirken,karşılıklı ilişkiler bu kadar tozpembe değil.Bu durum,Savaş dönemi için de geçerli tabiî ki.

-Kitâp zâten fâil olan Arapların da varlığına yer veriyor...

Ermeni kadınların kaçırılması,alıkonulması,Ermeni çocukların köleleştirilmesi ve kâfilelerin yollarda ve ölüm kamplarında katledilmelerinde elbette ki bugün Arap olarak adlandırdığımız grupların da sorumluluğu var.Fakat öte yandan,Sharif Hussein'in Türklerin elindeki halifeliği itibârsızlaştırmak ve halifeliğin gerçek sahibinin kendisi olduğunu ortaya koymak için Soykırım'ı kullandığını görüyoruz.Ancak bu sadece söylemsel bir araçsallaştırma değil.Sharif Hussein'in 1917'de tüm Müslümanlara Ermenileri kendilerindenmiş gibi korunması çağrısı var.Ardından,kitâpta Margaryan'ın detaylandırdığı gibi,kısa bir dönem Suriye'de Arap Krallığı'nı ilân eden Emir Faisal'ın Ermenilere yönelik olumlu politikalarını görüyoruz.Dolayısıyla,şiddet ânlarında belirli bir grubu belirli bir pozisyona hapsetmenin hatalı olduğunu düşündüğüm gibi,Arapları da olumlu ya da olumsuz bir pozisyona indirgemek de doğru olmayacaktır.

-Hamit Bozarslan'ın makâlesinde İttihatçı düşüncenin dışladığı iki kesim olarak gördüğü Kürtler ve Arapların 1915'teki tutumlarını ne belirliyor?

Genel olarak baktığımızda,bu toplumlar arasındaki ilişkiler,bu ilişkinin getirdiği birikimler ve rekâbetler tabiî ki aynı değil.Kürtler ile Ermeniler çok uzun süre aynı toprakları paylaşmış ve burada oluşan sosyal,siyâsî,dinî,etnik ve ekonomik bagajları taşıyorlar.Bu gruplar içinden çıkan siyâsî oluşumların birbirlerine bakış açısı bunun üzerinden şekilleniyor.Bu anlamda,Kürt-Ermeni ilişkileri bahsinin hâlen daha çok varsayımlara dayalı ele alındığını düşünüyorum ve daha öğrenmemiz gereken çok şey var bence.Bu ilişkiye dâhil olan Anadolu'daki Arapların kimlik inşâsı ise daha çok dinî aidiyet üzerinden,1930'ların sonundaki Antakya meselesi dışında Araplığın bir kimlik olarak çok fazla ön plâna çıktığı bir moment yok.O yüzden,Araplar ile Ermenilerin ilişkileri farklı noktalarda şekilleniyor.Ve esas kitlesel temâsları ise Soykırım sırasında ve sonrasında.Bunu,Samuel Dolbee'nin makâlesinde aktardığı tehcir anlatılarında da görebiliyoruz.Anadolu'nun doğusundan Suriye'ye göç ettirilen Ermeniler bile çölü bir bilinmez ve orada yaşayan insânları daha önce hiç tanımadıkları türden insânlar olarak tasavvur ediyorlar.Burada,bugünkü Suriye ve Irak sınırlarındaki toplama kamplarında,önemli bir kısmı da bölgenin Bedevî aşiretlerinin eliyle büyük katliâmlar gerçekleştiriliyor.Fakat yine de Dolbee'nin ortaya koyduğu gibi çöl ve ona hâkim olan hayat tarzı Ermenilere aynı zamanda bir kurtuluş imkânı da veriyor.Savaş'ın belirli bir noktasından sonra bölgenin İngiliz güçlerinin ve sonra da Sharifî hareketin hâkimiyetinde olan şehirleri de çoğunlukla daha güvenli limanlar olarak görülüyor.

"Kapanmış bir defter"

-Araplar ve Ermenilerin özellikle de Halep'teki ilişkisine de değiniyor kitâp.İlk dönemde zorla evlilikler,tecâvüzler,daha sonra Ermenileri hedef alan 1919 Katliâmı ve bugüne kadar süregelen "Bir parça Ermeni" gibi aşağılayıcı ifadeler olsa da çevredeki diğer toplumlardan çok daha yakın olduğuna işaret ediyor.Birincil kaynaklarda pek çok bilgi olmasına rağmen neden bu zamana kadar öne çıkmadı?

Bir konuşmasında ünlü Ortadoğu târihçilerinden Ussama Makdisi,Ortadoğu târihçiliğinin egemen olmayan toplumlara yönelik şiddeti görmekten ısrarla kaçındığını söylemişti.Soykırım'ın yanı sıra Irak'ta Süryanilere yönelik 1933 Simele Katliâmı'nın veya 1941'de Bağdat gibi büyük bir Yahudi şehrini neredeyse bu nüfustan "temizleyen" Ferhud da çok iyi çalışılmamış ve pek bilinmeyen olaylar.Bunlarla karşılaştırıldığında 28 Şubat 1919'da Arapların Ermenilere saldırarak ciddi sayıda cân kaybına yol açtığı Halep Katliâmı,daha küçük ölçekli bir katliâm ve bu anlamda ön plâna çıkması şaşırtıcı olurdu.Bunun dışında,onlarca Ermeni'nin öldürülmesinden sonra,bu şiddetin fâilleri çok sert bir şekilde cezâlandırılır ve 35 kişi idâm edilir.Halep'te Emir Faisal'dan müftüye kadar Müslüman Arap toplumunu temsil eden her bir üst düzey yönetici bu katliâmı kınar ve Arap-Ermeni ilişkilerine zarar veremeyeceğini defalarca kez dile getirir.Bunun ötesinde,öfke ve hınç kalıntılarını geride bırakma çabası,Halep'teki tüm toplumların katkıda bulunduğu bir kolektiviteye dönüşüyor.Watenpaugh'nun makâlesinde belirttiği gibi,Müslüman din adamları,Yahudi hahamlar ve Hristiyan papazlardan oluşan bir komite,her hafta birinin ev sahipliğinde iyiliğe gölge düşüren bu hâdisenin bir daha tekrarlanmaması için toplanmaya başlarlar ve bu toplantılar uzun yıllar devam eder.Ermeni ileri gelenleri de bu ortak söyleme birlik ve dayanışma mesajlarıyla destek verir ve bu şiddet olayına dâir üretilen ortak kanıyı -şiddeti Türk yanlılarının kışkırttığı- paylaşırlar.Yani,bir yandan,bu katliâm,fâillerinin cezâlandırıldığı,hâkim güçler tarafından onaylanmamış ve onarıcı adımların belirli ölçüde atılmış olduğu bir hâdise.Benzer örnekleriyle karşılaştırdığımızda,bir anlamda "kapanmış bir defter" belki de.

-İlginç noktalardan biri de Kürt-Ermeni ilişkisi olarak Hoybun öne çıkarılsa da Arap-Ermeni ittifakının çok daha erken ve belki çok daha güçlü olması.Bu da bugüne kadarki çalışmaların bir başka eksik parçası mı?

Aslında bu ittifak girişimlerinin kitâbın gelecek çalışmalara kapı araladığı alanlardan birisi olduğunu düşünüyorum.Örneğin,1913'te Paris'te biraraya gelen ilk Arap Kongresi'nde,Osmanlı'daki idârî yapıyı dönüştürme arayışında olan Arap reformistler,Kongre'nin sonuç bildirgesinde Ermenilerin adem-i merkeziyet talepleriyle dayanışma içinde olduklarını belirtirler.Bu maddenin neden ve nasıl o bildirgede yer alabildiğini hâlen net olarak bilmiyoruz.Fakat Şule Can'ın kitâptaki makâlesinde,bu tür siyâsî ittifakların yerel düzeyde de kurulmuş olduğunu görüyoruz.Can'ın aktardığına göre,Hınçakların önemli liderlerinden Agassi,bazı Arap Alevîlerin Antakya'da örgüte yalnızca destek vermediklerini,aynı zamanda üye olduklarını yazıyor hâtırâtında.Bunun dışında,aynı makâleden Samandağ'ın büyük aşiretlerinden Cillilerin de Hınçaklarla işbirliği içinde olduğu ve hattâ 1909'da bölgedeki katliâmın ardından birlikte Antakya'da sosyalist bir devlet kurma plânı yaptıklarını öğreniyoruz.1915'te Ermenilerin meşhûr Musa Dağ Direnişi'ne de Samandağ'daki Arap Alevîlerin lojistik destek verdiğini görüyoruz.

-Kitâpta Arap milliyetçileri ile Ermeniler arasındaki gerginliğe dâir de önemli kırılma noktaları bulunuyor.Öyle ki,"Her Suriyeli bilmelidir ki Ermenilerin tehditkâr varlığı hoş görülmeye devam ederse,Suriye ve Lübnan artık 'Ermenistan' olarak anılacaktır" deniliyor.Bunda Ermenilerin Fransız yönetimine yakın görülmesinin yanı sıra bugün de etkili olan mülteci düşmânlığı etkili mi?Bugün nüfuslarının önemli bir bölümü mülteci olan Suriyeliler arasındaki milliyetçilerin o dönem mülteci olan Ermenilere karşı besledikleri düşmânlıkta başka hangi ifadeler kullanılıyor?

Victoria Abrahamian'ın kitâptaki makâlesinde belirttiği gibi,1919'un ardından Suriye'de kurulan Fransız Manda rejiminin Araplar ile Ermenilerin karşılıklı olarak millî kimlik inşâ etmesindeki etkisi çok büyük.Bu bağlamda,elbette ki,Arap milliyetçiliği için Taşnakların Suriye'deki Ermenilerin kaderini tamamen Fransız Manda gücüne bağlamaya çalışmasının yükselen mülteci nefretinde payı var,fakat bunu aşan bir durum sözkonusu.Suriye'de Fransız Manda idâresi ve Milletler Cemiyeti,ülkedeki kendi misyonlarını meşrûlaştırmak,güvenilir ve kendilerine sadık bir nüfus grubu oluşturmak için Ermenileri demografik ve siyâsî anlamda kullanıyor.Parlamento'nun Fransa yanlılarından oluşması için Ermenilere seçme ve seçilme hakkı veriliyor,yeni Ermeni mültecilerin iskânına karar veriyor ve nihâyetinde Ermeniler vatandaş yapılıyor.Buna karşılık,Arap milliyetçiler de bugünkü Suriyeli mülteci-karşıtı söyleme çok benzer bir diskur geliştiriyorlar.Buna göre,Ermeniler misâfir olarak görülüyor,kaynakları sömürdüklerine inanılıyor ve nihâyetinde Suriye topraklarında bağımsız bir Ermenistan kurulacağı düşünülüyor.Bu dışlayıcı söylemler,aynı şekilde tehlikeli boyutlara ulaşıyor ve 1925'te Suriye'deki Fransa-karşıtı isyânda Ermenilerin Fransız yanlısı oldukları ve isyânın bastırılmasında görev aldıkları dedikoduları Şam'da mülteci kampında 50 kadar Ermeni'nin öldürüldüğü bir saldırıya zemin hazırlıyor.Hâlbuki Abrahamian'ın yazısından öğreniyoruz ki,her zamanki gibi gerçekler bu mülteci-karşıtı söylentilerle uyuşmuyor.Aslında,Fransız kuvvetleri içindeki Ermenilerin sayısı oldukça az ve Ermenilerin önemli bir kısmı isyâna destek veriyorlar.

-Sadece Arap toplumuna yönelik değil,Arapça çalışmalara,birincil kaynaklara da uzun süren bir ilgisizlik bulunuyor.Bunun nedeni ne?

Aslında bunun Türkiye özelinde en büyük ve pratik sebebi Arapça bilen araştırmacı sayısının bir hayli az olması.Fakat bu pratik sebebi aştığımızda bile,genel olarak Ortadoğu târihçilerine baktığımızda,Ermeni Soykırımı'nın politik karakterinin önemli bir engel olduğunu görüyoruz.Zirâ çok önemli bir süre,Soykırım Ortadoğu târihini ele alan kitâplarda önemli bir yer işgâl edemedi.Fakat son dönemdeki çalışmalar gösteriyor ki,Soykırım artık daha genel bir perspektiften ele alınıyor ve Arapça kaynaklar bu anlamda kullanılıyor.Kitâpta Hamit Bozarslan ve Rashid Khalidi'nin yaptığı gibi karşılaştırmalı analizler veya Victoria Abrahamian veya Samuel Dolbee'nin makâleleri gibi bölgenin târihyazımında Soykırım'dan kurtulan Ermenileri özne olarak konumlandıran çalışmaların bu anlamda ufkumuzu genişlettiğini ve benzerlerinin daha net bir fotoğrafa sahip olmamızı sağlayacağını düşünüyorum.

-Kitâpta önemli pek çok birincil kaynak da ilk kez Türkçe'ye kazandırıldı.Üstelik ilginç konulardan biri,1915'in İmparatorluğun diğer unsurlarının kendilerini yok edilme tehdidi altında hissetmelerini göstermesi.Pontuslu Rumların Ankara güçlerine karşı direnişlerine neden olarak Maliye Vekili Hasan Fehmi Bey'in Ermeni Tehciri'ni göstermesi gibi Sharif Hussein'in oğlu Faisal'ın da bu korkuyu işaret etmesi gibi.1915 Arap toplumu için nasıl bir kırılma yaratıyor?

Faisal,Cemal Paşa'ya yazdığı bir mektupta Araplara yönelik sert politikalarından dolayı Arapların artık Türklerden korktuğunu belirttikten sonra açıkça "Milletimin Ermeniler gibi olmasını istemem" diyor.Genel olarak birçok Arap entelektüelinin Faisal'ın hissettiği korkuyu hissettiğini çok net olarak görebiliyoruz.Nora Arissian'ın kitâptaki makâlesinde gösterdiği gibi bu karşılaştırmayı yalnızca Faisal değil birçok Arap ileri geleni yapıyor.Örneğin,ünlü yazar Kahlil Gibran,Ermenilere yapılanın Suriye'de olduğunu ve Ermenilerin kılıçla,Lübnanlıların ise kıtlıkla öldürüldüklerini not düşüyor bir mektubuna.Elbette ki,bu korkuyu doğuran Araplara ve Ermenilere karşı genel olarak yürütülen politikanın niteliksel benzerlikleri.Savaş sırasında tutuklanan Ermeni entelektüeller sürgün yolunda cinâyetlere kurbân giderlerken,Cemal Paşa tarafından yargılanan Arap reformistler Şam ve Beyrut meydanlarında kurulan darağaçlarında asıldılar.Yüzbinlerce Ermeni,kâfileler hâlinde zorla İmparatorluğun güney bölgelerine gönderilirken,siyâsî nüfuzları ve faaliyetleri olmayan 5000 Arap ailesi de politik sebepler gerekçesiyle Anadolu içlerine sürgün edildiler.Seferberlik,Ermeniler için erkeklerin askerlik bahânesiyle alınıp katledilmeleri demekti;Suriye ve Lübnan'daki Araplar için ise kasıtlı olarak aç bırakılmak,korkunç bir kıtlık ve dehşet verici bir çekirge istilâsı anlamına geldi.Fakat yine de bunun tüm Arap entelektüeller için Osmanlı tahayyülünün yıkılması anlamına gelmediğini not düşmek gerekir.Watenpaugh'nun konu ettiği Arap târihçilerin veya Fransa'ya karşı girişilen anti-emperyalist mücâdeleye önderlik eden bazı Arap milliyetçilerinin Osmanlı'yı bir Türk-Arap İmparatorluğu'na dönüştürme inançlarının savaştan sonra da tükenmediğini veya Mustafa Kemâl'in Türkiyesi'yle bir işbirliğinin mümkün olduğuna dâir bir siyâsî vizyona sahip olduklarını biliyoruz.Bu bağlamda,"Millî Mücâdele" döneminde Türk ve Arap milliyetçilerinin dayanışması ve Türkiye'nin Manda Suriyesi'nde bile özellikle Halep üzerindeki siyâsî etkisi dikkate değer husûslar...

*Emre Can Dağlıoğlu,Fâil mi kurtarıcı mı:Araplar 1915'te ne yaptı?,Röportaj:Serdar Korucu,Gazete Duvar,2 Aralık 2021.

https://www.gazeteduvar.com.tr/fail-mi-kurtarici-mi-araplar-1915te-ne-yapti-haber-1543539