Tehcir'le giden.../Tahir Abacı*

Büyükannem şehirden köye "gelin" gelmişti.O yüzden çiftçi dedemin soyuna tepeden bakar,kapısına kervanların top top kumaş yıktığı babası evini anımsatır,"hanedandan" olduğunu yinelerdi.Söz babası evinden açılınca,konu ister istemez "him bir" (temel temele) komşu oldukları Ermenilere gelirdi."Tehcir"in birinci elden tanığı olmuştu.Hattâ o karanlık günde kapıları "zaptiye"lerin tuttuğunu görünce duvardan bitişik avluya atlamış,anneyle kızını bir odada duvarı kazarken görmüş.Yola çıkmadan önce gizledikleri ziynet eşyalarını çıkartıyorlarmış.Vedâlaşmaları acıklı olmuş.Sonra ailenin iki küçük erkek çocuğu büyük dedeme emânet edilmiş.Heybenin bir gözüne birini,bir gözüne ötekini koyarak eşek sırtında gizlice Malatya'nın can damarı olan Derme Deresi kıyısındaki köye getirmiş.Nasılsa "asimile" olmamış,köyde "Gâvuroğlu" olarak çağırılır olmuşlar o iki çocuk.Sülâle gençleri onlara sataşan başka gençlerle kavgalar etmişler.Yaşları ilerleyince bağlarda bahçelerde "ırgat"lık eden iki kardeş,sanırım 1930'lu yıllarda,belki kılıç artığı akrabaların el atmasıyla,Fransa'ya gitmişler."Gidince unutursunuz bizi" diye uğurlanmışlar.Unutmamışlar.1970'li yıllarda bir tanesi otomobiliyle çıka gelmiş,amcamı bulmuş,gençliğinin geçtiği yerlerde dolaşmış.

Yazgıları onlardan farklı olanlar da vardı elbette.Bunlardan birisi,karşı komşumuz Firdevs Bacı'ydı.Gençliğin ve "ideoloji"nin verdiği patavatsızlıkla birkaç kez konuşturmayı denemedim değil,her seferinde yüzünü asıp uzaklaşmıştı.Bir eşref saatinde anneme anlatmış:Merzifonlu imişler.Kalabalık yürüyüşler,tedirgin konaklamalar,hayal meyal anımsanan bir anne yüzü,sonra Malatya'da bulmuş kendisini.Başkaları da vardı,bilinirdi ama onların da ortak özellikleri sessizlikleri,içe dönüklükleriydi.Sadece kötü anılardan ötürü değil kuşkusuz,hâlâ süren "ayrıksı"lıklarındandı,sanki kendi seçimleriymiş gibi o sevimsiz "dönme" lâfının peşleri sıra gelişindendi.Bunlar daha çok öksüz ve yetim kalıp evlâtlık verilenlerdi.Ötekiler,yani "dönmemişler" ise topu topu birkaç sokaktan oluşan "Gâvur mahallesi"ne sığınmışlardı.Çoğu "zanaatkâr" insanlardı.Şehrin nâmlı terzileri,saatçileri,küpçüleri o mahallede yaşıyordu.Annem giysilerini bütün şehrin tanıdığı Satinik'e diktirdiği için,çocukluğumda o mahalleye zaman zaman yolum düşmüştür."Gâvur mahallesi",sadece Malatya'da yoktu kuşkusuz,Ermenilerin yaşadığı coğrafyanın başka şehirlerinde de vardı.Yııllar sonra Mıgırdiç Margosyan'ın Diyarbakır'ın çok renkli kültürünün işdüşümünden tanıklıklar getiren hikâye kitabının adı da "Gâvur Mahallesi" olacaktı.

Ortaokul ve lisede Kevork'lar, Krikor'lar,Simon'lar,Ani'ler ile birlikte okudum.Hrant [Dink] bizden sonraki kuşaktan olduğu için onu tanıma şansım olmadı.Kimileriyle William Saroyan'ın kitaplarını paylaştım.Kimilerinin "muhafazakâr"lığına şaştım kaldım.Örneğin ben ondan doğal bir müttefiklik umarken,Krikor'lardan biri bir gün şöyle payladı beni:"Namazında niyazında diye adamlara 'gerici' deyip çıkıyorsunuz!" Sosyalistlikle küçük burjuva ilericiliğini karıştırdığını,örneğin Türkiye İşçi Partisi'ne namaz kılanların da gelip gittiğini anlatmaya çalıştıysam da ikna olmadı.Ermeniliğini saklayan arkadaşımız da oldu,dobra dobra ortaya koyanı da.Gençliğimin coğrafyasında Kürtler,Zazalar,Aleviler de yanımdan yöremden eksik olmadılar.O yılların kitle sempatisi kazanmış ve üst kimliğimiz olmuş legal sosyalizmi bu tür buluşmaların altyapısını oluşturuyordu.Türkiye sosyalist hareketinde Ermenilerin azımsanmayacak bir payı olduğu da biliniyor.

"İnsan yaşadığı yere benzer"

Kemal Tahir,1930'lu yıllarda cezasının bir bölümünü Malatya Cezaevi'nde çeker.Gerek orada ilk yazımlarını yaptığı "Namuscular" ve "Karılar Koğuşu" adlı romanları,gerek doldurduğu ve sonradan yayımlanan defterler,pek çok ilginç ânı yanında "Tehcir" ile ilgili tanıklıklar da içerir.Cezaevi'nde Diyarbakır,Harput (Elazığ),Adıyaman gibi çevre illerden gelen hükümlüler de bulunduğu için tanıklıkların çercevesi geniştir.Birinci elden ağızlardan aktarılan bu tanıklıklar ürperticidir,insanın içini acıtır.Resmî söylem,"Tehcir" konusunda çıkarılan yasa ve yönetmenliklerin ne kadar "adil" olduğunu savunur,hattâ aykırı davrananların nasıl cezalandırıldığına dair örnekler de sıralamayı ihmâl etmez.Oysa halk arasında "otantik" anlatım "resmî söylem"i anlamsızlaştırır,"Tehcir"in boyutları hiçbir yere sığmaz olur.Öte yandan,ayrıntıları yiğitleme edâsıyla ballandıra ballandıra anlatanın da,"öyle bir şey olmadı!" diye tutturanın da neredeyse aynı kişi,aynı zihniyet olduğunu şaşarak farkedersiniz...

Kimi kitaplarda Osmanlılar döneminde Ermenilerin "millet-i sadıka" (sadık ulus) olarak adlandırılması bir övünç gibi yinelenir,"biz"e çok benzedikleri,"biz"im gibi yaşadıkları örneklenir,"emperyalizmin oyunları"nın,"dış kışkırtmalar"ın bu "sadâkat"i bozduğu öne sürülür.Oysa Edip Cansever'in deyişiyle "insan yaşadığı yere benzer",bir başka millete değil.Anadolu'nun eski sakinleri olan Rumları,Kürtleri,Ermenileri Türklerle benzer kılan Anadolu'nun hayat pratikleridir,yaşadığı yere benzemenin sağladığı ortaklıktır.Bir zamanların sadâkatini anımsatmak,"Biz milliyetçilik yapalım,ama siz yapmayın" demekle eşdeğer.Anadolu'nun Hristiyan halkı,bir yandan konumu ve psikolojisi gereği,bir yandan Avrupa ile bağlar nedeniyle milliyetçilik düşüncesiyle daha erken tanıştı.Avrupa'nın gelişmiş ülkelerinde milliyetçilik,sermaye birikiminin ve burjuva sınıfının yükselişinin bir türeviydi."Yerli sanayi"yi korumak çabası,gümrük duvarlarına duyulan ihtiyaç,orduyu güçlü tutma çabası bu duyguyu ateşliyordu.Gelgelelim,salgın,sanayi zayıf,şartları gümrük duvarları örmeye uygun olmayan ülkelere de bulaşacak,bir iktisadî korunma ögesi olmaktan çıkıp,etnik bir bölünme ögesine dönüşecekti.Bir çeşit "tersten okuma",milliyetçiliğin sanayileşmeyi,ekonomik kurtuluşu getireceğini umma hâli sözkonusuydu.Gelgelelim,gecikmiş milliyetçilik,sanayileşme ve ekonomik kurtuluş bilinci yerine "dürtü"leri,"güdü"leri ateşlemiştir çoğunlukla.

Stefanos Yerasimos'a göre,sanayileşmiş ülkelerin Anadolu'ya mâl ihrâcı,hayvancılık ve tarım yapan Kürtler ile,onların ürettiklerini işleyen,dolayısıyla daha çok şehir ve kasabalarda konuşlanmış Ermeniler arasındaki iş bölümü dengesini bozmuş,mâllar elde kalmış,işsizlik artmış,bu süreç de hoşnutsuzlukları artırmış,etnik çatışmaya dönüşmüştür.Yerasimos,Ermenilerin en yoğun oldukları yörelerde bile azınlıkta olduklarını da anımsatır ve bağımsızlık özleminin imkânsızlığına değinir.Milliyetçiliğin "maceracı" tarafı ulusların başına çok iş açmıştır,ancak bu durum "karşı taraf"ın benzer bir maceracılıkla etnik bloklaştırma yapmasını haklı göstermez.Ermeni milliyetçiliğinin bir yere kadar "eşyanın tabiatı"na da uygun taşkınlıklarına Ermeni cemaati içinden de karşı çıkanlar çok olmuştur;hattâ bu nedenle,Ermeni eliyle hayatını yitirenler görülmüştür.Okumuşu,kültürlüsü,sanatçısı fazla bir toplum olan Ermeniler içinde milliyetçiliği aşan yaklaşımlar ne yazık ki "gürültü"ye gitmiştir.

"Tehcir"in kültüre etkileri

Yaşanan büyük mağduriyet yanında lâfı bile olmaz ama "Tehcir"in Anadolu kültür hayatında doğurduğu boşluklar da hep hissedilmiştir.Örneğin,Malatya,Arapkir,Adıyaman,Harput (Elazığ),Eğin,Erzurum,Divriği,Diyarbakır gibi yerlerde,iki ya da üç katlı,ahşap-kerpiç-balçık malzemesini ustaca birleştirmiş,birbirinden güzel evler görürsünüz.Bunların mimarları çoğunlukla Ermeni ustalardır.Hattâ bazılarının adları hâlâ hatırlanır,söylenir.

Anadolu'da müzik yönünden öne çıkmış kimi merkezler var.Erzurum,Harput (Elazığ),Diyarbakır,Urfa bunların en önemlileri...Bu yörelerin müziğinde Ermenilerin azımsanmayacak katkıları olmuştur.Müslümanlar arasında çalgının "günah" sayıldığı bir dönemde,hemen her Ermeni evinde birkaç çalgının bulunması bu katkının boyutunu açıklar.Sözgelimi daha çok Harput'a özgü,iyisi kartal kemiğinden yapılan "çığırtma"yı Ermeni ustalar yaparmış,Borsik Usta da bunların son temsilcisiymiş.Bu yörelerde kurulan müzik fasıllarının "Tehcir"den sonra aksadığı dile getirilir,çünkü Ermeni icrâcıların yerleri uzun süre doldurulamamıştır.

Anadolu'nun birçok şehrinde olduğu gibi Harput'ta da ondokuzuncu yüzyılda Amerikan,Fransız,Danimarka okulları açılır.Bu okullara gayri-müslim öğrenciler itibar etmiştir.Müslüman gençler bu okullara gitmezler ama bu okullar vesilesiyle başlayan göçe katılmaktan geri kalmazlar,özellikle Amerika'ya göç eden Ermeniler arasına onlar da katılıverirler.Harput fasılları,bu kez ABD şehirlerinde,üstelik Ermeni ağırlıklı olarak kurulur...ABD'nden babasının mezarını ziyarete gelen Harput kökenli bir Ermeni'nin Harput Çınaraltı'nda yanlarına gelerek çok güzel bir maya okuduğunu,bir radyo programında buluştuğumuz değerli sanatçı Muzaffer Ertürk anlatmıştı.

Harput'ta açılan misyoner okullarının ülke dışından gelen öğretmenleri ve yöneticileri şarap sıkıntısı çekmezler.Çünkü tepedeki Harput'un yamaçları üzüm bağlarıyla doludur.Ayrıca "ova bağları" denilen kesimde de üzüm zirâati yapılmaktadır.İshak Sunguroğlu,bu bağların büyük bir bölümünün Ermenilere ait olduğunu ve buralarda çok büyük toprak küplerde şarap ürettiklerini yazar."Tehcir" sonrası bu bağlar bakımsız kalır,"virânelik" olur."Tehcir" Anadolu'nun yaşama kültüründe de boşluklar yaratacaktır.

Basımeviyle en erken tanışan,ilk gazete ve dergileri çıkaran Ermeniler,doğal olarak edebiyâtta da hayli yol almıştı.Ermenice'nin yanı sıra Ermeni harfleriyle ama Türkçe basılmış

metinler de var.Ermeni edebiyâtçılar,Cumhuriyet döneminde "azınlık" statüsünün imkânları içinde daha çok Ermeni yayınlarıyla yetindiler.Başta Aras Yayıncılık olmak üzere çeşitli yayınevlerinin Türkçe'ye yakın zamanda,başka deyişle "geç" bir zamanda kazandırdığı Ermeni yazarların metinleri,eğer ortak bir dil sağlansaydı,yazıldıkları dönem içinde ülke edebiyâtında önemli yerler tutabileceklerini göstermekteydi.Bizi daha bir çok buluşmalar bekliyor kuşkusuz...

*Tahir Abacı,Tehcir'le giden...;(içinde) Kültür gündemi:1915 yılındaki Ermeni Tehciri Soykırım mıydı?,Varlık dergisi,Nisan 2010,s.42-51.