Osmanlı'da Protestan Ermeni basını ve Zabel Yesayan/Murat Cankara*

"Batı Ermenilerinin edebiyatında hiçbir kadın yazar,feminist ve aktivist,araştırmacıların dikkatini Zabel Yesayan kadar çekmemiştir," diye yazmıştı Hasmik Khalapyan 2006 yılında.(1) Gerçekten Zabel Yesayan (1878-1942?) son onbeş yılın Türkiye'sinin de (en azından bir kesiminin) üzerinde en çok konuşulan,hayatı ve yapıtları en fazla merakı celp eden yazarlarından ("kadın yazarlarından" değil) biri.Şüphesiz,bunun kimileri bariz kimileri de anlaşılmak için epey çaba gerektiren nedenleri var.Her ne kadar bu ilginin en azından Türkiye'deki kısmı 2005 yılında düzenlenen "İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri:Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları" başlıklı konferanstaki bilimsel açıdan sorunlu bir bildiriyle başlamış ve yazarla Halide Edib arasında yüzeysel bir karşılaştırmada tıkanmaya eğilimli gibi görünüyorsa da,(2) Yesayan'ın,ismi konjonktür gereği keşfedilerek bir anda parlayan ve akabinde de "ara sıra hatırlanarak unutulma"ya mahkûm edilen yazarlarla aynı kaderi paylaşmadığını ve kendisine yönelik ilginin -hak ettiği düzeyde olmasa da- ardının geldiğini belirtmek gerek.Aras Yayınları'nın ve Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu'nun (BGST) çabaları,Mehmet Fatih Uslu'nun Türkçe çevirileriyle yazıları,Hazal Halavut'un tartışmayı sterillikten kurtararak "tehlikeli" sulara çekme girişimleri bu ilginin belki en öne çıkan örnekleri.(3)

Üsküdar'da başlayan;1895,1909 ve 1915'ten geçen;başarılarla,acılarla ve sürgünlerle virgüllenerek yine bir sürgünde noktalanmış;romanlara sığmayacak bir hayat Yesayan'ınki.Bize mirâs bıraktığı edebiyat güçlü ve zengin.Üstelik -en azından şimdilik- kadın,kimlik,felâket ve tanıklık gibi küresel edebiyat radarındaki en belirgin mevzuları tartışmak için zemin sağlıyor.Dolayısıyla bugün ilgimizi çekmemesi tuhaf olurdu.Bununla birlikte onun eserlerinin,kendisi hayattayken farklı etnik/dinsel kimlikler tarafından nasıl karşılandığı da -erkek otoritesini ve döneminin "ağır yazarları"nı pek de hoşnut etmediği yönündeki gayet anlaşılır ve genel değerlendirme bir yana- ilginç ve önemli bir araştırma konusu değil mi?

Aşağıdaki parça böyle bir tartışmaya vesile olabilecek somut bir örnek sunmak amacıyla seçildi.Bu,Zabel Yesayan üzerine kaleme alınmış iki bölümlük bir eleştiri yazısının ilk bölümüdür.Mihran Hovhannesyan'ın(4) kaleme aldığı bu eleştirinin ilk kısmı,Ermeni harfli Türkçe bir süreli yayın olan Rahnüma'nın [yol gösterici,önder] 30 Nisan 1915 tarihli 18. sayısında,"Muhaberat" üst başlığı altında yayınlanmış.Fiziksel koşullar nedeniyle yer veremediğimiz ikinci kısım ise 7 Mayıs tarihli bir sonraki sayıda yer alıyor.Rahnüma,Protestan Ermeni cemaatinin,İstanbul'daki Bible House tarafından "Haftalık Din,Ahlâk,İlim,Siyâset Gazetesi" alt başlığıyla çıkarılan yayın organıdır.1915 itibariyle gazetenin editörü (imtiyaz sahibi ve sorumlu müdürü) Hovhannes K. Krikoryan'dır ve 16 sayfa olarak çıkmaktadır.Ermeni basını üzerine en güncel iki kaynağa bakılırsa gazete 1911-1914 yılları arasında İstanbul'da,1924-1934 arasında ise New York'ta yayınlanmıştır.(5) Hâlbuki okuyacağınız yazının yayınlandığı tarih,gazetenin en azından 1915'in ilk yarısında da yayına devam ettiğini gösteriyor.(6) Rahnüma'nın Protestan Ermeniler arasında belli bir yaygınlığı olduğunu da,Dr.Avedis Cebeciyan'ın Çanakkale Cephesi'nde Ermeni harfleriyle Türkçe yazarak tuttuğu günlüğüne "22-23 Nisan 1915" başlığı altında yazdığı şu satırlardan çıkarmak mümkün:"Rahnüma'ya bir bend yazdım,'Bir meslektaşımın ölümü' ve [22'si] böylece geçti."(7)

"Ermeni Edebiyatından Zabel Yesayan'ın Eserlerinden" pek çok bakımdan dikkati hak eden bir metin.Her şeyden önce Rahnüma'daki bu yazının,misyoner yayınlarıyla ilgili bazı önyargıları hafifçe de olsa sarsması umulur.Zira bu yayınlar modern Osmanlı/Türk tarihyazımında maalesef hâlâ yalnızca dinsel (bazen de siyâsal) boyutlarıyla ele alınıyor ve değerlendiriliyor.Yazının yayınlanma tarihi,30 Nisan 1915 (tam o sırada ne yapıyordu Yesayan;Hovhannesyan yazısını ne zaman yazmış,gazeteye ne zaman göndermişti;neden,ne kadar haberdardı?) başlı başına bir mevzu.Yazarın niçin bu üç eseri seçtiği de düşündürücü.Belki bu yazıdan yola çıkarak dönemin edebiyat kamusunun dinsel,mezhepsel ve dilsel sınırlarına dair bildiklerimizi de sorgulamamız gerekecek.Nihayetinde,öncelikli olarak Protestan Ermenilere hitap eden (fakat okur kitlesini bununla sınırlayamayacağımız) Ermeni harfli Türkçe bir gazetede yayınlanan,Ermenice edebiyat yapıtları üzerine bir inceleme sözkonusu burada.Tüm bunların haricinde,Hovhannesyan'ın yazısı sadece Ermeni edebiyatını değil Osmanlı edebiyatını da ilgilendiren tartışmalara göz kırpıyor:Gerçekçilik (mahalli rengin,iyinin/kötünün,doğrunun/yanlışın temsili),edebiyata yüklenen (millî) misyon,kadının özgürleşmesi ve elbette,kimliğin asli bir unsuru olarak dil.İşin ironik ve tam da bu yüzden üzerine gidilmesi gereken yanı da,galiba,Yesayan'a yöneltilen bu dil merkezli ve onun modern edebiyat anlayışının çarpıcı bir biçimde gerisinde kalmış eleştirinin Türkçe,yani yazarının deyişiyle "devletin hâkim lisanında" kaleme alınmış olması.

***

Ermeni Edebiyatından Zabel Yesayan'ın Eserlerinden(8)

Yerp al çen sirer,(9) Koğı,Vebı

Digin [Bayan] Zabel Yesayan 1890 tarihlerinde alem-i edebiyatda malûm olmağa [tanınmaya] başlamış ve Darülfünun'a müdavemet etmekle terakki etmişdir.Bundan sonra kendini İstanbol ve memalik-i ecnebiyede intişar eden [yabancı ülkelerde yayınlanan] ğazetalara mekaleler yazmakda buluyoruz ve peyderpey Şnorhkov Martig (Kibar Adamlar),Geğdz Hancarner (Sahte Dehalar),Isgüdari Verçaluysı (Üsküdar'ın Şafağı),Averagneru Meç (Harabeler Arasında) nam eserleri intişar ediyor ve işte kendi silsile-i asarını üç romanların yeni bir cildiyle dahi zenginlendiriyor.Digin Zabel,Ermeni edebiyatı sahnesine yeni kademzen olmuş [adım atmış] deyildir ve kendi huviyyetini ketm etdiyi [gizlediği] takdirde dahi calib uslubu ve parlak resmleriyle en müşkilpesendleri bile kendine dost eder.Biz ise mümaileyhanın ismi etrafında çevrilmiş olan şan u şöhretin baki ve daim kalmasını an-samim-ül-kalb [yürekten] temenni ederiz.

Şu hâlde kendinin yakınlarda neşr etdiyi üç romanları okur iken,bugüne kadar romanının kahremanlarından bazılarının yazma yıkamağa endikleri Kadıköy'den Salacak'a ve Salacak'tan Kız Kulesi'ne kadar kendini takib edersek ve sonra kendinin en böyük romanının aktörlerinin yaşadıkları ve yeni medeniyetin mahva mahkûm etdiyi son nümüneleri yaşatmağa çalışdığı Üsküdar tepesinin zirvesine kendiyle beraber yükselirsek,teaccüb etmemelidir.

1-Filhakika Yerp Çen Sirer (sevmekten dur oldukları [uzaklaştıkları] zeman) nam romanında;Yeranig,kızı Yevpime,nişanlısı Haçadur,ustası Hagopcan Ağa pek mahir bir fırça ile resm edilmişlerdir.Mahalli rengi mükemmeldir ve kendi kahremanlarından ömr maksedlerini ve iç saiklerini tersim etmekle iktifa etdiyi [resmetmekle yetindiği] müddetce,anlerin ahval-ı ruhiyesini nakl etmekde muvaffak oluyor.

Fakat kendi kendini romanın kahremanlarıyla birleşdirmeye teşebbüs etdiyinde veya anlere şahsiyet vererek anlerin ağzından konuşmağa başladığında mesele başkalaşıyor.Romanın muharriresi ve hakiki ademler biribirinden uzaklaşıyorlar,adi kadınların konuş[d]uğu saçma sapanlık ve işcilerin şarlatanlıkları hakikatdan uzak sahtelik halini alıyor.Fakat romandaki aktörlerin konuşduklarının şekli bizzarure [ister istemez] suni olacak idi,zira muharrirenin sinni [yaşı] ve kadınlığı,ehalinin engin tabakalarıyla temasda bulunmasına ve anlerin iç mahallerine giderek anlerin konuşmak usullarını öyrenmesine mani olmuşdır.Şöyle ki,bayağı kelimeler yanında nagâh [ansızın] edebî luğetlere [sözcüklere] tesadüf ederiz ve fikri terakki etmemiş kimselerin uslubları yanında terakki etmiş kimselere mahsus usul-ı ifadeler buluruz.

2-Bu suni lisan ve uslub karışıklığı Koğı (Peçe) nam eserinde daha ziyade teeyyüd ediyor [şiddetleniyor].Bu eserde,İslâm hayatının bize mechul kalmış bir vakıası gözlerimiz önünde resm olunuyor,aktörler arasında Ermenice konuşan hiçbir kimse bulunmayıb cümlesi de devletin hâkim lisanını konuşuyorlar.İmdi Digin Zabel romanını ya başdan başa Türkce yazarak Türk vatandaşlarımızın zaten zengin edebiyatı üzerine yeni,parlak edebî bir cevher ilâve etmeli idi veya da başdan başa cari [kullanılan] lisanı Ermeniceye tahvil ederek ana lisanımız edebî hazinesini tezyid etmeli [zenginleştirmeli] idi.Ermenicede luğet eksik deyildir,binaenaleyh teelifin revişini [akışını] ecnebi istillahlar [terimler] ile kat etmenin [kesmenin] ve Ermeniceyi Türkce kelimelerle noktalamanın manâsı nedir?Aceba Digin Zabel Yesayan Ermeni kariunın [okurların] Asvadz,hayrigıs,dadzgots,yergdoğ kelimelerini anlamazlar mı zann ediyor ki mukabilleri olan Allah,babacığım,örtü,pusula kelimelerini istimal etmeye [kullanmaya] kendini mecbur hiss ediyor?Bu lisan karışıklığından ne Türk edebiyatı ve ne Ermeni lisanı müstefid olur [faydalanır].Fakat her ikisi de müsavi suretde mütezarrur olurlar [zarar görürler] ve bir lisan bir defa bozulursa,anın vasıtasıyla takdim olunan en güzel edebî madde bile hüsnünü zay eder [güzelliğini yitirir].

3-Veb nam eserinde,Kadıköy'de yüksek bir Ermeni ailesine mensub bir oriort [hanımefendi] ile biraderi arasında bazı vukuat cereyan ediyor.Burada lisanın tağyiri Fransızca ile icra ediliyor,meselâ silüet,kanmem [Fr. quand même,"yine de"] gibi kelimelerin istimalıyla oluyor.Kendilerin[in] nakıs [kusurlu] Fransızcalarını ortaya komak arzu edenler bulunsa bile,bu tağyir [bozma] hiçbir suretle tebriye olunamaz [haklı gösterilemez] ve lisanı bir keyfe kurban etmek doğru deyildir.Hususa[n],tağyir edilmiş bir lisanın b[ı]raktığı nahoş teesiri,sevilmiş bir edibenin dudaklarının sihrini [sihri?] dahi izale edemez [ortadan kaldıramaz],çünki edib kendini yaşadan lisanı yaşatmalıdır.

***

Möhterem Diginin,edebiyatın hangı mektebine mensub,muhafazakâr mı yoksa ahrar [hürriyet taraftarı] mı,esgiye mi yoksa yeniye mi tarafdar olduğunu anlamak daha ziyade calib-i merak olacakdır.Aceba klâsik edebiyatın hüsn,hakk ve eyilik mebdesiyle [ilkesiyle] mi beslenmişdir,yoksa her maddeden karışmış olarak senaatı senaatın aşkı içün mi ileri götürüyor?

Yerp al çen sirer,Koğı,Vebı hikâyelerini okuduğumuz zeman nagâhani bir hal karşısında bulunuruz.Filhakika anlerin muharriresi esgi mektebin yükünü silkib atıyor ise de,yeni mektebin bahş etdiyi serbestiden istifade etmeyor ve fikrini merkezlendirmiş olduğu maddenin esiri oluyor ki bundan senaat da mütezarrır oluyor.

İşte bir kadın ki kadınlara karşı silâhlanıyor ve üç yekdigerlerini müteakıb romanlarda [art arda üç romanda] bize göstermeye çalışıyor ki kadınlar Sevmekden dur oldukları zeman neler yaparlar.Fakat bu ne halet-i fikriyedir!Niçün bazen de bize beyan etmeyor ki kadınlar ilelebed sevdiklerinde neler yapmağa kadirdirler?Şair muhabbet hayal eder,dinsiz muhabbet deye nida eder,feylesof muhabbeti tahlil eder,ahlâk muallimi muhabbet vaz eder,Kristian muhabbeti yaşar,beli [evet],muhabbeti ilelebed yaşar.Muhabbeti inkâr etmeklik gibi ğeyr-i tabii bir hâlde ne hususi bir cazibe vardır ki edebî bir teşebbüs içün muvaffakiyet teemin eylesin?

Fakat kendine inanalım mı?Kadın sevmekden dur olduğu zeman dahi bazen sabr etmez mi,afv etmez mi,feda-i nefs [kendini feda] etmez mi ve o nazik mahlûk hakkında demek doğru mıdır ki,meselâ Yevpime kendinin bırakmış olduğu nişanlısının yüzüne karşı arsızcasına ve ğurur ile tebessüm ediyor (s.77) ve yahod Zöher,gelininin başına gelen "belânın menbaı kendisi oluyor" (s.141) veya Arusyag,"bu nefsperest yılan kendi biraderini hiss etdirmeyerek ısırıb,zehirleyor" (s.199)? Binaenaleyh kadın -zevce,valide veya hemşire olsun- hayatın bilcümle hal u keyfiyetleri altında erkek içün mucib-i felâket [felâket sebebi] imiş.Diginin bu fevkelâde ifratını [aşırılığını] tebriye eden ve bizce mechul olan aceba hususi bir maksedi var mıdır?Bu noktayı sonra tedkik ederiz.Mamafih eger bir erkek kadınlara karşı bu kadar ileri gitmiş olsa idi,anın sözünü kadınların namına tevcih edilmiş [yöneltilmiş] bir hakaret deye telakki edecek idik.

***

Fakat bizim bu beyanatımız ifrat deye telakki olunmaması içün,Digin Zabel Yesayan'ın üç yekdigerini müteakıb romanlarını kendi ecza-i mürekkebesine [bileşenlerine bakarak] tahlil ediyoruz ki tahriratın maddesi meydana çıksın.

1-Yerp al çen sirer:Sert yürekli bir kız olan Yevpime,sırf Hagopcan Ağa ile evlenmek ihtimâlına mebni [dayanarak] kendini muhabbetle arayan nışanlısı Haçig'i redd ediyor.Söz aramızda Hagopcan Ağa'nın vakaa birkaç parası var,fakat sinni geçgin,yüzü çirkin ve kaba bir ademdir.İşte Yevpime nışanlısını buna feda ediyor ve Haçig'in son derece iztirabatına tüy ürperdici "vay!..vay!..vay!.."lar ile sey[i]rci oluyor (s.77.)

2-Koğı:Boşanmış bir kadın olan Zöher Hanım,oğlu Hasan'ı,bikes [kimsesiz] Adile'ye zulm etmeye teşvik eder ve böylece zavallı kadının genc yaşında vefatına sebeb olur.Fakat niçün o güzel ve dilber kızın kalbini kırsın,niçün anın hilmiyet ve germiyetli [yumuşak ve ateşli] muhabbetini tahkir etsin (s.141) ve böylece mezburenin [onun] vefatına sebeb olsun?

3-Vebı:Bu roman hakikaten bir romandır.Nefsperest bir hemşire olan Arusyag,hayalperest biraderi Hrant'ın kalbinde ahlâk-i ademi öldürüyor idi.Ve bu teğayyür etmiş olan evlâd,"hiçbir keder hiss etmeyerek ebeveyninden ayrılır ve hemşiresinin yüzünü görmek bile istemez" (s.212.)

***

Dipnotlar

1-Hasmik Khalapyan,"Kendine Ait Bir Feminizm:Zabel Yesayan'ın Hayatı ve Faaliyetleri",Bir Adalet Feryadı:Osmanlı'dan Türkiye'ye Beş Ermeni Feminist Yazar (1862-1933) içinde,(ed.) Lerna Ekmekçioğlu ve Melissa Bilal (Aras Yayıncılık,2006),167.
2-Sunum metni Yesayan'dan yapılan şu çevirinin başında bulunabilir:Zabel Yesayan,Silahtarın Bahçeleri,(çev.) Jülide Değirmenciler (İstanbul:Belge Yayınları,2006);ayrıca bkz. İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri:Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları,(ed.) Fahri Aral (İstanbul:İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2011.) Sunumun eleştirisi için bkz. Hazal Halavut,"Zabel ile Halide",erişim 17 Haziran 2018, https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2018/05/03/zabel-ile-halide/
3-Aras Yayınları yazarın eserlerinin hem Ermenice orijinallerini hem de Uslu'nun çevirisiyle Türkçelerini (Meliha Nuri Hanım ve Sürgün Ruhum,2016) yayınlıyor.Uslu ve Halavut'un çeşitli kitap,dergi ve çevrimiçi ortamlarda yazdıklarının tümünü buraya almak ne yazık ki mümkün değil.BGST'nun kolektif bir çalışma sonucu 2015 yılından itibaren sahneye taşıdığı Zabel isimli oyunun metni ise bu yıl içerisinde yayınlandı:Aysel Yıldırım ve Duygu Dalyanoğlu,Zabel (İstanbul:BGST Yayınları,2018.)
4-Bu satırların yazarı tarafından Hovhannesyan'ın ilgili ayrıntılı biyografik bilgi henüz elde edilememiştir.Öte yandan,Pars Tuğlacı'nın anıtsal çalışmasına bakarak yazarın 1892'den 1922'ye kadar aralarında ders kitabı,sözlükler,politik iktisat üzerine inceleme ve edebî eleştiri de bulunan çok sayıda Ermenice eserinin bulunduğunu belirtebiliriz.Bkz. Pars Tuğlacı,Tarih Boyunca Batı Ermenileri (İstanbul:Pars Yayınları,2004,c.3.)
5-Hasmik Stepanyan,Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası,1727-1968 (İstanbul:Turkuaz Yayınları,2005),596-597;Zakarya Mildanoğlu,Ermenice Süreli Yayınlar:1794-2000 (İstanbul:Aras Yayıncılık,2014),395.
6-Yine aynı kaynaklara bakılırsa Rahnüma günlük ya da onbeş günlük olarak da ve "Din,Ahlâk,Sanat ve Siyâset Gazetesi" alt başlığıyla da yayınlanmıştır.
7-Avedis Cebeciyan,Bir Ermeni Subayın Çanakkale ve Doğu Cephesi Günlüğü,1914-1918,(ed.) Rober Koptaş,(çev.) Takuhi Tomasyan (İstanbul:Aras Yayıncılık,2015),67.
8-Transliterasyonda,büyük ölçüde,Ermeni harflerinin Batı Ermenicesindeki okunuşları esas alınmıştır.Noktalama işaretlerine okumayı kolaylaştıracak ölçüde müdahale edilmiş,bariz yazım hataları düzeltilmiş,imladaki tutarsızlıklar bir-iki istisna hariç olduğu gibi bırakılmış,bazı ekler günümüz kurallarına göre yazılmış,yanlış anlamaları önlemek amacıyla bir-iki yerde sesli harflere müdahale edilmiştir.Köşeli parantez içerisindeki karşılıklar her zaman "tam ve tutarlı karşılıklar" olmayıp,metni ortalama okur için anlaşılabilir kılmak amacıyla yazının bütünü dikkate alınarak yapılan yorumların neticesidir.Dolayısıyla,kolaylıkla "yanlışlanabilirler".
9-Eserin adı Yerp aylevıs çen sirer olmalı.Yazı boyunca yanlış kullanılıyor.Benzer bir şekilde,yazıda değinilen Averagneru meç de Averagnerun meç olmalı.

***

*Osmanlı'da gayrimüslim basından:Osmanlı'da Protestan Ermeni basını ve Zabel Yesayan,hazırlayan Murat Cankara,Toplumsal Tarih,Sayı:295,Temmuz 2018,s.8-11.