Birinci Cumhuriyet esas alınıp İkinci Cumhuriyet'e muhalefet yapılamaz/Prof.Dr.Taner Akçam*

İttihat ve Terakki,23 (24) Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet rejimini kurdu ve bu gün 1909 yılında çıkartılan bir kanunla "Hürriyet Bayramı" olarak kutlanmaya başlandı.Mayıs 1935'te çıkartılan bir kanunla "Hürriyet Bayramı" iptal edildi ve yerini "30 Ağustos Zafer Bayramı"na bıraktı.

Birinci Cumhuriyet'in kuruluş yılı 29 Ekim 1923 ise 1925 yılından itibaren resmî tatil olarak kutlanmaya başlandı.Hâlâ da öyle...

Acaba İkinci Cumhuriyet'in resmî kuruluş ve kutlama günü hangisi olacak?24 Haziran (seçimler),7 Temmuz (İkinci Cumhuriyet'in ilk Meclisi'nin açılışı),9 Temmuz (Erdoğan'ın Meclis'te yemin etmesi) ve 15 Temmuz (başarısız darbe girişimi) tarihlerinden hangisi?Bunların içinde en kuvvetli aday 15 Temmuz.Ama acaba bunun için,bu tarihin hayırlı bir Cuma'ya denk geldiği 2022'ye kadar beklemek mi gerekecek?

Semboller önemlidir.23 Nisan 1920 bir Cuma idi.Birinci Cumhuriyet'in ilk Meclis'i,o gün Hacı Bayram Camii'nde kılınan bir öğlen namazından sonra açıldı.13 Temmuz 2018'de bir Cuma idi.İkinci Cumhuriyet'in kabine üyeleri ile ilk resmî toplantısını o gün yaptı.

Toplantı öncesi,Hacı Bayram Camii'nde kılınan bir öğlen namazıdan sonra,tarihî Birinci Meclis binasında yapılan bir törenle,İkinci Cumhuriyet'in kuruluşu kutlandı.Törende konuşan Erdoğan,"tarihî dönüşümün ilk adımını bu kutlu çatının altında atıyoruz" diyerek,Birinci Cumhuriyet ile "kopuş ve süreklilik" ilişkisi üzerine ilginç bir mesaj verdi.

Tayyip Erdoğan,Mustafa Kemal dersini iyi çalışmıştır

Semboller önemlidir.Erdoğan'ın,Mustafa Kemal dönemini çok iyi incelettiğini ve adımlarını buna göre attığını tahmin ediyorum.Kendi Cumhuriyet'inin kuruluş koşullarının,Birinci Cumhuriyet'in kuruluş koşullarına çok benzediğini düşünüyor.Ve adımlarının Mustafa Kemal'in attığı adımlara benzemesine büyük özen gösteriyor.

Fazla haksız sayılmaz.Şu ânda bölgemizde yaşananların 1918-1923 dönemi ile kıyaslamada hiçbir mahsur yok.Bölgede,başta enerji kaynakları üzerinde kontrol olmak üzere egemenlik alanları savaşına girmiş büyük devletlerin oluşturdukları bloklar ve yerel güçlerin bu bloklara göre konumlanmaları fazlası ile 1918 sonrası dönemi andırıyor.

Bolşevikler ve Putin Rusya'sı ile Mustafa Kemal ve Erdoğan Türkiye'si bir tarafta,karşılarında ise önce İngiltere ve sonra ABD ve Batı bloğu...Ve Suriye Kürtleri sanki Kafkas Ermenilerinin yerini dolduruyor gibi...

Amacım,içinde yaşadığımız koşulların ne kadar çok 1918-1923 dönemine benzediğinin ispatı değil,şu ânı ve geleceği anlayabilmemiz için geçmişe bakmak gerektiği basit gerçekliğinin altını çizmek istiyorum.

Kıyaslamayı bir adım daha ileri götürmek gerek:Sadece içinde yaşanılan koşullar değil,Birinci Cumhuriyet kurucularının bu koşulları okuması,sorunları tanımlamaları ve ileri sürdükleri çözüm önerileri,İkinci Cumhuriyetçilerin koşulları okuma,sorun tanımlama ve çözüm önerileri de birbirine çok benziyor.

Her iki Cumhuriyet de esas olarak,yıkılan bir İmparatorluğun üzerinde,Türklerin neyi ve nasıl inşâ etmeleri gerektiği sorusuyla uğraştı ve uğraşıyor.Ve verilen cevaplar,bölgede büyük bir güç olma arzusu ve ama aynı zamanda bölünme ve parçalanma korkusu cenderesine sıkışmanın ürünü.Büyük,güçlü bir devlet olma ile dağılma korkusunun yarattığı bu gerilimi siyâset yapış tarzının her alanında gözlemek mümkün.

Oluşturulmakta olan devletin güvenlik kaygısının her şeyin merkezinde olduğu bir siyâset üretme tarzı bu.Güvenliği tehdit eden "iç ve dış hainler" buna göre tanımlanıyor ve siyâset esas olarak bu "hainler"in ortadan kaldırılması üzerine kuruluyor.

Suriye politikaları

Benzerliği,en çarpıcı olarak geçmişte ve bugünkü Suriye politikalarında gözlemek mümkün.Tayyip Erdoğan'ın Suriye politikaları,başta CHP olmak üzere lâik-sol kesimlerce,geleneksel politikalardan büyük bir sapma olarak telâkki edilip,saldırılara uğramıştı,hâlâ da uğruyor.

Oysa,Kurtuluş Savaşı yıllarında izlenen Suriye politikaları ile bugünkü Suriye politikaları arasında fazla fark yok aksine büyük benzerlikler var.Birinci Cumhuriyet,kuracağı devletin sınırlarını Misâk-ı Millî olarak ilân etmiş ve ama bu sınırları açık ve net olarak tanımlamamıştı,bu bilinir.

Mustafa Kemal'in,"Menfaatlerimize azami uygun çizdirebileceğimiz sınır hagisi ise,işte o millî sınırımız olacaktır...Kuvvet ve kudretimizle tespit edeceğimiz hat,sınır hattı olacaktır," sözleri sıkça tekrar edilir.

Fakat bu muğlak tarifin ötesinde,"Deyr-i Zor hududu millîmiz dâhilindedir" biçiminde kesin tanımlara da yer verildiği,[Mustafa Kemal,TBMM Gizli Celse Zabıtları,Cilt II,s. 355,Ankara,1985] ve Suriye'ye yönelik politikaların,Suriye ile federasyon veya konfederasyon biçiminde birleşmek biçiminde tanımlandığı pek bilinmez.

[Atatürk'ün Bütün Eserleri,Cilt 5,s.353-354,Kaynak Yayınları.] Oysa 1919-1920'lerde bu anlayışa uygun olarak,Suriye ve Irak'ta gizli örgütlenmeler de dâhil,her türlü askerî ve siyâsî faaliyetler bolca yürütülmüştü.

Eklemek gerekir ki,yukarıdaki sözler,bugünkü Suriye'nin,Ekim 1921'de bir anlaşma ile Fransa'ya bırakıldığı,yani bu toprakların kaybedildiğinin bilindiği koşullarda yapılmakta ve söylenmektedir.

İkinci Cumhuriyet kurucuları,birincilerin bölgeye yönelik izledikleri siyâsî hattın bilincindedirler.Bu nedenle,yaşadığımız koşulların fazlası ile 1920'lere benzediği ve büyük belirsizlikler yaşandığı inancı ile,Lozan ve Misâk-ı Millî tartışmalarını bilerek yeniden açtılar.Kurmakta oldukları devletin sınırlarını mümkün olduğu kadar geniş tutmaya çalışarak Birinci Cumhuriyet kurucularının izinden gidiyorlar.

Tezimi tekrar edeyim:Erdoğan,Birinci Cumhuriyet'in inşâ dönemini çok iyi çalışmış ve incelemiştir ve adımlarını da buna göre belirlemektedir.Bu nedenle,aradaki bu kuvvetli irtibatı ve ilişkiyi görmeyerek,Birinci Cumhuriyet'i savunmayı eksene oturtarak,AKP'ne ve Erdoğan'a [İkinci Cumhuriyet'e] karşı muhalefet yapılacağını zannetmek,eğer cahillik değilse büyük bir siyâsî körlüktür.

Eğer,günümüz Türkiye-bölge sorunlarının,1918-1923 dönemi ile benzerliklerini göremez veya en azından Türk yöneticilerinin durumu böyle kavrayıp,politikalarını buna göre belirlediklerini anlayamazsak,kendisini solcu,demokrat,lâik-ilerici veya liberal olarak tanımlayan çevrelerin içine düştüğü büyük hataya düşülür ve Paris-Berlin hattının ötesine geçemeyen bir siyâsî ufka sahip olunur.

Bu çevrelerin görmesi gereken gerçeklik,Tayyip Erdoğan'a yönelik Batı merkezlerinden gelen her saldırıyı insan hakları ve demokrasi yolunda atılmış derin anlamlı adımlar olarak telâkki edip,sevinç çığlıkları atmaları,onları Batı-liberal emperyalizminin bölgemize yönelik siyâsetlerinin basit bir uzantısı durumuna sokma tehlikesini bağrında taşır.Burada şimdilik uluslararası ilişkilerde genel kabul gören bir kuralı tekrar etmekle yetineyim:Demokratik ülke hükümetleri ve liderleri,diktatörlerden daha çok yalan söylerler!

Her şeye karışan bir devlet ve diktatör

Her iki Cumhuriyet arasında,bölgede büyük ve güçlü devlet olma ile dağılma korkusunun yarattığı gerilim üzerinden siyâset yapma tarzını başka alanlarda da gözlemek mümkün.Güvenlik kaygısının her şeyin merkezinde durduğu böylesi bir siyâset yapmanın doğrudan sonuçlarından bir tanesi de bürokratik ve otoriter devlet kurma ve koruma arzusudur.

Tayyip Erdoğan'a karşı yöneltilen eleştirilerin başında onun,her şeye karışan ve her şey hakkında karar vermek isteyen bir diktatörlük rejimi kurduğu iddiası gelir.Oysa Erdoğan bu konuda da Birinci Cumhuriyet'in kurucu felsefesini devam ettirmekte veya yeniden inşâ etmektedir.

1920'li yıllarda Cumhuriyet Halk Partisi yöneticilerinin İtalyan faşizmini Türkiye için ideal örnek olarak göstermelerini veya 1940'ların ikinci yarısına kadar hiçbir partiye izin verilmemesi ve Meclis'e gelecek her vekilin Mustafa Kemal tarafından atanması gibi gerçekleri bir kenara bırakalım.Sadece,Cumhuriyet gazetesinin 3 Kasım 1930 tarihli başyazısını okuyalım.Birinci Cumhuriyet'in kuruluş felsefesinin en güzel özetidir bu:

"Modern devletin ilk zamanlarında,mazinin hukuk zihniyetinden kendini kurtaramamış bazı milletvekilleri,Avrupa'da devletle milleti iki ayrı yapı şeklinde muhakeme etmişlerdi.Üstünden yıllar geçmiş,yosun bağlamış fikirler ile,bugün iş görmek imkânsız bir şeydir.

Modern devlet tam sözü ile hâkim bir müessesedir.İçilen suya,oturulan yere,tavanın yüksekliğine,pencerenin genişliğine,hulâsa her şey karışır.Modern devlet,zaten her şeye karışmak için kurulmuştur." [Sevan Nişanyan,Yanlış Cumhuriyet,s.31-32,Kırmızı Yayınları,2008.]

Bir diğer büyük eleştiri,Erdoğan'ın yasama,yürütme ve yargının tüm yetkilerini elinde toplayarak bürokrasiyi yıktığı ve devlet geleneğini ortadan kaldırdığıdır.Bu eleştiriye göre Erdoğan,parti ile devlet arasındaki sınırları ortadan kaldırmış ve devlet organlarını partizanca partisinin şubeleri hâline getirmiştir.

Oysa Erdoğan bu konuda da Birinci Cumhuriyet'in felsefesini yeniden inşâ etmektedir.Burada bilinen bir örneği tekrar etmekle yetinelim:18 Haziran 1936 tarihinde CHP Genel İdare Kurulu'nun,Başbakan İsmet İnönü başkanlığında aldığı bir karara göre,CHP'nin genel sekreteri aynı zamanda içişleri bakanı olacaktır.CHP İl başkanları da vali olarak atanacaklardır.Kararla,devlet ve CHP bir ve aynı şey hâline getirilmektedir.

Oysa o gün yürürlükte olan Memurin Kanunu'nun 9. Maddesi'ne göre,devlet memurlarının siyâsî partilere girmesi yasaktır.Dönemin Dâhiliye Vekili olan Hilmi Uran,TBMM'nde,kanunun bu maddesinin değiştirilmesini ve kanunun genelge ile uyumlu hâle getirilmesini ister.Sorun Mustafa Kemal'e anlatılır.

Gerisini Hilmi Uran'ın hâtırâtından dinleyelim:

"Atatürk maddeyi okudu ve biraz düşündükten sonra:'Ben bu maddede değiştirilecek bir şey görmüyorum.Çünkü burada memurların siyâsî cemiyetlere girmemesinden maksat,onların benim partimden [CHP] başka bir partiye katılmaması demektir;bu bakımdan bu madde hattâ faydalıdır ve katiyen değiştirilmemelidir." (Hilmi Uran,Meşrutiyet,Tek Parti,Çok Parti Hatıralarım:1908-1950,s.250.) [Bilgiler için:Ayhan Aktar,http://www.duzceyerelhaber.com/Ayhan-AKTAR/6567-Ataturk-ve-hukuk]

Üçüncü bir Cumhuriyet için

Birinci ve İkinci Cumhuriyet arasındaki benzerlikleri artırmak ve çeşitlendirmek mümkün.Hukuktan özgürlükler konusunda takınılan tutumlara;"ahlâklı bir toplum"un nasıl kurulacağından buna uygun kuşakların nasıl yetiştirileceği konusuna;din-devlet ilişkilerinin hangi esaslara göre düzenleneceğinden sivil-asker ilişkilerinin düzenlenmesine ve dış siyâsete kadar birçok alanda bu kıyaslamalar yapılabilir.

Ve Türkiye akademik dünyası,bunu kolayca yapabilecek entelektüel bilgi birikimine sahiptir.Yapılacak olan,bu alanlarda yapılmış yüzlerce çalışmayı siyâsetin diline aktarmaktır.Buradan konu hakkında bilgi sahibi akademisyenlerimizi aydınlatıcı yazılar yazmaya davet etmek isterim.

İşin özeti şudur:Birinci Cumhuriyet'e sahip çıkarak İkinci Cumhuriyet'e muhalefet yapılamaz.Tayyip Erdoğan'ın İkinci Cumhuriyet'ine karşı çıkmak ve mücadele etmek isteyenler,eğer demokratik,Üçüncü bir Cumhuriyet için mücadele etmek istiyorlarsa,Birinci Cumhuriyet eleştirisini de gündemlerine almak zorundadırlar.Aksi taktirde,Erdoğan'ın İkinci Cumhuriyeti'ne koltuk değneği olmaktan başka bir işlev göremezler.

Birinci ve İkinci Cumhuriyet,Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasına verilmiş benzer cevaplardan ibarettir.Aralarında esasa ilişkin bir fark yoktur.Ve bir başka gelecek,bir başka Cumhuriyet,Üçüncü Cumhuriyet kurmak isteyenler,bu iki Cumhuriyet'e de aynı noktadan eleştirebilecek bir siyâsî duruş sergileyebilmelidirler.

Bu,her iki Cumhuriyet'le "hesaplaşma","yüzleşme" çağrısıdır.

Bu çağrı bir "yıkma" çağrısı değildir,hele "kazanımların yok sayılması" hiç değildir.Sadece yüz yıllık büyük yüzleşmeye,Türkiye'nin bugün karşı karşıya olduğu problemleri yüz yıllık bir perspektiften okumaya çağrıdır.

Önerdiğim yüzleşme çağrısı toplumadır,kendimizedir.Düşüncede radikal bir devrimdir.Ama bunun için önce siyâset zemininin yeniden tanımlanması gerekiyor ve unutmayalım saat zaten 12'yi çeyrek geçmektedir...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Birinci Cumhuriyet esas alınıp İkinci Cumhuriyet'e muhalefet yapılamaz,Ahval,30 Temmuz 2018.

https://ahvalnews1000.com/tr/guncel/birinci-cumhuriyet-esas-alinip-ikinci-cumhuriyete-muhalefet-yapilamaz