Gaydz'ın rolünün de sosyalist düşünce yapısını açıklamaya çalışırken,yeni bir terminoloji geliştirmesi bugün yaygın olarak kullanılan sınıf,sınıf çatışması,proletarya,burjuvazi,tarihsel materyalizm,artık-değer gibi sosyalist düşünce sisteminin temelini oluşturan terimlerin kullanımını yayması olduğu;özellikle bilim alanında yayımladığı çok sayıdaki makalede kullandığı "neolojizm" ile dilin gelişmesine de katkıda bulunduğu düşünülebilir.
Ermeni sosyalistlerin Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyalist düşünce ve faaliyetlerin gelişmesinde önemli bir rol oynadıkları bilinmektedir.Anahid Ter Minassian'ın bu konudaki temel çalışmaları bu rolün geniş kapsamı hakkında araştırmacılara bir fikir sağlar.(1) Fakat onun da belirttiği gibi Ermeni sosyalist yayınların içerik analizi bir yana,envanteri bile hâlâ tam olarak yapılmamıştır.(2) Bu yazıda İkinci Meşrûtiyet döneminde önemli sosyalist yayınlardan biri olan Sosyal Demokrat Hınçak Partisi İstanbul Öğrenci Birliği'nin (SDHP Polsoy Usanoğagan Miutyun) 1911-1914 yılları arasında aylık olarak yayımlanmış dergisi Gaydz'ın (Kıvılcım) ilk bir buçuk yılındaki sayılarının içeriği tanıtılacaktır.
Farklı Ermeni sosyalist ve sosyal-demokrat gruplar ondokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'da,Amerika'da,Kafkasya'da ve 1908 Meşrûtiyet Devrimi'nden sonra da Osmanlı İmparatorluğu'nda yoğun bir faaliyet ve örgütlenmeye girişmişlerdir.Yayıncılık da bu örgütlenmenin önemli bir boyutunu oluşturmuştur.1908'den sonra da Osmanlı Ermeni toplumunun siyâsî temsil hakkını barındıkları iddiasıyla Ermeni sosyalistler hem Ermeni milleti içinde hem de Osmanlı toplumunun genelinde önemli siyâsî ve sosyal aktörler hâline geldiklerinde yayınlarıyla Osmanlı toplumsal ve düşünsel hayatına katkıda bulunmuşlardır.
Ermeni Devrimci Federasyonu'nun (EDF,Daşnaktsutyun) İttihat ve Terakki ile 1908'den önce başlayan ilişkisi,1908'den sonra önce inişli-çıkışlı bir çıkar ve işbirliğine ve ileride çatışmaya dönüşecektir.Diğer önemli Ermeni sosyalist partisi olan Sosyal Demokrat Hınçak Partisi (SDHP) ise İttihat ve Terakki ve Daşnaktsutyun karşısında kendini muhalefetin içinde konumlandırıp,1912'den sonra Hürriyet ve İtilaf ile işbirliğine girişecektir.1915 yazına gelindiğinde ise aralarında Paramaz gibi simgesel isimlerin bulunduğu yirmi SDHP mensubu,İttihat ve Terakki liderlerine yönelik suikast plânlamaları iddiasıyla idâm edilecektir.(3)
Gündelik siyâsetteki konumları,ideolojik ve örgütlenme biçimlerindeki farklılıklara rağmen hem EDF hem de SDHP'nin faaliyetleri arasında parti örgütünün doğal bir uzantısı olarak yayıncılık ve sendikacılık faaliyetleri göze çarpar.EDF'nin iktidarla yakınlığı ve ülkede daha yaygın örgütlenmiş olmasından ötürü SDHF'ye göre bu alanlarda biraz daha etkin olduğu görülür.EDF'nin 1909'dan itibaren Erzurum'da yayımladığı Haraç (İleri,1909-1914),İstanbul'da yayımlanan organı Azadamard (Özgürlük Kavgası,1909-1914) ve Van'da yayımladığı Aşkhadank'ın (Emek,1910-1914,1915) yanı sıra EDF'ye yakın yayınlar olarak İzmit ve Adapazarı'nda Pütania (Bithnya,1910-1911,1912),Erzincan'da Aror (Saban,1910-1911) vardır.SDHF'nin yayınları ya da görüşünü yansıtan yayınlar arasında ise İstanbul'da Abaka (Gelecek,1910-1914),Hınçakların geleneksel olarak kuvvetli oldukları Kızılırmak havzasında bulunan Sivas'ta yayınlanan Antranig (1909-1911) ve Amasya'da yayınlanan Amasya (1911-1914) adlı gazete ve dergiler sayılabilir.Bu yayınlar "haber vermek" amaçlarının yanında,yorum ağırlıklarıyla bu partilerin yürüttükleri siyâsetlere uyumlu olarak hem Ermeni toplumunun ve hem de Osmanlı toplumunun genelinin sorunlarını analiz etmişler ve ideolojileri ve siyâsî taktikleri doğrultusunda öneriler getirmişlerdir.Bu yüzden Ermeni sosyalist basını,yakın dönemdeki çalışmaların da gösterdiği gibi dönemin siyâsetini ve toplumsal yaşamını anlamak için elzemdirler.(4)
Bu yayınların bir önemi de İstanbul'da ve taşrada idâre ve yayın heyetlerinin ve matbaalarının sosyalistlerin biraraya geldikleri siyâsî düşünce kulüpleri olmalarıdır.Bu yayınların mekânsal önemine dair bir başka kanıt da simgesel adlar (Kumkapı'daki Joğovurt [Halk] gibi) ya da kendi adlarını taşıyan konferans salonlarındaki etkinliklerdir.Konferans ve tiyatro temsilleri aracılığı ile kadınlar,ameleler,Ermeni olmayan unsurlar gibi toplumun farklı kesimlerine ulaşarak onları örgütlemeye çalışmışlar ve 1 Mayıs kutlamaları gibi faaliyetlerde bulunmuşlardır.
Hem SDHP'nin hem de EDF'nin yayın ve konferanslarla ulaşmak ve örgütlemek istediği bir diğer toplumsal grup ise gençlik ve üniversite öğrencileridir.Bu,İkinci Meşrûtiyet döneminde gençliğin meşrû sosyal ve siyâsî aktörler hâline gelerek toplumda görünür olması ve bütün siyâsî partilerin onlara ulaşma ve örgütleme çabalarının olduğu daha geniş tarihsel bağlamla yakından ilgilidir.(5) Sosyalistler için lise ve üniversite öğrencileri arasında örgütlenmenin bir önemi de bu grubun eğitimli olmasından dolayı sosyalizmin bilimsel kökenlerini ve teorik yanlarını anlamaya ve yaymaya yatkın olduklarının düşünülmesidir.Gaydz da aşağıda inceleyeceğimiz ilk bir buçuk yıldaki ve daha sonraki sayılarında sayfalarının çoğunu tarihsel materyalizmin felsefî kökenlerine ve Avrupa'daki bilimsel akımlara ayırarak,öğrencilerin Marxist bir düşünce sistemi oluşturmalarına çalışmıştır.Bu yazıda incelediğimiz dönemi Mayıs 1911-Aralık 1912 ile sınırlandırmamızın nedeni ise Öğrenci Birliği'nin 1912'nin sonundaki yıllık kongresinde yapısal bir değişikliğin yaşanmasıdır.Öğrenci Birliği ve onun organı Gaydz,kuruluşunda bulunan üyelerinin "siyâsî faaliyetlerden uzak duracağına" dair olan maddeyi "sınıf mücadelesine katılırlar" olarak değiştirmiş ve ilk sayıda belirttiği gibi "idealist ve öğrencilerin kendilerini geliştirmeleri için çalışan bir cemiyet" olmak yerine üyesi öğrencileri "entelektüel proleterler" olarak tanımlayıp,onların işçilerin yanında sınıf mücadelesine partinin parçası olarak katılacaklarını bildirmiştir.(6)
Gaydz'ın en önemli yazarlarından biri olan Arsen Gidur'un editörlüğünde 1962 yılında yayımlanan SDHP'nin resmî tarihi,1910 yılında SDHP İstanbul Öğrenci Birliği'nin kurulmasının "toplumun geniş katmanları arasında Marxizm ve bilimsel sosyalizmin yayılması" amacıyla olduğunun altını çizmektedir.(7) Bu iddianın sosyalist öğrencilerin parti için önemini göstermesinin yanında,SDHP'ye karşı sıklıkla dile getirilen "Marxist olma iddiasına karşın ancak popülist olabildikleri"(8) şeklindeki eleştiriye karşı partinin teorik altyapısını geliştirecek ve yayacak kişiler olarak görülmelerinden kaynaklandığı düşünülebilir.Gaydz'daki bilimsel sosyalizme dair bütün sayılarda görülen makaleler bunu kanıtlamaktadır.
SDHP Öğrenci Birliği'nin kurucuları ve Gaydz'ın yazar kadrosuna bakıldığında 1908 sonrasının geçişken siyâsî coğrafyası da kolaylıkla görülür.Burada Kafkasyalı Ermeniler ile Osmanlı Ermenileri birarada bulunur.Birliğin yönetici kadrosunda Ejmiadzin Cemaran'ından 1908 yılında mezun olan ve daha sonra İstanbul'da Darülmuallimin'de okuyan Arsen Gidur ve Yedvard Amaduni ile o sırada Mekteb-i Hukûk talebesi olan Cirayr Mirzahanyan,Setrag Karyan,Keğam Vanigyan,Vahan Zeytuntsyan,Hrand Kalikyan ve Tıbbîye'de okuyan Hayk Kalcıyan,Benyamin Ağoyyan,Bağdasar Manuelyan vardır.(9)
SDHP Öğrenci Birliği'nin yayın organı Gaydz,başyazarı olan Keğam Vanigyan(10) önderliğinde birçok genç sosyalisti biraraya getirmiştir.Gaydz'ın Osmanlı Ermenilerinin entelektüel yaşamında gerek dergideki yazılar aracılığıyla öğrenciler arasında etkileşimin gerçekleştiği soyut bir mekân olarak gerekse de konferansları ve faaliyetleriyle somut bir mekân sağlayarak,sosyalist bir "Gaydz nesli"nin oluşmasını sağladığı iddia edilmiştir.(11) Bu iddianın geçerliliğini araştırmak ve Gaydz'ın dönemin lise ve üniversite eğitimi alabilen Ermeni gençliği üzerindeki etkisini ölçmek -herhangi bir yayının okuyucu üzerindeki etkisini anlamak gibi- oldukça zordur.Bununla beraber evrim teorisi gibi konuları derinlemesine tartışan,bilimsel sosyalizmin temellerini teorik düzeyde sunan ve Osmanlı toplumunun farklı sorunlarına sınıf perspektifinden yaklaşan bir derginin dört yıl boyunca yayımlanmasının önemi yadsınamaz.Ayrıca SDHP İstanbul Öğrenci Birliği'ni örnek alarak,Adapazarı,İzmir,Bardizag (Bahçecik),İzmit,Eskişehir,Konya,Merzifon,Sis/Kozan,Van,Erzurum,Adana,Harput (Yeprat Koleji) ve Ma'müret'ül-aziz (Alman ve Fransız liseleri) gibi taşra kentlerindeki liselerde öğrenci birliklerinin ortaya çıkması ve Bardizag'taki gibi bu birliklerin bazılarının elle çoğalttıkları dergilerinin olması da bu iddiayı destekler niteliktedir.(12)
Gaydz,Mayıs 1911'de yayınlanan ilk sayısında,1908'den sonra Türkiye'nin ilerlemesi ve gelişmesi için faal kuvvetlerin meydana çıkması gereken bir ortamda,böyle bir görüş açısının ifadesi olarak ortaya çıktığını açıklayarak yayın hayatına atıldığını ilân eder.Maksadı olarak,sadece siyâsî parti ve cemiyetlerin değil topluma hizmet etmek isteyen her bir bireyin de bu yeniden doğuş için ve işçilerin haklarını savunmak için mücadele etmesi gerektiğini belirtir.Bu mücadele için faaliyet gösterilecek mahali,"sahih ve parlak" bir bakış açısıyla incelemek gerektiğini belirtmektedir.Bu sahih ve parlak bakış açısı tarihsel materyalizmdir ve derginin birinci amacı "Türkiye'nin hâlihazırdaki toplumsal umûmî hayatını" bu perspektiften incelemektir.Sosyal-ekonomik sorunları bu şekilde "incelemeyen diğer her yol tek yönlü ya da eksik olacaktır."(13) Gaydz'ın bir diğer amacını ise Türkiye'deki öğrencilere Avrupa entelektüel yaşamını tanıtarak,"bilimi anlamalarına ve hazmetmelerine" çalışmak ve böylece öğrencilerin rahatlıkla kişisel gelişimlerine hizmet etmek olarak açıklıyordu.Dergi "sorumluluklarının bilinciyle zafere doğru,sosyalizm bayrağını taşıyarak" çalışacaktı.(14)
Gaydz'ın ilk sayısından itibaren üç eksende makaleler yayımladığı görülür.Bunlardan birincisi ve kendine dergide en çok yer bulanı,Avrupa'daki bilimsel ve edebî akımları özellikle de tarihsel materyalizmin bilimsel ve felsefî temellerini inceleyen,Avrupalı ve Rus sosyalistlerin eserlerinden alıntılar yapılan makalelerdir.Gaydz'daki ikinci tür yazılar ise Osmanlı İmparatorluğu'nun siyâsî ve sosyal durumunu ve çeşitli toplumsal konuları (işçi hakları,kadınların toplumsal konumu,savaşlar) sınıf temelli analiz eden yazılardır.Bunlar arasında Vanigyan'ın kaleme aldığı,sosyalizme getirilen eleştirilere verdiği cevaplar ve derginin Balkan Savaşları'na dair yaklaşımları göze çarpar.Ayrıca,Avrupa ve dünyadaki sosyalist siyâsete dair haberler de bu kategoride değerlendirilebilir.Üçüncü tür yazılar ise bir öğrenci dergisi olan Gaydz'ın İstanbul ve taşrada SDHP öğrenci örgütlenmesine ve faaliyetlerine odaklanan yazılardır.Başta Arsen Gidur olmak üzere Gaydz yazarlarının öğrencilere verdiği konferanslardan haberler de bu tür yazılar arasında sayılabilir.Bunlar dışında yeni yayımlanan edebî eserlere dair,onlara tarihsel materyalizm ve sınıf perspektifinden yaklaşan edebiyât eleştirileri ve şiirler de bulunmaktadır.Aşağıda ilk iki türde sayılabilecek siyâsî ve bilimsel yazılara örnekler vererek Gaydz'ı ve yazarların görüşlerini daha yakından tanıtmaya çalışacağım.
İlk tür yazılar arasında,ilk sayıdan itibaren yayımlanmaya başlayan Yervand Amaduni'nin "Ondokuzuncu Yüzyıl Edebî Akımları" başlıklı Romantizm ve Bayronizm,Realizm,Naturalizm gibi farklı akımları inceleyen yazı dizisi gösterilebilir.Aynı şekilde,ilk sayıda Arsen Gidur'un tarihsel materyalizmin felsefî kökenlerini inceleyen "Fikirler Nasıl Gelişirler?" başlıklı yazı dizisi yayımlanır.Gidur,Antik Yunan'dan Hegel'e ve Marx'a uzanan yazılarından ilkini "çok geniş bir saha olan tarihsel materyalizmi Gaydz sayfalarında daha geniş ve daha zengin biçimde ve de ona karşı olan teorileri de birçok açıdan inceleyeceğini" söyleyerek bitirir.(15) Gidur'un,ikinci sayıdan itibaren yayınladığı "Felsefe Tarihi ve Tarihsel Materyalizm" başlıklı yazı serisi bu alanı genişletir.Bu seri yalnızca bir felsefe tarihi olmakla kalmaz,sosyoloji ile tarihsel felsefe arasındaki farklar gibi bilim tarihine ve metodolojik farklara da değinir.Gaydz'ın ilerleyen sayılarında,Gidur'un ve başka yazarların makale ve çevirileri olan,"Evrim Teorisi","Sembolizm" (Rıza Tevfik'ten çeviri,cilt 2,sayı 1,2);"İnsanın Orijini" (cilt 2,sayı 2),"İnsan ve Hayvanın Düşünce Yeteneklerinin Karşılaştırılması" (cilt 1,sayı 7,8;cilt 2,sayı 2),"Animizm ve Vitalizm" (cilt 2,sayı 6) başlıklı yazılar göze çarpar.Bunlar arasında,"Varoluş Kânûnları" adı altında Monizm'in kurucularından olan ve o dönemde eserleri Türkçe'ye de çevrilen ve tartışılan Ernst Haeckel'in görüşlerine özel bir yer ayrıldığı söylenebilir.(16)
Sosyalist düşünceye dair yazılar arasında,"Kollektivizm" (cilt 1,sayı 5,6,7),"Bilimsel Sosyalizm","Marx'ta İktisadî Amiller" (cilt 2,sayı 1);"Sınıf Nedir?" (cilt 2,sayı 2),"İdealizm ve Materyalizm" (cilt 2,sayı 4,5,6) ve Hınçakların ideolojik yakınlık kurduğu (Ter Minassian'ın ifadesiyle "dost oldukları") Georgi Plekhanov'un "Marxizm'in Temel Sorunları"ndan alıntılar içeren "Ekonomi ve İdeoloji İlişkisi" (cilt 2,sayı 5) ve yine Plekhanov'dan alıntılarla "Anarşist Doktrin" (cilt 2,sayı 5) aslı makaleler bulunur.
Bu yazıların yorumlandığını,okuyucular arasında tartışıldığını ve hattâ eleştirildiğini,yine dergide yayınlanan okuyucu mektupları aracılığıyla öğreniyoruz.Örnek olarak,Arsen Gidur'un "Felsefe Tarihi"ne ve Spiritüalizm ve Materyalizm arasındaki ilişkiye dair yazılara eleştiriler gelmiş ve dergide bunlara uzun cevaplar verilmiştir.Belki daha önemlisi,Gaydz'ı okumuş olanların anılarında da bu yazıları okudukları,dergiye konuyla ilgili sorular soran okuyucu mektupları gönderdikleri ve cevap aldıklarına dair notlar görülür(17) Bu bilimsel ve sosyalizm üzerine olan teorik makalelerin okunduğuna ve Gaydz'ın genç nesil üzerinde ciddi bir etkisi olduğuna dair iddiayı da güçlendirir.
SDHP Öğrenci Birliği'nin amaçlarından biri de diğer birçok sosyalist yayın gibi bir kütüphâne oluşturmak,yani bir kitap serisi yayınlamaktır.İncelediğimiz dönemde iki eserin Gaydz Kütüphânesi'nden yayımlandığını biliyoruz.Bu eserler yukarıda belirttiğimiz gibi derginin bilimsel yönünü ve sosyalist düşünce yazılarını yansıtıyor.Bunlardan birincisi,Arsen Gidur'un dergideki yazılarının "Felsefe Tarihi" adıyla yayımlanmış hali,ikincisi ise Almanya Sosyal Demokrat Partisi'nin (SDP) kurucularından Wilhelm Liebknecht'in "Programımız ya da Sosyalizm" adlı 32 sayfalık broşürüdür.
Gaydz'daki diğer bir yazı grubunu Osmanlı İmparatorluğu üzerine analizler oluşturur.Bu analizler İmparatorluğun iç ve dış siyâsetini sınıf temelli analiz eden ve bazıları gündelik siyâsete yönelik olan yazılardır.Bir örnek ikinci ve üçüncü sayılarda "S" imzasıyla yayınlanan "Türkiye'nin Geleceği" başlıklı yazı dizisidir.Bu dizi,Çin'den Osmanlı İmparatorluğu'na bütün Asya ülkelerini içine alan harekete karşı uluslararası sermayenin tutumunu ve özellikle de Potsdam Antlaşması (1911) bağlamında Rus-Alman ilişkileri arasında Türkiye'nin (Osmanlı İmparatorluğu'nun) durumunu inceleyerek,Türkiye'nin emperyalist ülkelere ekonomik bağımlılığını vurguluyordu.Türkiye'de gerekli burjuva siyâsetini oluşturmayan ve "Meclis-i Mebusan'ı 'saadetlü' paşalara,beylere ve efendilerin iştahlarına hizmet eden bir mutfak gibi kullanan" İttihat ve Terakki'yi eleştiriyordu.
Derginin editörü Keğam Vanigyan'ın ise üçüncü sayıdan itibaren aralıklarla Vanig imzasıyla "Türkiye'de Sosyalist Faaliyetler (Ingervaragan Kordzuneutyunı Turkioy Meç)" başlıklı yazılarıyla İmparatorluk'ta sosyalizm ve işçi mücadelesi hakkındaki makalelerini görüyoruz.Bunlardan derginin Temmuz 1911 tarihli dördüncü sayısındaki yazısında Vanigyan,Türkiye'de ve Ermeni toplumu içerisinde sosyalizme karşı getirilen eleştirileri ele alıyor ve bunlara cevap veriyordu.Bu sorular ve cevaplar gerek Gaydz'ın bilimsel sosyalizm vurgusunu işaret etmesi,gerekse İkinci Meşrûtiyet döneminde sosyalistlerin Osmanlı siyâsal yaşamında meşrû bir aktör hâline gelme çabalarını göstermesi açısından önemlidir.Sosyalizmin bir ütopya olduğuna,bağımsızlık ve eşitliğin gerçekliği olmayan güzel sözcükler oldukları yönündeki eleştiriye Vanigyan,Owen ve Fourier'nin ütopik sosyalizminin yerine Marx ve Engels'in bilimsel sosyalizminin geliştiğini,bilimsel sosyalizmin temellerinin de işçi sınıfının içinde bulunduğu duruma bağlı olduğunu söyleyerek cevap veriyordu.Vanigyan,sosyalizmin Avrupa'dan gelmiş olduğu ve oranın şartları içinde yetiştiğine dair eleştirilere karşı da sosyalizmin sadece Avrupa'da yetişen bir çiçek olmadığını,dünyanın her yerindeki şartlara uyum sağlayabileceğini ve sosyalist bakış açısının Türkiye'nin uluslar sorununu çözebilecek tek yol olduğunu iddia ediyordu.Son olarak,sosyalizm için Türkiye'deki ekonomik gelişmişlik düzeyinden dolayı henüz bir zeminin oluşmadığına dair eleştiriye cevap olarak da gerek İstanbul'da gerekse başta Bursa olmak üzere diğer bölgelerde işçilerin çalışma koşullarına direnişlerini ve Selanik'teki sendikalaşmayı örnek veriyordu.Aynı şekilde burjuva sınıfının da oluştuğunu 1908 Devrimi'ndeki rollerini vurgulayarak gösteriyor ve de kendi sınıfsal pozisyonlarını müdafaa ettiklerini iddia ediyordu.
Bu makaledeki görüşlerin devamı olarak,Ağustos ayında yayımlanan beşinci sayıdaki "K.Polis'te Sosyalist İşçi Sendikaları" adlı makalesinde ise,Vanigyan bir önceki sayıda işaret ettiği işçi sınıfı ile sosyalizm arasındaki ilişkiyi inceliyordu.Sendikalaşmanın,işçilerin yaşadıkları şartları da göstererek işçi hareketi oluşturmadaki önemini vurguluyordu.Makale,İstanbul'daki ilk sosyalist sendika olan ve 1910 Eylül ayında kurulan "Ceket Diken Terziler Sendikası"yla beraber "Şemsiyeciler Sendikası","İşlemeciler (tapissiers) Sendikası","Palto Terzileri Sendikası","Ağorit İşçileri Sendikası","Makinistler Sendikası",Mücellitler Sendikası" üzerine kısa bilgiler veriyordu.Rum,Yahudi,Ermeni,Bulgar ve az miktarda Türk işçilerden oluşan bu sendikaların,konferanslar için ortak bir salonları vardı.Vanigyan,bu işçilerin örgütlenmesinde Rum ve Bulgar sosyalistlerin ve Rumca yayın yapan "Irgatis" gazetesinin rollerinin altını çizer,EDF'nin işçi örgütleriyle olan ilişkisini de Reji grevi sırasındaki faaliyetlerinden ötürü kinayeli bir biçimde ele alır.(18)
SDHP Öğrenci Birliği'nin Osmanlı İmparatorluğu'nun son savaşlarındaki tutumu da oldukça önemlidir.Zirâ gerek Trablusgarp Savaşı sırasında gerekse Balkan Savaşları'nda,savaşın emperyalizmin ve burjuva sınıfının maddî çıkarlarının bir sonucu olduğunu savunup savaşa karşıtlığını açıklar.Trablusgarp Savaşı sırasında Gaydz'ta yayınlanan savaşa ve İtalyan emperyalizmine karşı beyânnâmesinin toplumun diğer kesimlerine de ulaştığı bilinmektedir.(19) SDHP Öğrenci Birliği,Balkan Savaşları'nda da savaş-karşıtı tutumunu devam ettirir.1912 Kasım'ında (cilt 2,sayı 5) yazı heyeti imzalı,"Savaş ve Öğrencilik" başlıklı makalede önce gönüllü birlikleri kuran Bulgar öğrencileri eleştirdikten sonra Türk öğrencilerin savaş taraftarı gösterilerini aktarır ve bu gösterilerin sloganı olan "Kahrolsun 23. Madde,Yaşasın Savaş"ı eleştirir.23. Madde,1880 Vilâyet Kânûnnâmesi'nde bulunan ve ıslahatla ilgili bir makaledir.Bu madde ile Gazi Ahmed Muhtar Paşa hükûmeti savaşı engellemek için Rumeli'de ıslahatı kabul ettiğini açıklamıştır.(20) SDHP Öğrenci Birliği,özellikle "Kahrolsun 23. Madde" sloganını hedef alarak,gelecekte ülkeyi yönetecek insanlar olan gençlerin böyle bir şeyi nasıl istediklerini ve "onların da uzun yıllar boyu ülkenin en büyük düşmânı olarak ıslahatı gören babaları gibi davranıp ülkeyi çapulla,talanla ve kanla mı yönetmek istediklerini" sorar.(21) Getirdiği diğer bir eleştiride ise "Yaşasın Savaş" diye slogan atan vatansever üniversiteli gençlerin gönüllü asker yazılmadıklarını,7000'e yakın öğrenciden sadece yaklaşık 300'ünün askere yazıldığını ve geri kalanların ikmâllerini düşündüklerini iddia eder.Gaydz'a göre üniversite gençliğinin böyle olmasının sorumlusu ise ülkenin sömüren sınıfıdır.
Bir sonraki sayıda (Aralık 1912,cilt 2,sayı 6) Vanig[yan] imzalı "Savaş:İşçiler ve Burjuvazi" makalesinde de sosyalistlerin savaşa bakışı işlenir.Yazı,Bardizag'tan K. Simonyan'ın "neden sosyalistler bu savaşı çıkaranın burjuvazi olduğunu ve kaybedenin yine onlar olacağını düşünüyor?" sorusuna cevap verir.Cevap yazının sonunda da belirttiği gibi Basel Sosyalist Kongresi'nde kabul edilen savaş-karşıtı görüşlerdir:
"Burjuvazi kendi sınıfsal tahakkümünü korumak için savaş ister ve kendi çıkarları için yayılmacılığı destekler...Günümüzün yıkıcı savaşı bir taraftan Balkanlar'ın saldırgan burjuvazisi,öte tarafta ise Türkiye'nin müdafî burjuvazisi arasındadır.Bu savaşın Türk burjuva-feodal sınıfına zarar verdiği doğrudur,fakat Bulgar,Sırp,Yunan ve Karadağ burjuvazisi daha yayılmamış,daha zenginleşmemiş midir?..Balkan müttefiklerinin de kaybedecekleri şeyler vardır fakat kaybedenler ülkeyi inşâ eden proleterler,işçiler,köylülerdir;zahmetsizce yaşayan burjuvazisi değil."(22)
Burjuvazi ise bu sınıfların reaksiyonu sonucunda kaybedecektir.Gaydz'da ayrıca Avrupa ve dünya sosyalizminden de haberler yayınlanmıştır.Örnek olarak,dördüncü sayıdaki Fransa'da gerçekleşen Sosyalist Kooperatifler Kongresi ve beşinci sayıdaki İngiltere'deki grev haberleri gösterilebilir.Paul Lafargue'ın intiharı sonrası Ekim 1911'deki yedinci sayısında Lafargue'ın ölümü üzerine resmiyle,SDHP Öğrenci Birliği'nin önde gelen Fransız sosyalist basın organları "L'Humanité" ve "Le Socialiste"e gönderdikleri mektubun Ermenice çevirisi yayınlanır;Kasım 1911'deki sekizinci sayısında da Lafargue'ın hayatı ve fikirlerine uzunca bir yer ayrılır.1912 Aralık ayı (cilt 2,sayı 6) sayısında "Sosyalist Yaşam" başlığı altında Avrupa ve Çin'den sosyalist parti ve işçi örgütlerinin faaliyetleri hakkında bilgi verirken,aynı sayıda "Sosyalizm ve Aydınlar" başlığıyla Almanya SDP'sinin Chemnitz'de gerçekleşen kongresinde Kayser ile işbirliği öneren ve silâhlanmayı savunan Gerhard Hildebrand'ın partiden atılmasını ayrı bir başlık altında inceler ve bu kararı destekleyen Karl Kautsky'nin "Le Socialisme"de yayımlanan bir makalesinden uzun alıntılar verir.Bu ve benzeri yayınlar SDHP Öğrenci Birliği'nin Avrupa sosyalist hareketini yakından takip ettiği ve onunla iletişim hâlinde olduğunu göstermektedir.Bunun yanında,yukarıda da belirtildiği gibi SDHP'nin savaş karşıtlığı göz önüne alındığında,benzeri yazıların İttihat ve Terakki ile işbirliği yapan EDF'ye getirilen eleştirilere bir yenisini ekleyip eklemediği üzerine de düşünülebilir.
Sonuç yerine
Gaydz'ın bu yazının sınırlarının ötesinde derinlemesine incelenmesinin,Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyalist düşünceye ve basına dair bildiklerimize katkıda bulunacağı,özellikle bilimsel sosyalizmin temelleri ve gelişimine dair bilgimizi artıracağı aşikârdır.Bununla ilişkili olarak Gaydz'ın bir rolünün de sosyalist düşünce yapısını açıklamaya çalışırken,yeni bir terminoloji geliştirmesi,bugün yaygın olarak kullanılan sınıf,sınıf çatışması,proletarya,burjuvazi,tarihsel materyalizm,artık-değer gibi sosyalist düşünce sisteminin temelini oluşturan terimlerin kullanımını yayması gibi özellikle bilim alanında yayımladığı çok sayıdaki makalede kullandığı "neolojizm" ile dilin gelişmesine de katkıda bulunduğu düşünülebilir.Bu yazı çerçevesinde çok sınırlı değinilen bir diğer konu ise bir SDHP yayını olan Gaydz'da EDF'ye getirilen eleştirilerdir.Bunlar EDF'nin günlük siyâsetine ve İttihat ve Terakki'yle olan işbirliğine yönelik olduğu gibi (SDHP'nin kendisi de İtilaf ve Rum Meşrûtiyet Kulübü ile yaptığı bloktan dolayı gelen eleştirilere en az bir kez dergide değinecektir [cilt 2,sayı 5]),bu tartışmalar aynı zamanda teorik bir çerçevede ve sosyalist düşünce içinde soyut olarak da yürütülmüştür.Bunlar da sosyalistler arasındaki ilişkilerin farklı boyutlarını anlamak için yararlı olabilir.
SDHP Öğrenci Birliği ve Gaydz üzerine başka bir çalışma alanı ise,Gaydz'ın öğrencileri örgütleme çabaları ve bu çabaların boyutu ve başarısı gelmektedir.Dergide "Öğrenci Dünyası" başlığı altında düzenli olarak yayınlanan SDHP Öğrenci Birliği Nizâmnâmesi,SDHP'nin lise ve üniversitelerdeki faaliyetleri,konferanslar ve Birliğin yıllık kurullarında alınan kararlar bu konuda çok önemli kaynaklardır.Bunun dışında öğrenci birliklerinin birbirleriyle olan ilişkileri de Gaydz'ın sayfalarında incelenebilir.Mekteb-i Hukûk Talebe Cemiyeti'nin ciddi bir faaliyette bulunmadığına dair bir not (bazı Gaydz yazarlarının orada öğrenci oldukları düşünüldüğünde bu eleştiri daha farklı bir anlam kazanır),EDF'nin ve liberal Ermeni partisi Ramgavar'ın öğrenci dergilerine dair eleştiriler,SDHP'nin öğrencilerin oluşturduğu siyâsî alanı sahiplenme çabaları olarak görülebilir.İncelediğimiz dönemden sonra Öğrenci Birliği mensuplarının parti için çalışmaya başlamasının anlamı ve bunun Gaydz'a nasıl yansıdığının incelenmesi de bir diğer araştırma konusu olabilir.Bu ve benzeri sorular,gençlerin siyâsette özne ya da nesne olmaları ve bağlı/yakın oldukları siyâsî partilerden ne ölçüde otonom oldukları gibi günümüze dair araştırmalar için de bize fikir verecektir...
***
1-Anahide Ter Minassian,"1876-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalist Hareketin Oluşmasında ve Gelişmesinde Ermeni Topluluğunun Rolü";içinde Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalizm ve Milliyetçilik (1876-1923),(der.) Mete Tunçay ve Erik-Jan Zürcher,(İstanbul:İletişim Yayınları,1995),s.163-238;Ermeni Devrimci Hareketi'nde Milliyetçilik ve Sosyalizm (1887-1912),(İstanbul:İletişim Yayınları,2012.)
2-Anahide Ter Minassian,"1876-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalist Hareketin Oluşmasında ve Gelişmesinde Ermeni Topluluğunun Rolü",a.g.m.,s.176.
3-Kadir Akın,Ermeni Devrimci Paramaz:Abdülhamid'den İttihat ve Terakki'ye Ermeni Sosyalistleri ve Soykırım,(Ankara:Dipnot Yayınları,2016);Yetvart Çopuryan,Paramazlar:Beyazıt'ta 20 Darağacı,(çev.) Aris Nalcı,(İstanbul:Kor Yayınları,2018.)
4-Bedross Der Matossian,Parçalanan Devrim Düşleri:Osmanlı İmparatorluğu'nun Son Döneminde Hürriyetten Şiddete,(çev.) Renan Akman,(İstanbul:İletişim Yayınları,2016);Ohannes Kılıçdağı,"Socio-Political Reflections and Expectations of the Ottoman Armenians after the 1908 Revolution:Between Hope and Despair",Boğaziçi Üniversitesi,Yayımlanmamış Doktora Tezi,2014.
5-Yücel Aktar,"İkinci Meşrûtiyet Dönemi Öğrenci Olayları,1908-1918,(İstanbul:İletişim Yayınları,1990.)
6-"Öğrencilerin Partiye Karşı Mevki",Gaydz,cilt 2,sayı 6,(Aralık 1912)
7-Badmutyun S.T. Hınçakyan Kusaktsutyan,1887-1962,cilt 1,(Beyrut:Şirag,1962),s.339.
8-Anahide Ter Minassian,"1876-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalist Hareketin
Oluşmasında ve Gelişmesinde Ermeni Topluluğunun Rolü",a.g.m.,s.176.
9-SDHP Öğrenci Birliği kurucularının ve Gaydz'ın yayın heyeti için bakınız,Badmutyun S.T. Hınçakyan Kusaktsutyan,1887-1962,a.g.e.,s.339-340.
10-Keğam Vanigyan'ın kısa bir yaşamöyküsü için,Yetvart Çopuryan,Paramazlar:Beyazıt'ta 20 Darağacı,a.g.e.,s.54-69.
11-Badmutyun S.T. Hınçakyan Kusaktsutyan,1887-1962,a.g.e.,s.340.
12-Ibid.,s.341.
13-"Mer Nbadakı",Gaydz,cilt 1,sayı 1,(Mayıs 1911),s.1-2.
14-Ibid.
15-Arsen Gidur,"Inchbes en Haraçanum Kağaparnerı",Gaydz,cilt 1,sayı 1,(Mayıs 1911),s.32.
16-Ahmed Nebil,Haeckel'in İnsanın Menşei adlı eserini tercüme etmiştir.Günümüz Türkçesiyle baskısı için bakınız,İnsanın Kökeni:Beşer Nesli,(Konya:Çizgi Kitabevi,2015.)
17-A. Sirvan,"20'lerden İkisi";içinde Yetvart Çopuryan,Paramazlar:Beyazıt'ta 20 Darağacı,a.g.e.,s.121.
18-Bu sendikalar ve Irgatis'in rolü için bakınız Stefo Benlisoy,İstanbul'un Irgatları:II. Meşrûtiyet'te Sosyalist Bir İşçi Örgütü,(İstanbul:İstos,2017),s.119-140.
19-Yücel Aktar'ın P. Dumont ve F. Georgon'dan aktardığı metin Gaydz'daki metinden küçük farklılıklar içerir.Bunların en önemlisi ise,Gaydz'daki metinde diğer metnin aksine vurgu "İtalyan kapitalizminin saldırısı" yerine "mevcut kapitalist düzen"in rolüne yapılmıştır.Yücel Aktar,Yücel Aktar,"İkinci Meşrûtiyet Dönemi Öğrenci Olayları,1908-1918,a.g.e.,s.83.
20-Yücel Aktar,"İkinci Meşrûtiyet Dönemi Öğrenci Olayları,1908-1918,a.g.e.,s.88-97.
21-"Baderazmı yev Usanoğutyunı",Gaydz,cilt 2,sayı 5,(Kasım 1912),s.114.
22-Vanig,"Baderazmı:Panvorutyun yev Burzhuvazin",Gaydz,cilt 2,sayı 6,(Aralık 1912),s.176.
*Yaşar Tolga Cora,Sosyal Demokrat Hınçak Partisi'nin İstanbul Öğrenci Birliği ve dergisi Gaydz (1911-1914),Toplumsal Tarih,Sayı:319,Temmuz 2020,s.30-35.
