Unutturulmuş bir parantez:Yüz yıl sonra Mustafa Kemal'in "fazahat" konuşması/Ömer Turan&Güven Gürkan Öztan*

BMM'nin açılmasının yüzüncü yıldönümü,o dönemin nasıl şekillendiğini ve siyâsî aktörlerin nasıl kararlar aldıklarını hatırlamak için bir imkân sunuyor.Bu yazıda Mustafa Kemal'in 24 Nisan'da Meclis kürsüsünden Ermenilere yönelik katliamları fazahat (alçaklık,rezillik,utanılacak iş) olarak nitelediği konuşmasına odaklanıyoruz.Yazının temel sorusu,sonradan resmî politika olarak benimsenmiş olan inkârcılık tarafından unutturulmuş olan bu tavrın,yüz yıl önce hangi saiklerle şekillendiğini ele alıyor.

Cumhuriyet tarihi boyunca,Türkiye'de Ermeni Soykırımı'na ilişkin inkârcılığın nasıl şekillendiğini "Devlet Aklı ve 1915:Türkiye'de 'Ermeni Meselesi' Anlatısının İnşâsı" başlıklı kitabımızda incelemiştik.(1) Yaptığımız siyâset sosyolojisi analizi bize 1950'den sonra neredeyse mutlak bir sessizlik yaratmış ve 1980 sonrası dönemde sistematik hâle gelmiş bir inkârcılık olduğunu gösteriyor.Fakat uzun yıllar boyunca inkârcılığın mutlak hâkimiyetine bakarak kültüralist açıklamalar yapmak da bir hata olarak görülmeli.Bu tarz bir yaklaşım inkârcılığın siyâsî iradeyle ve öncesindeki farklı tavırları unutturarak oluşturulduğunu görmezden gelmeyi beraberinde getiriyor.Bir bakıma Nisan 1920'nin yüzüncü yılı inkârcılığın mutlak hâle gelmeden önce ne tür farklı tavırların gözlendiğini düşünmek için fırsat vermekte.Bu yazıda 2018'de çıkan kitabımızdan yararlanarak Mustafa Kemal'in yüz yıl önce Meclis'te yaptığı fazahat konuşmasını ele alıyoruz.

23 Nisan 1920'de Ankara'da BMM'nin açılmasından bir gün sonra,Mustafa Kemal,Meclis Başkanı olarak açık oturumda yaptığı konuşmada Ermenilere yönelik katliamları fazahat olarak niteler:"İkinci teklif ki,memleket dâhilinde katliam yapılmaması,Ermenilere karşı bu,gayrivarit idi.Memleketimiz cümlemizce malûmdur.Hangi kıtasında Ermenilere karşı katliam yapılmıştır.Veya yapılmaktadır.Harb-i Umûmî'nin bidayeti safahatından bahsetmek istemem ve zaten İtilaf devletlerinin de bahsettikleri bittabi mâziye ait fazahat değildir."(2)

Fazahat konuşması incelenirken vurgulanması gereken ilk nokta şu:Tıpkı Mütareke dönemi hükûmetleri gibi BMM hükûmeti de uluslararası meşrûiyete ihtiyâç duyuyordu.Nasıl Mütareke dönemi hükûmetleri uluslararası meşrûiyet kazanabilmek için İttihatçı olmadıklarını vurgulamak ihtiyâcını hissetmişse,aynı yaklaşım birinci BMM ve Mustafa Kemal'de de gözlenmekteydi.Mütareke dönemi hükûmetleri sadece İttihatçı olmadıklarını deklare etmediler,dahası yaşatma uğraşı verdikleri devletin çıkarını Ermenilerin tehcir edilmesiyle hesaplaşmada gördüler.Başka bir ifadeyle Mütareke dönemine hâkim olan anlayışa göre uluslararası meşrûiyetin yolu,İttihatçıların 1915-1917 arasında yarattığı mağduriyetlerin giderilmesi hedefinin dillendirilmesinden geçiyordu.Bu tavrı stratejik ikrar tavrı olarak da nitelemek mümkündür.Bu tavır uyarınca Mütareke döneminde "tehcir ve taktil" sürecinin detayları Parlamento'da (hem Meclis-i Mebusan hem de Meclis-i Âyân'da) ve basında detayları ile ele alınır,Divân-ı Harb-i Örfî'de sürecin failleri hakkında yargılamalar yapılır;tehcir edilenlerin dönüşü,Emvâl-i Metrûke'nin sahiplerine ve yetimlerin Ermeni cemaatine iadesi konusunda komisyonlar kurulur.Alt düzey İttihatçı kadroların konumlarını korumaları,sınırlı hükümranlık ve güçlü bir siyâsî iradenin olmaması gibi nedenlerle hesaplaşma süreci kısmi kalır.Fakat bu çabanın tamamen etkisiz olduğunu da düşünmemek gerek.Öncelikle "tehcir ve taktil"in detaylarının konuşulması bağlamında Mütareke dönemi,inkârcılığın hâkim olduğu sonraki dönemlerden ciddi şekilde farklı.Sürecin detayları bu yazının sınırları dışında,fakat resmî tutumun hiçbir sonuç doğurmadığı da söylenemez.Yargılamalar kapsamındaki tutuklamalar bir yana,tehcir kararı uyarınca yaşadıkları yerlerden gönderilen Ermenilerin (ve Rumların) bir bölümünün yaşadıkları topraklara geri dönebildiklerini biliyoruz.Farklı kaynaklarda geri dönebilenlerin sayıları 255.000 ile 335.000 arasında veriliyor.(3) Mütareke dönemindeki "tehcir ve taktil" ile hesaplaşmanın akim kalmış olmasına karşın,önemli bir sonucu da olmuştur:Ankara'daki ulusal direniş hareketi Nisan 1920'de Meclis çatısı altında kurumsallaştığında,Mütareke döneminin ana çerçevesini benimseyerek,kendisi ile Ermeni "fecaat"i arasına belirgin bir mesafe koyma ihtiyâcı hissetmiştir.Mustafa Kemal'in 24 Nisan'daki "fazahat" konuşması bu ihtiyâcın sonucu olarak görülmeli.

BMM'nde İttihatçılıktan ayrışma çabası ve fazahat söylemi

Mustafa Kemal'in 1919-1920 sürecindeki konuşmalarına baktığımızda yeni direniş hareketinin kendisini İttihatçılıktan ve İttihatçıların tehcirdeki rolünden ayrıştırması düşüncesini benimsemiş olduğunu görüyoruz.Öte yandan,Ankara'daki direniş hareketinin benimsediği devlet aklı bir yandan İttihatçılardan ayrışmayı vurgularken bir yandan da Mütareke dönemi kararlarını iptal ederek,İttihatçı mevzuata dönüş adımları atıyordu.Mustafa Kemal ile Enver Paşa arasındaki çekişme,bu ayrışmayı deklare etmeyi kolaylaştırıyordu.Atılan hemen her adımda bu ayrıştırma çabasına dikkat edildi.Örneğin Eylül 1919'daki Sivas Kongresi'nde bütün delegeler,"İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ihyasına" çalışmayacaklarına dair yemin ediyorlardı.Bundan bir ay sonra İstanbul hükûmetiyle Heyet-i Temsiliye arasında imzalanan Amasya Protokolleri bu dengenin bir diğer örneği niteliğindedir.Protokollerin açık kısmında İttihatçılığın tekrar uyanmasının ve hattâ birtakım belirtilerinin görülmesinin siyâseten zararlı olduğu belirtilir.Dahası,açık kısımda,tehcir dolayısıyla suç işlemiş olanların kânûnen cezâlandırılmalarının adâlet ve siyâset açısından gerekli olduğu vurgulanır.Fuat Dündar'ın Kemalistlerin gerçek görüşünün protokollerin gizli kısmından anlaşılabileceğini vurgulaması da dikkatlerden kaçmamalı.(4) Nutuk'ta da aktarılan ve gizli sayılıp imzalanmayan dördüncü protokol,tehcir ile ilgili bir kısım subayın askerî mahkemeye verilmesine ilişkin padişah iradesinin düzeltilmesi ve Malta sürgünlerinin yargılanmak üzere İstanbul'a getirilmesi hedeflerini direniş hareketi ile İstanbul arasındaki uzlaşma noktaları olarak formüle ediliyordu.(5) Başka bir ifadeyle,Ekim 1919 gibi erken bir tarihte,ulusal direniş hareketi için hedeflerden biri Mütareke dönemindeki tehcirin sorumluları ile hesaplaşma çabalarını ters yüz etmekti.

BMM Ankara'da açılırken,Mustafa Kemal ve arkadaşları bir yandan İttihatçı olmadıklarını göstermeyi önemsiyor,diğer yandan ise Mütareke hükûmetlerinin kimi adımlarını geri çevirmeyi hedefliyorlardı.Bu ikili durumu anlamak için BMM'nin İttihatçı teşkilât ile olan ilişkisini hatırlamak gerekiyor.Aralık 1918'den itibaren İttihatçılar,biriktirmiş oldukları yeraltı cemiyetçiliği tecrübesini bu sefer başka kesimlerin örgütleriyle koalisyon yapmayı önemseyerek ve süreç içinde (en bilineni Karakol olmak üzere) başka örgütler de kurarak Anadolu'daki direnişe kanalize ettiler.Erik-Jan Zürcher kurulmuş olan direniş ağındaki örgütlerin,Mustafa Kemal'in lider olarak ortaya çıkış sürecinde işbirliği yaptıklarını vurguluyor.(6) Başka bir ifadeyle,resmî tarihin benimsediği anlatının tersine,Millî Mücadele,bir ölçüde "İttihatçı rejimin kurumlarını tevarüs ederek kurumsal sürekliliği" sağlıyordu.(7) Mustafa Kemal,Karakol Cemiyeti'nin başkanı Kara Vasıf'ın ulusal direniş hareketi içinde etkinliğini sınırlandırmaya gayret ediyordu.Fakat buna karşın,Kara Vasıf'ın Sivas Kongresi'nin oluşturduğu Heyet-i Temsiliye'ye üye seçilecek ölçüde gücü vardı.(8)

24 Nisan 1920'deki "fazahat" konuşması bu bağlamda gerçekleşti.Mustafa Kemal konuşmasında Müttefiklerin İstanbul'un işgâlinden vazgeçmek için iki şart öne sürdüklerini aktarıyor.Birinci şart,işgâle karşı direnişin durdurulması;ikinci şart ise Ermenilere karşı yeni katliamlardan uzak durulmasıdır.Mustafa Kemal kendilerinin zaten Ermenilere karşı yeni katliamlar yapmadıklarını belirtmekle yetinmez,ayrıca vurgusunu 1915 için fazahat kelimesini kullanarak güçlendirir.Fakat bu noktada Mustafa Kemal'in 1920'de Adana-Maraş hattında Kuva-yi Milliye güçlerinin geri dönen Ermenilere yönelik organize şiddetine gelen uluslararası tepkiyi de yatıştırmaya gayret ettiği,bu yeni çatışma süreci nedeniyle bir kez daha gündeme gelen İttihatçılık suçlamalarına karşı önem almaya çalıştığı anlaşılıyor.(9)

Öte yandan Mustafa Kemal'in 1918-1924 arasındaki yazışma,demeç ve konuşmalarında tehcir konusunun ve Ermenilerin nasıl geçtiğine bakıldığında "Rum,Ermeni gibi unsurlar","Rum ve Ermeni komitacıları","Yunan ve Ermeni emelleri" kalıplarında sıklıkla iki gayrimüslim grubun ortaklaştırılarak kullanıldığı görülür.(10) Mustafa Kemal bu dönemdeki açıklamalarında bir denge kurmaya çalışıyor gibidir.Bir yandan sürmekte olan şiddeti emperyalistlerin kışkırtmalarına bağlar.Örneğin 24 Eylül 1919'da General Harbord'a verilen muhtırada,"merkezi Erivan olan Ermeni Cumhuriyeti'ne karşı dostça olmayan hiçbir niyetimiz yoktur" ifadesine yer veren Mustafa Kemal "İngilizler,bu hareketin cereyânı esnasında,bir yandan Ermenilerin Müslümanlara karşı tutumlarını teşvik ettiler hattâ onları bu konuda kışkırttılar,diğer taraftan da Ermenilerin tecavüzlerini bize sayıp döktüler ve bunları tahammül edilemez hareketler olarak nitelediler ve bu komşu devlete saldırarak misillemede bulunmaya bizi zorladılar"(11) der.Diğer yandan,örneğin 1 Aralık 1920'de Doğu Cephesi Komutanlığı'na gönderdiği tamimde "Rum,Ermeni gibi Batı emperyalistlerinin hizmetçisi olan uluslarla,bu çabalarında direndikleri sürece anlaşma olanağımız yoktur" der.(12) Nisan 1920'de BMM açılmadan önce Mustafa Kemal'in yazışma ve açıklamalarında Ermenilerin imhâsına dair yalanlamalar da bulmak mümkündür.Günümüzün resmî söylemi zaman zaman bu açıklamalardan malzeme devşirmeye çalışmaktadır.Fakat Mustafa Kemal'in bu açıklamalarda yaptığı genelde 1915-1917 sürecini inkâr etmek değil,iç ve dış kamuoyunu yeni Ermeni katliamlarının olmadığına dair ikna etmeye çalışmaktır.Ankara hükûmetiyle iyi ilişkiler geliştirmek isteyen ABD Yüksek Komiseri Amiral Bristol'e 7 Mart 1920'de gönderdiği mektupta Mustafa Kemal şayiaların nedeni olarak Avrupa kamuoyunu etkileme çabalarını gösterir:"Avrupa'da olumsuz akımlar doğurmayı çıkarları gereği görenler tarafından Anadolu'da yeniden 20.000 Ermeni'nin öldürüldüğü hakkında çok iğrenç ve kesinlikle gerçek-dışı haberler uyduruldu."(13) Mustafa Kemal bu konuda özellikle Kâzım Karabekir'i uyarma ihtiyâcı hisseder.BMM Reisi unvânıyla imzaladığı 6 Mayıs 1920 tarihli şifresinde Karabekir'e "Ermeni vukuatı,bütün Hristiyan dünyasını aleyhimize sevkeden sebeplerin en mühimlerinden olduğuna göre...yeniden bir Ermeni kırımı demek olan" harekete sebebiyet verilmemesini ister.(14)

İttihatçı siyasetin dönüşü:1921 ve sonrası

1919'dan itibaren Amerikan basınına verdiği bir dizi demeçte Mustafa Kemal'in Mütareke dönemindeki hesaplaşma hattını devam ettirdiği izlenimi doğar.Örneğin Ekim 1919'da Radio Press'e (ABD) verdiği mülâkâtta "Ermenilere karşı yeni bir Türk vahşetinin olmayacağının garantisini veririz" demektedir.(15) Birinci İnönü Muharebesi'nden sonra Public Ledger-Philadelphia'nın (ABD) sorularını yanıtlarken ise Mustafa Kemal,Ermenilerin imhâsını reddeden pozisyona yakın bir tutum benimser.26 Şubat 1921 tarihli söyleşide,Harb-i Umûmî sırasındaki Ermeni Tehciri hakkında Ankara hükûmetinin resmî görüşü sorulduğunda Mustafa Kemal şu yanıtı verir:

"Rus Ordusu 1915'te bize karşı büyük taarruzunu başlattığı bir sırada,o zaman Çarlığın hizmetinde bulunan Taşnak Ermeni Komitesi,askerî birliklerimizin gerisinde bulunan Ermeni ahalisini isyân ettirmişti.Düşmânın sayı ve malzeme üstünlüğü karşısında çekilmeye mecbur kaldığımız için,kendimizi daima iki ateş arasında kalmış gibi görüyorduk.İkmâl ve yaralı konvoylarımız acımasız şekilde katlediliyor,gerimizdeki köprüler ve yollar tahrip ediliyor ve Türk köylerinde terör hüküm sürdürülüyordu.

Bu cinayetleri işleyen ve saflarına eli silâh tutabilen bütün Ermenileri katan çeteler,silâh,cephâne ve iaşe ikmâllerini,bazı büyük devletlerin daha sulh zamanından beri kendilerine kapitülasyonların bahşettiği dokunulmazlıklardan bilistifade ve maksada matuf [amaca yönelik] olarak büyük stoklar husule getirmeye muvaffak oldukları Ermeni köylerinden yapıyorlardı.

İngiltere'nin,sulh zamanında ve harp sahasından uzak olarak İrlanda'ya reva gördüğü muameleye hemen hemen kayıtsız bir şekilde bakan dünya efkârı,Ermeni ahalinin tehciri hususunda almaya mecbur kaldığımız karar için bize karşı haklı bir ithâmda bulunamaz.

Bize karşı yapılmış olan iftiraların aksine,tehcir edilmiş olanlar hayattadır ve bunların ekserisi şayet İtilaf devletleri bizi tekrar harp etmeye zorlamasa idi evlerine dönmüş olurlardı."(16)

Bu demeç,savaş koşullarına dayandırılan bir gerekçelendirme ve diğer devletlerin de benzer uygulamalara başvurdukları savunusu üzerinden suçlamaları reddetmenin bir örneğidir.İlâveten tehcir edilenlerin hayatta oldukları gibi iddiaları içererek resmî anlatının oluşturulmasına zemin hazırlar.Görüldüğü gibi Şubat 1921'e gelindiğinde söylem Mütareke dönemine ve Nisan 1920'ye göre yavaş yavaş değişmektedir.Burada sözkonusu olan değişimin nedeni kişi düzeyinde farklı bilgi ya da bakış açısından ziyade,Ankara'nın ilk askerî zaferi sonrası değişen ortamdır.

Ankara hükûmeti,Amasya Protokolleri'nin açık kısmında tersini duyurmuş olmasına karşın,Divân-ı Harb-i Örfî yargılamalarına karşı mesafelidir.Bu yargılamalarla ilgili iki mevzuat düzenlemesi devreye sokulur.Mütareke döneminde kabul edilen 25 Aralık 1918 tarihli geçici kararnâme ile devlet görevlilerinin özel izin gerekmeksizin yargılanabilmeleri sağlanmıştı.Birincisi,bu kararnâme iptal edilerek devlet görevlileri hakkında soruşturma açılmasını özel izne bağlayan 1913 tarihli "memurin muhakematı hakkında kânûn-ı muvakkat" (geçici yasa) tekrar devreye sokuldu.İkincisi,BMM hükûmeti 8 Mayıs 1920'de tehcir suçundan yargılananların tutuksuz yargılanmaları kararını aldı.Taner Akçam bu kararda birçok kişinin tehciri kişisel çıkarları için kullandıklarının kabul edildiğinin ve cezâlandırmanın gerekli olduğunun belirtildiğini fakat suçsuz kişilere daha fazla haksızlık yapılmaması için bu kararın alındığının ifade edildiğini aktarıyor.(17) Aralık 1920'de,Divân-ı Harb-i Örfî'ler tarafından verilmiş olan idâm cezâları infâz edilen Kaymakam Mehmed Kemal ve Mehmed Nusred Bey'in ailelerine özel kânûnlarla maaş bağlandı.(18) Bu kararlar İstanbul'da hâlen devam etmekte olan yargılamalara ilişkin son derece net mesajlar veriyordu.

Ankara'daki Birinci Meclis'in Mütareke dönemi adımlarını geri alması Emvâl-i Metrûke mevzuatına ilişkin düzenlemelerde de gözlenir.BMM'nin Emvâl-i Metrûke meselesine ilişkin kabul ettiği ilk kânûn 20 Nisan 1922 tarihlidir ve Mütareke döneminde mâlların iadesine imkân tanıyan düzenleme ile çelişmemektedir.Fakat konuya ilişkin esas düzenleme Kurtuluş Savaşı'nın askerî aşaması 9 Eylül'de biter bitmez,ateşkes antlaşmasının imzalanması dahi beklenmeksizin,14 Eylül 1922 tarihli Meclis kararıyla gelir.14 Eylül 1922 tarih ve 284 sayılı karar ile Mütareke dönemi hükûmetinin 8 Ocak 1920 kararnâmesi iptal edilir ve böylece,26 Eylül ve 8 Kasım 1915 tarihli kânûn ve kararnâmenin yeniden geçerlilik kazanmasıyla İttihatçı düzenlemelere geri dönülür.BMM bu kararı gizli celsede alır.Öneri sahibi Maliye Vekili Hasan Fehmi Bey,"düveli mütelife [İttilaf devletleri] mümessillerinin tazyiki ile İstanbul'da yapılan" 8 Ocak 1920 kararnâmesinin,tehcir edilen şahıslara yeni birtakım hukûk bahşettiğini belirtir ve "sulh ciddiyetiyle mevzuubahis olmazdan evvel bu kânûnu özümüzden atalım ve müdafaatı kânûniyemiz meyanından çıkaralım" der.(19) Böylelikle Hasan Fehmi Bey,Mütareke dönemi kararnâmesinin barış evresine geçilmeden iptal edilmesinin ve bu iptal ile İttihatçı mevzuata dönülmesinin önemine işaret etmiş olur.14 Eylül 1922 tarihli Meclis kararından sonra 31 Ekim 1922 tarihinde bir kararnâme yayımlanır.(20) Bu düzenlemeyle "savaştan önce veya sonra her ne suretle olursa olsun seyahat amacıyla yabancı veya işgâl edilmiş ülkelere gidip henüz dönmemiş olan kişilerin dönüşüne kadar,taşınır ve taşınmaz mâllarının hükûmetçe idâre olunacağı" hükme bağlanır.(21)

Eylül ve Ekim 1922'deki bu düzenlemelerden sonra yeni rejim kendisini inşâ ettikçe "fazahat" hattından iyiden iyiye uzaklaşılır.Bu durum doğrudan Mustafa Kemal'in söylemlerine de yansır.Mustafa Kemal,16 Mart 1923'teki Adana gezisinde esnafa hitaben şunları söyler:"Ermenilerin bu feyizli ülkede hiçbir hakkı yoktur.Memleketiniz sizindir,Türklerindir.Bu memleket tarihte Türktü,o hâlde Türktür ve ebediyen Türk olarak yaşayacaktır."(22) "Hiçbir hakkı yoktur" ifadesi bir yanıyla teritoryal taleplere verilen bir yanıttır.Fakat diğer yandan Emvâl-i Metrûke bağlamına da gönderme yapmaktadır.Esas sahipler Türklerdir ve artık onların belirleyeceği anlatı ve söylemler dolaşımda olacaktır.Lozan sonrası dönemde yani yeni rejim uluslararası alanda meşrûiyetini önemli ölçüde sağladığında,13 Nisan 1924'te kabul edilen 478 sayılı yasayla Talât Paşa ve Bahâeddîn Şakir'in ailelerine maaş bağlanması ile inkârcılığa ilişkin resim tahkim edilmiş olur.

İki yıl sonra İttihatçı liderlerin ailelerine mülk bağışını öngören 882 sayılı yasa kabul edilir.(23) 1926'daki bu yasal düzenlemeye ilişkin ilk öneri Başbakan İsmet Paşa tarafından dile getirilir.Başbakanlığın önerisini takiben Denizli Mebusu Haydar Rüşdü Bey ve 61 arkadaşı da kânûn önerilerini Meclis'e sunarlar.Bu teklifte yasanın amacı siyâsî maksatla şehit edilenlerin ailelerine Millî Emlâk'tan mesken verilmesi olarak tarif edilir ve "işbu meskenin kıymet ve mahiyeti şehit edilen zevâtın en müreffeh zamanındaki hâl ve şânı nazarı itibara alınarak takdir olunur" ifadesine yer verilir.(24) Sonrasında gelen hükûmet teklifinde "emvâli milliyeden 50 bin liraya kadar emlâk ve arazi veya emvâli mezkûre satış bedelleri"nin verilmesi öngörülür.Maliye Encümeni tarafından önerilen değişiklikte değerin 20 bin lira olması teklif edilir.Yasanın son hâlinde bu teklif kabul görmüştür.Yasa metninde verilecek emlâk ve arazinin "Ermenilerden metrûk emvâli gayrimenkul" olacağı hükme bağlanır(25),böylelikle Haydar Rüşdü Bey ve arkadaşlarının Millî Emlâk'ı kaynak olarak esas alan önerisi,Emvâl-i Metrûke'nin kaynak olarak kullanılacakları bir yasal düzenlemeye dönüştürülmüş olur.(26) Yasanın gerekçesini dönemin Sinop Milletvekili Receb Zühdü Bey Meclis'te şöyle açıklar:"İhtar etmiş oluyoruz:Siz herhangi bir Türk'e suikast icra eder ve öldürebilirsiniz!Fakat biz onun evlâdını;yarın sizin gözünüzü çıkarmak,kafanızı kırmak için yine sizin paranızla yetiştiririz."(27) Kânûnun kabulünden sonra devir işlemlerine hemen başlanmış,fakat 20 bin liraya denk düşen mülklerin bulunması kolay olmadığı için hisseli devir yoluna gidilmiş,devirler 1927'den 1940'a uzanan cumhurbaşkanı imzalı 15 kararnâme ile sağlanmıştır.(28)

Sonuç yerine

Bu yazı yüz yıl öncesinde kalmış bir parantezin;Ermenileri tehcir etmeyi alçaklık,rezillik,utanılacak bir şey olarak görme parantezinin;kısalığına dair bir hatırlatmayı hedefliyor.Burada sunduğumuz çerçeve Nisan 1920'de Ankara açılan BMM'nin Mütareke dönemi politikalarıyla tek boyuta indirgenemeyecek ilişkisine dair de bir perspektif sunmakta.Karşımıza çıkan,Nisan 1920'de BMM liderliğinin İttihatçı olmadığını vurgulamayı önemsediğidir.Bunu Mütareke dönemine hâkim olan bakışın sürekliliği olarak yorumlayabiliriz.1915'i fazahat olarak nitelemek de bu tavrın bir tezâhürü olarak görülmeli.Bununla birlikte,Ekim 1919'da imzalanan Amasya Protokolleri'nden itibaren ulusal direniş hareketinin liderlerinin Mütareke döneminin tehcirin sorumlularını yargı önüne çıkarma hedefine karşı çıktıklarını da vurgulamak gerek.Yazı boyunca paylaştığımız çerçeve aynı zamanda açılan parantezin nasıl unutturulduğuna dair bir perspektif sunuyor.Askerî mücadele öncesi tehciri fazahat olarak niteleyen Mustafa Kemal,askerî başarılar geldikçe ve bu sayede Ankara hükûmetinin meşrûiyeti ve yönetme kapasitesi arttıkça,tehciri utanılacak bir iş olarak değil,gerekli ve kaçınılmaz bir süreç olarak nitelemeye başlar.Başka bir ifadeyle gerekçelendirmeci tavrı benimser.Bu hat değişikliği fazahat parantezinin kapanması anlamına gelir...

***

1-Ömer Turan&Güven Gürkan Öztan,Devlet Aklı ve 1915:Türkiye'de "Ermeni Meselesi" Anlatısının İnşâsı,İletişim Yayınları,2018.

2-Ayşegül Korkmaz,"Mustafa Kemal'in 1915-1916 Ermeni Olaylarına Yaklaşımı:Fazahat",Toplumsal Tarih,Sayı 239,2013,s.22-29.

3-Rum ve Ermeni patrikhânelerinin 1919 başında ortaklaşa hazırladıkları istatistikte geri dönenlerin sayısının (152.510 Rum ve 103.456 Ermeni olmak üzere) 255.000 olarak belirtiliyor,Raymond Kévorkian,Ermeni Soykırımı,İletişim Yayınları,2015,s.1045.Ayrıca Ati gazetesi 3 Şubat 1920'de geri dönenlerin sayısını 335.883 olarak verir;bkz.Ümit Kurt,"Birinci Cihan Harbi Sonrası Ermeni Mâllarının İadesi:Cebel-i Bereket Örneği",Toplumsal Tarih,Sayı 251,2014,s.22-28.

4-Fuat Dündar, Kahir Ekseriyet,Ermeni Nüfus Meselesi (1878-1923),Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2013,s.197.

5-Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk-Söylev,Türk Tarih Kurumu,1990,cilt 1,s.330.

6-Erik-Jan Zürcher,Millî Mücadelede İttihatçılık,Bağlam Yayınları,1987,s.171 ve devamı.

7-Bilge Criss,İşgâl Altında İstanbul:1918-1923,İletişim Yayınları,1994,s.15.

8-Ahmet Demirel,Birinci Meclis'te Muhalefet:İkinci Grup,İletişim Yayınları,gözden geçirilmiş ve genişletilmiş basım,2020,s.57-61.

9-İngiltere basınında ulusal direniş hareketinin Maraş,Kiliya,Zeytun ve Adana çevresinde Şubat 1920'de 7.000 Ermeni'yi öldürdüğü haberleri yer alıyor,konu Avam kamarasındaki tartışmalara taşınıyordu;bkz.Ayşegül Korkmaz,"Mustafa Kemal'in 1915-1916 Ermeni Olaylarına Yaklaşımı:Fazahat";ayrıca bkz.Taner Akçam,İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu:İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'na,İmge Kitabevi,2014,s.477-482.

10-Atatürk'ten Ermeni Sorunu:Belgelerle,(der.) İsmet Görgülü,Bilgi Yayınevi,2002.

11-Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.99-100.

12-Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.235.

13-Aktaran İsmet Görgülü,Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.157.Mustafa Kemal'in açıklamanın sonuna İstanbul gazetelerine ve il gazetelerine iletilmesi için özel olarak düştüğü nottan bu açıklamanın iç kamuoyunda da duyulmasını önemsemiş olduğunu anlıyoruz.

14-Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.190-191.

15-Ömer Turan&Güven Gürkan Öztan,Devlet Aklı ve 1915,a.g.e.,s.126 ve devamı.

16-Aktaran İsmet Görgülü,Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.249-250.Bu söyleşiyi gerçekleştiren İsviçreli gazeteci Clarence Streit'in Türkiye izlenimleri için bkz.Clarence K. Streit,Bilinmeyen Türkler:Mustafa Kemal Paşa,Milliyetçi Ankara ve Anadolu'da Gündelik Hayat:Ocak-Mart 1921,Bahçeşehir Üniversitesi Yayınları,2011.

17-Taner Akçam,"Divân-ı Harb-i Örfî'nin Kuruluşu ve Faaliyetleri","Tehcir ve Taktil",Divân-ı Harb-i Örfî Zabıtları:İttihad ve Terakki'nin Yargılanması:1919-1922 içinde,(der.) Vahakn N. Dadrian&Taner Akçam,İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2008,s.127-145.

18-Vahakn N. Dadrian,"İstanbul Divân-ı Harb-i Örfî'sinde Ermeni Soykırımı Konusunda Görülen Davâlar ve Verilen Kararlar","Tehcir ve Taktil",Divân-ı Harb-i Örfî Zabıtları:İttihad ve Terakki'nin Yargılanması:1919-1922 içinde,(der.) Vahakn N. Dadrian&Taner Akçam,İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2008,s.76.

19-TBMM Gizli Celse Zabıtları,devre 1,cilt 3,içtima senesi III,14 Eylül 1338 (1922),https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/GZC/d01/CILT03/gcz01003102.pdf,erişim tarihi:1 Mart 2020.

20-Salâhaddin Kardeş,"Tehcir" ve Emvâl-i Metrûke Mevzuatı,Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı,2008,s.126-128.

21-Taner Akçam&Ümit Kurt,Kânûnların Rûhu:Emvâl-i Metrûke Kânûnlarında Soykırımın İzini Sürmek,İletişim Yayınları,2012,s.90.

22-Atatürk'ten Ermeni Sorunu,a.g.e.,s.262-263.

23-31 Mayıs 1926 tarih ve 882 sayılı yasanın tam adı "Ermeni suikast komiteleri tarafından şehit edilen veya bu uğurda suveri muhtelife ile düçarı gardolan ricalin ailelerine verilecek emlâk ve arazi hakkında kânûn"dur.

24-"Ermeni Suikast Komiteleri Tarafından Şehit Edilen Ricalin Aile ve Evlâtlarına Emlâk ve Arazi veya Nakden Tazminât İtası Hakkında Başvekâletten Gelen (1/799) Numaralı Kânûn Lâyihasiyle Denizli Mebusu Haydar Rüşdü Bey'in (2/511) Numaralı Teklifi Kânûnisi ve Kavanini Maliye ve Muvazenei Maliye Encümenleri Mazbataları," https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d02/c025/tbmm02025109ss0193.pdf,erişim tarihi:1 Mart 2020.

25-Nevzat Onaran,Cumhuriyet'te Ermeni ve Rum Mâllarının Türkleştirilmesi (1920-1930):Emvâl-i Metrûkenin Tasfiyesi-II,Evrensel Basım Yayın,2013,s.406-408.

26-Yasa metninde bu düzenlemeden yararlanacak 12 kişinin adı da sıralanır:Talât Paşa,Cemal Paşa,Cemal Azmi Bey,Bahâeddîn Şakir,Cemal Paşa'nın yaveri Süreyya Bey,Cemal Paşa'nın yaveri Nusred Bey,Said Halim Paşa,Muş Mutasarrıfı Served Bey,Urfa Mutasarrıfı Nusred Bey,Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey,Dr. Reşid Bey,Erzincanlı Hafız Abdullah Bey.Listede dikkat çekici husus,Mütareke döneminde Divân-ı Harb-i Örfî'ler tarafından verilmiş olan idâm cezâları infâz edilen Kaymakam Mehmed Kemal ve Mehmed Nusred Bey'in ailelerinin de bu kapsamda değerlendirilmiş olmasıdır.Fatma Müge Göçek'e göre Nusred Bey'in yargılanmasındaki hatalar Nusred Bey'e ve diğerlerine verilen idâm cezâsının genel anlamda sorgulanmasına yol açmıştır,bkz.Fatma Müge Göçek,Denial of Violence,Ottoman Past,Turkish Present,and Collective Violence against the Armenians:1789-2009,Oxford University Press,2014,s.371.Listede Kemal ve Nusred beylerin de öldürülmüş İttihatçılarla birlikte şehit sayılmaları,Ankara rejiminin Divân-ı Harb-i Örfî yargılamalarına bakışını göstermektedir.

27-Aktaran,Soner Çağaptay,Türkiye'de İslâm,Lâiklik ve Milliyetçilik:Türk Kimdir?,İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2009,s.60.

28-Murat Bardakçı,İttihatçı'nın Sandığı:İttihat ve Terakki liderlerinin özel arşivindeki yayınlanmamış belgeler ile Atatürk ve İnönü dönemlerinde Ermeni gayrimenkulleri konusunda alınmış bazı kararlar,Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,2014,s.37-56.

*Ömer Turan&Güven Gürkan Öztan,Unutturulmuş bir parantez:Yüz yıl sonra Mustafa Kemal'in "fazahat" konuşması,Toplumsal Tarih,Sayı:316,Nisan 2020,s.24-[30].