Akademisyen Hasmik Grigoryan,24-25 Kasım 2017'de Hrant Dink Vakfı tarafından gerçekleştirilen "İzmir ve Çevresi" konferansında,görgü tanıklarının anlatıları ışığında,Büyük İzmir Yangını sırasında ve sonrasında karşılaşılan toplu intihar vakalarına dikkat çeken bir bildiri sundu.Yerevan Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü'nde araştırmacı olarak çalışan Grigoryan'ın bildirisinden bir bölüm paylaşıyoruz.
Fransız sosyolog ve filozof Émile Durkheim,"İntihar" başlıklı çalışmasında iki tip intihar tanımlar:Kişisel ve kolektif.Durkheim,özellikle nedenlerinin incelenmesi bağlamında,bunlardan ilkinin psikologların,ikincisinin ise sosyologların ilgi alanına girdiğini belirtir.Durkheim'ın bu eseri,sosyologların ve antropologların intihar konusuna eğilmelerinin başlangıç noktası olur.
Tarihin bazı dönemlerinde intihar,profesyoneller tarafından "intihar salgını" olarak tanımlanan kitlesel bir karakter kazanır.Bu tür "alevlenmeler" büyük kriz ve panik durumlarında;savaş sırasında ya da sonrasında,toplum geleceğe dair inancını kaybettiği zamanlarda yaşanır.
Toplu intihar evrenseldir ve pek çok halkta örneklerine rastlanabilir.Bu tür tepkiler,tıpkı Birinci Dünya Savaşı'nda Flanders ve Caporetto cephelerindeki gibi,devâsâ panik zamanlarında yaygın olarak görülür.İkinci Dünya Savaşı'nda da toplu intihar örneklerine rastlanmıştır.İnsanlar topluca başarısızlığa uğradıklarında ve gelecekleri kalmadığını düşündüklerinde kendilerini toplu olarak ölüme teslim ederler.Yenilgilerden sonra yaşanan toplu intiharlara ilişkin başka pek çok tarihi örnek vardır.Yunan tarihçi Plutarhos,Roma ordusunun Vercellae yakınlarında yenilgiye uğrattığı Cermen kökenli Cimbriler arasında da öz-kıyım yaşandığını anlatır.Yunan tarihçi ve filozof Ksenofon,"Anabasis" isimli kitabında benzer bir deneyimden bahseder.Yunanlar,küçük bir yerleşime saldırı düzenler ve zaferlerinin ardından kadınlar,çocuklar ve düşmân askerleri kendilerini kayalıklardan aşağıya atar.Özgürlüğün kaybı ve düşmân tarafından işkence görme beklentisi felâket bir tepkiye neden olabilir:Kanlı bir başkaldırı ya da kendi elinle ölmek.
İzmir'de intiharlar
Şahitlerin,resmî görevlilerin,hemşirelerin ve gazetecilerin tanıklıkları,İzmir Felâketi sırasında da pek çok intihar vak'ası olduğunu kanıtlıyor."Görgü şahitlerinin ifadelerine göre,boğularak intihar etmek olağan hâle geldi.Deliye dönmüş anneler,kendilerinin öldürebilmek için bebeklerini Amerikalı denizcilere emanet etmeye çalışıyor.Yangının ilk gecesinde intihar eden Hristiyanların bedenleri limanda yüzeye çıkmış durumda;bu da harap şehre her zamankinden dehşetli bir hâl veriyor." (L. Oeconomos,The Martyrdom of Smyrna and Eastern Christendom [İzmir'in ve Doğu Hristiyanlık Âleminin Şehâdeti],Londra,1922,s.125-126.)
Mevcut raporlar ışığında,toplu intihar vak'alarının nedenlerini anlamaya,evrensel olup olmadıklarını ve tarihî olarak kaydedilmiş vak'alarla benzerliklerinin olup olmadığını açıklığa kavuşturmaya çalıştım.Sözkonusu benzerlikler,geleneksel bir kurum olarak intihar hakkında konuşabilmemizi ve kültürel zeminini anlamamızı sağlayacak.İntiharların ardındaki motivasyonlar şu başlıklar altında toplanabilir:Panik,intiharı öldürülmeye tercih etme,onurunu koruma ve utançtan kaçınma,çekilen çilelere son verme.
Panik
İzmir'den dönen İngiliz subaylar,1922'deki toplu intihar vak'aları hakkında bilgi veriyor.18 Eylül 1922'de Daily News,İngiliz Kurmay Subay F. Maurice'ın İzmir'de yaşanan dehşetle ilgili tanıklıklarını yayımladı.Haberin başlığının "Hain ve Yağma" olması ilginç:"Terör sahneleri,mühimmât çöplüklerindeki aralıksız patlamalarla artıyordu.İskelede bekleyen paniğe kapılmış mülteci kalabalıkları,terörle deliye dönmüş durumdaydı;yüzlercesi,yüzüp yüzemediklerini düşünmeden kendilerini sulara attı."
Öldürülmektense...
İzmir Amerikan Konsolosu George Horton Türkiye hakkındaki bir raporunda şunları yazmıştı:"İzmir'in banliyösü olan Cordelio sahilinde (Kordon) suda bata çıka yürüyen bir çift gördüm.Saygıdeğer görünüşlü,çekici bir çiftti ve adam kollarında küçük bir çocuk taşıyordu.Denizde gittikçe ilerleyip de su omuzlarına gelmeye başladığında birden kendilerini boğacaklarını anladım.Onlara bir kayık iterek,onları kurtarmak için elimden gelen her şeyi yapacağım konusunda söz verdim ve kıyıya çıkmalarını sağlamaya çalıştım.Kendilerinin Ermeni olduklarını açıkladılar,adam kesinlikle öldürüleceğini düşünüyordu;genç ve güzel olan hanımı da ya saldırıya uğrayacak ya da bir hareme götürülecek;bebekleri de ölüme terkedilecekti.Bu yüzden birlikte boğularak ölmeye karar vermişlerdi."
Onurunu koruma
Afyonkarahisar'dan Arpine Bartikyan'ın tanıklığı şöyle:"Amcam İzmir'e gitti.Sonra hepimizi İzmir'e getirtti.Sonra da millî hareket başladı.İzmir alevler içinde tükeniyordu.(...) Balçova'daki herkes gibi bizi de aldılar ve sahil kıyısındaki ahşap kulübelere yerleştirdiler.Bizi teftiş etmeye başladılar.Güzel kızları sürükleyerek zorla götürdüler.Ben çelimsiz,cılız bir kızdım,kendimi diğerlerinin eteklerinin altına sakladım.Mary yüzünü isle kararttı,saçlarını kesti ve kendini çirkinleştirdi.Ona bakıp,'bu kız yaramaz' deyip bıraktılar.Biraz uzaktan,bizi katletmek için bıçaklarını bileyen Türklerin sesini duyuyorduk.Sırasının geldiğini gören Ermeni bir kız kendini pencereden attı ama ölmedi.Diğer jandarmalar pencerenin altında duruyordu.(...) Kızı birkaç gün sonra getirdiklerinde tanınmayacak hâldeydi." (Verjine Svazlian,"Ermeni Soykırımı:Hayatta Kalan Görgü Tanıklarının Anlattıkları",İstanbul:Belge Yayınları,2015.)
Çekilen çilelere son vermek için...
Daily Telegraph Gazetesi 18 Eylül'de bildiriyor:"Görgü tanıkları,Katolik Kilisesi'ne sığınan 800 Hristiyan'ın,iki Fransız subayın varlığına rağmen korkunç bir şekilde katledildiğini anlatıyor.(...) Pek çok kadın ve kız,ağabey ve koca onursuz bir şekilde hayatta kalmamak için intihar etti.Bu kurbânlar arasında birçok Yahudi ve Avrupalı da vardı.Rıhtıma inmeyi başaranlar denize atlayarak karadaki dehşetten kaçarak boğuluyordu."
Henry Morgenthau yazıyor:"Birkaç hafta içinde 750.000 kişi,Atina ve Selanik limanlarına,Ege Denizi'ndeki Girit,Midilli,Sakız Adası ve Eğriboz Adası'na sığırlar gibi atıldılar.Yunanistan'a geldikten sonra bu insanların koşulları anlatılamayacak kadar acınasıydı.(...) Benim de gözlemlediğim bir vak'ada,2.000 kişilik yeri olan bir gemiye 7.000 kişi doldurulmuştu.Bu ve bunun gibi pek çok vak'ada ne içecek su ne de yiyecek yemek vardı;sayısız örnekte de sefil duruma düşmüş insanlar karaya ayak basana kadar onları taşıyan gemiler günlerce fırtınada kalmaktan harabeye dönmüştü.Gemilerde tifo ve çiçek salgını başladı.Herkes bitlendi.Gemide bebekler doğdu.Erkekler ve kadınlar akıllarını kaçırdı.Bazıları çektikleri sefalete son vermek için güverteden denize atladı."
Hayatta kalanların ve görgü tanıklarının anlattıkları,İzmir Felâketi sırasında Hristiyanların intiharlarının,şehirde yaşanan cinnet hâline,duydukları utanca ve dayanılmaz yaşam koşullarına verdikleri bir yanıt olduğuna işaret ediyor.
Olağanüstü durumlarda ortaya çıkan bu tür intihar vak'alarında,intihar fikri genelde bir ânda oluşur ve hemen ardından da eylem gelir.Dinî-psikolojik ve davranışsal düşünceyle oluşan,patolojik olmayan bir tepki ortaya çıkar.Bu tür dürtüsel intiharlarda,intihar yönteminin seçiminde,tarihî-kültürel,sosyal-dinî ve estetik unsurlar belirleyici olur ve intihar eylemi,stereotip sahnelerle uygulanır...
*Hasmik Grigoryan,İzmir Felâketi'nin bilinmeyen yüzü:Toplu intiharlar,Agos,9 Eylül 2020.
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/24530/izmir-felaketinin-bilinmeyen-yuzu-toplu-intiharlar
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder