"Tablo artık belli:Erdoğan cumhurbaşkanı,Öcalan danışmanı mı?"/Prof. Dr. Taner Akçam*

Tanınmış Alman sosyolog Norbert Elias,"Involvement and Detachment" adlı eserinde,kendimizin de bir parçası olduğumuz bir sürece dışarıdan bakabilmenin hayâtî ölçüde zorunlu bir iş olduğunu anlatırken "girdaptaki balıkçılar" metaforunu kullanır.Metafor bir öyküden alınmıştır.Öyküde,üç balıkçı kardeşin bulunduğu bir tekne büyük bir girdaba yakalanır.Kardeşlerden birisi kısa sürede denize düşerek kaybolur;diğer ikisi tekneyle birlikte girdabın içine doğru sürüklenmeye başlarlar.Ölümün kaçınılmaz göründüğü bu ânda kardeşlerden birisi korku ve paniğe kapılarak hareket edemez hâle gelir.

Diğeri ise giderek korkusunu denetim altına almayı ve içinde bulunduğu süreci gözlemlemeyi başarır.Girdabın çevresinde dönmekte olan nesnelerin hepsinin aynı hızla dibe çekilmediğini,bazı nesnelerin diğerlerinden daha uzun süre yüzeyde kaldığını farkeder ve bu gözlemden hareketle nasıl davranması gerektiğine ilişkin bir sonuç çıkarır.Bir fıçıya tutunarak kendisini tekneden ayırır ve böylece girdaptan sağ kurtulur.

Elias,bu hikâyeyi,kendisini doğrudan tehdit eden bir süreci anlayabilmesi için süreçle arasına belirli zihinsel ve duygusal mesâfe koyabilmesinin şart olduğunu göstermek için kullanır.Kurtulan balıkçı girdabın dışına çıkmış değildir;hâlâ onun içindedir ve ölüm tehlikesi devâm etmektedir.Değişen,onun girdapla kurduğu ilişkidir.

İçinden geçtiğimiz çözüm süreci açısından bu örnekten çıkartmamız gereken ders basittir:Bu sürecin parçası olmaya devâm ederken,onu anlayabilmek için araya mesâfe koyma yeteneğine sahip olmamız gerekmektedir. Tablo bellidir

Yaşanan süreç,elli yıldır çatışan taraftarın yaşadıkları tıkanıklığa son vermek için buldukları çözümdür.Bir nevi geldikleri noktada "suyun bittiğini" farketmişlerdir ve savaşa son vermek her tarafın işine yarayacaktır.Savaşa son vermek bir "görüşme ve uzlaşmanın" sonucu olarak değil taraflardan birisinin "terörist" olarak adlandırılmayı da kabul ederek kendisini feshetmesi biçiminde hayâta geçti,geçiyor.Çoğu kişinin "teslimiyet" veyâ elli yıllık mücâdeleye "ihânet" olarak gördüğü bu çözüm,PKK ve onun lideri arkasında olduğu müddetçe fazla bir sorun olmadan hayâta geçecek görünüyor.

Vaktiyle PKK'ye yakın veyâ onun yörüngelerinde dolaşan bazı kişi ve çevrelerin süreci daha çok "ihânet" ve "teslimiyet" kavramları ile açıklamaları veyâ "PKK'nin,MHP ile birlikte devletin diğer ayağı olacağı" [Öcalan'ın kendi sözüdür] eleştirilerini yöneltmeleri,belki Öcalan ve PKK'nin târihini yeteri kadar bilmemelerinden kaynaklanıyor.

Sözkonusu olan,belli bir stratejinin (silâhlı mücâdelenin) tıkandığının belli olduğu bir noktada,yeni strateji için en geri savunma çizgisini benimseyerek yola çıkmaktır.Öcalan,"haklı bir davâyı savunduğu" temel içgüdüsüyle,yeni bir dönemi olabilecek en geri savunma çizgisini benimseyerek karşılamakta fazla sorun görmeyen bir kişiliğe sahiptir.Burada bu konunun ayrıntısına girme şansım yok ama bir başka yazıda açıklamaya çalışabilirim.Şimdilik bu iddiâmı Öcalan ve diğer PKK yöneticileriyle bulunduğum ortak mekânlarda 1981-1983 yıllarında yaptığım uzun tartışmalara dayanarak söylediğimin bilinmesini isterim.

Sürecin eğer bir ayağı "teröre son vermek" ise diğer beklenen-mantıkî ayağı demokratik hukûk devleti inşâsıdır.Birinci ayağın yakıcı sorunları nedeniyle bu ikinci ayak epey ertelenmişti ve zâten,iktidâr çevrelerinde bu ikinci ayak konusunda bir "belirsizlik" de sözkonusu idi.Erdoğan ve çevresi için böyle bir ikinci ayak zâten hiç sözkonusu olmadı.Erdoğan için sürecin iki temel ayağı vardır:"Terörü sonlandırmak" ve "yeniden seçilmeyi garanti altına almak".Ama yeniden seçilmesinin önündeki en büyük engel ise çok net:Sürecin mantıkî ikinci adımı demokratik hukûk devleti.

Süreci başlatan "güvenlik bürokrasisi" bu konuda Bahçeli üzerinden oldukça karışık ve çelişkili mesajlar verdi ve vermeye de devâm ediyor.Erdoğan ile bir "gerilim" yaşadıklarına kuşku yok.Ama bu gerilim hiçbir zaman merkezî bir rol oynamadı.Şimdilik de oynamayacak gibi duruyor.Hâlâ hem Erdoğan'ın yeniden seçilmesi hem de "Türk-Kürt geleceğini ortak inşâ etmek" mesajlarını verebiliyorlar.Ama en büyük açmazları da bu.Zorunlu bir seçimin eşiğinde olduklarını bildiklerini tahmin ediyorum.

Görünen köy kılavuz istemiyor:Erdoğan'ın iktidârda kalabilmesi ancak ve ancak hukûksuzluğun sistem hâline getirilmesiyle mümkün.Teknik olarak doğruluğunu bilmiyorum ama "en dayanıklı lastik uçak lastiğidir ve onun da ömrü yirmi-yirmibeş yıldır" derler.Ben,Erdoğan'ın seçilerek işbaşına gelme ömrünün bittiğini gözlüyorum.Bilmediğim şeyler olabilir,yanılabilirim.Ama artık bu imkânın ortadan kalktığını düşünüyorum.Erdoğan'ın "seçimleri atlatmak",Adâlet Bakanı'nın "Cumhurbaşkanımızı seçtireceğiz" sözlerinin arkasında bu bilginin olduğunu düşünüyorum. Suriye bir model olabilir mi?
Suriye'de Kürt meselesinin çözümü için bir model oluşturuldu.Suriye Kürtlerinin çoğunluğu bunu kabul ettikleri müddetçe bu model geçerli kalacaktır.Elbette Kürtlerin,son onbeş-yirmi yıldır görece yaşadıkları "bağımsızlık" düşünüldüğünde bugünkü durumları büyük bir düşüştür ama bu model Kürtlere üzerinde yükselecekleri daha fazla hak iddiâ edebilecekleri yeni bir zemin de sunmaktadır.

Henüz taşlar yerine oturmuş gözükmüyor ama Suriye seçeneğinin Türkiye için de bir alternatif olduğunu-olacağını rahatlıkla söyleyebiliriz ki bu seçenekle Türkiye'de elde edilecekler,Suriye örneğinde olduğu gibi bir "düşüş" anlamına da gelmeyecektir.Erdoğan cumhurbaşkanı,Öcalan cumhurbaşkanı yardımcısı veyâ danışmanı...Süreç başladığında bile düşünmesi zor bir alternatif.

Ana sorun,Öcalan ve PKK'nin Suriye modelini Erdoğan'la birlikte elde edebileceklerini düşünüp düşünmedikleridir.Erdoğan'ın,önümüzdeki süreci Öcalan'ın cumhurbaşkanlığı yardımcılığı veyâ danışmanlığı seçenekleriyle karşılamaya hazır olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.Peki bu durumda Öcalan ve PKK ne yapacaktır?Büyük ve zoru bir soru bu!

Bir tek Öcalan ve PKK değil,Kürt açılımının ana itici güçlerinden olan "güvenlik bürokrasisi" de benzeri bir soruyla-sorunla karşı karşıya.Tahmin ediyorum Erdoğan'ın yeniden seçilmesi stratejisiyle Kürt meselesinin "rasyonel ikinci adımı" arasında açılan makasın onlar da farkındadırlar.

O hâlde ne yapacaklar?Normal yollarla seçilmesinin imkânsız olduğunu belki benden daha iyi gördükleri Erdoğan ile birlikte mi yola devâm edecekler ve bu anlamda Erdoğan'ın seçilmesi adına sürecin ikinci adımından demokratik hukûk devletinden ferâgat mi edecekler? Girdaptaki balıkçılar

Erdoğan'ın tekrâr seçilmesi benim girdap metaforumdur.Ne olursa olsun Erdoğan'ı seçtireceğiz stratejisi sadece Kürtler için demokratik hukûk devleti normlarının yaratılmaması anlamına gelmeyecektir.Türkiye için de "girdaba kapılma ve batma" anlamına gelecektir.Bu seçeneğin kuvvetle varolduğunu ve Erdoğan'ın şu veyâ bu şekilde seçimleri "atlatarak" tek adam diktatörlüğünü tam olarak sağlayabileceği iddiâ edilebilir.Ama Erdoğan'ın seçimleri "atlatması" demokratik hukûk devleti normlarının da cenâze töreni anlamına gelecektir.

Öcalan ve PKK çevrelerinin Erdoğan'ı yeniden seçtirmek eksenine oturmuş bir stratejiye sıcak bakacaklarını savunanlar olabilecektir.Ben o kadar emin değilim.İki nedenden dolayı,birincisi hâlâ PKK çevresinden olsa bile Selahattin Demirtaş gibi bu hareket içinden birçok kişi ve çevrenin diktatörlüğün sistem hâline gelmesine tavır alacaklarını söylemek yanlış olmaz.Demirtaş'ın siyâset yapma doğası,Erdoğan'ı yeniden seçtirme stratejisi ile gen uyuşmazlığına sahiptir.

İkincisi Kürtlerin,gelinen noktada PKK çağrı yapsa bile bu çağrıyı takip edeceklerinden kuşkuluyum.Onlarca yıldır baskı ve zulüm altında yaşamış Kürtlerin demokratik bilinç seviyelerinin Türkiye'nin batısının çok ama çok üstünde olduğunu görmek gerekiyor.

Bu noktada,Öcalan ve PKK'nin siyâsî kültürlerinin diktatörlüğe çok yabancı olmadığı haklı olarak ileri sürülebilir.Öcalan ve PKK gerçekten de Erdoğan'ın siyâset yapma tarzına çok benzeyen bir siyâset yapma tarzına sahiptir.Üstelik bugüne kadar bu siyâset kültürüne karşı çıkan insânları "silâhlı mücâdele" moral sopası ile dövüyor,susturuyorlardı.Kendilerine karşı çıkanları,eleştirenleri "hâin" ilân edebiliyor ve "davâya ihânet etmiş" sayarak imhâ bile edebiliyorlardı.

Ama silâhlı mücâdelenin sona ermesiyle,bu "moral sopa" ortadan kalktı.Öcalan ve PKK artık Kürt insânı karşısında "çırılçıplak"tır.Erdoğan siyâsetine benzer siyâsî kültürleriyle yola devâm etmek isteyeceklerse,bu tercihin onları Kürtler nezdinde marjinalleştirmekten başka bir sonuç doğurmayacağını tahmin edebiliriz.

Öcalan ve PKK'nin bunu görmediğini düşünmekse fazla saflık olur.Yine de görmek yetmiyor buna uygun dil ve siyâsetin de geliştirilmesi gerekiyor.Bu dilin ve siyâsetin başlangıç noktası ise hareketin kendi elli yıllık siyâset yapış kültürüne eleştirel bakabilmesi ve cesûr özeleştiriler ile Kürtlerin en çok ihtiyâçları olan demokratik hukûk devleti mücâdelesinin önderliğine soyunabilmeleridir.

PKK yöneticilerinin böyle bir yeteneği olduğunu iddiâ etmek çok zor.Çünkü gelinen noktada irâdelerini "önderlerine" teslim etmiş vaziyetteler.Bu noktada Öcalan'ın farklı olduğunu kabul etmek gerekiyor.Isrârla basınla,aydınlarla,siyâsî parti temsilcileriyle konuşmak istemesinin nedeni bu.Öcalan'ın bu görüşmelerde,kendisini dinleyenleri çok şaşırtacağını tahmin ediyorum.

Bir husûsu unutmamak gerekiyor:Öcalan'ın 27 Şubat açıklamasında söylediklerini,önceki yıllarda söylemeye cesâret edebilecek kişiler,PKK çevrelerince ve özellikle de onun "eklemlenmiş" gazetecileri tarafından imhâ edilmekten beter hâle sokulurdu.Ama "önderlerinden" bu sözleri duyduktan sonra hepsi deyim yerindeyse "süt dökmüş kediye" döndüler.

Kendi hareketine bu büyük dönüşümü yaptırmayı başaran Öcalan'ın bir zorunluluk olarak kendisini dayatan "muhâsebe" adımını çok kolayca atacağını tahmin ediyorum.Çünkü PKK'nin şu ânda Kürtlerin en çok ihtiyâç duydukları demokratik hukûk devleti mücâdelesinde önder bir role soyunabilmesinin yolu,elli yılın radikal bir muhâsebesini yapmaktan geçiyor.

PKK çevrelerini,elli yıllık mücâdelelerini sembolize eden "statü hakkından" vazgeçiren bir liderin aynı çevreleri bu muhâsebede de hizâya sokacağını tahmin etmek zor değildir."Elli yıllık silâhlı mücâdelenin,direnmenin ve acıların getirdiği kazanımların" [bu cümleye karşı çıkacak az kişi vardır bu ülkede] şimdi "demokratik haklar mücâdelesi" ile taçlandırmak için yapılması zorunlu açılımlardır bunlar... Yeni Parti ve Mustafa Kemâl

Erdoğan'ın seçilmesi girdabına kapılmamanın en kestirme yolu,elbette Yeni Parti'nin Kürt açılımında başat ve aktif bir aktör hâline gelmesidir.Yeni Parti,temel bir açmazı nedeniyle bu rolü oynayabilmekten çok uzak duruyor.Bu ayrı bir yazı konusu ama kısa ve fakat bir o kadar da sert söylemek gerekiyor:Kürt meselesini Türkiye'nin başına açan Mustafa Kemâl'dir.Kürt meselesinin bir mesele hâlini almasının nedeni,bütünüyle Mustafa Kemâl önderliğinde dönemin CHP'sinin işidir.Sonra gelenler bu temel tercihi devâm ettirdiler o kadar...Ve Özgür Özel ekibi biçimi ne olursa olsun kendi geçmişlerinin bu memleketin başına açtığı bir işle yüzleşmek zorundalar."Programımıza yazdık" veyâ "üyelerimizi serbest bıraktık"larla içinden çıkamayacakları çok ciddî bir sorunla karşı karşıyalar.Çünkü bu yüzleşmenin yapılamaması onlara iktidâr olma şansını kaybettiriyor.
Kürt meselesinde önde-aktif bir rol oynamanın batıda Yeni Parti'ye oy kaybettireceği tezi önemli görünse de çok doğru değil.Çünkü partinin Kürt meselesinde neyi söyleyeceği çok önemli.Demokratik hukûk devleti mücâdelesinin,Kürt meselesinde demokratik tutum takınmaktan geçtiğini ve bunun yolunun ise hem uzak (Mustafa Kemâl dönemi) hem de yakın (elli yıllık silâhlı çatışma dönemi) ile yüzleşmekten geçtiğini anlatmak zor olmasa gerek.Ne Mustafa Kemâl dönemine övgüler düzerek ne de elli yıllık iç savaş dönemini devletin klâsik "terör" söylemiyle açıklayarak Kürt sorununda öncü rol oynanabilir.

O hâlde seçeneksizlikler nedeniyle Erdoğan'ı mutlakâ yeniden seçtirmek girdabına mı kapılacağız?Sürecin aktörlerinin tavırlarını izleyerek hep berâber göreceğiz.Sonuçta hepimiz yaşadığımız ve de gelmekte olan felâketin bir parçasıyız... *Prof. Dr. Taner Akçam,"Tablo artık belli:Erdoğan cumhurbaşkanı,Öcalan danışmanı mı?",Medyascope,21 Eylül 2026. https://medyascope.tv/2026/09/21/taner-akcam-yazdi-tablo-artik-belli-erdogan-cumhurbaskani-ocalan-danismani-mi/

Wo warst du? - Sen neredeydin?/Prof. Dr. Taner Akçam*

"Wo warst Du? - Sen Neredeydin?" 1968 Alman gençlik hareketinin sembolü bir sorudur.Almanya'da 1968 hareketi,kökleri elbette önceye de gitmekle berâber,gençlerin ana-babalarına Nazi döneminde nerede olduklarını sormalarıyla başladı,dersem abartmış olmam.

Yahudilerin imhâsı sırasında ve o saldırgan savaş sırasında ne yapıyordun?Hangi sorumlulukların vardı?Kimleri destekliyordun?Neredeydin?

Bu sorular,68 gençlerinin Nazi dönemi ile aralarına mesâfe koymalarında ve demokratik bir Almanya için mücâdele etmelerinde çok önemli bir rol oynadı. Çözüm süreci ve/veyâ açılım süreci denen bir süreç yaşıyoruz

İktidâr,bunun "terörü sonlandırma" ile sınırlı olduğunu savunuyor ve ona uygun da hareket ediyor.PKK çevresi ise bunun Kürt sorununun çözümü için bir başlangıç olduğunu,olacağını iddiâ ediyor."Silâhlı mücâdele" olarak başlayan mücâdele kaldığı yerden "silâhsız mücâdele" olarak devâm edecek ve silâhlı mücâdele ile elde edilemeyen bir şeyler varsa ki var onlar da sivil mücâdele ile elde edilecek.

Konuya ilgi duyan,süreci destekleyen veyâ eleştirileri olan bizler ise,bu süreçte nerede duracağız,ne tür bir tutum takınacağız,hangi tutum doğru tutumdur soruları etrâfında kıyasıya bir tartışma içindeyiz.Konular oldukça da açık tartışılıyor.

Ama Öcalan'ın avukatlarından Faik Özgür Erol,bu tartışmalarda olmadığını gördüğü bir husûsu hâtırlattı:"Ben dünyânın herhangi bir yerinde bu kadar ağır acılara yol açmış bir savaş ortamını sona erdirme çabasının,entelektüel anlamda bu kadar az destekle karşılaştığı az örnek gördüm.Bu da bence gurûr duyacağımız bir tablo değil!"
Bu sözler,zâten sürmekte olan tartışmalara yeni bir ivme daha kattı.

Akla ilk gelen soru,elbette aydın kim,entelektüel kim ve bu insânlardan neye karşı,ne tür bir tavır bekleniyor? Faik Özgür Erol'un kastettiği ve tavır almasını beklediği acabâ Muhsin Kızılkaya'nın bir konuşmasında söylediği,"biz aşağıda imzâsı bulunan" aydınlar grubu mu?

Biliyorsunuz duyarlı bazı insânlar,hemen her kötü olay sonrası biraz da çaresizlikle,"biz aşağıda imzâsı bulunanlar" ile başlayan bildiriler yazma alışkanlığı geliştirmişlerdi."Barış İçin Akademisyenler" bildirisi gâlibâ "biz aşağıda imzâsı bulunanlar" çevresinin en büyük eylemi idi ve bu çağrıya imzâ atan yüzlerce kişi hapse atıldı,görevlerinden alındı ve yurtdışına çıkmak zorunda kaldılar.

Ümit ediyorum beklenen bu değildir ve açılım sürecini destekleyen veya eleştirileri olanlar "biz aşağıda imzâsı bulunanlar" biçimindeki girişimlerden uzak dururlar.

Aslında ortada bir paradoks var!İnsânlar süreci zâten konuşuyor ve tartışıyorlar;destekliyor veyâ karşı çıkıyorlar ve toplumun ezici bir çoğunluğu "silâhlar sussun" diyor.Sürece çok eleştirel yaklaşanlar bile eleştirilerinin "savaş devâm etsin" biçiminde anlaşılmasından son derece rahatsızlar.

Yâni,Faik Özgür Erol'un aradığı desteğin zâten varolduğunu savunuyorum ve zâten süreç geldiği noktada,"biz aşağıda imzâsı bulunan aydınlar" metaforuyla açıklanabilecek bir şeyin çok ötesine geçmiş durumdadır.

Ayrıca hâtırlatmak isterim ki bugün sürece eleştirel tutum takınanların içinde büyük bir kesim geçmişte sözünü ettiğim türden bildirilere imzâ atanlardan oluşuyor.Bu nedenle,süreç hakkında kuşkularını ve eleştirilerini dile getirenleri "ötekileştirmenin" çok fazla bir anlamı yok.

Silâh biter söz gelirse insânlar konuşur,bundan daha doğal ne olabilir ki...

Eğer PKK çevreleri "Barış İçin Akademisyenler" bildirisinde olduğu gibi esâs olarak kendi mücâdelelerinin arkasında duran "biz aşağıda imzâsı bulunan aydınlar" arıyorlarsa gâlibâ bu noktada bunu zor bulacaklardır. Gerçekten demokrasi ve insân haklarına saygı asıl istediğimiz şey mi?

Tartışma varolmasına var ama çok saf bir soru sorayım:Biz bu tartışmaları niçin yapıyoruz?

Kürtlerin haklarının gaspedilmesine son verilsin,ülkemize demokrasi gelsin ve Türkiye'de insânlar din-etnik-kültür köken farklarına bakılmaksızın eşit ve eşdeğer vatandaşlar olarak yaşasınlar!İstediklerimiz bunlar değil mi?

Eğer ihtiyâcımız bunlar ise ve bu nedenle süreç hakkında "destek-eleştiri" tartışmaları yapıyorsak,nâçizâne kanâatim,ihtiyâç duyduğumuz soru/sorun,"aydınlar süreci yeterince destekliyor mu?" sorusu/sorunu değildir.

Eksik olan başka bir soru ve başka bir tartışmadır:Wo warst du? - Sen neredeydin?

Elli yıllık bir savaşın sonucu oluşan büyük bir yıkımın içinden çıkıyoruz.Elli yıllık yıkım üzerine konuşmadan ileriye bakmak mümkün değil.

Ne devleti destekleyenler ne de PKK hareketine yakın duranlar,sürece sanki hiçbir şey olmamış yaşanmamış gibi,"kaldıkları yerden devâm" zihniyeti ile yaklaşabilirler.Yâni "ey geçmişte bizi destekleyenler şimdi neredesiniz" sorusunu sormak çok anlamlı değil.

Bence süreci destekleyenler de karşı çıkanlar da devleti veya PKK'yi destekleyenler de önce şu temel sorularla yüzleşmeliler.Eğer gerçekten demokrasi,eğer gerçekten hukûk devleti isteniyorsa bunun yolu bu yüzleşmeden geçer. Bu elli yıl boyunca neredeydiniz?

Devlet insân haklarını çiğnerken neredeydiniz?Köyler yakılırken,insânlar işkenceden geçirilirken,fâili meçhûllerde öldürülürken ne yaptınız?

Peki,PKK insân haklarını ihlâl ederken,örgüt-içi infâzlar yaparken,farklı düşüncede olan Kürtleri,sol-sosyalist demokrat insânları sustururken,sivilleri öldürürken neredeydiniz?

Bunlara hangi ölçüyle baktınız?

Devletin ihlâllerine gösterdiğiniz tepkiyi bunlara da gösterdiniz mi?Yoksa ya onaylandınız ya da onaylamadıysanız bile gözlerinizi kapamayı mı tercih ettiniz?

Yoksa,"haklı bir savaş veriliyor ve şimdi sırası değil;bu konuları konuşmak harekete eleştirel bakmak devlete hizmet etmektir",falân gibi ezberlediğimiz şeyleri mi tekrâr ettiniz?

Bence bunlar "aydınlar süreci yeteri kadar destekliyor mu" sorusundan çok daha önemli sorular ve tartışmalardır.

Eğer demokrasi,hukûk devleti,eşit ve eşdeğer vatandaşlık istiyorsak bu sorularla yüzleşmek,cevâp vermek zorundayız.

Gerçek bir barış,sadece silâhların susması değildir.Gerçek bir demokrasi de yalnızca karşı tarafın suçlarıyla hesâplaşarak kurulamaz.Herkesin kendi geçmişine bakabilmesi,kendi suskunluklarını,kendi yanlışlarını,kendi çifte standartlarını konuşabilmesi gerekir.

Şu ânda dönem üzerine konuşan herkese bir tavsiyem var:Önce kendinizden başlayın (kendimi de dâhil ediyorum).

Öteki hakkında konuşmak kolaydır ama elli yıllık yıkımla hesâplaşmanın ve güzel bir gelecek kurmanın yolu önce "ben bu elli yılda ne yaptım" sorusuna cevâp vermekten geçer.

Tekrâr edeyim:Bu tartışmalar intikâm,puan kazanma amacıyla değil,yarını kurabilmek için yapılmalıdır.

Ve bunun için ilk önce kendimize eleştirel bakmayı öğrenmek zorundayız.Kendisinden başlamayan hiçbir eleştiri sağlıklı olmayacaktır.

Muhtemelen benim kuşağım bu soruları sormaya ve bunun gerektirdiği tartışmaları yapmaya hazır değil ve buna cesâreti yok.Belki yaralar çok sıcak,belki kendimize çok zor itiraf edeceğimiz hakikatlerle karşı karşıyayız.

Ümit ederim ama bu soruları bizlere gençler sorarlar...

Tıpkı 68 kuşağı Almanya'sının gençleri gibi!.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Wo warst du? - Sen neredeydin?,Medyascope,30 Ağustos 2026. https://medyascope.tv/2026/08/30/sen-neredeydin-wo-warst-du/

Üçüncü taraf ve çağrısı:Yıkım üzerine konuşmak ve Hakikat Komisyonu/Prof. Dr. Taner Akçam*

"Ağzı olan konuşuyor" negatif bir sözdür bizde!Oysa şu günlerde bu cümleyi çok pozitif okumalıyız.

Kürt meselesinde artık "ağzı olan konuşuyor".Bundan daha güzel ne olabilir ki...

Devletle PKK'nin (Öcalan'ın) yaptığı anlaşmaya binbir itirâz getirenlerin bildikleri ama önem vermedikleri nokta bu:Konuşmaya başladık.

Hani bir söz vardır,"Ol mâhîler ki deryâ içredir,deryâyı bilmezler." Yâni "O balıklar ki denizin içindedirler,denizi bilmezler."

Daha önce konuşulamıyordu ne devlet ne de PKK konuşturmuyordu.Hem devlet hem PKK çok aykırı konuşanları gerekirse öldürmekten hiç çekinmiyorlardı.Korku atmosferiydi egemen olan.En masûm tutum,"kol kırılır yen içinde kalır" idi...Konuşmak değil susmak bir meziyet sayılıyordu.

Fâili meçhûl cinâyetler,PKK'nin infâzları... daha sayayım mı?

Anlaşmaya itirâz edenlerin üstünde fazla düşünmek istemedikleri en önemli şey bu. Tek çağrım var:Sevinelim,mutlu olalım ve savaşın bitecek ve silâhların gömülecek olmasının keyfini çıkaralım.Sözün geri gelmiş olmasına sevinelim.

Savaşan taraflar "artık savaşmayacağız" dedilerse bundan dolayı kendilerine teşekkür etmek gerekiyor.

Oysa sevinmek yerine,önemli bir çoğunluğun asıl meselesi savaşın bitmiş olması değil,hangi koşullarda ve nasıl bitirildiği...

Kim kârlı kim zararlı çıktı,tartışılan tek konu bu!Devlete de Öcalan'a (PKK'ye) da kızanlar kuyruk olmuş vaziyetteler.

Oysa eğer taraflar üzerinde anlaşıyorlarsa,anlaşma biçimlerine bazı eleştirilerimiz olabilir ama bu konuda söyleyeceklerimizin fazlaca hükmü olmaz.Sonuçta,devlet (onun değişik kurumları) ve Öcalan (ve onun arkasındaki örgütü,PKK),önümüzde olan yasa tasarısı üzerinde anlaşmış gözüküyorlar.

Evet,anlaşma denilen şey de aslında PKK'yi terör örgütü olarak tescil eden bir cezâ infâz yasası...(insânın aklına,PKK'ye zorla "terör örgütüdür" dedirtemedikleri için öldürülen Tahir Elçi geliyor.)

Tarafların bu yasayla "Kürt meselesi" gibi devâsâ bir sorunu çözmek gibi bir iddiâları yok.Şüphesiz Kürtlerin temel hakları ve demokratikleşme konularında birtakım ilkelere yer veren başka bir anlaşma olsaydı,daha iyi olabilirdi.

Ama taraflar bu biçim üzerinde anlaşmışlarsa bizim söyleyebileceklerimizin sınırları vardır.Bundan daha önemlisi,bizim için esâs olan,hangi tarzda anlaşmış olurlarsa olsunlar tarafların silâhları gömmek konusunda anlaşmış olmalarıdır.Tarafların,istediklerini savaşla elde edemediklerini gördükleri bir noktada "artık savaşmıyoruz" demelerine,"durun,anlaşma koşullarınızı beğenmedik" diye itirâz edebiliriz ama bu hem çok boş bir söz olur hem de "savaşa devâm edin çağrısı" olarak da okunur.

Özet:Savaşı bitiren silâhları gömen her anlaşma,eğer tarafları üzerinde anlaşmışlarsa bizim kabûlümüzdür.

Ama konu bu kadar basit mi?Değil! Üçüncü bir taraf daha var

Görmek gerekiyor:Bitecek olan savaşın,savaşan taraflarından başka çok büyük bir üçüncü tarafı daha var.Savaşta ne devletin ne de PKK'nin yanında olan büyük bir üçüncü gövde bu...

Ortak özelliği ise,bu üçüncü çevrenin süreçten en çok zarar gören çevrelerden biri olmasına rağmen sesi en azı çıkan insânlardan oluşması.

Onların sesleri henüz yeteri kadar çıkmıyor!

Çatışmada öldürülen askerlerin ve Kürt gençlerinin ailelerinin yanına bu üçüncü tarafı da eklememiz gerekiyor.Onların yaşadıkları yıkım ve acılar asker ailelerinin,Kürt gençlerinin ailelerinin yaşadıkları kadar önemlidir.

Burada önemli olan,savaşın tüm mağdûr taraflarını "yarışan rakip taraflar" olarak görmemek aksine birbirini tamamlayan çevreler olarak ele almaktır.Savaş mağdûrlarını da üretmiştir.

İçinde olduğumuz süreçte,taraflardan birisinin (özellikle şehit asker ailelerinin) acısını elinde bir silâh olarak diğer tarafa karşı kullananlar bilmek zorundadırlar ki tek kelimeyle ayıp ediyorlar.Ve evinden cenâze çıkmamış bir Kürt ailesi bulmanın neredeyse imkânsız olduğu gerçeğini unutuyorlar.

Üçüncü tarafın,savaşın diğer mağdûrlarının söylemekte belki zorlanabilecekleri çok güçlü bir argümanları var:Savaşan taraflar muhtemel,"savaştık olmadı,buraya kadardı" deyip,hiçbir şey olmamış gibi kaldıkları yerden devâm etmek isteyeceklerdir.Devlet,"terör bitti,sıra Kürt-Türk kucaklaşmasındadır" diyecek,Öcalan ve PKK "silâhla olmadı,şimdi silâhsız Kürtlerin demokratik hakları ve demokratik cumhûriyet için mücâdele edeceğiz" diyeceklerdir.

Üçüncü tarafın söyleyeceği ise,"hiçbir şey olmamış gibi çekip gidemezsiniz;elli yıl üzerine konuşmak zorundayız.Bize bu elli yılın hesâbını vermek zorundasınız" olacaktır.

Burada hesâp vermek sözünü negatif anlamda kullanmıyorum.Demokrasi için,yaraların sarılması için,yeniden bir toplum olabilmemiz için hesâp verilmesinin,elli yıl üzerine konuşulmasının zorunlu olduğunu söylüyorum. Eğer gerçekten toplumsal barış istiyorsak
Amacımız ne?Bir daha insânlar ölmesin ve bu çatışmaya neden olan sorun (Kürt meselesi) çözülsün,değil mi?Öyle ise,"bu savaş niye başladı?" ve "insânlar niye öldü?" sorularını sormak ve üzerine konuşmak en doğal hakkımız değil mi?

Savaşın kaynağı Kürtlerin en temel haklarından mahrûm edilmesiydi.Bu mahrûmiyetin temelleri,bu Cumhûriyet'in kuruluşu ile atıldı.Cumhûriyet'in kuruluşu ile Kürt sorunu arasındaki ilişkiyi göremeyenlerin bu konuşmada söyleyecekleri çok sözleri yoktur.

Kemâlizm'e övgüler dizerek,"Mustafa Kemâl'in askerleriyiz" diye sloganlar atarak Kürt meselesini çözmek isteyenler artık yolun sonuna geldiklerini görmek zorundalar.

Yeni Parti'nin en büyük açmazı budur.Cumhûriyet'in kurucu yılları ve Kemâlizm ile ilişkileri konusu onların başını daha çok ağrıtacaktır.Kendilerini belki hâlâ Kemâlist olarak görmek ve adlandırmak isteyeceklerdir ama Kürt meselesi ışığında Kemâlizm'lerini yeniden tanımlamak onların önünde çok ciddî bir görev olarak durmaktadır.

Sorun bir tek Kürt sorununun kaynağı ile sınırlı değildir.Elli yıllık savaşın kendisi üzerine de konuşmak zorundayız.Bu savaş bir yıkım idi.Bu savaş büyük acıları beraberinde getirdi.Bu savaşta büyük suçlar işlendi.

Eğer,"elli yıllık savaş boyunca ne yapıldıysa bu yapanın yanına kâr kalacak" diyorsanız,ortada bir sorun var demektir."Yarayı açık bırakıyoruz,iyileştirmeyi düşünmüyoruz",diyorsunuzdur.Ve böyle söylüyorsanız,büyük bir yanlışın içindesiniz.

İki türlü bir sorundur bu:Birincisi,savaşa yol açan nedenler üzerine konuşmazsanız,"mesele terör idi,Kürt-Türk eşitliği diye bir sorunumuz yoktur" derseniz sorunu çözemezseniz ileride savaş gene kaçınılmaz olur.

İkincisi,savaş yıkım,acı demektir;savaş onun gölgesi altında işlenmiş suçlar demektir.Yaşanan yıkımlar ve işlenen suçlar toplumun birarada yaşama kumaşını yırtar ve adâlet duygusunu zedeler.Zedelenmiş adâlet duygusunu tamir edemezseniz,birarada yaşamayı kuramazsınız.

Eğer,"elli yıl boyunca işlenen suçlar,yaşayanların yanına kâr kalacak" derseniz toplumu birarada tutacak zedelenmiş adâlet duygusunu tamir etmemiş olursunuz.

Eğer savaşan taraflar ellerini silip,temiz yıkayıp gideceklerse ne Kürt meselesi çözülür ne de demokrasi gelir!

Elbette savaşın taraflarını eşitlememek gerekir.Sorumluluklarının niteliği ve derecesi farklıdır.Ve bu farklılık,yaşananları doğru anlamak açısından son derece önemlidir.Ancak sorumlulukların farklı olması,yapılan yanlışların yanlış olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz.Taraflardan birisinin daha ağır bir sorumluluk taşıması,diğer tarafın eylemlerini önemsizleştirmenin,mazûr görmenin ya da görmezden gelmenin gerekçesi olamaz.Sorumlulukların farklılığından hareketle yanlışları göreceleştirmek yerine,her birini kendi niteliği ve sonuçları içinde ele almayı öğrenmemiz gerekir. Konuşmak zorundayız:Yüzleşmek ve Hakikat Komisyonu kurulması şarttır

Eğer demokrasiye ve insân haklarına saygı duyan bir toplum yaratılmasını istiyorsak,bunun tek yolu yaşanmış elli yılın üzerine konuşmaktan geçer.

Silâhı bırakmak ne barışın kendisi ne de Kürt meselesinin çözümüdür.

Silâhın susması,barış için Kürt meselesinin çözümü için sadece bir başlangıçtır,o kadar.

Kürt sorununun çözümü,savaşın yaralarını sarmak ancak ve ancak elli yılla yüzleşmekle mümkündür.

Yüzleşmenin en doğru adresi Hakikat Komisyonu'dur.Hakikat Komisyonu,sözün,konuşmanın ve yaraları sarmanın yeridir.

Silâhlar susunca şunların şart olduğunu ve olacağını göreceğiz:Elli yıldır yırtılmış,yıkılmış,zedelenmiş toplumsal dokuyu onarmak zorundayız:Korkuların,güvensizliklerin,öfke ve suskunlukların dile gelmesi ancak böyle olur.

Zedelenmiş adâlet duygusunu yeniden tesis etmek zorundayız:Bunun için mağdûrların sesi duyulmalı ve çekilen acılar dinlenmelidir.Nefret,intikâm duyguları ancak acılar üzerine konuşarak yenilebilir.Acısının dinlendiğini ve tanındığını bilen birisi intikâm duygusundan vazgeçer ve affedici olur.

Adâlet,toplumsal barışı sağlayacak en önemli unsurdur.Elli yıl sonranın aranan adâleti cezâlandırıcı adâlet olmak zorunda değildir;onarıcı adâlet vardır,telâfî edici adâlet vardır,tazmin edici adâlet vardır.

Özetle,savaşan tarafların hangi biçimde anlaştıkları,kâr-zarar hesâplarına dayanan tartışmaları sonlandırmak zorundayız.İsteyen elbette devâm edebilir,hakkıdır!Ama nâçizâne kanâatim bu tutumun,bizi yapmamız gereken asıl tartışmalardan uzaklaştırdığıdır.

Kürt meselesinin çözümü için demokratik hukûk devleti tesis etmek için yolun daha çok başındayız.

Ve yapılacak bu zorunlu şeyleri savaşan taraflardan beklemek kadar eksik ve yanlış bir şey olamaz.

Üçüncü tarafın ortaya çıkması ve sesini daha güçlü duyurması gerekmektedir.

Eğer üçüncü taraf sadece savaşan taraflardan birisinin peşine takılmakla yetinirse ne özlenen demokrasi gelir ne Kürt meselesi lâyıkıyla çözülür ne de toplumun zedelenmiş adâlet duygusu yeniden inşâ edilebilir!.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Üçüncü taraf ve çağrısı:Yıkım üzerine konuşmak ve Hakikat Komisyonu,Medyascope,16 Ağustos 2026. https://medyascope.tv/2026/08/16/ucuncu-taraf-ve-cagrisi-yikim-uzerine-konusmak-ve-hakikat-komisyonu/

Son ve en uzun Kürt ayaklanması yenildi mi?/Prof. Dr. Taner Akçam*

Çerçeve yasa henüz kanunlaşmadı,bu nedenle konuşmak için biraz erken ama muhtemelen kânûnlaşacak.Tasarı hakkındaki ilk intibâm şu:

Taslak tamamıyla "Türklerin hassâsiyetlerine" göre hazırlanmış,"Kürt hassâsiyeti" ise tamamıyla yok sayılmış ve dışlanmış.

Verilen intibânın,"Devlet,PKK'nin taleplerinin hiçbirisine itibâr etmedi.PKK'yi teslim olmaya iknâ etti" biçiminde olmasına büyük bir özen gösterilmiş.Bu nedenle,"Son ve en uzun Kürt ayaklanması yenilgi ile sonuçlanmıştır" cümlesini kuranların,"PKK,hiçbir karşılık almadan teslim olmuştur" diyenlerin veyâ "elli yıllık savaşın tek kazancı,'cezâ infâz ertelemesi' ve üç-on yıl arası suç tekrâr işlenmezse 'cezâ iptâlidir',elli yıl bunun için mi savaşıldı?" diyenlerin sesleri çok gür çıkacak.

Taslak metin çok açık!Ortada olan bir af yasası bile değil!Onun çok gerisinde ve bu nedenle yukarıdaki cümleleri kuranlara karşı kullanılacak bir argüman yok gibi duruyor!Sonuçta,Öcalan ve onun yeni çizgisine itirâzsız onay veren PKK'nin çok büyük bir risk aldıklarını söyleyebiliriz."Niçin içinde af bile olmayan ve görüşmelere dayalı 'onurlu bir barıştan' çok uzak,tek yanlı bir teslimiyeti kabul ettiniz?" eleştirisine cevâp vermekte oldukça zorlanacaklardır.

Elbette verebilecekleri bazı cevâpları var:"Savaştık,ancak bu kadar oldu,iyisini biliyorsanız,silâhlı mücâdeleye sizler devâm edebilirsiniz" diyebilirler.

Ya da:"Savaştığımız sürece,yarattığımız fırsatlardan yararlanıyordunuz,ağzınızı bıçak açmıyordu!Paşa paşa bizlere itâat ediyordunuz!Şimdi sizlere sunduğumuz imkânların da ortadan kalkmasının verdiği hoşnutsuzlukla,koşulsuz silâh bıraktığımızı ileri sürüp,bizim 'otoriter','tek lidere itâat eden' yapımızı keşfediyor ve aleyhimize kalem oynatıp duruyorsunuz!Oysa,şu konuşmaları yapmanızı bile bizim silâh bırakmamıza borçlu olduğunuzu göremiyorsunuz." (Duran Kalkan,Ruşen Çakır ile röportajında [youtube.com/watch?reload=9&v=LqZCe_jDJXs] bu yönde üstü örtülü epey söz sarfetti.) Evet,bunlar belki PKK çevreleri açısından iyi polemik cümleleri ama "yenilgi" gerçeğinin üstünü kapatmaya yetmiyor.Yukarıdaki "Türk hassâsiyetleri" ekseninde örülmüş tabloyu değiştirmiyor. Gerçekten yenilgi mi?

Yukarıda özetlediğim,sözkonusu olan "Yenilgidir,teslimiyettir,af bile elde edilememiştir.Onur bile korunamamıştır" tezlerini savunanların ihmâl ettikleri önemli bir husûs var.

Şu ânki "yenilmişlik-teslimiyet" görünümü durumu birkaç ay sonra değişebilir veyâ değişeceği kesin gibi duruyor.Çünkü,yeni bir Anayasa'nın gündeme geleceği biliniyor.Öcalan'ın yeni Anayasa taslağını gördüğü ve onay verdiği de yaygın bir söylenti.Mevcût Anayasa'nın giriş kısımlarının değişip değişmeyeceğini bilemiyoruz ama Anayasa'nın "Türk vatandaşlığı" ibâresinin kaldırılacak olması kesin gibi.Zâten,AKP ve MHP'nin Meclis komisyon raporlarını okuyanlar bu değişikliğin farkındadırlar.Yeni Parti'nin bu değişikliğe "hayır" deme ihtimâli de çok zayıf.Parti programları bu konuda çok açık.

Öcalan ve PKK,bu Anayasa tartışmalarını ve vatandaşlık tanımının değiştirilecek olmasını bir "başarı" olarak sunabilirler ve sunacaklardır da.Tezleri basit olacak:

"Devlete Kürt realitesini kabûl ettirdik.İsyânımız,Kürtlüğün inkârına,zorunlu asimilasyona karşı idi ve şimdi bu mücâdelemizin sonucu,inkâr sona erdi ve Kürt gerçekliği Anayasa'ya girdi."

Bu yeni bir kurucu misyondur.Bahçeli'nin,yeni bir Türk-Kürt birlikteliğinden söz etmesi de bu misyonu çok açık izâh etmektedir.Dolayısıyla,bir yenilgi değil,yüz yıllık Cumhûriyet târihinde yeni bir dönemin eşiğindeyiz. "Kâr-zarar" eksenli tartışmalar ve ötesi

Yukarıdaki tartışmayı,"kâr-zarar" eksenli tartışmalar olarak tanımlamak isterim."Zarar" hânesini öne çıkartanlar,süreci "yenilgi-teslimiyet" olarak okuyacaklar."Kâr" hânesini öne çıkartanlar ise,silâhların susmasının büyük fâydalarını sayacaklar ve Anayasa tartışmalarını öne çıkartacaklardır.

Konuya "kâr-zarar" hesâbı dışında yaklaşmak mümkün mü?Evet mümkündür.Bu da yukarıdaki "kâr-zarar" kavgasını ortak bir yerden okumakla olabilir.Bu ortak nokta şudur:

Yukarıdaki taraflar adını açıkça koymadıkları bir husûsta büyük bir anlayış birliğine sahiptirler.

Her iki taraf da elli yıllık silâhlı mücâdeleye,bazı kusûrları olsa bile,doğru ve hayırlı bir iş olarak bakmaktadırlar.Tartışmaların ana ekseni ise,"iyi,zorunlu ve kaçınılmaz olan silâhlı mücâdelenin,a) teslim olunarak mı;b) Kürt realitesini kabûl ettirerek mi bitirildiği" üzerinedir.

Oysa ana sorun bu ortak mantıktadır:Elli yıllık silâhlı mücâdeleyi olumlayıp,sonuçlarının "iyi mi,kötü mü?" olduğu üzerine yapılan tartışma bir başka büyük gerçekliğin üstünü örtmektedir.

Devletin ve PKK'nin elli yıllık savaşla bu toplumda yarattıkları yıkım.

Yıkım ve bu yıkımın hesâbını vermek!

"Kâr-zarar" tartışması yapanların hiç yapmayacakları,akıllarına bile gelmeyecek bir tartışmadır bu.

Önerdiğim bakış,"silâhlı mücâdeleye" çok eleştirel bakmaktadır.Ve yıkım üzerine konuşulmadan gelecek üzerine konuşulamayacağını ileri sürmektedir.

Toplumca yapılması gereken,devleti ve PKK'yi de bu elli yıllık yıkım konusunda tartışmaya davet etmektir.

Yıktıklarımızı bilemezsek,neyi nasıl kuracağımızı da bilemeyiz! Yeni cumhûriyetin eşiğinde
Meseleye "teslimiyet ve yenilgi" perspektifinden bakanların göremedikleri çok önemli bir olgu daha var.Boyutları henüz bilinmeyen yeni bir Kürt-Türk birlikteliğinin eşiğindeyiz.Daha doğru bir deyişle,Cumhûriyet'in 1920 koalisyonu yeniden inşâ edilmektedir.Ve bu anlamda yaşananı "yüz yıllık yanlışlığın düzeltilmesi" olarak okunmak yanlış olmayacaktır.

Kısaca hâtırlatmakta fâyda vardır:Kurtuluş Savaşı (veyâ Millî Mücâdele) denilen şey,esâs olarak üçlü bir sacayağına dayanıyordu.Seküler-modern-Batıcı Türkler;İslâmcı-muhâfazakârlar ve Kürtler.Bu stratejik ortaklık iki önemli hedefe sahipti:"Hilâfet ve Saltanat rejimini esâretten kurtarmak" ve "Anadolu'daki Rum ve Ermeni tehdidini ortadan kaldırmak!"

Merâk edenler,Amasya Tamîmi'nden başlayarak,Erzurum,Sivas kongre karârlarına,Ankara Meclisi'nin kabûl ettiği yeminlere tekrâr bakabilirler.

Bu üç kesimin,1919-1923 dönemindeki ortak ideolojisi ise İslâm milliyetçiliği idi.Ama kuvvetli anti-emperyalist söylemle de zenginleştirilen bu İslâm milliyetçiliği,Lozan'la birlikte yerini yalın ve seküler Türk milliyetçiliğine bırakmaya başladı.

Mustafa Kemâl önderliğindeki seküler Türk milliyetçileri,1919-1923 dönemindeki ortaklarını terkettiler.Takip eden yıllarda bu ortaklar büyük zulümler yaşadılar.

İslâmî-muhâfazakâr çevreler iktidârdan uzaklaştırılmakla kalınmadı;bu kesimlerin en büyük talebi olan Hilâfet ve Saltanat rejimi de yok edildi.Tüm bir dönem boyunca Kürtlere,mücâdelenin "Türk-Kürt kardeşliği ekseninde verildiği" söylenmiş ve kendilerine defalarca otonomi sözü verilmişti.

Bunların hepsi unutuldu.Verilen sözlerin gerçekleştirilmesi için harekete geçen Kürtler ise ezildiler.

AKP iktidârı,seküler-Batıcı-modernist Türk milliyetçiliğine karşı İslâmî-muhâfazakâr çevrelerin bir zaferi idi.Şimdi yaşananlar ise Cumhur Koalisyonu'nun,uluslararası koşulların da dayatmasıyla Kürtleri 1920'lerde kaybettikleri iktidâra yeniden davet etmesidir.Bir anlamda 1920 koalisyonu yeniden kurulacak gibi görünüyor.Yeni Anayasa,bu yeni koalisyonun bir simgesi olarak devreye girecek.

Seküler Türk milliyetçileri de fazla bir seçeneğe sahip değiller ve sürece esâs olarak destek verecekler gibi gözüküyorlar. Yeni Cumhûriyet ve yıkımlar üzerine konuşmak

Yeni bir Türkiye'nin eşiğindeyiz.Ama unuttuğumuz bir husûs var.Eğer bu tartışmaları yapan tüm kesimler gerçekten demokratik,insân haklarına saygı duyan,özgür bir cumhûriyetten yana iseler,1918-1923'ü ve son elli yıllık "Kürt ayaklanmasını" sadece bir zafer olarak okumaktan vazgeçmelidirler.

Bu dönemleri "zaferler" olarak okumak,yıkımları görmemek geleceğimizin önündeki en büyük engeldir.

Elli yıllık savaşı da 1919-1923'ü de sadece "kâr-zarar" ikileminde tartışmak ve büyük zafer olarak sunmak,kaybettiklerimizi anlamamıza engel olacaktır.Unutmayalım,bu topraklarda yaşanmış acılar,yıkımlar üzerine konuşmak demokratik bir geleceği kurmanın ön şartıdır... *Prof. Dr. Taner Akçam,Son ve en uzun Kürt ayaklanması yenildi mi?,Medyascope,6 Ağustos 2026. https://medyascope.tv/2026/08/06/taner-akcam-yazdi-son-ve-en-uzun-kurt-ayaklanmasi-yenildi-mi/

İki büyük dalga depremleri ve yeni cumhûriyetin ayak sesleri/Prof. Dr. Taner Akçam*

Cumhûriyet târihi,Osmanlı'nın geç döneminde başlayan ve Cumhûriyet'te de devâm eden depremler târihi olarak okunabilir.İki büyük dalgadan söz etmeliyiz.Birinci büyük deprem dalgası 1878'de başladı ve Türk-Yunan nüfûs değiş-tokuşu ile 1924'te sonlandı.

İkinci büyük dalga ise 1921 Koçgiri Katliâmı ile başladı ve tahminim 1947'ler gibi sonlandı.İlk Cumhûriyet bu iki büyük dalga ve depremlerinin sonucunda "oluştu".

1984 sonrası yaşanmaya başlayan artçı deprem ise hâlâ sürüyor.Yeni bir cumhûriyetin kurulup kurulamayacağının sancılarını yaşadığımız bugünlerde yeni bir târih bakışına ihtiyâcımız var.

Önce birinci büyük dalga üzerinde biraz durmak gerek.Çünkü bize ikinci dalgayı,Cumhûriyet dönemini,anlamamız için çok önemli ipuçları verecektir.

Dönüm noktası belirlemek ve târih koymak târihçilerin en büyük problemidir.Benim dalgalar için seçtiğim târihleri ileriye-geriye çekebilirsiniz ama seçtiğim yılların sembolik değerleri var.

1878 Berlin Antlaşması,23 ve 61. maddeleri ile 1924'e kadar süren tüm ilk depremler dönemini belirleyen bir özelliğe sahiptir.Bu maddeler Osmanlı Devleti'nin Rumeli ve Doğu Anadolu vilâyetlerinde Hristiyan nüfûsun haklarını ve güvenliklerini sağlayacak reformların yapılmasını ve bunu denetleyecek mekanizmaların yaratılmasını öngörüyordu.Oysa,beklenen hukûk eşitlik ve sosyal adâlet yerine,1894-1897 Abdülhamid dönemi katliâmları,1913-1914 Rum etnik temizliği;1914-1918 Ermeni-Süryani ve 1921-1922 Pontus Rum soykırımları gibi büyük sarsıntılar yaşandı. Klâsik Türk târihyazımı bu birinci dalga ve depremlerini tek kelime ile yok saydı.Post,post-post vb. gibi kavramlarla yapılan Cumhûriyet tartışmalarının da aynı yoldan gitmesi şaşırtıcı değil.

Öte yandan,uluslararası soykırım çalışmaları uzun bir dönem bu depremleri birbirinden kopuk izole olaylar olarak tartıştı.Ermeniler,Rumlar ve Süryanilerin sadece kendi yaşadıklarını anlattıkları "ulusal" bir soykırım-târihyazımı geliştirdiler.Bu özelliği ile soykırım çalışmaları ulusalcı târihyazımlarının bir uzantısı gibi idi.

Oysa yaşanan olaylar ontolojik bir bütünlüğe sahiptiler.Aynı coğrafyada aynı ânda ve iç içe yaşanıyorlardı.Hukûkî eşitlik ve sosyal adâlet tüm Hristiyanların merkezî problemi idi ve Hristiyan topluluklarına bu haklarını tanımayan ise Osmanlı-Türk yönetici elitleri idi.

Ermeni,Rum ve Süryanilerin kendi dağlarında kendi türkülerini söyledikleri bir târihyazımının ortaya çıkmasında,1948 sözleşmesiyle ile belirlenen soykırım tanımı da büyük bir katkı sundu.Çünkü soykırım tek bir olayla ilgili bir cezâ hukûku kavramı idi.Bu nedenle uzun bir dönem tüm tartışmalar (a) veyâ (b) olayının soykırım sayılıp sayılmayacağına kilitlendi.

Bugün ise ulusal târihyazımlarının ve soykırım kavramının yarattığı engellerin önemli ölçüde aşıldığını söyleyebilirim.Soykırım bir olay değildi ve bir süreçti ve tek bir olayın soykırım sayılıp sayılmayacağı konusunda kılı kırk yaran tartışmaların büyük bir anlamı yoktu.Örneğin,Amerikan ve Avustralya yerlilerinin imhâsı yüzlerce yıllık bir süreci kapsıyordu ve bu süreç içinde hangi özel olayın 1948 tanımına uyup uymadığını tartışmak tam bir saçmalıktı.

Bugün,bizler de soykırım çalışmalarında artık 1878-1924 dönemini Osmanlı Hristiyanlarına yönelik yaşanmış büyük dalga,bir soykırım süreci olarak anlamaya ve açıklamaya çalışıyoruz.

Sürecin ana özelliği şuydu:Hristiyanlar,hukûkî eşitlik ve sosyal adâlet istiyorlardı.Bunu sağlamak istemeyen Osmanlı-Türk yöneticileri,Hristiyan vatandaşlarını doğal ve târihsel yaşam alanlarının dışına sürmeyi ve o süreçte olabildiğince imhâ etmeyi tercih etmişlerdi.Zorunlu sürgünler,etnik temizlik,küçük-büyük çaplı ve/veyâ soykırımsal katliâmların hepsi gözlenmişti bu süreçte.

1924 Türk-Yunan nüfûs değiş-tokuşu bu birinci büyük dalganın sonu gibidir.Ve bu ilk büyük dalgayla,Anadolu'da yaşayan yüzde 20-25 civârındaki Hristiyan nüfûs ya imhâ edildi ya da zorla bu toprakların dışına sürüldü. Cumhûriyet ve Hristiyansızlaştırma politikaları

Osmanlı'dan Cumhûriyet'e geçiş esâs olarak bir sürekliliktir.Cumhûriyeti kuranlar,İttihât ve Terakki Partisi kadrolarıydı.Anadolu'nun birçok yerinde İttihât ve Terakki Partisi levhaları indirilmiş ve yerine Müdâfaa-i Hukûk Cemiyeti levhaları asılmıştı.Bu levhalar sonra CHP olacaktır.

İttihâtçıların yeni CHP'si,Mustafa Kemâl önderliğinde İttihâtçıların ülkeyi Hristiyansızlaştırma politikalarına kaldıkları yerden devâm ettiler.Buna bir de ülkenin Yahudileri eklendi.

Tüm sürgün ve imhâlara rağmen,sağ kurtulup geri dönenlerle gayrimüslimler,1920 civârında hâlâ toplam nüfûsun yüzde 15'ine yakınını oluşturuyordu.Bu nedenle Cumhûriyet,dışarıda kalanları içeri almamak ve içeridekileri korkutarak,sindirerek kaçırmak politikası izledi.Lozan Antlaşması'nın 30-36. maddeleri Osmanlı Hristiyan vatandaşlarının,Türkiye Cumhûriyeti vatandaşlıklarını garanti altına almış ve geri dönüş hakları konmuş bile olsa onlar ülkeye sokulmadılar.1924 Seyrüsefer Talîmâtnâmesi ile Lozan açıkça çiğnendi ve bu insânların geri dönüşleri hukûken yasaklandı.

İçeride kalanları kaçırmak,Hristiyan ve Yahudilerden temizlenmiş bir ülke yaratmak için sistematik baskı politikaları uygulandı.Bu nedenle,Cumhûriyet boyunca birinci büyük dalganın artçı küçük depremleri kaçınılmaz oldu.1934 Trakya Olayları;1942 Varlık Vergisi ve 1955,6-7 Eylül Olayları bu artçı depremlerin en çok bilinenleridir.Bu bilinen artçı dalgalardan başka bilinmeyen birçok sistemli saldırı sözkonusu oldu.

Örneğin,1929'da Diyarbakır ve Mardin'de Ermeni ve Süryani dinî liderler öldürüldü;kiliseler bombalandı ve yakıldı.Birçok olayda Ermeniler suçlu sayıldı ve tutuklanarak işkencelerden geçirildi.1930'ların başlarında Dersim ve Sasun bölgelerinde yapılan askerî operasyonların özel amacı geride kalan ve saklanan Ermenileri bulup çıkartmaktı.Bunlar,ya mâllarına zorla el konularak Suriye'ye kovuldular ya da İstanbul başta olmak üzere büyük şehirlerde toplandılar.Sonuçta, Harputlu bir Ermeni'nin sözleriyle,"yaşama şansımız yok,zulme uğradık,şüphelenildik,soyulduk,kötü muâmele gördük,hapse atıldık,yargılandık ve eğer şanslıysak sınır-dışı edildik." Apartheid kuruluyor

Kaçamayanlar için ise tepede,"öz vatandaşı,Müslüman,Hanefiyül mezhep,Türkçe konuşur bir zâtın" olduğu ve Hristiyanların hukûken "yabancı" veyâ "bizden olmayanlar" olarak tanımlandığı bir Apartheid sistemi kuruldu.1933 yılında İçişleri Bakanlığı Nüfûs İdâresi Müdürlüğü'nce hazırlanan resmî bir rapor,Türkiye'nin "kan" ve "ırk" birliği esâsına dayanan bir rejim olarak inşâ edildiğini açık olarak dile getirdi.

Agos gazetesinin gün ışığına çıkarttığı gibi nüfûs kütüklerinde Rumlar 1;Ermeniler 2;Yahudiler 3 numara olarak kodlandılar.Varlığını yeni öğrendiğimiz D-97 gibi karârnâmelerle askerî okullara girmeleri yasaklandı ve devletin başta adâlet ve güvenlik organları olmak üzere her kademesinde görev almaları hukûken engellendi.

Bugün,hukûk sistemimizde hâlâ,Türkiye'nin Hristiyan ve Yahudi vatandaşlarını yabancı sayan onlarca kânûn ve karârnâme var.Hâlen yürürlükte olan 1934 Tapu Kânûnu'nda,ülke vatandaşlarının bir kısmının "yabancı" sayılmasına verilecek örneklerden sadece bir tanesidir.

Sonuçta alınan hukûkî,politik ve sosyal tedbirlerle,Hristiyan ve Yahudi vatandaşların oranları yüzde 1'in altına indirildi.

Fakat belki bundan da önemli olan başka bir şey daha başarıldı.

Bizlere,bu toprakların sıradan insânlarına,Hristiyan ve Yahudi yurttaşların bu topluma âit olmadıkları,bir bakıma "vücûda yabancı" oldukları fikrini yerleştirmeyi başardılar.

Bu fikrin yerleşmesinde,Osmanlı'dan devralınan bir anlayış merkezî rol oynadı:"Millet-i Hâkime" fikri. Buna göre,hangi etnik kökenden olurlarsa olsunlar,Müslümanlar toplumun efendisi idiler.Bu nedenle Osmanlı'nın Müslüman vatandaşları (Türk,Kürt,vb.) ile Rum,Ermeni ve Süryani vatandaşları arasında yaşanan 1918-1923 iç savaşı,"emperyalizme karşı kurtuluş savaşı" olarak görüldü ve anlatıldı.Bu anlatıda Türkiye'nin Rum ve Ermeni vatandaşları "düşmân" olarak tahayyül edildi ve bu okuma tüm sol-demokrat düşünceyi de esâs olarak belirledi.

Buradaki temel tezim şudur.Millet-i Hâkime zihniyeti birinci büyük depremi mümkün kılan temel ideolojik faktör idi ve bu fikir Cumhûriyet dönemine de taşındı.Bu nedenle,birinci büyük dalganın ve depremlerinin Cumhûriyet dönemindeki izleri lâik veyâ İslâmcı olsun farketmez özellikle Müslüman çoğunluk tarafından kolayca unutuldu ve Müslüman bilinçten tamamıyla silindi. İkinci büyük dalga ve depremleri

Osmanlı-Türk târihinin ikinci büyük deprem dalgası 1921-1947 arasında yaşandı.Birinci ve ikinci deprem dalgaları arasında ciddî süreklilikler ve benzerlikler vardı.Bu nedenle,ikinci dalga birincisinin devâmı olarak okunmalıdır.

Hristiyanların yerini Kürtler ve Aleviler aldı.Onlar da birinci dalganın Hristiyanları gibi hukûkî eşitlik ve sosyal adâlet istiyorlardı.1921 Koçgiri Katliâmı bu ikinci büyük dalganın ilk depremi sayılmalıdır.1925 Şeyh Said,1926-1927 Koçuşağı ve Pêçar,1930 Zilan,1938 Dersim bu ikinci dalga depremlerinin bilinenleri arasındadır.

İkinci dalganın ne zaman bittiği ucu açık bir konudur.Ben 1947 yılını tercih ettim.Bilindiği gibi 18 Haziran 1947'de 2510 sayılı İskân Kânûnu'nda bazı değişiklikler yapılmış ve Dersimlilerin geri dönüşüne izin verilmişti.İçinde yaşadığımız Cumhûriyet'in paradigmaları bu dalgalarla belirlendi.

1984 sonrası ise yeni büyük bir deprem sürecini yaşıyoruz."Açılım süreci" denen şey yeni kurulacak cumhûriyetin sancılarından başka bir şey değildir."Açılımı" ve sancılarını ise ancak önceki dalgaları birlikte okuyabilirsek anlayabiliriz.

Ana sorun,bir hukûk sistemi olarak yerleşmiş D-97 karârnâmesi gibi yüzlerce karârnâmede ifâdesini bulan Apartheid rejiminin çözülüp çözülemeyeceğidir. 1920 ve 1930'larda 1915'in hayâleti kol geziyordu

Sormak istediğim soru şudur:Niçin birinci büyük deprem dalgası ile ikinci büyük dalgayı birlikte okuyan bir târih bakışından yoksunuz?Oysa,târihyazımının kopardığı bu bağ,o dönemin insânlarının çok iyi bildiği ve yaşadığı bir gerçeklikti.

Deyim yerindeyse,tüm ikinci dalga boyunca,Osmanlı Hristiyan vatandaşlarının 1918 öncesi imhâlarının hayâleti kol geziyordu.Örneğin,1920-1921 Koçgiri olaylarını fitilleyen en önemli nedenlerden birisi buydu.1921 Ocak ayında kurulan Merkez Ordusu'nun kumandanı Sakallı Nureddin Paşa,ilk iş olarak "ordusunun görev sahasındaki kaza ve köylerde yaşayan gayrimüslim ahâlînin,düşmânla işbirliği yapma ihtimâline karşı,nüfûs ve yerleşim bilgisi haritasının" çıkarılmasını istemişti.

Emrin gönderildiği kâymakâmlardan birisi,emri kendisine bağlı nahiyelere iletirken,Alevi-Kürt nüfûsunu da bildirmesi notunu ilâve etmişti.Şubat-Mart aylarında bölgeye gönderilen bir Binbaşı,cebinden çıkarttığı bir kâğıdı köylülere göstererek onları,"işte sizin fermân-ı idâmınız;sizi Ermenilere benzettirip...tamamı(nızı) imhâ ederim" diye tehdit etti.

İçinde bulundukları durumu zâten Ermenilerle kıyaslayan bölgenin Alevi-Kürt nüfûsu bu tehdit üzerine Ermenilerden sonra sıranın kendilerine geldiğine inandılar ve Binbaşı'yı öldürdüler.Bilinen Koçgiri Katliâmı böyle başladı.

Ermenilerin başına gelenlerin Kürtlerin de başına geleceği,Şeyh Said hareketinin de önemli motiflerinden birisi oldu.Kürtleri ayaklanmaya çağrı için kaleme alınan bildirgede şu ifâdelere yer verildi:

"Ermenilere yaptıkları muâmelenin benzerini Kürt ileri gelenlerine de yapmayı tasarladıkları,hattâ bu meselenin geçen yıl Meclis-i Mebûsân'da görüşülerek karâra bağlandığı güvenilir kaynaklardan edinilen bilgiler arasındadır."

Ermenilere yapılanların Dersimlilere de yapılacağı,1937-1938 soykırımından çok önce,tüm Dersim halkında artık derin bir inanç hâlini almış bir bilgiydi.Üçüncü Umûmî Müfettişi ve 1915 Ermeni Tehcir ve İmhâsı'nın da doğu vilâyetlerindeki kilit isimlerinden biri olan Tahsin Uzer 1936'da bu "derin inancı" şu sözlerle dile getirir:

"Dersimlilerin...Ermenilerin âkıbetlerine uğrayacakları fikir ve kanâati yeni değildir.Bu kanâat onlar için bir îmân kadar kuvvetli ve eskidir."

Dersimlilerde bu inancın "bir îmân kadar" güçlü olması nedeniyle devlet,bu inancın önüne geçmek için özel bir çalışma plânı dahi uyguladı.

4 Ocak 1937'de İçişleri Bakanlığı,umûmî müfettişliklere ve valiliklere gönderdiği bir şifre emirde,valilerin Dersimliler arasında yaygın olarak dolaşan,"hükûmet karakolları içimize sokacak,silâhlarımızı aldıktan sonra bizi sürecek ve Ermeniler gibi kıracak" söylentilerine karşı tedbir almalarını istedi.

Dersimlilerin "bir îmân" kadar güçlü olan bu inançları doğru çıktı. İkinci dalganın anlaşılmasının önündeki engeller

Erken dönem Cumhûriyet târihyazımı,birinci ve ikinci dalga arasında varolan ve dönemin aktörlerinin bildiği ve yaşadığı bu bağlantıları yok saydı;eleştirel sayılan çalışmalarda bile 1918 öncesi Hristiyanlara yönelik işlenen katliâmlarla 1918 sonrası yaşananlar arasındaki bağlar ciddî biçimde koparıldı.

Nasıl ki birinci dalganın depremleri vaktiyle birbirinden bağımsız olaylar olarak ele alınıyordu,benzeri bir süreç ikinci dalga ve depremleri için de yaşandı.Koçgiri,Şeyh Said,Pêçar,Zilan,Ağrı,Dersim birbirlerinden farklı ve bağımsız olgular olarak ele alındılar.Hattâ bunun da ötesinde,bu depremlerde Çerkeslerin,Süryani ve Ermenilerin oynadıkları roller de yok sayıldı.

Örneğin,Türk târihyazımının gerici,yobaz ve şeriatçı bir hareket olarak tanıttığı 1925 Şeyh Said Ayaklanması'na geniş bir Alevi ve Süryani katılımı olduğunu kaçımız biliriz?Şeyh Said Ayaklanması sonrası kurulan İstiklâl Mahkemeleri'nde görülen davâların en büyüğü Dersim Koçuşağı Aşireti'ne karşı açılan davadır.

Ayaklanmaya katıldıkları için tutuklanan Süryani sayısı ise yüzlerce ifâde edilir.Yüzlercesi de Irak'a kaçmıştır.Açılan davâlarda 15'e yakın Süryani ve Ermeni idâm edilmiştir.

1930 Ağrı İsyânı sadece bir Kürt isyânı değildir.Kürt-Ermeni ortak isyânıdır.Hoybun örgütünü birlikte kurmuşlar,ayaklanmanın mâlî boyutu ve diplomatik ilişkileri Ermeni Taşnak Örgütü tarafından yürütülmüştür.

Dönemin Kürt ayaklanmalarına aktif destek veren kişilerden birisi Çerkes Ethem'dir.1925'te Suriye'ye geçmiş,başta Şeyh Said'in kardeşi olmak üzere Kürt ve Ermeni önderlerle düzenli görüşmeler yapmış ve ayaklanmalara silâh temini ve Çerkes gönüllüler yollamak gibi çalışmalar yürütmüştür.Onun,Dersim'e operasyonlar yapılacağı haberlerinin bilinir olması üzerine 1937'de Celâl Bayar'a yazdığı mektûp çok önemlidir.Ethem mektûbunda,insânların diline ve dinine müdâhale etmeyi gayri-medenî bulur ve bu hakların tanınmasını çağrısında bulunur. Yeni târihyazımı olmadan

Konuyu daha fazla uzatmak istemiyorum.Yapılması gereken târihyazımının bilerek koparttığı tüm bu halkaları birleştirmektir.Yeni bir târihyazımı kaçınılmazdır.Önerdiğim,bu topraklarda yaşayan tüm etnik-din kökenden insânların târihlerini birbirinden kopuk ve parçalı biçimde ele alan hâkim anlatılarının köklü bir biçimde değişmesi gerektiğidir.Tek bir etnik-din grubu değil,bir mekânı bir coğrafyayı merkezine alan yeni,bütüncül ve entegre demokratik târih anlayışına ihtiyâcımız var.

Yeni cumhûriyetin ayak seslerinin geldiği bugünlerde birinci ve ikinci dalgaları birlikte ele almak ve üzerinde konuşmak artık bir kaçınılmazlık hâlini almıştır.Demokratik bir geleceği tasavvur edilebilmenin ön koşulu bu konuşmaların yapılabilmesine bağlıdır... *Prof. Dr. Taner Akçam,İki büyük dalga depremleri ve yeni cumhûriyetin ayak sesleri,Medyascope,30 Temmuz 2026. https://medyascope.tv/2026/07/30/taner-akcam-yazdi-iki-buyuk-dalga-depremleri-ve-yeni-cumhuriyetin-ayak-sesleri/

Sommerloch ya da Türkiye üzerine nasıl konuşmalı?/Prof. Dr. Taner Akçam*

Almanca habercilikte kullanılan "Sommerloch" kavramı vardır.Terim,yaz aylarında,özellikle Parlamento'nun tatilde olduğu,önemli siyâsî/ekonomik gelişmelerin durgunlaştığı dönemde ciddî haber malzemesinin azalması ve bu yüzden medyanın önemsiz veyâ magazinsel konulara ağırlık vermesini ifâde eder.

Ve yazın bitmesi ile de bu konular,bir saman alevi gibi,unutulur gider.

Türkiye'de,Allah'a şükür bu tür haber sıkıntısı yaşandığı pek iddiâ edilemez.O zaman bu ifâdeye ne gerek var?

Kavramı,yazdıklarımın bu anlamda yorumlanacağını hissettiğim için kullanıyorum. Bu sıralar Post-Kemâlizm,Post-Post Kemâlizm gibi ne olduğunu çok anladığımı iddiâ edemeyeceğim konular silsilesi üzerine bolca video izledim.Gâlibâ tartışmalar,Türkiye'yi nasıl anlamak ve geleceğe yönelik nasıl bir vizyona sahip olmak gibi esâsa âit bir konu etrâfında dönüyor.

Çok basit formüle edersem,bu ülkede bir şeyler doğru gitmiyor,demokrasi,özgürlükler,hukûk devleti ve insân hakları gibi birarada yaşamanın temel ihtiyâçları konularında çok ciddî sorunlar var.Ve acabâ bunların nedeni ne ve iyi bir gelecek nasıl tahayyül edilebilir.Gâlibâ konuşanlar,"Kemâlizm" dedikleri ve gâlibâ da farklı tanımladıkları bir şeyin bu büyük sorun içindeki yerini aydınlatmaya çalışıyorlar."Kabahatin büyüğü kimde?" merkezi bir soru olarak duruyor!

Polemik yapmıyorum,gerçekten tartışılanları çok anlamadım.Çünkü bana,tartışanlar sanki bir şeyleri saklıyorlar,sanki konuşulması gereken şeyleri yok sayıp etrâfında dolanıyorlar gibi geldi. Bu nedenle,Sommerloch babında da olsa,Türkiye üzerine düşünme,konuşma konusunda bir şeyler yazma,söyleme ihtiyâcı hissettim. Sommerloch ve ihmâl edilmesinde mahzûr olmayacak konuşmalar "Sommerloch" döneminde ele alınan konuların en önemli boyutu sansasyonel olma özellikleridir.

O hâlde merâmımı çok sansasyonel bir tarzda formüle etmem gerekiyor:Türkiye'nin kuruluş dönemine (ister 1918-1938;1918-1942 veyâ 1918-1950 deyin) ve/veyâ geleceğine ilişkin yapacağımız tartışmalar eğer 1915'te sembolize edilen 1923 öncesi târihi,kendi anlatımı içine entegre etmeyi başaramazsa ihmâl edilebilirler.

Seçtiğim târihlerin sembolik karakteri üzerine çok şey söylememe gerek yok.1918 Birinci Dünyâ Savaşı'ndan yenik çıkılmasını,1938 yılı hem Mustafa Kemâl'in ölümünü hem de Dersim soykırımını -yeni rejime karşı Kürt direnişinin sonlanmasını- sembolize eder.1950 çok partili rejime geçişin,iktidârın barışçıl biçimde el değiştirmesinin sembolüdür ki benim kuşağım bu "barışçıl el değiştirmenin" önemini ve anlamını hiçbir biçimde kavrayamadı.

1942 önerisini niye yaptım?Cumhûriyet arşivine konan bazı yeni resmî belgeler,Dersim bölgesinde imhâ hareketlerinin 1938'de sonlanmadığını,1939-1941 arasında da devâm ettiğini ve bu yıllarda 1937'den çok daha fazla Dersimlinin öldürüldüğünü bildiriyor.Konuya ilişkin gördüğüm son rapor 1942 Ocak târihli...

Yâni 1921 Koçgiri ile başlayan şiddet sarmalı 1941 Aralık ile sonlanıyor,tâ ki 1984'te Eruh ve Şemdinli'de yeniden başlayana kadar. 1918 (veyâ 1923'ün) sıfır noktası sayılması Bazılarınız,1878 (Berlin Antlaşması) ile 1918 (veyâ 1923) arasını,1923 sonrası anlatısına entegre etmemiş,onu kendisinin bir parçası olarak anlatmamış sosyal bilim çalışmaları hakkında ileri sürdüğüm bu yargıyı çok iddiâlı ve hattâ abartılı bulabilirler,biliyorum.

Ama biraz daha ileri gitmek taraftarıyım:Bugüne kadar Türkiye'nin kuruluş yılları üzerine yazılmış eleştirel târihyazımları da dâhil tüm çalışmalar 1918 veyâ 1923'ü sıfır noktası olarak ele almışlardır.Târih orada başlamıştır ve 1918 öncesi yok sayılmıştır.

Merâklısı,eleştirel târihyazımının dönüm noktalarından sayılan "azınlıklar" üzerine yapılmış çalışmalara veyâ "Post-Postçu" akademisyenlerin eleştirdiği Mete Tunçay'ın anıtsal eseri "Türkiye Cumhûriyeti'nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması"na başvurabilir.Mete Hoca'nın benim kuşağın hayâtında önemli bir kırılma yaratan bu devâsâ çalışması dâhil sözünü ettiğim eserlerin hiçbirisinde 1923 sonrası,kendisinden önceki târihin bir devâmı olarak anlatılmaz.Bu eserlerde özellikle 1918 öncesi deyim yerindeyse yoktur.Örneğin 1915 konu bile edilmez.

Eğer bu söylediğimi yeteri kadar iknâ edici bulmadıysanız,1980 sonrası İletişim Yayınları'nca yayımlanan "Tanzimât'tan Cumhûriyet'e Türkiye Ansiklopedisi";"Cumhûriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi";"Sosyalizm ve Toplumsal Mücâdeleler Ansiklopedisi" gibi devâsâ eserlere başvurabilirsiniz!

1915 Ermeni Soykırımı tepe noktasında kendisini sembolize eden 1918 öncesinin alt-üst oluş târihi bu eserlerin hiçbirisinde yoktur.Es geçilmiş yok sayılmıştır.Sıfır çekilmiştir!

Bu iddiâmı,örneklerini verdiğim sol-sosyalist çevrelerce yayımlanmış eserlerinin ötesine geçirmek isterim.Konu,Türkiye târihinin 1918 veyâ 1923 öncesine "sıfır çekmek" olunca İslâmcılar,Kemâlistler,milliyetçiler de çok farklı değiller.İddiâm şu oluyor:Hepsi aynı kumaştan yapılmıştır!Acabâ bu kumaş ne ola?Düşünmeye değer! Örneğin,Millet-i Hâkime tüm bu çevrelere ait kumaşın ortak paydası olabilir mi?Ve "sıfır çekmenin" kökleri buradan kaynaklanıyor olabilir mi?Millet-i Hâkime konusu,ileriki bir yazıda yeniden ziyâret edilmeyi hak edecek kadar önemlidir.

Ama ele aldığım konunun korkunçluğunun yeteri kadar anlaşıldığından emin değilim.Bu nedenle bir örnek daha vermek istiyorum:Yarın sabah uyanıyoruz ve bu ülkede Alevi ve Kürt kalmamış...Yoklar...Ve bizden geçmişimiz de dâhil bugün ve yarını kapsayan bir Türkiye târihi yazmamız isteniyor.Ve biz,Türkiye târihini tek bir Alevi veyâ Kürt kelimesi kullanmadan yazmayı başarıyoruz. Cumhûriyet târihi,1915,1923 sonrasına entegre edilmeden yazılamaz Kimse kafasını kuma sokmasın,sosyal bilimlerde 1918 öncesi târihi 1923 sonrasına entegre edilmemiştir."Netameli" konu sayılmış ve "değinmemek" tercih edilmiştir,Mete Hocam örneğinde olduğu gibi...DinlediğimPost,Post-Post Kemâlizm tartışmaları maalesef bu geleneğin sıradan bir tekrârından başka bir şey değildir.

Oysa bu entegrasyon yapılmadan ne geçmiş (Cumhûriyet'in kuruluş yılları) anlaşılabilir ne bugünün problemlerine doğru teşhis konulabilir ne de geleceğe ilişkin sağlıklı öngörüler geliştirilebilir.

Ve tezimi bir adım daha ileri götürmek istiyorum:Artık 1915'in,1923 sonrası târihyazımını ziyâret etme zamanı gelmiştir,hattâ geçmektedir bile.

Son yıllarda 1915 üzerine konuşmaya başlanıldı,evet...ama 1923 sonrası sosyal bilimlerinin bir parçası olarak değil.Kendi başına,"ziyâret edilmesi gereken ayrı bir mekân" olarak.

İşin bir de komik bir boyutu var:Adları gerek geleneksel sosyal bilimlerde gerekse son yılların "Post,Post-Post" Kemâlizm tartışmalarında geçen 1923 sonrası târihinin tüm kahramanları,1918 öncesi târihinin de önemli kahramanlarıdırlar.Mustafa Kemâl,Şükrü Kaya,Mustafa Abdülhâlik Renda,Celâl Bayar,İsmet İnönü,Kâzım Karabekir,vb. sadece herkesin bildiği bazı isimlerdir. Bunlar 1918 öncesi siyâsî yöneticilerinin ya A ya B ya da bilemediniz C takımının aktörlerdir.

Bu isimlere yüzlercesini ekleyebileceğimizi de herkes biliyor.

Bilmeyenler,merâk edenler örneğin,İngilizlerin 1918-1919 yıllarında Malta adasına sürgün ettiği Osmanlı yöneticilerinin listesini ellerine alabilirler.Ve bunların Cumhûriyet öncesi ve sonrasında hangi görevlerde bulunduklarına bakabilirler.

Biraz daha merâklısı,"yâhû bu adamlar Malta'ya niye götürüldüler?" diye de bir soru sorarak araştırmasını derinleştirebilir.

Biliyoruz ki,anlatılan Cumhûriyet târihinde bu insânların hayât hikâyeleri esâs olarak 1923 sonrasına ilişkin anlatılır.1923 öncesi yaptıkları,ettikleri ciddî anlamda yok sayılır.Hangi insânın hayât hikâyesini,kırk yaş öncesini yok sayarak yazabilirsiniz?

Elbette burada sorulması gereken esâs soru,1918 veyâ 1923 öncesinin,1923 sonrası târih-toplum konuşmalarına niçin entegre edil(e)mediğidir.Ama burada bu konuya girmeyeyim. İki husûs:Yeni bir perspektif ve Hrant Dink İki husûsun altını çizmekle yetinmek istiyorum.Birincisi,zâten daha önce bilinenin tekrârından başka bir şey olmayan Post,Post-Post tartışmaları ile vakit harcamak yerine,Türkiye üzerine nasıl konuşulabilir,nasıl konuşulsa anlamı olur diye bir başka makro perspektif tartışması yapılabiliriz.

Nasıl olsa yaz aylarındayız,saman alevi gibi olacak olsa da bu konuya kısa da olsa değinmekte bir mahzûr yok.

Bir dahaki yazıda bunu yapmaya çalışacağım ve Türkiye üzerine konuşmanın olmazsa olmazları üzerinde durmak isteyeceğim.

Böylece,bu "olmazsa olmazlara" değinmeyen konuşmaların niçin kolaylıkla ihmâl edilebilecekleri konusuna kısmen de olsa bir cevâp vermiş olabilirim.

İkincisi husûs,söylediklerime yapılabilecek "o kadar da değil" itirâzı ile ilgili...

Doğrudur,hiçbir şey siyah-beyaz değildir ve 1990'lı yıllardan sonra,yukarıda sözünü ettiğim gibi 1915 üzerine de bazı şeyler yazıldı çizildi ve söylendi.

Ama yine "Sommerloch" kavramına güvenerek bu konuda da bir iddiâda bulunmak istiyorum:1915 üzerine konuşmalar,birkaç küçük istisnâ dışında,esâs olarak Cumhûriyet sonrası târihyazımından kopuk olarak yapılmıştır.1915,1923 sonrası sosyal bilim çalışmalarının bir parçası olarak ele alınmamıştır.

Bu söylediklerimi somut bir örnek etrâfında anlamlandırmak isterim.

2027 Ocak Hrant'ın öldürülmesinin yirminci yılı olacak.Aradan geçen bu sürede acabâ zihniyet dünyâmız,"yazık oldu bu çocuğa" ile "aslında 1915'le de yüzleşsek fenâ olmaz" cümlesi ötesine gidebildi mi? Zannetmiyorum.Bu topraklarda Hrant üzerine konuşmanın Cuma Hutbesi'ni dinledikten sonra bildiğini okumaya devâm etmeye benzediğini söylersem,itirâz eder misiniz?

Veyâ durumun,Pazar kilise âyinine katılıp günâh çıkartan birisinin Pazartesi günü günâhlarını işlemeye kaldığı yerden devâm etmesine benzediğini söylersem...

Niçin mi?Çünkü yukarıda söylediklerimden dolayı...Ne 1915'in ne de Hrant'ın öldürülmesinin anlamı 1923 sonrası târihyazımına entegre edildi,edilemedi!

Bu nedenle,Hrant sadece "vicdânlarda bir yara" olarak konuşuluyor ve ama sosyal bilimciler hayâtlarına (1923 sonrası târihi üzerine konuşmaya) bildikleri ve ezberledikleri tarzda devâm ediyorlar.

Hrant'ın öldürülmesinin anlamı "1923 sonrası târihyazımına entegre edildi",itirâzını dinlemek ve fikrimi severek değiştirmek isterim.

Belki bir soru konuyu anlamamıza yardımcı olabilir,"Post,Post-Postçuların" veyâ “eleştirel sosyal bilim" yapanlarımızın ne kadarı Hrant'ın 23,5 Nisan yazısının Türkiye târihini okumak açısından ne anlama gelebileceği üzerine düşündü veyâ yazdı?

Hrant aslında kalbiyle,yüreği ile bize Cumhûriyet'in târihyazımında bir "uzlaşma" öneriyordu.

Bu uzlaşma önerisi -olabileceği veyâ olamayacağından bağımsız- ne ola ki?

Aklımda bir soru:New York Times 1619 projesini acabâ bilen var mı?Ve bu projenin ABD'nin kuruluş yılı sayılan 1776'ya itirâzı neydi?

Niçin proje sahipleri,1776 yerine veyâ yanına Amerika'ya ilk kölelerin getiriliş târihi olan 1619 yılının da eklenmesini istiyorlardı?

1776'ya,Amerikan resmî kuruluş târihine yapılan en önemli itirâz,1776'nın sadece "bağımsızlık ve egemenlik" değil aynı zamanda "ırkçı bir rejiminin kuruluşu" anlamına geldiği idi.

Peki 1776'ya karşı önerilen yeni kuruluş perspektifi neydi?Sivil haklar için verilen mücâdelenin bu yeni perspektifte yeri neydi?

Acabâ Hrant 23,5 derken böyle bir öneriyi Türkiye'ye ilişkin yıllar önce mi yapmıştı?

Sommerloch açısından ilginç ve heyecânlı sorular...Üzerinde biraz daha kalem oynatalım!.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Sommerloch ya da Türkiye üzerine nasıl konuşmalı?,Medyascope,20 Temmuz 2026. https://medyascope.tv/2026/07/20/sommerloch-ya-da-turkiye-uzerine-nasil-konusmali-taner-akcam/

Wolfgang Gust'un ardından/Prof. Dr. Taner Akçam*

Bazı insânlar vardır,çok görünmez ve fazla bilinmezler.Onlar ama sahne arkasının ana aktörleridir.Yaratıcı ve kurucudurlar.Onlara en hoş yakıştırma "arı" olduklarını söylemektir.Bizim alanımız en değerli arılarından birisini kaybetti,Wolfgang Gust.Hakkında birkaç söz söylemek ve çok bilinmeyen bazı konuları ilgilenenlerle paylaşmak istedim.

Wolgang Gust'un ölüm haberini tam uçağa bineceğim 11 Haziran günü aldım.12-16 Haziran arası Hamburg'da olacaktım.Wolfgang ve sevgili eşi Sigrid'i görmeyi ümit ediyordum,ama olmadı.

Wolfgang Gust'u ilk 1991 yılı sonlarına doğru tanıdım.Alman Der Spiegel dergisinde gazeteci olarak çalışıyordu.O yıllarda sürmekte olan Karabağ [Artsakh] Savaşı üzerine Spiegel dergisinde bir yazı dizisi hazırlıyordu.Bu yazılarını 1992 yılında dizi olarak yayımlandı.Kısa sürede dost olduk.

Dostluğumuz öylesine ilerlemişti ki 1993 Mayıs'ında Der Spiegel dergisinde onun yardımlarıyla bir yazım yayımlandı.Yazının yayımlandığı günlerde,17 yıl sürgün hayatından sonra Türkiye'ye kesin dönüş yaptım.En büyük amaçlarımdan birisi 1876-1940 dönemini kapsayan bir "Dokümantasyon Merkezi" kurmaktı.

Türkiye mâcerâm uzun sürmedi.Wolfgang Gust ile mecbûrî dönüş yaptığım 1997 yılında Hamburg'da yeniden buluştuk.Emekli olmuştu veyâ olmak üzereydi.Ne yapacağını tam bilmiyordu;bir arayış içindeydi. "Belki 1919-1920 yıllarında Paris'te imzâlanan barış antlaşmaları konusunda bir şey yaparım",diyordu.Yugoslavya,Macaristan,Çekoslovakya ve Polonya gibi "küçük" uluslarla yapılan antlaşmalara ilgi duyuyordu.

Sohbet sırasında,elimde Türkiye'de kurmayı hedeflediğim Merkez için satın aldığım Ermeni Soykırımı ile ilgili 1914-1918 Alman Dışişleri Bakanlığı belgeleri olduğunu söyledim."İstersen bu belgelere bak",dedim.Eğer tümünü kendisine ödünç verirsem severek bakacağını söyledi. Belgeler,mikrofilm hâlindeydiler,okumak için özel makine gerekiyordu.Sırf bunun için bir mikrofilm okuma makinası aldı.

Ve sonra Wolfgang inanması çok zor bir karâr verdi.Alman belgelerini internet ortamına aktararak herkesin hizmetine sunacaktı.Ve bir de Ermeni Soykırımı'nda Alman rolü konusunda çalışacaktı.

Söylemesi kolaydı ama bu işin önünde ciddî engeller vardı.Birincisi,o yıllarda yüzlerce hattâ binlerce belgenin internet ortamına konması ortaya ciddî copyright problemi çıkarabilirdi.Bu konuyu Alman Dışişleri Bakanlığı Arşivi ile halletmesi gerekiyordu.O yıllarda web sitesi kurma teknolojisi çok gelişmiş değildi,bunun halledilmesi gerekiyordu.Bir de belgeler hangi standartlara göre internet ortamına aktarılacaktı;güvenilirlik sorunu nasıl halledilecekti?

Ben,ömrümde onun kadar titiz ve azimle çalışan insân görmedim.Bir karınca,bir arı titizliği ile tüm bu sorunların üstesinden geldi.Ayrıca bu belgeleri tek tek okumakla kalmadı.Belgeleri,içlerinde arama yapılacak biçimde rahat okunabilmeleri için tek tek yeniden yazdırdı.Benden aldıklarından başka çok daha fazla yeni belge satın aldı.Bunların hepsini kendi emeklilik parası ile kimseden yardım beklemeden yapıyordu.

İnternet ortamına aktaracağı belgelerin târihçiler tarafından kullanılabilir olabilmesi için hangi standartlara uyulması gerektiği konusunu birçok târihçi ile tartıştı.Vagharshak Lalayan adlı bir Ermeni bilgisayar uzmanı,Wolfgang'ın düşündüğü sayfa için gönüllü oldu ve özel bir program yazdı.Sonuçta ortaya müthiş bir eser çıktı.

Bu sayfaya [http://www.armenocide.de/armenocide/armgende.nsf/] Wolfgang Gust'un anısına bir bakmanızı ricâ ediyorum.1914-1918 Ermeni sorunu etrâfında Alman Dışişleri Bakanlığı Arşivi belgeleri ile başlayan sayfa daha sonra başka orijinal belgeleri de yayımlamaya başladı.Milletler Cemiyeti'nin 1919 sonrası Halep'te yetim kalan Ermeni kadın ve çocuklar için kurduğu evin orijinal belgeleri;Takvîm-i Vekayi'lerde yayımlanmış 1919-1922 İstanbul İttihât ve Terakki Yargılamaları belgeleri vereceğim örnekler arasındadır.

Arşiv,daha sonra 1909 Adana Olayları,1913-1914 Ermeni Reform Görüşmeleri,Almanya'nın Şark politikaları konusunda varolan hemen hemen tüm önemli belgeleri de koleksiyonuna dahil etti.

Wolfgang,hemen her belgeyi büyük bir titizlikle okuduğu için bizler (konu üzerine çalışan târihçiler) için büyük bir muammâ olan birkaç sırrı da çözdü.Birinci önemli sır,Alman Protestan Papaz Johannes Lepsius'un,Paris Barış Görüşmeleri sırasında Almanya'nın Ermeni Katliâmları'nda rolü olmadığını göstermek amacıyla yayımladığı kitâptaki Alman resmî belgelerinin orijinal olup olmadıkları idi.

Yıllarca,Ermeni Soykırımı çalışmalarının ana kaynaklarından birisi olan 450'ye yakın Alman belgesini içeren bu kitâp hakkında zaman içinde bazı kuşkular ortaya çıkmıştı.Birkaç belgeye bakan bazı târihçiler,orijinal Alman belgeleri ile Lepsius'un yayınladıkları arasında farklar olduğunu sezmişlerdi.

Konu hakkında ilk ciddî çalışmayı yapan Dadrian,Lepisius'un hayâtta olan sekreteri ile de görüşmüş ve Lepsius'un herhangi bir tahrîfât yapmadığı kanâatine ulaşmıştı.Esâs soru şuydu:Bu belgeler gerçekten orijinal belgeler miydi?Eğer değilse,belgeleri kim tahrîf etmişti?Wolfgang'ın kılı kırk yaran titizlikle yaptığı araştırma bu sırrı çözdü.

Belgeler tahrîf edilmişti.Büyük tahrîfâtı yapan Dışişleri Bakanlığı idi.Belgeleri Lepsius'a gönderirken üzerlerinde oynamalar yapmışlar,bazı yerleri çıkartmışlar ve bazı belgeleri resmen yeniden düzenlemişlerdi.Lepsius'un kendi yaptığı ufak tahrîfâtlar da vardı.Bunlar Bakanlığın yaptığı tahrîfâtın yanında "masûm" sayılabilirdi.Meselenin özü,Almanya'nın Ermeni Katliâmları'nda rolü olmadığını ispât etmekti.Lepsius,bu konuda gönüllü çalışıyordu,çünkü kendisi de savaşın sonlarına doğru Alman gizli servisinin gönüllü elemanı olarak çalışmaya başlamıştı. Çok sayıda belgeyi biraraya topladı Wolfgang,bu bulgularını yazdığı uzun bir yazı ile ve ilgili belgeleri de yan yana koyarak hepimizin hizmetine sundu.Onun aydınlattığı tek konu bu değildi.İkinci önemli konu,önemli bir soru vardı:Almanya katliâmlar sırasında gerçekten nasıl bir rol oynamıştı?Osmanlı hükûmetine akıl mı vermişti?Yâni,katliâmların doğrudan örgütleyicisi mi idi?Yoksa,Almanya'nın yardımı,Osmanlılar savaş ortakları olduğu için,katliâmların üstünü örtmeleri konusunda yardımcı olmakla mı sınırlıydı?

Wolfgang,çok sayıda belgeyi biraraya topladı ve 2005 yılında kendi dev eserini yayımladı.Kitâba yazdığı uzun bir önsöz ile Almanya'nın rolünün ne olduğu konusundaki sırrı da esâs olarak "çözdü" diyebiliriz.Almanya'nın katliâmlara dahli bir tek "hoşlarına gitmese bile" mecbûren katliâmların üstünü örtmeye yardımcı olmak ile sınırlı değildi.Konu hakkında Dışişleri Bakanlığı ile Alman Genelkurmayı arasında bazı farklar olmasına rağmen,belirleyici olan Genelkurmay'ın tutumu idi.Ve Alman Genelkurmayı Ermenilere yapılanlardan çok da rahatsız değildi.

Wolfgang'ın Almanca yayınlanan bu kitâbı daha sonra Kanada Zoryan Enstitüsü yardımıyla İngilizce ve Türkçe olarak da yayımlandı.İnternet arşivinde de buna uygun eklemeler yapıldı ve Alman Dışişleri Bakanlığı belgeleri Almanca,İngilizce ve Türkçe olarak İnternet ortamında araştırmacıların hizmetine sunuldu.Artık Alman rolü konusunda ortada fazla bir muammâ kalmamıştı.Her şey,isteyenin elinin altındaydı.Merâklıların,bu sayfaya girip konu hakkındaki bilgileri istedikleri dilde okumaları mümkündü.

İşte alanımız bu "işçi arısı"nı kaybetti.Onu her Hamburg'a geldiğimde ziyâret ederdim.Ekteki resmî bir anı olarak koymak isterim.Bu sefer ama onu görmek,ziyâret etmek nasîp olmadı.

Sevgili Wolfgang,sen bizi 91 yaşında terkettin ama hazırladığın sayfa bâkî kalacak.Ve bu sayfanın düzenli ziyâretçisi ben,her ziyâretimde seni ve bu muhteşem eserini hâtırlayacağım.Gerçekler ancak senin gibi hakikat işçileri sayesinde gün yüzüne çıkabiliyor.Rahat uyu... *Prof. Dr. Taner Akçam,Wolfgang Gust'un ardından,Medyascope,16 Haziran 2026. https://medyascope.tv/2026/06/16/taner-akcam-yazdi-wolfgang-gustun-ardindan/