Taner Akçam,Türkiye'nin önde gelen târihçilerinden biri olarak bilinmektedir.Soykırım târihi,politik şiddet ve alternatif târihyazımı konularında önemli çalışmalar yapmakta olup,bu çerçevede pek çok kitâp yazmıştır.Kendisi ile yakın zaman önce Aras Yayınları'ndan çıkan ve esas olarak da Kürtleri yakından ilgilendiren "Yüzyıllık Apartheid" kitâbı üzerine konuştuk.
-Öncelikle kitâbınızın sarsıcı başlığını konuşarak başlamak isteriz.Apartheid kavramının sıradışı bir târihsel kavram üretimi olduğunu biliyoruz.Türk târihçilerinin bu kavrama olan alerjisi malûm,kezâ Kürt târihçilerinin bu özgün kavramı sıkça kullanmadıkları da açık.Şu hâlde neden Apartheid?
Cevâp basit:Rejim Apartheid rejimi olduğu için.Asıl önemli soru,niçin bugüne kadar hiç kimsenin bu tanımı kullanmadığı sorusudur.Apartheid,uluslararası cezâ hukûkuna göre bir suç ve tanımı çok açık:Kavram,"bir ırksal grubun veya grupların,ülkenin siyâsî,sosyal,ekonomik ve kültürel yaşamına katılımını engellemek için hesaplanan her türlü yasal önlem ve diğer önlemler ve özellikle bir ırksal grubun veya grupların üyelerini temel insân hak ve özgürlüklerinden mahrûm bırakarak,bu tür bir grubun veya grupların tam gelişimini engelleyen koşulların kasıtlı yaratılması" suçu olarak tanımlanmıştır.Zannediyorum,Türkiye'de herkes Apartheid,Güney Afrika ile ilgili özel bir tanımdır ve de sadece (biyolojik-deri rengine ilişkin) ırkçılık konusunu kapsar diye düşünüyor.İkisi de yanlış.
Kavram,evet,Güney Afrika ile birlikte uluslararası hukûkun bir konusu oldu ama artık özel bir ülkeyi değil,tüm ülkeleri kapsayan genel bir hukûk kuramı hâline gelmiş vaziyette.Nasıl ki,Soykırım kavramının Holokost ile doğrudan alâkası vardı ama bu özel olaydan kalkılarak genel bir cezâ kategorisi oluşturuldu ise,benzeri durum Apartheid için de sözkonusu oldu.İkincisi,Apartheid bir tek biyolojik veya kültürel ırkçılık ile de sınırlı bir kavram değildir.Etnik,din,kültür,ulus gruplarına ait dışlama biçimlerini de kapsıyor.1965'ten beri çıkan tüm uluslararası hukûk metinlerinde bu husûsun altı çizilmiştir.2000 yılında Uluslararası Cezâ Mahkemeleri'nin statüsünde,Apartheid bir dışlama politikası olarak insânlığa karşı suç olarak tanımlanmıştır.
-Ana akım Türk târihçilerinin genelde kolonyal teorilere prim vermediklerini biliyoruz.Ama yine de meselâ Ömer Lütfi Barkan,özellikle de Osmanlı yayılmacılığı bağlamında "Türk kolonizasyon siyâseti" diye bir kavram kullanıyordu.Falih Rıfkı Atay da Arap coğrafyasına atıfla "Osmanlı emperyalizmi" kavramını atmıştı ortaya.Yakın zamanlarda ise Selim Deringil,Osmanlı bürokrasisinin,modern egemenlik stratejilerine olan ilgileri bağlamında "ödünç alınmış kolonyalizm"den bahsediyordu.Bu manâda Apartheid teorinizin târihsel-toplumsal dayanaklarına dâir ne söylemek istersiniz?
Çok önemli bir soru.Detaylı cevâp veremezsem bile,ilk kanaatlerimi paylaşmak isterim.Sömürgecilik ile Apartheid ilişkisi konusuna her ülke özelinde yakından bakmak gerekir,diye düşünürüm.Örneğin,Güney Afrika Apartheid rejimi resmen 1948'de kuruldu ama köklerinin ondokuzuncu yüzyıl sömürgeciliğine kadar gittiğini biliyoruz.
Osmanlı-Cumhuriyet çizgisinde ise gözlediğim şu:Apartheid sisteminin öncelikli târihsel-toplumsal dayanağı Osmanlı millet sistemidir.Buna bir de Cumhuriyet dönemi ile birlikte Kürt bölgeleri ile ilişkilerin sömürgecilik mantığına göre düzenlenmesi eklenmiştir.Bu ikinci husûs,yâni Cumhuriyet dönemindeki sömürgecilik,bizlerin yorumu veya kanaati değildir.Cumhuriyet kurucularının,Kürdistan ile ilişkilerini "sömürgelerle kurulan ilişkiler" esasına göre düzenlemeyi kendilerinin önerdiklerini,tartıştıklarını ve bu yönde uygulamalara geçtiklerini biliyoruz.
Bu anlamda Türkiye özelinde,Osmanlı millet sistemi ile sömürgeci mantığın ilginç bir bileşimi ile karşı karşıyayız.Osmanlı'da varolan,dinsel temelli hiyerarşik toplum modeli,Cumhuriyet ile birlikte seküler bir hâle sokularak devam etti.Bu nedenle,Hristiyanlar ve Yahudiler bu geçiş sürecinde toplumun en alt hiyerarşisindeki yerlerini korumaya devam ettiler.Gözlenen,Kürtlerin konumundaki kaymadır.Din,Cumhuriyet döneminde önemini koruyordu ama tek başına Apartheid'ın hukûkî temelini oluşturmuyordu.Bu nedenle toplumsal hiyerarşi,bazen açıktan biyolojik kategoriler de kullanılarak,etnik ve kültürel köken üzerinde yeniden inşâ edildi.Ve Hristiyan ve Yahudilere yönelik varolan fişleme metoduna Kürtler de dâhil edilmeye başlandı.Bulduğum bazı kayıtlarda,örneğin Kürt vilâyetlerinden güvenlik nedeniyle Batı'ya sürülen aşiret ve/veya aile ve kişilerin nüfus kütüklerinde fişlendiklerini gördüm.Yâni,üç-dört kuşak sonra,sürülen bu Kürtler tamamıyla Türklük içinde erimiş olsa bile,Kürt kökenleri belli olacaktı.Oysa bugüne kadarki tartışmalarda,Kürtlere sunulanın sadece asimilasyon alternatifi olduğu savunulur ve devletin yoğun bir asimilasyon politikası izlediği ileri sürülürdü.Şimdi buna bir de fişleme metodunu eklemek gerekir.Bugüne kadar sadece Hristiyan ve Yahudilere yönelik uygulandığını bildiğimiz fişleme sistemine Kürtlerin de eklenmiş olduğunu göstermek,bu çalışmanın önemli bir katkısıdır diye düşünürüm.
-Kürt târihyazımı sıklıkla 1918-1924 yılları arasına müzâkere,diyalog ve kaçırılmış kurucu bir târihsel fırsatın hikâyesi olarak bakıyor.Çanakkale Savaşı'ndan başlayan ve "Kurtuluş Savaşı"ndaki Türk-Kürt birlikteliğiyle devam eden aslî kurucu unsur söylemi,kongreler süreci,bu sürece kimi Kürtlerin çağrılıp dâhil edilmesi,1921 Anayasası,Mustafa Kemâl'in özerkliğe dâir kimi beyânları ve benzeri süreçler.Siz bu târihsel süreçleri nasıl okuyorsunuz ve daha önemlisi bu örtük diyalog süreçlerini Apartheid rejiminde nasıl konumlandırıyorsunuz?
Kürt târihyazımının tüm bir 1918-1924 dönemini ağırlıklı olarak "bize verilen sözler tutulmadı" ekseninde okuduğunu biliyorum.Hattâ Kürt meselesinin siyâsî olarak çözümü için "yeniden 1918-1923 rûhuna geri dönmek" çağrılarının yapıldığını da biliyoruz.Abdullah Öcalan'ın,2013 Newroz mesajı bu bakımdan çok önemlidir."Çanakkale'de omuz omuza şehit" düşmekten ve "Kurtuluş Savaşı'nı birlikte yapm(ış)" olmaktan söz eder.Türklerin,Kürtlere "verdikleri sözleri tutmadıkları" savı elbette doğru bir sav,belgeleri ortada.Kitâbımın iddiası tam da bu noktada ve târihi "Kürtlere verilen sözlerin yerine getirilmemesi" ekseninde okumanın,oluşturulan Apartheid sistemini anlamaktan çok uzak olduğunu ileri sürüyor.Benim okumamda yukarıdaki yaklaşımlar,"biz de Türklerle birlikte Apartheid sisteminin en tepesi seviyesinde olacaktık ama bundan mahrûm edildik" yakınması gibidir.
Apartheid'dan pay alamamaktan yakınmanın çok iyi bir tutum olmadığı ortada.Bunun yerine süreci,Kürtlerin,ağırlıklı Müslüman kimlikleriyle yer aldıkları,milleti hâkime konumlarından çık(artıl)ıp kovuşturulan topluluk hâline dönüş(türül)mesinin nasıl gerçekleştiğine yakından bakmanın daha faydalı olduğunu düşünürüm.Bu bir süreç ve 1916 (Kürt sürgünleri) veya 1921 (Koçgiri) bu dönüşümün önemli göstergeleri sayılabilir.Uzmanları daha iyi bilirler ama bana göre,1924 Beytüşşebab bir dönüm noktasına denk düşmektedir.İhsan Nuri önderliğinde Azadi örgütünün,1924 Nasturi katliâmına katılmayı reddetmesi bence son derece sembolik önemi olan bir olaydır.İlk defa bir Kürt siyâsî önderlik,Müslüman-Türk yöneticilerinin Hristiyan katliâmı çağrısına açıktan tavır almıştır.Dolayısıyla önerebileceğim model,"verilen sözler tutulmadı" anlayışı yerine,"fâiller grubuna dâhil olmaktan çıkıp-çıkartılıp kurbân topluluğa geçiş süreci" perspektifidir.
Bu bağlamda,1921 Anayasası (ki Anayasa bile değildir) etrâfındaki "olumlu toz-dumanı" çok anladığımı söyleyemem.Evet,federatif yönetime ilişkin ipuçları var bu antlaşmada ama o dönemde nüfusun yüzde 10'una yakınını oluşturan Hristiyan ve Yahudilerin asla bu yeni birliğe dâhil edilmeyeceği de çok açık olarak ifâde edilir.Yâni Apartheid açıkça savunulur.Dönemin Meclis tutanaklarında bu husûsta yeteri kadar bilgi vardır.Bu noktada gâlibâ nâdir de olsa,Zafer Toprak'a katılıyorum.1921 Anayasası'nı abartmak ve öne çıkartmak yerine,Mustafa Kemâl'in 1 Aralık 1920'de rejimin karakteri üzerine yaptığı ve dört saat süren konuşmasını esas almanın daha önemli olduğunu düşünürüm.
-Kitâbınızda birbiriyle ilintili üç tez ileri sürüyorsunuz.Kısaca bu tezlerinizden bahsedebilir misiniz?Bahsettiğiniz üçlü kast sistemi nedir tam olarak?Bu manâda Türk solunun pek sevdiği "anti-emperyalist savaş" doktrinine şerh koyduğunuzu da görüyoruz.Türk solunun bahsettiğiniz süreçleri eşitlikçi bir perspektifle okuyamamasının nedenleri ve sonuçları nedir?
Burada en az üç-dört soru var,hepsine cevâp vermem imkânsız.Kitâpta dört ana tez var,birincisi "Türkiye'de bir Apartheid rejimi var" tezidir ve kitâpta,"bu Apartheid bugüne kadar niye çok açık ifâde edilmedi?" sorusunu soruyorum.Aslında Türkiye'de hem yazılı hukûkta hem de teâmül hukûku olarak Apartheid'ın varolduğunu zâten hepimiz biliyor,görüyor ve kabul ediyoruz.Kendisine,açıktan Ermeni'yim,Süryânî'yim,Yahudi'yim diyen ve göğsünü gere gere Kürt,Alevî olduğunu söyleyen tek bir üst düzey sivil-asker bürokrat yok bu ülkede.Askerî okullara çok sıkı dokunarak,esas olarak Türk ve Sünni mezhep mensûplarının alındığı biliniyor.Bu sistemin gizli bazı kararnâmelere işletildiği,bu kararnâmelerden bazılarının su yüzüne çıkmasıyla da öğreniyoruz ve ilgili haberler basında da yer alıyor.Soru,bu durumu niye içselleştirilmiş bir gerçeklik hâlinde kabul ediyoruz ve bu durum niye bilince çıkmıyor ve dillendirilmiyor.
Bunun çok nedenleri var ve kitâbımda iki-üç tanesinin altını çiziyorum.Birinci neden ki bu ikinci tezimdir, Apartheid 1918-1923 sürecinde kurulmaya başlandı.Oysa 1918-1923 arası hem târihyazımında hem de siyâsette "Ulusal Kurtuluş Savaşı/Bağımsızlık Savaşı" paradigması ile ele alınır.Hattâ bugünkü Türk siyâsal eliti (ve solcu ilericileri de buna dâhil) kendilerini yeni Kuva-yı Milliyeciler olarak görürler.Hepsinin ana hedefi,Mustafa Kemâl ve arkadaşlarının yanlış ve eksik yaptıklarını düzeltmek ve tamamlamaktır.Yâni 1918-1923 sadece egemenlik paradigması ile ele alınır ve tartışılır.Oysa bu dönem aynı zamanda Apartheid rejiminin inşâsı dönemidir.
Eğer dönemi sadece "Kurtuluş Savaşı" paradigması ile ele alırsanız,Apartheid'ın kuruluşunu görmeniz engellenir.Bugünkü sistemin kötülüğü,iyi başlayan bir şeyin zamanla bozulmasıyla oluşmadı.Bugünkü Apartheid sistemin temelleri kurucularca tercih edilen bir siyâset olarak gündeme sokuldu.Yâni bir sapmadan değil,yapısal olarak temelleri 1918'le birlikte atılmaya başlayan bir süreçten söz ediyorum.Kitâpta buna ilişkin bolca kânûn ve kararnâme örneği veriyorum.Tekâlif-i Milliye Kânûnu,yabancı şirketlerdeki Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı Hristiyan ve Yahudilerin işlerinden atılmaları,bazı mesleklerden menedilmeleri vb. vb. onlarca örnek var orta yerde.İlginç olan "azınlıklar" konusunda çalışanların değindiği bu ırkçı pratiklere,örneğin Kürt târihyazımında hemen hiç değinilmediğini görürüz.
Apartheid'ın görülememesinin ikinci nedeni,ki kitâbımın üçüncü tezidir,1918-1938 dönemi târihyazımı esas olarak "ulus-devlet" mantığı ile ele alındı."Türkler homojen bir devlet kurmak istiyorlardı ve Türk olmayanları dışladılar" mantığı üzerinden (ki yanlış olduğu asla iddia edilemez),her bir grup sadece kendi târihini yazdı.Burada iki önemli eksik yapıldı;birincisi,Türkler (solcuları da dâhil) dönemi başarılı bir kuruluş efsânesi olarak anlattılar (Zafer Toprak bu târihyazımının sembolü gibidir.) Çerkesler,Kürtler,Alevîler,Hristiyanlar ve Yahudiler ise bu dönemi esas olarak kendileriyle,Türkler arasındaki sorunlar ekseninde ele aldılar.Bu nedenle,bu grupların târihyazımlarına baktığınızda diğer gruplara ilişkin ciddi bir bilgi bulamazsınız.Sanki diğer gruplar bu dönemde ya aktif aktörler değillerdi,pasiftiler ya da yokturlar.Oysa 1918-1938 döneminin her eyleminde tüm bu aktörler belli biçimde rol oynamışlardı.İkincisi,1918-1938 târihi yazılırken,1918 öncesi ile bağı hemen hemen kopartıldı.Özellikle Cihân Harbi boyunca Hristiyanlara yapılan katliâmları 1920-1930'lu yılların târihyazımına dâhil etmemek için çok özel bir çaba harcandı."Kurtuluş Savaşı" bir milât olarak ele alındı.Yâni,iki tür entegre târihyazımı sorunu var;birincisi 1918-1938 dönemi aktörlerin birbirleri ile ilişkileri,ikincisi 1918 öncesinin 1918-1938'e entegre edilmesi anlamında...Kitâpta bir-iki başka tez daha var ama hem tezlere hem de onların nasıl ele alındığına kitâptan bakılmasını önereceğim.
Burada anti-emperyalizm konusunda bir cümle eklemek isterim.1918-1923 dönemini anti-emperyalist mücâdele olarak gören bir tek Türkler ve Türk solcuları değildir.Bunu da aşan bir kesimin böyle düşündüğünü ileri süreceğim.Fakat ben,Apartheid tartışması açısından 1918-1923 döneminin anti-emperyalist bir savaş olup olmadığı meselesinin çok önemli olmadığını düşünüyorum.1991'den bu yana yazdığı tüm eserlerde,başta Türk solu olmak üzere geniş çevrelerin anti-emperyalizm tezlerinin yanlış olduğunu ve yaşananların "iç savaş" olduğunu savunan birisi olarak bu tutumum şaşırtıcı gelebilir.Tekrar edeyim,Apartheid tartışması açısından bu tartışma önemli değil,çünkü velev ki 1918-1923 anti-emperyalist bir savaş olsun,sonuç açısından bir şey değişmiyor.İç savaş veya anti-emperyalist savaş ama sonuçta kurulan sistem Apartheid'dır.
Bir fırça ile her şeyi yıkıp dökmek istemem ama Türk solunun bu dönemi eşitlikçi bir perspektiften okuyamamasının nedenleri konusunda söylenecek tek şey,"o mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler",sözüdür.Türk solu köken itibâriyle,İttihat ve Terakki'nin arka bahçesinin çocuklarıdır.
-Çalışmanızda Şeyh Said İsyânı'nın târihyazımına kritik dokunuşlar yapıyorsunuz.İsyân'a Süryânîlerin ve Ermenilerin katılması,Şeyh Said milislerinin içinde omuz omuza savaşma gayelerini nasıl yorumlarsınız?Özellikle de isyânın ana teması olarak dinsel hikâyenin güçlü olarak anlatıldığı bu türden başkaldırı organizasyonlarında,Müslüman olmayan halkların isyân motivasyonu neydi?
Şeyh Said olayı,yukarıda üçüncü tez bağlamında söylediklerimin anlaşılması için ele aldığım tipik bir örnektir.Şeyh Said'i seçmemin nedeni,çok biliniyor ve hakkında çok şey yazılmış olmasıdır.Ama tüm bu zengin çalışmalara rağmen,Ayaklanma'ya Süryânî katılımı olduğu,on civârında (belki daha fazla) Süryânî'nin ve üç Ermeni'nin idâm edildiği bilinmiyor.Ayrıca,Şeyh Said Ayaklanması'na ait onlarca davâ olmasına rağmen,bir tek Şeyh Said'in yargılandığı "ana davâ" ilgi odağı olmuştur.Oysa,Şeyh Said Ayaklanması davâlarının en büyüğü Alevîlere karşı açılan bir davâdır.Dersim Koçuşağı Aşireti'nin yüzlerce üyesine karşı açılan bu davâda,180 civârında idâm cezâsı istenmiş,50 civârında idâm kararı çıkmış,8 kişi idâm edilmiştir.Bunun dışında asılan başka Alevîler de vardır.
Bunlar yeni bilgilerdir ve tümüne yakınını Şark İstiklâl Mahkemeleri arşivlerinden elde ettim.Burada da soru şu;Şeyh Said Ayaklanması hakkında bu kadar yazıldı ama niçin bu geniş Alevî ve Hristiyan katılımı bilinmiyor?Niye Şeyh Said Olayı,sadece önderliğinin karakteri (dinci miydi,ulusalcı mıydı?),sosyal boyutu (Kemalist modern ulusal devlete karşı feodal gerici başkaldırı mı?) ve uluslararası ilişkiler açısından anlamı (İngiliz parmağı var mı,yok mu?) üzerinden tartışıldı.Ben,Şeyh Said Ayaklanması'nın,oluşturulan Apartheid rejimine karşı eşitlik arayışı olarak da okumak taraftarıyım.Kitâpta anlattığım,Ayaklanma'ya katılan Malak Barşom'un sözleri çok anlamlıdır.Barşom,"Kürtler bizim katilimizdir",diyerek Şeyh Said'e katılmasına karşı çıkan diğer Süryânî akrabalarına "biz eşitliği Kürtlerle birlikte olursak elde ederiz",diye cevâp veriyor.Bu yaklaşımın bize yeni ufuklar açacağını düşünüyorum.Zannediyorum,bu konuda yapıcı tartışma yapabilmek için önce verdiğim yeni bilgilerin eleştirel bir gözle incelenmesi gerekiyor.
Bir husûsun altını çizmek isterim,ben Şeyh Said Hareketi üzerine yukarıda saydığım noktalar etrâfında bir tartışma yapmanın yanlış olduğunu iddia etmiyorum.Elbette bu konular tartışılabilir.Ama iddiam bu tartışmaların dipten giden dalganın görülmesini engellemiş olduğudur.Dipten gelen dalgayı,"tanınma arzusu" ve "eşitlik arayışı" olarak formüle etmek isterim.Alevîler ve Hristiyanlar oldukları gibi kabul edilmek ve tanınmak ve diğer gruplarla eşit olarak varolmak istiyorlardı ve bu isteklerinin Şeyh Said Hareketi'nde gerçekleşeceğini gördüler.Ben bu damarın "ulusalcı bakış açıları" nedeniyle bugüne kadar görülmediğini iddia ediyorum.
-Benzer şekilde isyandaki Alevîlerin katılımı meselesini de ele alıyorsunuz.Kitâpta yer verdiğiniz belgelere göre en fazla idâm cezâsı kararının verildiği davâ dosyası Alevîlere ait bir dosya yargılaması.Bundan kısaca bahsedebilir misiniz?
Soruya yukarıda cevâp verdim.Daha ilginç ek bir bilgi vereyim.Benim İstiklâl Mahkemesi Davâları dosyalarından anladığım,Seyyid Rıza ve birçok Batı Dersim aşireti de Ayaklanma'ya katılmışlardır.Örneğin,Şeyh Said Ayaklanması'na katıldığı için idâm edilen Dersim Mebûsu Hasan Hayri davâsının duruşma savcısı,Şeyh Said Ayaklanması'nın Dersim boyutuna ilişkin,"İkinci Dersim Vak'ası" ifâdesini kullanmaktadır.Birincisi ile kastedilen,Koçgiri hâdisesidir.Devletin,Alevî katılımı boyutunu küçük göstermek için çok özel çaba harcamış olduğu anlaşılabilir.Ama anlamadığım,eleştirel târih yazıcılarının ve özellikle de Alevî toplulukların niçin bu konuyu es geçtikleridir.
-Apartheid rejimleri bildiğiniz üzere özünde şiddeti bir siyâset biçimi olarak kullandıkları için onları şiddet olmaksızın düşünemeyiz.Hattâ siyâseti bir yerde şiddetin devamı olarak örgütleyen bir idâre tekniğidir Apartheid.Kitâbınız ilginç bir şekilde Türk Apartheid rejimine içkin şiddetin târihine odaklanmak yerine,hukûksal ve toplumsal süreçlerin üzerine oturan bir idâre tekniğini merkeze alıyor.Bu metodolojik tercihin nedenine dâir ne söylenebilir?
Raphael Lemkin,1944 yılında Soykırım kavramını ilk defa tanıttığı kitâbında,tek bir şiddet olayından bahsetmedi.400 küsûr sayfalık kitâp,sadece ve sadece Nazilerin işgâl ettikleri bölgeleri nasıl yöneteceklerine ilişkin yayınladıkları kânûn ve kararnâmelerden oluşuyordu.Lemkin'in, Nazi toplama kamplarını,işlenen kitlesel katliâmları biliyor olmasına rağmen kitâbında bunlardan bahsetmemesi ve soykırımı kânûn ve kararnâmelerle açıklamaya çalışması çok önemlidir.
Soru şu:Acaba Lemkin,niçin soykırım gibi bir grubun toptan ve kısmen imhâsını hedefleyen bir suçu sadece bir dizi kânûn ve kararnâmelerle anlattı?Bana göre basit bir nedenden dolayı,Lemkin bize anlatmak istiyordu ki;soykırım,bir tek imhâ ve yok etme değildir,onun kadar önemli olan inşâ etmedir,yeni bir toplum kurmadır.Ben de bu nedenle şiddet gösterilerine değil,kurulan Apartheid sisteminin zihniyetine ve sınırlı bir biçimde de hukûkî alt yapısına yoğunlaştım.
Kabul edersiniz ki,bir şiddet târihi olarak 1918-1938 dönemi üzerine çok şey yazıldı.Tek tek olaylar ekseninde,1921 Koçgiri,1925 Şeyh Said,1930 Ağrı,1938 Dersim üzerine oldukça yüklü bir ikincil el malzeme koleksiyonuna sahibiz.Kabul,bu dönem yaşananların tümü,örneğin Bicar,Zilan ve Sason katliâmları üzerine yeteri kadar çalışma yapılmadı.Ama birçok kitâpta tek tek bu konulara değinildi.Fakat yine de bu çalışmalarda Apartheid inşâsının hukûkî süreci konusunda bir şey bulmak mümkün değil.Tersten bir durum da dönemin târihini,Hristiyanlar ve Yahudiler ekseninde ele alan eserlerde gözlenir.Bu eserlerde,Apartheid adı konmadan,hukûk sisteminin,Hristiyan ve Yahudileri eşit olmayan,ikicin sınıf vatandaş olarak inşâ ettiğinin örneklerini okursunuz.Ama Kürtlere ve Ermenilere yönelik şiddet gösterileri ise hemen hemen hiç yoktur.Bu kitâpta bu iki ayrı yaklaşımı birleştirmeye çalıştım,diyebilirim.
-Cumhuriyet târihini çalışan çoğu târihçiye hattâ Marxist târihçilere göre dahi Cumhuriyet'i kuran kadronun ırkçı konumlanışı bir tercih değil,siyâsî konjonktürün ârızî bir mecbûriyetinden ibâret.Siz ise Kemalist kadroların bilerek ve isteyerek ırkçı felsefelere ve siyâsetlere abandığını söylüyorsunuz.Dediğiniz gibi bu bir mecbûriyet değil de bir tercih ise şu durumda bu tercihin arka plânına dâir ne söylemek istersiniz?
Burada sözkonusu olan,Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişteki sürekliliktir.Osmanlı-Türk yönetici eliti,Osmanlı'dan,Cumhuriyet'e devroldu.Cumhuriyet hem kadro olarak,hem de zihniyet dünyâsı olarak,Osmanlı'nın ve onun yaklaşık son onbeş yılını yöneten İttihat ve Terakki'nin devamıdır.Osmanlıların,Hristiyan ve Yahudileri dışlayan,onları eşit vatandaş olarak görmeyen millet-i hâkime zihniyeti,Cumhuriyet kadrolarının da zihniyeti idi.Ama Cumhuriyet'in İttihatçı kadroları,dinsel dışlayıcılığı sekülerleştirerek yollarına devam ettiler.Bu da daha önce başlamış bir süreçti zâten.Dinsel kategoriler,tamamen terkedilmemekle birlikte,yerini seküler kategorilere bıraktı.Darwinizm bir ideolojik tercih olarak öne çıktı ve Türk etnik kökeninden gelmeyen Müslümanlar (özellikle Kürtler) yeni sistemde Hristiyanların (özellikle Ermenilerin) boşalttığı yeri doldurdular.Kürtlerin,Cumhuriyet'in Hristiyanları olarak dizayn edilmesi,dinsel eksende yapılamazdı,ancak kültürel ırkçılığı da kapsayan düşünce ile yapılabilirdi,yaşanan bu oldu.
Bugün çok ilginçtir,1920 ve 1930'larda ırkçı olduğu açıkça belli olan bu yasalar üzerine hiçbir tartışma olmadı veya Cumhuriyet târihi boyunca görev almış hükûmetlerin hiçbiri tarafından eleştirel bir değerlendirme yapılmadı.Konu sadece,konuyla ilgilenen bazı akademisyenlerin çalışmalarıyla sınırlı kaldı,o kadar.Siyâsî düzeyde de gerek sağ,gerek sol siyâsal partilerce,hâlâ 1920 ve 1930'lu yılların kuruluş çabalarına büyük övgüler düzülüyor.Bu tablonun tek bir açık anlamı vardır:Apartheid ve ona temel teşkil ırkçı-ayrılıkçı zihniyet hâlâ varlığını sürdürmektedir.
Burada altını çizmek isterim ki,ben bir ideoloji olarak ırkçılıktan değil,yapısal ırkçılıktan söz ediyorum.Yapısal olarak 1920 ve 1930'larda inşâ edilen Apartheid,artık o döneme egemen olan açık ırkçı dil ile yapılmıyor.Bu açık ırkçı dilin terkedilmiş olması çok önemli değildir.Yapı aynen varlığını sürdürmektedir.Tekrar edeyim;hazin tablo şudur ki,bugün kendisini solcu,ilerici sayan çok büyük bir çoğunluk,hâlâ Apartheid rejiminin kurulduğu 1920 ve 1930'lardan büyük övgülerle söz etmektedirler.Türk sol geleneğinde 1950'nin karşı-devrim olarak değerlendirilmesi hâlâ kulaklarımızdadır.
-Son olarak çalışmanızın önsözünde "yeni bir gelecek için yeni bir hikâye gerektiğinden" bahsediyorsunuz."Yeni Cumhuriyet için yeni hikâyelere ve hattâ yeni kuruculara ihtiyâç var" diyorsunuz.Yeni kurucular için ise 1925 Şeyh Said İsyânı'na katıldığı için idâm edilen Midyatlı Malak Barşom,Şeyh Said,Ağrı İsyânı'nın lideri İhsan Nuri,Dersim'in efsânevî önderi Seyyid Rıza,Hrant Dink ve Tahir Elçi isimlerini sayıyorsunuz.Bu önerinizi açmanız mümkün mü?Ve bu öneriniz ne kadar gerçekçi?
İsimlere bir de adı etrâfında çok tartışmalar olan Çerkes Ethem'i eklemek isterim.Yaptığım bu önerinin gerçekçi olup olmadığı beni en az ilgilendiren konudur.Hiç gerçekçi değil,denebilir ama bu hiç önemli değil.Benim amacım söylenmemişi söyleyerek,yeni bir sözle geleceğe ilişkin yeni bir ufuk açmaktır.İddiam çok basit,sadece Mustafa Kemâl ve bilinen diğer İttihatçıları önder ilân ederek demokratik bir gelecek kuramazsınız.Bu kadar basit.Apartheid'ın kurucusu,demokratik bir toplumun kurucusu olamaz.Elbette,egemen ve bağımsız bir devletin kurucusu olmuştur Mustafa Kemâl.Bu anlamda,egemenlik sorununu Türkler lehine çözdüğü için başarılı olduğu söylenebilir,kendisine övgüler düzülebilir.Anlayabilirim bunu.Ama o dâhil,tüm kurucular,dini,dili,kültürü ne olursa olsun tüm vatandaşların eşit olduğu bir Cumhuriyet'i istemediler.Kurdukları Cumhuriyet'in vatandaşları arasında fişleme metotlarıyla hiyerarşi yarattılar ve bir Apartheid rejimi kurdular.Kitâpta kurucu olarak saydığım isimler ise,Apartheid rejimine açıktan karşı çıktılar ve daha eşitlikçi bir toplum istediler.Her yeni kuruluş kendi önderlerini ister bu nedenle eşitlikçi bir toplum bu isimlere referans yapmak zorundadır.
Aslında o kadar basit bir şey söylüyorum ki...Bugün ABD'nde New York Times 1619 projesi çerçevesinde benzeri bir öneri yapılıyor,deniyor ki,"tamam Thomas Jefferson bir kurucu idi ve ABD'ni,İngiliz egemenliğinden kurtararak bağımsız bir devlet kurdu,ama hem kendisi köle sahibi idi,hem de köleliği yapısal olarak Amerika'nın kuruluşuna dâhil ettiler.Dolayısıyla ırkçılığın yapısal olarak kaldırılacağı bir Amerika,bunun için savaşmış Martin Luther King gibi yeni önderlere sahip olmak zorundadır."
Saydığım isimlere sadece onların etnik,din,dil kökenleri ile bakılmamasını öneriyorum.Onların her biri eşit vatandaşlık esasına göre oluşturulmuş yeni bir toplumsal sözleşmenin peşindeydiler.Bu bizim bugün ihtiyâç duyduğumuz şeydir,bu nedenle onlar özlemi duyulan böyle bir Cumhuriyet'in kurucuları olmalıdırlar...
*Prof. Dr.Taner Akçam ile söyleşi:"Türkiye'de Apartheid sistemi varlığını sürdürüyor",Röportaj:Av. Fırat Aydınkaya,Kürd Araştırmaları,31 Temmuz 2023.
https://kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-258
