1915'te sanayinin yüzde 20'si Türk-İslâm'ındı/Nevzat Onaran*

Savaş,piyasanın millîleştirilmesinin yâni Türkleştirilmesinin ve Hristiyan'ın tasfiyesinin fırsatıydı!Nitekim,7 Ekim 1920'de o güne kadar Rum ve Ermenilerle ilgili izlenen politikaya devam edileceği kararlaştırıldı.1908'de açılan devrim kapısı,iktidardaki İttihat ve Terakki'nin savaş yıllarında,sistemi Türkçü ekonomi politikle tahkim etmesiyle kapatıldı!1908 ve Türkçü politik,birbirini tasfiye eden iki yoldu.

Cumhuriyet'in ilk yıllarıyla ilgili anlatımlar,fakirlik ve yokluk üzerinedir.Bir çivinin,bir toplu iğnenin bile üretilemediği örneğiyle durumun ne kadar kötü olduğu vurgulanır.Yalan yok.Ekonomik vaziyet kötüdür.Peki öncesi nasıldı?Bu hâle nasıl gelinmişti?Birinci Paylaşım Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı,aynı zamanda demografik ve ekonomik yapının Türkleştirilmesi yıllarıydı.Çivi veya benzeri başka ürünü üretememek böylesi tasfiyenin doğrudan sonucuydu.Tasfiyeyle 1915'te sanayide yüzde 20 olan Türk-İslâm'ın payının daha da artması hedeflendi.Böylece yüzde 80'in üretim ve işletme bilgisinin tasfiyesiyle ekonomi çoraklaştı;pek çok ürün üretilemez,pazarlanamaz oldu.

İttihat ve Terakki,Ocak 1913 darbesi sonrasında iktidarın tek ve hâkim partisiydi.Rotasında flu renkleri netleştiren İttihat ve Terakki,artık 1908'in devrimci partisi değildi.Netleşen renk,demografik ve ekonomik yapıyı Türkleştirmekti.Genelkurmay ve ordunun pek çok kademesinin Almanlara teslim edildiği koşullarda harbe giren İttihatçı hükûmet,Türkleştirme programının maddelerini bir bir uyguladı.Büyük olasılıkla programın altyapısını oluşturmak için 1914'te nüfus[1] ve 1915'te de sanayi[2] sayımı yapıldı.Buna göre,bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırları dikkate alındığında nüfusun yüzde 80'i İslâm ve yaklaşık 20'si Hristiyan'la Musevi'ydi.[3] Nüfusta en büyük paya sahip İslâm'ın,sanayideki payıysa yüzde 20'ydi.

Bu,Osmanlı ekonomi politiğinin neticesiydi.Ne İslâm ahâlîsi tembel vesaire,ne de Hristiyan ve Musevi ile diğer dinden olanlar uyanık ve mâlı götürendi.Osmanlı Saray Sistemi'nin doğrudan sonucuydu.Mevcut sermâye birikim modeli sorun görüldü ve tasfiyenin yâni çökmenin ekonomi politiği derinleştirildi.O güne kadar Osmanlı'da yapılmayan ve yeni keşfedilmiş bir şey değildi;beş yıl öncesinde de Adana Ermenileri imhâ edilmişti.Savaş koşulları fırsat bilindi.1920'lere gelindiğinde sonuç ayağa kalkılacak gibi değildi;üretim kültürü de tasfiye edilmişti.Bu yıllarda palazlanan Türk sermâyedarı,devletle ilişkisini hep gözetegeldi.

"Temel sanayi kurulamamıştı"

A. Gündüz Ökçün,1970'te 1913,1915 Seneleri Sanayi İstatistiği'ni yayımladı.Bu çalışmada yer almayan gerçek kişilere ait kuruluşların sermâyesinin etnik-dinî dağılımı da 1918'de İbrahim Pertev'in çalışmasıyla belirlendi.Böylece 1915'te Osmanlı sanayisinin mülkiyet yapısı ortaya çıkarıldı.A. Gündüz Ökçün,Sunuş'ta sanayinin genel niteliklerini şöyle özetledi:1-Osmanlı İmparatorluğu'nda temel sanayi kurulamamıştır.2-Osmanlı sanayii yakın pazar için tüketim mâlları üretecek şekilde oluşum göstermiştir.3-Osmanlı sanayii,ülkedeki maden üretimi ve tarımsal üretimle bir bütünleşme gösterememiştir.

1913 ve 1915 sanayi istatistik çalışması,Sanayi İdâre-i Umûmîyesi'nde sayımla görevlendirilen sanayi müfettişleri Monsieur Durand ve Fuad tarafından yapılmıştır.Giriş'te,sanayi kânûnu olmadığı için sanayi işlerinde tecrübe kazanmış memûrların bulunmadığına ve geçmişte sorular dağıtarak yapılan istatistik çalışmasının başarıyla sonuçlanmadığına dikkat çekildi:"Bu nedenlerle yalnız İstanbul,İzmir,Bursa şehirleri ile Bandırma,Manisa,Uşak ve İzmit kasabalarına gidilerek sanayi sayımı yapıldı.Bununla birlikte diğer vilâyetlere ve livalara,ortalama on işçi çalıştıran sanayi müesseslerine dağıtılmak üzere,basılı soru kâğıtları da gönderildi.Ancak,bu iki teşebbüsün verdiği sonuçlar birbirine karıştırılmadı.Bir yıllık çalışmanın sonucu olan bu eser,her ne kadar Osmanlı ülkesinin pek küçük bir kısmının istatistikini ihtivâ ediyorsa da bütün Osmanlı ülkesinin sanayi hakkında bir fikir verebilecek niteliktedir.Çünkü önemli sanayi teşebbüslerimizin merkezleri İstanbul ve çevresi ile İzmir şehirlerinde bulunuyor.Belli başlı diğer şehirlerde yalnız birkaç un,debagat fabrikası ile Adana ve Tarsus'ta dört pamuk ipliği fabrikası mevcuttur.Anadolu'da diğer yerlerde önemli sanayi müesseseleri bulunmuyor.(Dipnot bilgisi:Suriye,savaş bölgesi olduğundan araştırma dışında bırakılmıştır.)"[4]

Araştırma,gıda,toprak,deri,ağaç,dokuma,kırtasiye ve kimya sanayinde 264 firmanın bilgisini kapsıyor.Sermâye yapısı itibâriyle 22'si hükûmetin,28'si anonim şirket ve 214'ü özel kişiye aittir.Bütün firmaların yüzde 55'i İstanbul ve çevresinde faaliyet göstermektedir.Firmaların toplam çalışanı 14 bin 60 kişidir.1913'teyse 252 firmada 16 bin 975 kişi çalışıyormuş.Sektörel olarak en çok çalışan dokuma sanayindedir:1913'te 7 bin 765 ve 1915'te 6 bin 763 kişidir.En çok firma gıda sanayindedir:Araştırma yılları itibâriyle 74 ve 75 firmadır.[5]

Türkleştirmede savaş fırsatı

Zafer Toprak'ın Türkiye'de "Millî İktisat" çalışmasındaki İbrahim Pertev'in araştırmasında,özel sermâyedar 214 firmanın mülkiyet yapısının çarpıcı sonucunu öğreniyoruz.Araştırma,İbrahim Pertev'in sahibi olduğu Sanayi dergisinin 28 Şubat 1918 târihli 27. sayısından itibâren belli aralıklarla sekiz sayısında yayımlandı.214 firmanın 42'si (yüzde 19,6) Türk-İslâm'ın ve 172'si (yüzde 80,4) anasır-ı gayr-ı Müslime'nin yâni Hristiyan ve Musevi'nindi.İbrahim Pertev,"Sanayide kendi memleketi dâhilinde Türk ve İslâm unsurunun,anasır-ı gayr-ı Müslime'ye nazaran pek geri,pek fakir ve düşkün bir mevkide bulunduğuna" dikkat çekti:29 değirmenden 24'ü,9 makarna fabrikasından 8'i,18 şeker ve tahin imâlâthânesinden 16'sı ve konserve fabrikaların tamamı gayr-ı Müslime'ye aitti.[6]

Ve İbrahim Pertev,Mart 1918 itibâriyle varılan sonucu mutlulukla ifâde ediyordu:"Bugün gözümüzle görüp,mevcudiyetiyle iftihâr ettiğimiz bu gibi müesseseler karşısında eminiz ki,sanayi tahrir edilen yerlerde yeniden bir istatistiğin tanzimine başlansa netice,vaziyet büyükçe bir farkla Türk unsurunun lehine teveccüh edecekti."

Zafer Toprak da benzer transfere dikkat çekiyordu:"Ancak,Sanayi dergisi için avunulacak bir nokta vardı.O da istatistiklerin 1915 yılına ait olmasıydı.Oysa,savaş yıllarında dağılım büyük ölçüde Türk-İslâm unsurunun lehine gelişmişti.Birinci Dünyâ Savaşı'nın verdiği acı derslerle ulusta uyanan 'intibâh-ı sınai' sonucu kurulan yeni 'müesseseler,darüssınaeler ve iş yurtları' istatistikte yer almamıştı."[7]

Birinci Paylaşım Savaşı yıllarında,1915'ten Mart 1918'e ne oldu da sanayi firmalarında Türk-İslâm'ın yaklaşık yüzde 20 olan payı,yüzde 60'a veya 70'e yükseldi?Hristiyanlar yâni Ermeniler ve Rumlar iflâs mı etti?Ya da Ermeniler ve Rumlar,mâlını-mülkünü satıp nereye gittiler?

Zafer Toprak,savaş yıllarının Türkçü ekonomi politiğini yorumladı:"Savaş yıllarında piyasanın 'millîleştirilmesi' amaçlanmış,kooperatifler aracılığıyla ticâretin yabancı ve gayrimüslim ellerden alınarak,Müslüman-Türk unsuruna devri öngörülmüştü.İttihat ve Terakki'nin taşra örgütleri kredi ve satış kooperatifleri kurarak üretici ve Müslüman tüccârı örgütlemiş,piyasayı denetimleri altında bulunduran alıcı sendikaların karşısına tek satıcı olarak çıkmalarını sağlamışlardı.[...] 1908 Devrimi'nin gündeme getirdiği sermâye birikimini gerçekleştirecek bir düzeni kurma özlemi içerisinde olan İttihat ve Terakki,savaş yıllarında 'orta sınıf' dediği Müslüman-Türk eşrâfı oluştururken sorunun etnik boyutunu sürekli vurgulamış,Müslüman'ı gayrimüslime karşı kayırmıştı.[...] Birinci Dünyâ Savaşı,İttihat ve Terakki'ye özlemini duyduğu Müslüman-Türk 'işadamı'nın oluşması için gerekli ortamı sağlayacaktı.[...] Savaş yıllarında,bazı iş sahalarının Türk-İslâm eşrâfın eline geçmesinde siyâsal etmenler de rol oynamış,'Ermeni Tehciri' ile doğan boşlukları Müslüman-Türk girişimciler doldurmuştu.Öte yandan Men-i İhtikâr Heyeti'nin spekülasyonla mücâdele sırasında özellikle gayrimüslimlere yönelmesi,Müslüman-Türk tüccâra rakiplerini tasfiyede büyük kolaylık sağlamıştı."[8]

Sina Akşin de benzer değerlendirmeyi yaptı:"Savaş dönemi,bir Türk kapitalist sınıfı geliştirmek,Türkleri iktisadî faaliyetlere sokmak,şirketler,bankalar,kooperatifler örgütlemek demek olan 'iktisadî Türkçülüğün' yeşerip serpildiği bir dönem oldu."[9]

Zafer Toprak ve Sina Akşin net ifâde etmiştir:Savaş,piyasanın millîleştirilmesinin yâni Türkleştirilmesinin ve Hristiyan'ın tasfiyesinin fırsatıydı!Aynı iktisadî politika Türk Kuruluş Savaşı yıllarına da hâkimdi.Nitekim,7 Ekim 1920'de[10] o güne kadar Rum ve Ermenilerle ilgili izlenen politikaya devam edileceği kararlaştırıldı.Ötesi lâfügüzâftır.

1924'te İstanbul niye ağır hastadır?

1924'te İstanbul'da Türkçülüğün iktisadî sonucu analiz edildi.İstanbul Ticâret ve Sanayi Odası (İTSO),1924 başında İstanbul İktisat Komisyonu'nu kurdu.Odadan,bürokrasiden,Osmanlı Bankası'ndan,okullardan ve borsadan bazı kişilerin katılımıyla oluşan komisyon 13 kişiydi.Komisyon Reisi (Düyun-ı Umûmîye Türk Delegesi) Cavid,takdim yazısında,29 Ocak-22 Mart 1924 arasında 104 kişinin görüşü alınarak Türklerin iktisadî hayatıyla ilgili değerlendirme yapıldığını belirtti.

Komisyon Reisi Cavid,İstanbul'un iktisaden hasta olduğuna dikkat çekti:"Bütün bunları özetleyecek olursak şu neticeye varırız ki İstanbul,çabaca bazı ümit verici emâreler göstermekle beraber genel görüntüsü itibâriyle hastadır.Ağır hastadır ve durum,bu doğrultuda devam ettiği takdirde,İstanbul'da elde edilecek mühim bir iktisadî mevki bulunmayacağı için Türk unsurunun iktisadîyata hâkim olmasıyla uğraşmaya gerek kalmayacaktır.Bu,âdetâ meydanda savaşçı kalmadığı için harbin durması kabilinden bir şey olacaktır."[11]

İstanbul "ağır hastadır" tespiti,aslında Türk-İslâm olmayanın iktisadî yapıdan tasfiyesiyle doğrudan kurulan ilişkinin de itirâfıdır.

Rapordan aktarıyorum:"Türkler,orduda ve kalemlerde çalışırken,gayrimüslim unsurlar öncelikle kendilerine bizden yakın olan yabancı tâcirlerle münâsebet ediyorlar,onların lisânlarıyla konuşuyorlar,mekteplerinde yeni nesiller için lisân ve ticâret eğitimine ehemmiyet veriyorlar,çocuklarını İstanbul'daki yabancı mekteplerine gönderiyorlar,seneler geçtikçe iktisadî hâkimiyeti almak için daha fazla donanımlı oluyorlardı.Nihâyet bir zaman geldi ki Osmanlı İmparatorluğu başkentinde malî,iktisadî bütün işlerde âmir olmak değil,birinci,ikinci derecede memûr olarak değil,hattâ çırak olarak bile bir Türk'e tesâdüf edilmez oldu.Millet-i hâkime olan Türkler,orduyu,idâreyi,siyâseti;millet-i mahkûme olan gayrimüslimler de bütün iktisadî meslekleri almışlardı."[12]

İktisadî faaliyette yoğunlaşan millet-i mahkûme Hristiyanlar ve Museviler,Tanzimat'ın reformcu paşalarından Sadrazam Ali Paşa'nın 1868'de,"Devlet gelirlerinin üçte ikisini onlar veriyor" dediği[13] gibi vergisini ödemiş ve kaçıp gitmemiştir.

Bu hâlde sistemi kuran ve devlete egemen millet-i hâkime Türk-İslâm değil de okuyan,çalışan,ticâret yapan ve vergisini veren millet-i mahkûme mi suçlu?Zâten vatandaşın "hâkim" ve "mahkûm" sınıflandırılması baştan eşit olunmadığının beyânıdır.Haydi ondokuzuncu yüzyıla kadar gelindi,artık devam edilemezdi.O yıllarda da kalmadı,Cumhuriyet de eşitliği sağlamadı.

Eşitliğin ilk adımı "cân ve mâl güvenliği",ifâde edildiği 30 Eylül 1895'ten bugüne temel talebimizdir.

Raporda değerlendirilen konulardan biri de Zafer Toprak ve Sina Akşin'in değindiği savaş yıllarıydı:Birinci Dünyâ Savaşı'nda,gayri İslâmlara karşı gösterilen güvensizlik ve himâyeyle Türk unsuruna ticâret yolunda yürümesi için fevkalâde imkânlar yaratıldı.Bu imkânlardan yararlananların çoğunluğu,savaştan sonra isrâf ve eğlenceyle kazançlarını kaybetti.Mütâreke yılları İstanbul'u Türkler için iktisadî açıdan feci senelerdi."[Millî Mücâdele] Türk iktisadîyatının gelişmesini millî ülküler sahasına çekti.[...] Ekseni Türklerden oluşan yeni bir iktisadî denge vücûda getirmek uzun senelere bağlıdır.Bunun için yeni nesiller yetiştirmek gerekir.Bu da önünde bir gâye,ciddi bir programla vücûda gelebilirdi."[14]

Sonuç olarak,savaş iktisadî Türkçülük yıllarıydı.1924'e gelindiğinde raporla tespit edildi ki İstanbul iktisaden ağır hastadır.Hastalık sadece İstanbul'la da sınırlı değildi.Bu,üretim ve işletme bilgisi olmadan imâlâthânelerin ve fabrikaların çürüyen binadan başka bir şey olmadığının da beyânıydı.

1908 de tasfiye edildi

Ezcümle,1868'de Sadrazam Ali Paşa'nın beyânıyla,1915 sanayi sayımıyla,İstanbul Ticâret ve Sanayi Odası'nın 1924'teki raporuyla ortaya konduğu gibi siyâsî ve ekonomik yapı egemeni farklıydı.Sisteme millet-i hâkime Türk-İslâm ve ekonomiye millet-i mahkûme Hristiyan'la,Museviler hâkimdi.

Bu,İslâm,Hristiyan ve Musevi milletlerin kabahati değildi;Osmanlı Saray Sistemi'nin doğrudan sonucuydu.İşte bunun için de sistem alaşağı edilmeliydi,ama olmadı.1908'de açılan devrim kapısı,iktidardaki İttihat ve Terakki'nin savaş yıllarında,sistemi Türkçü ekonomi politikle tahkim etmesiyle kapatıldı!1908 ve Türkçü politik,birbirini tasfiye eden iki yoldu...

***

Notlar:

1-Kemal H. Karpat,Osmanlı Nüfusu (1830-1914),(çev.) Bahar Tırnakcı,İstanbul:Târih Vakfı Yurt Yayınları,2003.
2-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,2. bs,Ankara:AÜSBF Yayını,1971.
3-Kemal H. Karpat,Osmanlı Nüfusu (1830-1914),(çev.) Bahar Tırnakcı,a.g.e.,s.208-227.
4-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,a.g.e.,s.V-XI,1-2.
5-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,a.g.e.,s.12-13,16-17,tablo 1,3 ve 6.
6-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918), Ankara:Yurt Yayınları,1982,s.191.
7-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918),a.g.e,s.191-192.
8-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918),a.g.e,s.21, 57.
9-Sina Akşin,Jön Türkler ve İttihat ve Terakki,3. bs.,Ankara:İmge Kitabevi,2001,s.417.
10-7 Ekim 1920 târih ve 264 sayılı kararnâme,BCA-F:30.18.1.1/K:1,D:14,S:7.
11-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,İstanbul:İstanbul Ticâret Odası Yayını,2006.
12-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,a.g.e.,s.19.
13-Aktaran Doç. Dr. Gülnihâl Bozkurt,Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukûkî Durumu (1839-1914),Ankara:Türk Târih Kurumu Yayınları,1989,s.75-76.
14-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,a.g.e.,s.20-21.

*Nevzat Onaran,1915'te sanayinin yüzde 20'si Türk-İslâm'ındı,Gazete Duvar,11 Nisan 2023.

https://www.gazeteduvar.com.tr/amp/1915te-sanayinin-yuzde-20si-turk-islamindi-makale-1612751