1915'te sanayinin yüzde 20'si Türk-İslâm'ındı/Nevzat Onaran*

Savaş,piyasanın millîleştirilmesinin yâni Türkleştirilmesinin ve Hristiyan'ın tasfiyesinin fırsatıydı!Nitekim,7 Ekim 1920'de o güne kadar Rum ve Ermenilerle ilgili izlenen politikaya devam edileceği kararlaştırıldı.1908'de açılan devrim kapısı,iktidardaki İttihat ve Terakki'nin savaş yıllarında,sistemi Türkçü ekonomi politikle tahkim etmesiyle kapatıldı!1908 ve Türkçü politik,birbirini tasfiye eden iki yoldu.

Cumhuriyet'in ilk yıllarıyla ilgili anlatımlar,fakirlik ve yokluk üzerinedir.Bir çivinin,bir toplu iğnenin bile üretilemediği örneğiyle durumun ne kadar kötü olduğu vurgulanır.Yalan yok.Ekonomik vaziyet kötüdür.Peki öncesi nasıldı?Bu hâle nasıl gelinmişti?Birinci Paylaşım Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı,aynı zamanda demografik ve ekonomik yapının Türkleştirilmesi yıllarıydı.Çivi veya benzeri başka ürünü üretememek böylesi tasfiyenin doğrudan sonucuydu.Tasfiyeyle 1915'te sanayide yüzde 20 olan Türk-İslâm'ın payının daha da artması hedeflendi.Böylece yüzde 80'in üretim ve işletme bilgisinin tasfiyesiyle ekonomi çoraklaştı;pek çok ürün üretilemez,pazarlanamaz oldu.

İttihat ve Terakki,Ocak 1913 darbesi sonrasında iktidarın tek ve hâkim partisiydi.Rotasında flu renkleri netleştiren İttihat ve Terakki,artık 1908'in devrimci partisi değildi.Netleşen renk,demografik ve ekonomik yapıyı Türkleştirmekti.Genelkurmay ve ordunun pek çok kademesinin Almanlara teslim edildiği koşullarda harbe giren İttihatçı hükûmet,Türkleştirme programının maddelerini bir bir uyguladı.Büyük olasılıkla programın altyapısını oluşturmak için 1914'te nüfus[1] ve 1915'te de sanayi[2] sayımı yapıldı.Buna göre,bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırları dikkate alındığında nüfusun yüzde 80'i İslâm ve yaklaşık 20'si Hristiyan'la Musevi'ydi.[3] Nüfusta en büyük paya sahip İslâm'ın,sanayideki payıysa yüzde 20'ydi.

Bu,Osmanlı ekonomi politiğinin neticesiydi.Ne İslâm ahâlîsi tembel vesaire,ne de Hristiyan ve Musevi ile diğer dinden olanlar uyanık ve mâlı götürendi.Osmanlı Saray Sistemi'nin doğrudan sonucuydu.Mevcut sermâye birikim modeli sorun görüldü ve tasfiyenin yâni çökmenin ekonomi politiği derinleştirildi.O güne kadar Osmanlı'da yapılmayan ve yeni keşfedilmiş bir şey değildi;beş yıl öncesinde de Adana Ermenileri imhâ edilmişti.Savaş koşulları fırsat bilindi.1920'lere gelindiğinde sonuç ayağa kalkılacak gibi değildi;üretim kültürü de tasfiye edilmişti.Bu yıllarda palazlanan Türk sermâyedarı,devletle ilişkisini hep gözetegeldi.

"Temel sanayi kurulamamıştı"

A. Gündüz Ökçün,1970'te 1913,1915 Seneleri Sanayi İstatistiği'ni yayımladı.Bu çalışmada yer almayan gerçek kişilere ait kuruluşların sermâyesinin etnik-dinî dağılımı da 1918'de İbrahim Pertev'in çalışmasıyla belirlendi.Böylece 1915'te Osmanlı sanayisinin mülkiyet yapısı ortaya çıkarıldı.A. Gündüz Ökçün,Sunuş'ta sanayinin genel niteliklerini şöyle özetledi:1-Osmanlı İmparatorluğu'nda temel sanayi kurulamamıştır.2-Osmanlı sanayii yakın pazar için tüketim mâlları üretecek şekilde oluşum göstermiştir.3-Osmanlı sanayii,ülkedeki maden üretimi ve tarımsal üretimle bir bütünleşme gösterememiştir.

1913 ve 1915 sanayi istatistik çalışması,Sanayi İdâre-i Umûmîyesi'nde sayımla görevlendirilen sanayi müfettişleri Monsieur Durand ve Fuad tarafından yapılmıştır.Giriş'te,sanayi kânûnu olmadığı için sanayi işlerinde tecrübe kazanmış memûrların bulunmadığına ve geçmişte sorular dağıtarak yapılan istatistik çalışmasının başarıyla sonuçlanmadığına dikkat çekildi:"Bu nedenlerle yalnız İstanbul,İzmir,Bursa şehirleri ile Bandırma,Manisa,Uşak ve İzmit kasabalarına gidilerek sanayi sayımı yapıldı.Bununla birlikte diğer vilâyetlere ve livalara,ortalama on işçi çalıştıran sanayi müesseslerine dağıtılmak üzere,basılı soru kâğıtları da gönderildi.Ancak,bu iki teşebbüsün verdiği sonuçlar birbirine karıştırılmadı.Bir yıllık çalışmanın sonucu olan bu eser,her ne kadar Osmanlı ülkesinin pek küçük bir kısmının istatistikini ihtivâ ediyorsa da bütün Osmanlı ülkesinin sanayi hakkında bir fikir verebilecek niteliktedir.Çünkü önemli sanayi teşebbüslerimizin merkezleri İstanbul ve çevresi ile İzmir şehirlerinde bulunuyor.Belli başlı diğer şehirlerde yalnız birkaç un,debagat fabrikası ile Adana ve Tarsus'ta dört pamuk ipliği fabrikası mevcuttur.Anadolu'da diğer yerlerde önemli sanayi müesseseleri bulunmuyor.(Dipnot bilgisi:Suriye,savaş bölgesi olduğundan araştırma dışında bırakılmıştır.)"[4]

Araştırma,gıda,toprak,deri,ağaç,dokuma,kırtasiye ve kimya sanayinde 264 firmanın bilgisini kapsıyor.Sermâye yapısı itibâriyle 22'si hükûmetin,28'si anonim şirket ve 214'ü özel kişiye aittir.Bütün firmaların yüzde 55'i İstanbul ve çevresinde faaliyet göstermektedir.Firmaların toplam çalışanı 14 bin 60 kişidir.1913'teyse 252 firmada 16 bin 975 kişi çalışıyormuş.Sektörel olarak en çok çalışan dokuma sanayindedir:1913'te 7 bin 765 ve 1915'te 6 bin 763 kişidir.En çok firma gıda sanayindedir:Araştırma yılları itibâriyle 74 ve 75 firmadır.[5]

Türkleştirmede savaş fırsatı

Zafer Toprak'ın Türkiye'de "Millî İktisat" çalışmasındaki İbrahim Pertev'in araştırmasında,özel sermâyedar 214 firmanın mülkiyet yapısının çarpıcı sonucunu öğreniyoruz.Araştırma,İbrahim Pertev'in sahibi olduğu Sanayi dergisinin 28 Şubat 1918 târihli 27. sayısından itibâren belli aralıklarla sekiz sayısında yayımlandı.214 firmanın 42'si (yüzde 19,6) Türk-İslâm'ın ve 172'si (yüzde 80,4) anasır-ı gayr-ı Müslime'nin yâni Hristiyan ve Musevi'nindi.İbrahim Pertev,"Sanayide kendi memleketi dâhilinde Türk ve İslâm unsurunun,anasır-ı gayr-ı Müslime'ye nazaran pek geri,pek fakir ve düşkün bir mevkide bulunduğuna" dikkat çekti:29 değirmenden 24'ü,9 makarna fabrikasından 8'i,18 şeker ve tahin imâlâthânesinden 16'sı ve konserve fabrikaların tamamı gayr-ı Müslime'ye aitti.[6]

Ve İbrahim Pertev,Mart 1918 itibâriyle varılan sonucu mutlulukla ifâde ediyordu:"Bugün gözümüzle görüp,mevcudiyetiyle iftihâr ettiğimiz bu gibi müesseseler karşısında eminiz ki,sanayi tahrir edilen yerlerde yeniden bir istatistiğin tanzimine başlansa netice,vaziyet büyükçe bir farkla Türk unsurunun lehine teveccüh edecekti."

Zafer Toprak da benzer transfere dikkat çekiyordu:"Ancak,Sanayi dergisi için avunulacak bir nokta vardı.O da istatistiklerin 1915 yılına ait olmasıydı.Oysa,savaş yıllarında dağılım büyük ölçüde Türk-İslâm unsurunun lehine gelişmişti.Birinci Dünyâ Savaşı'nın verdiği acı derslerle ulusta uyanan 'intibâh-ı sınai' sonucu kurulan yeni 'müesseseler,darüssınaeler ve iş yurtları' istatistikte yer almamıştı."[7]

Birinci Paylaşım Savaşı yıllarında,1915'ten Mart 1918'e ne oldu da sanayi firmalarında Türk-İslâm'ın yaklaşık yüzde 20 olan payı,yüzde 60'a veya 70'e yükseldi?Hristiyanlar yâni Ermeniler ve Rumlar iflâs mı etti?Ya da Ermeniler ve Rumlar,mâlını-mülkünü satıp nereye gittiler?

Zafer Toprak,savaş yıllarının Türkçü ekonomi politiğini yorumladı:"Savaş yıllarında piyasanın 'millîleştirilmesi' amaçlanmış,kooperatifler aracılığıyla ticâretin yabancı ve gayrimüslim ellerden alınarak,Müslüman-Türk unsuruna devri öngörülmüştü.İttihat ve Terakki'nin taşra örgütleri kredi ve satış kooperatifleri kurarak üretici ve Müslüman tüccârı örgütlemiş,piyasayı denetimleri altında bulunduran alıcı sendikaların karşısına tek satıcı olarak çıkmalarını sağlamışlardı.[...] 1908 Devrimi'nin gündeme getirdiği sermâye birikimini gerçekleştirecek bir düzeni kurma özlemi içerisinde olan İttihat ve Terakki,savaş yıllarında 'orta sınıf' dediği Müslüman-Türk eşrâfı oluştururken sorunun etnik boyutunu sürekli vurgulamış,Müslüman'ı gayrimüslime karşı kayırmıştı.[...] Birinci Dünyâ Savaşı,İttihat ve Terakki'ye özlemini duyduğu Müslüman-Türk 'işadamı'nın oluşması için gerekli ortamı sağlayacaktı.[...] Savaş yıllarında,bazı iş sahalarının Türk-İslâm eşrâfın eline geçmesinde siyâsal etmenler de rol oynamış,'Ermeni Tehciri' ile doğan boşlukları Müslüman-Türk girişimciler doldurmuştu.Öte yandan Men-i İhtikâr Heyeti'nin spekülasyonla mücâdele sırasında özellikle gayrimüslimlere yönelmesi,Müslüman-Türk tüccâra rakiplerini tasfiyede büyük kolaylık sağlamıştı."[8]

Sina Akşin de benzer değerlendirmeyi yaptı:"Savaş dönemi,bir Türk kapitalist sınıfı geliştirmek,Türkleri iktisadî faaliyetlere sokmak,şirketler,bankalar,kooperatifler örgütlemek demek olan 'iktisadî Türkçülüğün' yeşerip serpildiği bir dönem oldu."[9]

Zafer Toprak ve Sina Akşin net ifâde etmiştir:Savaş,piyasanın millîleştirilmesinin yâni Türkleştirilmesinin ve Hristiyan'ın tasfiyesinin fırsatıydı!Aynı iktisadî politika Türk Kuruluş Savaşı yıllarına da hâkimdi.Nitekim,7 Ekim 1920'de[10] o güne kadar Rum ve Ermenilerle ilgili izlenen politikaya devam edileceği kararlaştırıldı.Ötesi lâfügüzâftır.

1924'te İstanbul niye ağır hastadır?

1924'te İstanbul'da Türkçülüğün iktisadî sonucu analiz edildi.İstanbul Ticâret ve Sanayi Odası (İTSO),1924 başında İstanbul İktisat Komisyonu'nu kurdu.Odadan,bürokrasiden,Osmanlı Bankası'ndan,okullardan ve borsadan bazı kişilerin katılımıyla oluşan komisyon 13 kişiydi.Komisyon Reisi (Düyun-ı Umûmîye Türk Delegesi) Cavid,takdim yazısında,29 Ocak-22 Mart 1924 arasında 104 kişinin görüşü alınarak Türklerin iktisadî hayatıyla ilgili değerlendirme yapıldığını belirtti.

Komisyon Reisi Cavid,İstanbul'un iktisaden hasta olduğuna dikkat çekti:"Bütün bunları özetleyecek olursak şu neticeye varırız ki İstanbul,çabaca bazı ümit verici emâreler göstermekle beraber genel görüntüsü itibâriyle hastadır.Ağır hastadır ve durum,bu doğrultuda devam ettiği takdirde,İstanbul'da elde edilecek mühim bir iktisadî mevki bulunmayacağı için Türk unsurunun iktisadîyata hâkim olmasıyla uğraşmaya gerek kalmayacaktır.Bu,âdetâ meydanda savaşçı kalmadığı için harbin durması kabilinden bir şey olacaktır."[11]

İstanbul "ağır hastadır" tespiti,aslında Türk-İslâm olmayanın iktisadî yapıdan tasfiyesiyle doğrudan kurulan ilişkinin de itirâfıdır.

Rapordan aktarıyorum:"Türkler,orduda ve kalemlerde çalışırken,gayrimüslim unsurlar öncelikle kendilerine bizden yakın olan yabancı tâcirlerle münâsebet ediyorlar,onların lisânlarıyla konuşuyorlar,mekteplerinde yeni nesiller için lisân ve ticâret eğitimine ehemmiyet veriyorlar,çocuklarını İstanbul'daki yabancı mekteplerine gönderiyorlar,seneler geçtikçe iktisadî hâkimiyeti almak için daha fazla donanımlı oluyorlardı.Nihâyet bir zaman geldi ki Osmanlı İmparatorluğu başkentinde malî,iktisadî bütün işlerde âmir olmak değil,birinci,ikinci derecede memûr olarak değil,hattâ çırak olarak bile bir Türk'e tesâdüf edilmez oldu.Millet-i hâkime olan Türkler,orduyu,idâreyi,siyâseti;millet-i mahkûme olan gayrimüslimler de bütün iktisadî meslekleri almışlardı."[12]

İktisadî faaliyette yoğunlaşan millet-i mahkûme Hristiyanlar ve Museviler,Tanzimat'ın reformcu paşalarından Sadrazam Ali Paşa'nın 1868'de,"Devlet gelirlerinin üçte ikisini onlar veriyor" dediği[13] gibi vergisini ödemiş ve kaçıp gitmemiştir.

Bu hâlde sistemi kuran ve devlete egemen millet-i hâkime Türk-İslâm değil de okuyan,çalışan,ticâret yapan ve vergisini veren millet-i mahkûme mi suçlu?Zâten vatandaşın "hâkim" ve "mahkûm" sınıflandırılması baştan eşit olunmadığının beyânıdır.Haydi ondokuzuncu yüzyıla kadar gelindi,artık devam edilemezdi.O yıllarda da kalmadı,Cumhuriyet de eşitliği sağlamadı.

Eşitliğin ilk adımı "cân ve mâl güvenliği",ifâde edildiği 30 Eylül 1895'ten bugüne temel talebimizdir.

Raporda değerlendirilen konulardan biri de Zafer Toprak ve Sina Akşin'in değindiği savaş yıllarıydı:Birinci Dünyâ Savaşı'nda,gayri İslâmlara karşı gösterilen güvensizlik ve himâyeyle Türk unsuruna ticâret yolunda yürümesi için fevkalâde imkânlar yaratıldı.Bu imkânlardan yararlananların çoğunluğu,savaştan sonra isrâf ve eğlenceyle kazançlarını kaybetti.Mütâreke yılları İstanbul'u Türkler için iktisadî açıdan feci senelerdi."[Millî Mücâdele] Türk iktisadîyatının gelişmesini millî ülküler sahasına çekti.[...] Ekseni Türklerden oluşan yeni bir iktisadî denge vücûda getirmek uzun senelere bağlıdır.Bunun için yeni nesiller yetiştirmek gerekir.Bu da önünde bir gâye,ciddi bir programla vücûda gelebilirdi."[14]

Sonuç olarak,savaş iktisadî Türkçülük yıllarıydı.1924'e gelindiğinde raporla tespit edildi ki İstanbul iktisaden ağır hastadır.Hastalık sadece İstanbul'la da sınırlı değildi.Bu,üretim ve işletme bilgisi olmadan imâlâthânelerin ve fabrikaların çürüyen binadan başka bir şey olmadığının da beyânıydı.

1908 de tasfiye edildi

Ezcümle,1868'de Sadrazam Ali Paşa'nın beyânıyla,1915 sanayi sayımıyla,İstanbul Ticâret ve Sanayi Odası'nın 1924'teki raporuyla ortaya konduğu gibi siyâsî ve ekonomik yapı egemeni farklıydı.Sisteme millet-i hâkime Türk-İslâm ve ekonomiye millet-i mahkûme Hristiyan'la,Museviler hâkimdi.

Bu,İslâm,Hristiyan ve Musevi milletlerin kabahati değildi;Osmanlı Saray Sistemi'nin doğrudan sonucuydu.İşte bunun için de sistem alaşağı edilmeliydi,ama olmadı.1908'de açılan devrim kapısı,iktidardaki İttihat ve Terakki'nin savaş yıllarında,sistemi Türkçü ekonomi politikle tahkim etmesiyle kapatıldı!1908 ve Türkçü politik,birbirini tasfiye eden iki yoldu...

***

Notlar:

1-Kemal H. Karpat,Osmanlı Nüfusu (1830-1914),(çev.) Bahar Tırnakcı,İstanbul:Târih Vakfı Yurt Yayınları,2003.
2-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,2. bs,Ankara:AÜSBF Yayını,1971.
3-Kemal H. Karpat,Osmanlı Nüfusu (1830-1914),(çev.) Bahar Tırnakcı,a.g.e.,s.208-227.
4-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,a.g.e.,s.V-XI,1-2.
5-Osmanlı Sanayii:1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki,(hazl.) A. Gündüz Ökçün,a.g.e.,s.12-13,16-17,tablo 1,3 ve 6.
6-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918), Ankara:Yurt Yayınları,1982,s.191.
7-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918),a.g.e,s.191-192.
8-Zafer Toprak,Türkiye'de 'Millî İktisat' (1908-1918),a.g.e,s.21, 57.
9-Sina Akşin,Jön Türkler ve İttihat ve Terakki,3. bs.,Ankara:İmge Kitabevi,2001,s.417.
10-7 Ekim 1920 târih ve 264 sayılı kararnâme,BCA-F:30.18.1.1/K:1,D:14,S:7.
11-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,İstanbul:İstanbul Ticâret Odası Yayını,2006.
12-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,a.g.e.,s.19.
13-Aktaran Doç. Dr. Gülnihâl Bozkurt,Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukûkî Durumu (1839-1914),Ankara:Türk Târih Kurumu Yayınları,1989,s.75-76.
14-Ticâret ve Sanayi Odası'nda Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Tarafından Tanzim Edilen Rapor,İstanbul-1340 (1924),(Osmanlıca'dan çev.) Aynur Karayılmazlar;(sadeleştiren) Doç. Dr. Ekrem Karayılmazlar,a.g.e.,s.20-21.

*Nevzat Onaran,1915'te sanayinin yüzde 20'si Türk-İslâm'ındı,Gazete Duvar,11 Nisan 2023.

https://www.gazeteduvar.com.tr/amp/1915te-sanayinin-yuzde-20si-turk-islamindi-makale-1612751

Dersim Katliâmı'nda zehirli gaz kullanma emri Mustafa Kemâl ve İsmet İnönü'den/Prof. Dr. Taner Akçam*

Taner Akçam,Dersim Katliâmı döneminden önemli bir evrâka,dönemin Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya'nın komutan Abdullah Alpdoğan'a gönderdiği bir mektûba ulaştı.Mektûba göre zehirli gaz emri dönemin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemâl ve Başbakanı İsmet İnönü'den gelmiş.Kaya mektûbunda ayrıca "Bütün o şakileri mağaralara göm,göm ki bir daha cânlanmasınlar" diyor.Akçam yazısında zehirli gaz tedârikine dâir başka evrâklar da paylaşıyor.

Elimizde,Şükrü Kaya'ya ait 26 Nisan 1937 târihli bir mektûp var.(1) Çok kısa olan mektûptaki ifâdeler aynen şöyle (imlâ hataları korunmuştur):[Belge-1]

"Sayın çok değerli Abdullah Alpdoğan Paşa,

Çok değerli Generalim Bakanlığa göndermiş olduğun raporu okudum.Tayyare Alay Kumandanlığı'ndan,yangın ve Millî Müdâfa'dan yakıcı ve boğucu gaz talep etmişsin.Hükûmette bazı kendini bilmezler,taleplerinin karşılanmaması için çalışma yapmaktalar.Nitekim başarılı olamadılar.

Cumhurreisimiz ve Başvekilimiz taleplerinin acil tedârik edilmesinin zorunlu olduğunu derhâl yerine ulaştırılması emrini vermişlerdir.Hattâ sonunda taleplerin karşılanacak,gerektiği gibi kullanılacağından zerre kadar kuşku duymuyorum,bütün o şakileri o mağaralara göm,göm ki bir daha cânlanmasınlar.

Hürmetle selâm eder,başarıların devamını dilerim.

26 Nisan 1937
Dâhiliye Vekili
Şükrü Kaya"

Şükrü Kaya mektûbu ve diğer resmî belgeler

Dersim'de katliâmlar sırasında zehirli gaz kullanıldığı daha önce de biliniyordu.Uzun yıllar Dışişleri Bakanlığı yapmış İhsan Sabri Çağlayangil'in,Kemal Kılıçdaroğlu'na yaptığı açıklamada söyledikleri,sıkça tekrar edilen bilgiler arasındadır.Çağlayangil bu görüşmede,"Ordu zehirli gaz kullandı.Mağaraların kapısının içerisinden bunları fare gibi zehirledi.Ve yediden yetmişe o Dersim Kürtlerini kestiler.Kanlı bir harekât oldu," der.(2)

Geçmiş yıllarda,Dersim Katliâmı'nda zehirli gaz kullanıldığına ve bu gazların Almanlardan satın alındığına ilişkin bazı arşiv belgeleri de yayınlandı.Belgeleri yayınlayan Dersim Gazetesi idi.Hüsnü Gürbey ve Mahsuni Gül imzâlı yazıda,bazı belgelerin Hasan Saltık arşivinden alındığı da belirtildi.(3) Belgelerden birisi,7 Ağustos 1937 târihli altında Mustafa Kemâl'in de imzâsı bulunan bir Bakanlar Kurulu kararı idi.Hükûmet,Almanya'dan zehirli gaz alma kararı almıştı.[Belge-2] Bu belge,1 Aralık 2019 târihinde Alman ARD kanalında Thorsten Mack ve Karaman Yavuz tarafından yapılan Dersim ile ilgili bir programda kullanıldı ve büyük tartışmalara yol açtı.(4) Alman Sol Parti,konu üzerine soruşturma önergesi sundu ve hükûmet önergeye yazılı cevâp verdi.(5)

Mektûbun doldurduğu boşluk

Burada yayınladığımız Şükrü Kaya'ya ait mektûp,konuya ilişkin daha önce yayınlanmış belgelerle sadece uyum içinde değil,o belgelerdeki bir boşluğu da dolduruyor ve belgeler hakkında ileri sürülen tüm şüpheleri ortadan kaldırıyor.Gaz alımlarının Dersim ile ilişkisi olmadığı veya kullanılmadığı ya da Mustafa Kemâl'in gaz kullanımından haberi olmadığı gibi itirâzların geçersiz olduğu bu mektûpla açığa çıkıyor.

Daha da önemli olan Şükrü Kaya'nın,hükûmetin içinde zehirli gaz kullanımına karşı olanların varolduğunu itirâf ediyor olmasıdır.Hükûmetin bazı üyelerinden gelen bu direnci kıran Mustafa Kemâl ve İsmet İnönü'dür.Mektûptaki açık ifâdeden de anladığımız gibi,Dersim'de zehirli gaz kullanımı doğrudan bu ikilinin girişimi ile mümkün olmuştur.

Dersim Gazetesi'nde yayınlanan belgeler arasında,27 Mart 1937 târihinde Dâhiliye Vekâleti'ne gönderilen bir yazı vardır.Yazıda "Tayyare Alay Kumandanlığı'ndan yangın ve Millî Müdâfaa'dan yakıcı ve boğucu gaz bombaları istedim," denir.Belgede imzâ yoktur.[Belge-3] Burada yayınladığımız Şükrü Kaya'ya ait mektûpta,bu ifâdelerin Abdullah Alpdoğan Paşa'ya ait olduğunu anlıyoruz.Şükrü Kaya mektûbunda,27 Mart 1937 târihli rapordaki ifâdeleri aynen tekrar etmiştir;"Çok değerli Generalim Bakanlığa göndermiş olduğun raporu okudum.Tayyare Alay Kumandanlığı'ndan yangın ve Millî Müdâfaa'dan yakıcı ve boğucu gaz talep etmişsin."

Alpdoğan Paşa'nın bu isteği üzerine Millî Müdâfaa Vekilliği (Millî Savunma Bakanlığı) 27 Temmuz 1937 târihinde "Başvekâlet Yüksek Makâmına" imzâlı bir yazı yazar ve ilgili gazların Almanya'dan alınması için "Berlin Büyükelçiliğimiz emrinde olarak Vekâletimiz gaz mütehassısı ile Berlin Ateşemiliter veya Hava Ataşesi'nin yapacakları inceleme sonucu" Almanya'dan gaz alınması için Bakanlar Kurulu'nca karar alınmasını ister.[Belge-4]

Millî Savunma Bakanlığı'nın yazısı,Başvekâlet tarafından Mâliye'ye havâle edilir ve Mâliye Bakanlığı bu havâleye 5 Ağustos 1937 târihinde cevâp verir.Cevâpta "Muhtelif cins tayyare bombalarımız için ihtiyâç görülen muhtelif evsâfta (20) ton gazla,bunların bombalara konmasına mahsûs bir adet otomatik doldurma tesisâtının (gizli satın alınması Yüksek Makâmınızca da tasdik buyurulduğu takdirde)... Almanya'dan gizli pazarlıkla satın alınması için" Mâliyece bir mahzûr olmadığı bildirilir.[Belge-5]

Ve aynı gün (5 Ağustos 1937) Bakanlar Kurulu aldığı kararla,ilgili gazların "Gizli pazarlıkla satın alınmasına izin verilmesi,Millî Müdâfaa Vekilliği'nin 26 Temmuz 1937 târih ve 871 sayılı tezkeresiyle yapılan teklif ve Mâliye Vekilliği'nin 5 Ağustos 1937 târih ve 3930 sayılı mutalânâmesi üzerine İcrâ Vekilleri Heyeti'nce 7 Ağustos 1937'de onanmıştır," denir.

Sonsöz

Türkiye târihindeki karanlık sayfalarla henüz yüzleşmedi.Daha da kötüsü,bu tür yüzleşmelerin demokratik bir rejim oluşturmak için şart olduğuna ilişkin bir toplumsal bilinç de oluşmuş değil.İktidar da muhalefet de târihte işlenmiş suçlardan kaçmanın,üstünü örtmenin meziyet olduğunu düşünen bir kültürden besleniyor.

Bu topraklarda demokrasinin,fikir özgürlüğünün,eşit vatandaşlık,insâna ve onun en temel haklarına saygı duyan bir rejimin yokluğu ve kurulamıyor olmasının ana nedeninin yüzleşmeden kaçmayı meziyet sayan kültür olduğunu görmekten hâlâ çok uzağız.Ne zaman bu tür yüzleşme çağrıları yapılsa,"şimdi zamanı mıydı?" uyarı ve eleştirileri gelir.Oysa,"şimdi zamanı mıydı?" ifâdesi "demokrasinin ve insân haklarına saygı duyan bir rejimi oluşturmanın zamanı değildir" anlamına gelir.Bu basit gerçeği göremeyecek kadar kör olan bir kültürün köleleri durumundayız.

Değişir mi?Evet,çok kolayca...Yeter ki bu toplumun kurucularıyla araya demokrasi ve insân hakları eksenli mesâfe koymayı öğrenelim.Kuruculara körü körüne tapınma bu topraklara demokrasi gelmemesinin,eşit vatandaşlığın sağlanamamasının ana nedenidir.Bu toplum,kurucularla araya mesâfe koyamadıkça tek adam rejimlerinden kurtulamayacağı basit gerçeğini kavramak zorunda.

Şükrü Kaya'nın imzâları

Mektûbun orijinal olduğu konusunda en küçük bir tereddüt yok.Şükrü Kaya,mektûbunda diğer bir belgedeki ifâdeyi de aynen tekrar ediyor.Bunun da ötesinde,Cumhuriyet Arşivi,Şükrü Kaya'ya ait onlarca imzâ ile dolu ve karşılaştırmak mümkün.Burada birkaç örnek yayınlıyoruz...

***

1-Mektûp,Hasan Saltık Arşivi'nden.Arşiv'deki belgeleri benle paylaşan Nevzat Onaran'a ve belgeyi kullanmama izin veren Nilüfer Saltık'a teşekkür ederim.
2-Dersim Gazetesi,24 Mayıs 2019.
3-A.g.e. Yayınlanan belgelere şu adresten [https://dersimgazetesi.net/editorun-secimi/zehirli-gazlar-almanyadan-bombardiman-ucaklari-amerikadan-alinmis/] ulaşmak mümkündür.
4-Karaman Yavuz'un gelen eleştirilerle ilgili açıklaması için bakınız [https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/12/18/karaman-yavuz-ataturk-imzali-zehirli-gaz-belgesi-devlet-arsivinde-var]
5-Alman hükûmetinin soru önergesine verdiği cevâp için bakınız [https://dserver.bundestag.de/btd/19/116/1911665.pdf?fbclid=IwAR2ICajkXQNyZJAS06ntoHwpnSFPXK7-yofeCFA9ESDZHgHrGazA3zKqXX0]

*Prof. Dr. Taner Akçam,Dersim Katliâmı'nda zehirli gaz kullanma emri Mustafa Kemâl ve İsmet İnönü'den,Agos,31 Mart 2023.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/28409/dersim-katliaminda-zehirli-gaz-kullanma-emri-mustafa-kemal-ve-ismet-inonuden

1923-2023:Yüz yıl sonra Cumhuriyet üzerine düşünmek/Prof. Dr. Taner Akçam*

Eşitsizliğin temelinin Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığının farkında değiliz.Cumhuriyet'in "Kuruluşu"ndan kaynaklı yapısal bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu görmüyoruz.New York Times gazetesi,2019 yılında bir proje başlattı ve ABD'nin bilindiği gibi 1776'da kurulmadığını fakat 1619 yılında Afrika'dan getirilen ilk köle grubu ile kurulduğunu iddia etti.Tezleri çok basit:ABD'nin,İngilizlere karşı,yâni anti-emperyalist bir savaşın sonucu özgür ve bağımsız bir ülke olduğu tartışma götürmez.Ama "Kuruluş"un sadece İngilizlere karşı "Bağımsızlık ve Özgürlük" Savaşı ile olduğunu söyleyenler aslında "Kuruluş"un bir başka özelliğinin üstünü örtüyorlar.Amerikan "Bağımsızlık Savaşı" köleliği korumak için de verilmişti.New York Times,bugün Amerika'daki ırkçılığın yaygın olmasının en önemli nedenlerinden birisinin,ırkçılığın (kölelik sisteminin) yapısal olarak Amerika'nın "Kuruluş"unda yer alması,olduğunu ileri sürdü.Türkiye'nin durumunun da buna benzediğini düşünüyorum.

Cumhuriyet'in yüzüncü kuruluş yılına çok az gün kaldı.Ve nasıl bir Cumhuriyet istediğimiz sorusu merkezde duruyor.Nasıl bir Cumhuriyet istiyoruz gerçekten?Aslında bunu çok kolay formüle edebiliriz.Hepimiz,etnik-dinî kimlik ve inançların ötesinde herkesin eşit vatandaşlık hakkına sahip olduğu,demokratik,insân haklarına saygı duyan ve târihinde yaşanmış haksızlıklar üzerine rahatça konuşan ve yaşanmış adâletsizlikleri giderme konusunda adımlar atan bir Cumhuriyet istiyoruz.Bu basit isteklere hayır diyecek yoktur ve herkes ister ama bu yıllardır olmuyor.

Niye olmuyor?Çünkü bugünün en temel probleminin ve onun kaynağının ne olduğunu tam idrâk edemiyoruz.Türkiye'nin bugün en temel problemi,eşitsizliktir ve adâletsizliktir.Bu toplumda vatandaşlar eşit değildir;insânlar aynı haklara sahip değildirler ve adâlet duygusu ciddi ölçüde zedelenmiştir.Sünni Türk vatandaşlar daha eşittir.Alevî,Kürt ve sayıları çok az kalmış olsa da Hristiyan ve Yahudi vatandaşlar eşit vatandaş değildirler.Hepsi,önemli vatandaşlık haklarından yoksundurlar.Bu eşitsizlik ve adâletsizliğin temelleri bu Cumhuriyet'in "Kuruluş"u ile birlikte atılmıştır.Eşitsizlik ve adâletsizlik "Kuruluş"umuzun temel harcıdır,sistemin esasına ilişkin yapısal bir problemdir.

Ana problem vatandaş eşitliğinin sağlanmasıdır

Ama ana iddiam şu;bu topraklarda eşitlik sağlanamayacaktır.Bu mümkün değil.Çünkü bu eşitsizliğin temelinin Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığının farkında değiliz.Cumhuriyet'in "Kuruluşu"ndan kaynaklı yapısal bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu görmüyoruz.Konuyu Sol Parti'nin 30 Ağustos videosu örneğinde ele almak isterim.Video'da,"Büyük Zaferin yüzüncü yılı vesilesiyle Mustafa Kemal önderliğinde bağımsız bir Cumhuriyet'in [zaferin] yolunu açan Kurtuluş Savaşı'nı selâmlıyoruz",deniyor.AKP iktidarı Cumhuriyet'in bağımsızlık ve lâiklik ilkelerinin mezâr kazıcısı ilân ediliyor.Ve "Kurtuluş ve Kuruluş"un ilk yıllarına özlemle insânlar mücâdeleye davet ediliyor.

Bu filmi hazırlayanlara sorarsanız size şüphesiz Türkiye'de,eşitlik ve adâlet için mücâdele ettiklerini söyleyeceklerdir.Ve "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarını selâmlayarak ve ona duydukları özlemle bugünkü eşitlik ve adâlet meselesini çözeceklerine inanıyorlar. 

Bugüne kadar tüm siyâsî akımlarca,Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yılları esas olarak "egemenlik hakkı-bağımsızlık" ekseninde ele alındı,alınıyor.Bu nedenle bugünkü eşitsizlik ve adâletsizliğin tohumlarının "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığı görülmüyor.Bu bakış bir tek Sol Parti'ye ait değil,Türkiye'de önemli bir çoğunluk da böyle düşünüyor. 

Ana tezim şu:"Kurtuluş ve Kuruluş" yılları,sadece "egemenlik hakkı-bağımsızlık" ilkesi değil,"vatandaş eşitliği" ve "adâlet" ilkesi ışığında yeniden okunmalıdır."Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının-"eşitlik" ve "adâlet" ilkesi ışığında yeniden okunması,nasıl bir Cumhuriyet istediğimiz sorusunun cevabıdır.Eğer bu topraklarda demokrasi ve hukûk devleti egemen olsun istiyorsanız,Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluşu"nu,sadece "bağımsızlık" ve "egemenlik hakkı" ile sınırlamayan,onun "eşitsizliği" ve "adâletsizliği" de bağrında taşımış olduğunu söyleyen yeni bir hikâye anlatmanız şarttır.

Sorunun kaynağı:Ezbere bildiğimiz "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi

Görmemiz gereken gerçek şu,hepimizin ezbere bildiği "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi toplumu birarada tutmaya yetmiyor.Vatandaşların önemli bir kesimi kendisini bu hikâyede bulmuyor.Türkiye'de bugünkü siyâsî krizin ana nedenlerinden birisi budur.Hepinizin ezbere bildiği ana hikâye şudur:Bu Cumhuriyet'in "Kurtuluşu ve Kuruluşu","Vatanı bölmek isteyen iç ve dış güçlere karşı verilmiş yoktan bir varoluş savaşıdır".Yâni mesele egemenlik hakkını elde etmek ve bağımsız olmaktır.Bu hikâye hem kapsayıcı değildir hem bugünkü sorunların üstünü örtüyor hem de bugünkü sorunların temelinin "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmış olduğunu görmemizi engelliyor.Önerdiğim basit:Bugünkü eşitsizlik ve adâletsizliğin son bulmasını ve yeni bir Cumhuriyet istiyorsanız,yeni bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine ihtiyâç vardır.

Oysa bizler kendimizi o denli ezberlediğimiz hikâye ile özdeşleştiriyoruz ki bugünümüze bile bu "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının gözlüğü ile bakıyoruz.Bugün de "Kurtuluş ve Kuruluş" savaşının hâlâ bitmemiş olduğunu düşünüyoruz.Kendimizi târihin kahramanları ile tanımlayarak,bugünkü sorunları çözeceğimize inanıyoruz.Hâtırlarsınız,1968 sol kuşağı verdikleri mücâdeleyi "İkinci Kurtuluş Savaşı" olarak tanımladı ve kendilerini ikinci Kuva-yı Milliyeciler olarak gördüler.AKP 2000'li yıllarda işbaşına gelince,başta CHP,Ergenekoncular ve kendilerini lâik olarak tanımlayan çevreler (Alevîlerin önemli bir kısmı),AKP'ne karşı "İkinci Kurtuluş Savaşı" çağrısında bulundular ve Kuva-yı Milliyeci olduklarını söylediler.2013 Gezi olayları sonrası kendisine Kuva-yı Milliyeci demek sırası AKP çevrelerine gelmişti.Verdikleri "savaşı" "İkinci Kurtuluş Savaşı" olarak tanımladılar.Özetle,bu anlayış bu topraklarda,temelleri Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmış vatandaş eşitsizliğini yeniden ve yeniden üretiyor.

1619 York Times projesi

New York Times gazetesi,2019 yılında bir proje başlattı ve ABD'nin bilindiği gibi 1776'da kurulmadığını fakat 1619 yılında Afrika'dan getirilen ilk köle grubu ile kurulduğunu iddia etti.Tezleri çok basit:ABD'nin,İngilizlere karşı,yâni anti-emperyalist bir savaşın sonucu özgür ve bağımsız bir ülke olduğu tartışma götürmez.Ama "Kuruluş"un sadece İngilizlere karşı "Bağımsızlık ve Özgürlük" Savaşı ile olduğunu söyleyenler aslında "Kuruluş"un bir başka özelliğinin üstünü örtüyorlar.Amerikan "Bağımsızlık Savaşı" köleliği korumak için de verilmişti.Özellikle güney eyâletlerinin bu savaşa katılmalarının en önemli nedenlerinin başında,emperyalist-sömürgeci İngiltere'nin kolonilerde köleliği kaldırma ihtimâli geliyordu.Kuzey eyâletleri de Güney'i yanlarına çekmek için köleliğin korunmasının "Kuruluş"un esası olmasını kabul etti.Bu nedenle,Amerika bağımsızlığını ilân ettiğinde,ilk Anayasa'da en az üç maddede köleliği koruyan hükümlere yer verildi.Yâni,bağımsızlık yanında eşitsizlik yani kölelik de bu Anayasa'nın ve kurulan ABD toplumunun "Kuruluş" ilkesi olmuştu.

New York Times,bugün Amerika'daki ırkçılığın yaygın olmasının en önemli nedenlerinden birisinin,ırkçılığın (kölelik sisteminin) yapısal olarak Amerika'nın "Kuruluş"unda yer alması,olduğunu ileri sürdü.ABD'nin "Kurtuluş ve Kuruluş"u bir tek İngilizlere karşı anti-emperyalist mücâdele ile açıklanmamalıydı.Vatandaş eşitsizliğinin -köleliğin,ırkçılığın- yapısal olarak kabul edilmesi bu sürecin başka bir özelliği idi.Dolayısıyla,eğer bugünkü ırkçılık ile mücâdele edilmek ve ortadan kaldırılmak isteniyorsa,"Kuruluş" yıllarına yeniden bakmak ve ırkçılığa da yer veren yeni bir "Kuruluş" hikâyesi anlatmak şarttır dediler.Ve sivil halklar hareketinin önderlerinin de Amerika'nın kurucuları arasında sayılmaları gerektiğini savundular.

Türkiye'nin durumunun da buna benzediğini düşünüyorum.Gerek Sol Parti'nin videosu gerek AKP gerek MHP ve gerekse CHP yâni gerek iktidar ve gerekse muhalefet,"bağımsızlık" ve "egemenlik hakkı" ekseninde kurulmuş bir kurucu değerleri ve "Kuruluş" felsefesini esas alıyorlar.Her kesim diğer tarafı bu kurucu değerlerden sapmakla suçluyorlar.Devlet Bahçeli,Cumhuriyet'in "kurucu değerleri ve 'Kuruluş' felsefesi"ni esas almış yeni bir Anayasa öneriyor.CHP "Atatürk gibi düşünmek" seminerleri düzenleyerek,Atatürk ilkeleri üzerine oturmuş yeni bir Cumhuriyet'ten söz ediyor.Sol Parti de aynı değerlere sıkıca sarılarak bugünkü mücâdelesini sürdüreceğini söylüyor.Ben ise,her tarafın ötekisini sapmakla suçladığı bu kurucu değerler ve "Kuruluş" felsefesinin ana sorun olduğunu savunuyorum.

Eşitsizlik ve adâletsizlik "Kurtuluş ve Kuruluş"un parçasıdır

Bazı örnekler vereyim,"Kuruluş" yıllarında T.C. vatandaşı olan Ermeni,Rum ve Süryaniler eşit vatandaş sayılmadı ve temel vatandaşlık haklarından yoksun bırakıldılar.Bazı rakamlar vereyim;1918 sonrası katliâmlardan kurtularak ana yurtlarına,topraklarına dönen Ermeni ve Rumların sayısı yarım milyona yakındı.Anadolu'da kalanlar,İstanbul'dan hiç ayrılmamış Ermeni ve Rumlarla birlikte sayısı bir milyonu aşan Hristiyan vatandaş vardı.Soru şu:Bu Ermeni ve Rum asıllı vatandaşlara 1918-1923 yıllarında ne oldu?

Cevabı da basit:Bağımsızlık mücâdelesinin sembolü olan Kuva-yı Milliye kuvvetleri,geri dönen insânların köylerine saldırmaya ve bu insânları öldürmeye devam ettiler (bazı örnekler:Osmanlı Arşivi,DH.ŞFR. 104/45-96-127;106-114;108/68);1922'de İzmir'e giren Türk Ordu birlikleri,girdikleri evlerde,"burada Ermeni var mı?","Ermeni kaldı mı?" sorusunu sorarak evlerde Ermeni aradılar (Shoah,Ermeni Soykırımı Sözlü Târih Kayıtları.) Ermeniliğini saklayan kurtuldu,saklayamayan öldürüldü.Hristiyanların ülke içinde seyahat etmeleri yasaklandı,mâllarına el konuldu ve kendilerine zorla sadece çıkışı olan giriş imkânı olmayan pasaportlar verilerek zorla yurtdışına sürüldüler.1918 sonrası geri dönmelerine izin verilen ve Lozan Antlaşması'nda geri dönmeleri bir hak olarak tanınan bu vatandaşlara ülkeye giriş hakkı yasaklandı.1920 Nisan'ında Ankara'da toplanacak Meclis için yapılan ara seçimlere Hristiyan vatandaşların katılmaları engellendi [Mustafa Kemal'in 17 Mart 1920 târihli tamimi,"Anasırı gayrı Müslime intihâbâta iştirâk ettirilmeyecektir."] 

1915 Eylül'ünde Ermeni mâllarına zorla el koyan bir kânûn çıkartılmıştı.Bu kânûn 12 Ocak 1920'de Osmanlı hükûmeti tarafından kaldırıldı.El konulan,yağmalanan mâlların geri verilmesi kabul edildi.Daha sonra bu kânûn Sevr Antlaşması'nın 144. Maddesi oldu.1919 yılında,İstanbul'daki işgâlci İngiliz Fransız kuvvetleri,Osmanlı hükûmeti ile birlikte çeşitli karma komisyonlar kurdular.Sevr Antlaşması'nın 142. Maddesi'ne de giren bu komisyonlar Anadolu'ya dağıldı.Komisyon üyeleri gittikleri yerlerde,yerel yöneticilerden iki şeyi yerine getirmelerini istediler.Birincisi,el konulmuş Hristiyan mâllarının sahiplerine geri verilmesi.İkincisi savaş dönemi katliâmlarına katılmış suçluların isimlerinin verilmesi ve tutuklanması.İşgâl güçlerinin bu talepleri,Anadolu'da katliâmlara katılmış ve Ermeni,Rum ve Süryani mâllarını yağmalamış kişileri "Bağımsızlık Savaşı"na katmaya itti. 

"Bağımsızlık Savaşı"nın sembolü olan Meclis ve Ankara hükûmeti,14 Eylül 1922 târihinde Ermeni mâllarının geri verilmesine ilişkin 12 Ocak 1920 târihli kânûnu iptal etti ve İttihat ve Terakki'nin 1915 yağma kânûnunu yeniden yürürlüğe soktu.Sınırlı sayıda da olsa,mâllarını geri almış olanların mâllarına yeniden bu kânûn gereği el konulmaya başlandı.Önce,12 Kasım 1922'de gayrimüslimlerin kendilerine ait taşınmazları yurtdışına gitmeden satmalarına izin verildi.Ama daha sonra mâllarını satmadan gitmeleri görüşü ağırlık kazandı ve 14 Aralık 1922 târih ve 2081 sayılı kararla gayrimüslimlerin gitmeden evvel taşınmazlarını satmaları yasaklandı.Yâni mâlların yağma ve tâlânı devlet eliyle devam etti.Daha sonra çıkartılacak değişik kânûnlarla (31 Mart 1926;6 Ekim 1927;4 Haziran 1932) bu insânların memur olmaları veya bazı meslekleri icrâ etmeleri yasaklandı.Ülkede tam bir apartheid-eşitsizlik rejimi kuruldu.(Konuya ilişkin ayrıntılı bilgiler:Taner Akçam & Ümit Kurt,Kânûnların Rûhu,İletişim Yayınları.)

Özet,ezbere bildiğimiz "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi aynı zamanda bu ülkenin Hristiyan vatandaşlarının,vatandaşlık haklarının yok edilmesi târihiydi.Yeni ve eşitlikçi bir Cumhuriyet istiyorsak,kânûnlara sızmış idârî yapımızın köşe taşlarını oluşturmuş bu "Kurtuluş ve Kuruluş" felsefesi ile hesaplaşmak zorunda olduğumuz ortadadır.

Kürtler için de durum farklı değil

Bu ülkenin Kürt ve Alevî vatandaşları açısından da durum farklı değil.Bizlere ayaklanma-isyân olarak anlatılan 1921 Koçgiri,1925 Şeyh Said,1930 Ağrı ve 1938 Dersim aslında Kürtlerin,Dersimlilerin Türklerle eşitlik arayışlarıdır.Ana sorun,Cumhuriyet'in kurucu kadrolarının,Sünni-Türk olmayan vatandaşların eşitlik haklarını kabul etmemeleriydi.Sünni Türk çoğunluk,Sünni ve Türk olmayanlarla eşit ve eşdeğer koşullarda yaşamayı kabul etmedi ve bugün de etmiyor.Alevîler bu nedenle inançlarına eşit muamele istiyorlar.Vatandaş eşitliğinin kabul edilmemesinin temelleri İslâmî "Millet-i Hâkime" ilkesine bağlı olarak çok daha gerilere gitmekle beraber,"Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmıştır.Ve bu eşitsizlik bugün ülkenin hukûk sisteminin içine bir nakış gibi işlenmiştir. 

Târihe bu gözle bakarsak göreceğiz ki,Osmanlı döneminde Ermeniler,Süryaniler ve Rumlar,Cumhuriyet döneminde Alevîler,Kürtler ve Çerkesler eşit haklara sahip olmak dışında bir talepte bulunmadılar.Fakat biz târihimizi sadece egemenlik hakkı ve bağımsızlık kategorileri ile açıkladığımız için,"Kuruluş" döneminin Ermeni ve Rum vatandaşlarını işbirlikçiler olarak ilân ediyor ve eşitsizlik üzerine kurulmuş bir yapıyla karşı karşıya olduğumuzu göremiyoruz.

"Kuruluş" dönemine sadece "bağımsızlık" değil "eşitlik ve adâlet" ekseninden bakmamayı öğrenirsek,Koçgiri'yi,Pontus'u,Şeyh Said'i,Ağrı'yı ve Dersim'i eşitlik uğruna verilmiş mücâdeleler olarak okumamız mümkündür.Örneğin,Şeyh Said hareketi ya dinci ve gerici bir ayaklanma ya da dinî rengi olmakla birlikte Kürtlerin millî ayaklanması olarak bilinir ve tartışılır.Oysa Şeyh Said hareketine geniş bir Hristiyan katılımı vardır.Mahkeme edilmeden öldürülenler ve çeşitli hapis cezâlarına çarptırılanlar hariç,on'un üzerinde Süryani ve üç Ermeni bu ayaklanmaya katıldıkları için idâm edilmişlerdir.Ayaklanma sonrası ise 10 bin civârında Ermeni Suriye'ye kaçmıştır.Bugüne kadar pek bilinmeyen bir başka gerçek ise,Şeyh Said Ayaklanması sırasında,Batı Anadolu'daki Çerkes köylerine karşı da askerî tedbirler alındığıdır.Ağrı,sadece bir Kürt başkaldırısı değildir,bir Ermeni başkaldırısıdır da...

Eğer Cumhuriyet'in Türkleri ve yöneticileri,diğerleri ile eşit yaşamayı kabul etselerdi eşitlik ve adâlete ilişkin ne dünkü ne de bugünkü sorunların hiçbirisi yaşanmayacaktı.Bunu görmek için ise dünü ve bugünü sadece ulusal egemenlik perspektifinden okumaktan vazgeçmek,eşitlik ve adâlet fikri etrafında okumayı öğrenmek gerekir.Ancak eşitlik ve adâlet ekseninde okunan ve hâtırlanan bir târih sayesinde,hem o dönemde dışlananların varlığını anlarız,onların hikâyelerini "Kuruluş" hikâyesinin bir parçası hâline getirebiliriz hem de bugün eşitliği esas almış bir vatandaşlık hukûku geliştirebiliriz.

Son söz:İhtiyâcımız olan toplumsal sohbettir,dinlemeye hazır olmaktır. 

Sünni Türkler dışındakiler sadece vatandaşlık haklarından mahrûm kalmadılar.Onların hikâyeleri de unutturuldu.Çektikleri acılar,yıkımlar yok sayıldı.Nüfusunu önemli bir kesiminin acısını,yıkımını yok sayan,onlara en temel vatandaşlık haklarını vermeyen bir Cumhuriyet kuramazsınız,kurarsanız da çöker.Nüfusun önemli bir kesimi eğer anlattığınız "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinde kendilerine ait bir şey bulamazlarsa kendilerini o topluma ait hissetmezler ve bu dağılmanın ilk habercisi olur.Bu nedenle,"eşitliği ve adâleti" merkezine almış,Hristiyan'ın (Ermeni,Rum,Süryani),Yahudi'nin,Alevî'nin ve Kürd'ün çektiği acıları kabul eden,bu acıları "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine entegre eden bir bakış şarttır.Zaferlerin ve kahramanlıkların değil çekilen acıların kendisini bulabildiği bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi gerekiyor.

Bunu "diğerini dinlemeye hazır olmak" olarak tanımlamak istiyorum.Türkiye ciddi bir sohbet susuzluğu çekmektedir ve toplumsal sohbet kaçınılmazdır.Eşitsizliğe ve adâletsizliğe kurbân gitmişlerin hikâyelerini dinlemek ve bu hikâyeleri "Kurtuluş ve Kuruluş"un bir parçası yapmak şarttır. 

Önerdiğim,sadece yeni bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi değildir.Bunun da ötesinde,"Kuruluş"tan bu yana eşitlik ve adâlet için mücâdele eden insânların da bu ülkenin ve de yeni Cumhuriyet'in kurucuları sayılmaları gerekiyor.Koçgirili Alişer,Ağrı direnişinin sembolü İhsan Nuri,Dersim'in efsâneleşmiş önderi Seyyid Rıza,Hrant Dink ve Tahir Elçi bu yeni eşitlikçi ve adâleti esas almış Cumhuriyet'imizin kurucuları olarak ilân edilmelidir. 

Eşitsizliği ve adâletsizliği ortadan kaldıracak bir Cumhuriyet için,yeni bir "Kuruluş" hikâyesi anlatmak ve onun yeni kurucularını ilân etmek şarttır...

(Not:Bu yazı 17 Aralık 2022'de Yeryüzü Güncesi grubunda yapılan konuşmadır.Konuşmayı bu bağlantıdan [https://www.youtube.com/watch?v=X-aNKUPDOos] izleyebilirsiniz.

*Prof. Dr. Taner Akçam,1923-2023:Yüz yıl sonra Cumhuriyet üzerine düşünmek,Agos,30 Aralık 2022.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/27968/1923-2023-yuzyil-sonra-cumhuriyet-uzerine-dusunmek

Savaşa dâir bütün yanlışlarınızı düzeltiyoruz/Sevan Nişanyan*

Rusların satrançta Amerikalılardan çok daha başarılı olduğu gerçeği akılda tutulmalıdır.

İddia 1:Rusya egemen bir ülkeye saldırmıştır.Gerekçesi ne olursa olsun suçtur ve lânetlenmelidir.

Cevap:Uluslararası hukûkta böyle bir kural geçmişte var mıydı bilmiyorum,ancak eğer var idiyse son dönemde yürürlükten kalkmış olduğu açıktır.ABD ve müttefikleri 1999'dan bu yana Sırbistan,Irak,Afganistan,Lübnan,Somali,Libya,Suriye ve Yemen'e gerek havadan bombalama,gerek askerî işgâl veya yerel saldırganları silâhlandırma yoluyla saldırmış ve bundan dolayı herhangi bir yaptırıma marûz kalmamıştır.Kezâ Türkiye egemen devletler olan Kıbrıs ve Suriye'yi istilâ ve işgâl etmiştir.Bazı devletlerin serbestçe ihlâl edebildiği kuralların evrensel geçerliğe sahip olduğu iddia edilemez.

Mesele sadece emsaller meselesi değildir.Herhangi bir ülkenin diğerine fiilen saldırmasa dahi düşmânca eylemlere başvurması,tehdit oluşturacak şekilde silâhlanması veya düşmân ittifaklara katılması da devletler arasındaki dostane (kurallı) ilişkilerin ortadan kalkması anlamına gelir.Tehdide marûz kalan ülkenin böyle bir durumda iş işten geçinceye kadar pasif kalması beklenemez.Saldırı bazen savunmanın tek makûl yöntemi olabilir.

Bir devletin kendi vatandaşı olan azınlık topluluklarını ezmeye,yurtlarından sürmeye veya yok etmeye yönelik eylemleri,geleneksel diplomaside çoğu zaman geçerli savaş sebebi sayılmaz.Ancak bu kuralın da son dönemde ortadan kalkmış olduğu görülüyor.Sırbistan'ın bombalanması için ileri sürülen gerekçe Kosovo'daki Arnavut azınlığın ayrılma talebiydi.Kıbrıs'ta Türklere yönelik tehditler Türkiye'nin bu ülkeyi işgâline gerekçe sayılmış,Irak'ın Kürtlere,Çin'in Uygurlara,Myanmar'ın Rohingyalara yönelik uygulamaları çeşitli düşmânca girişimler için yeterli sebep kabul edilmiştir.

Demek ki "egemen bir ülkeye askerî saldırı düzenlemek yanlıştır" tezi genel bir doğru olarak ileri sürülemez.

İddia 2:Rusya'nın Ukrayna'ya saldırması için haklı bir sebep yoktu.

Cevap:NATO takriben 2002 yılından itibâren Rusya'yı "düşman devlet" (hostile power) ilân etmiş ve gitgide artan bir dozda savaş ihtimâlini ve savaş hazırlığını imâ eden eylem ve söylemleri benimsemiştir.Ukrayna'nın 2014'ten itibâren açıkça dile getirdiği NATO'ya katılma talebi,bu ülkenin Rusya'ya düşmân bir askerî ittifakta yer alması anlamına gelir.Ukrayna yönetimi bununla yetinmeyip 2022 başında ülkeye nükleer silâhların konuşlandırılmasını talep etmiş ve bu talep özellikle İngiltere tarafından hararetle desteklenmiştir.İlâveten ABD Silâhlı Kuvvetleri'nin ülkede biyolojik savaş amacıyla kullanılabilecek otuz kadar tesis kurduğu bilinmektedir.Bunlar savaş eylemidir ve karşı güç kullanımını meşrû kılarlar.Görünürde açık bir saldırı yoktur.Ancak bir gün ansızın Ukrayna'nın NATO'ya katıldığı ve nükleer füzelerle donatıldığı ilân edildiğinde,Rusya'nın dünyâ savaşı çıkarmadan kendini savunma imkânı ortadan kalkmış olacaktır.

Ukrayna nüfusunun yüzde 30 küsûru kendini Rus olarak tanımlamaktadır.Konuşulan dil itibâriyle Rus sayılabileceklerin oranı daha da yüksektir.Buna rağmen 2014'te kanlı bir darbeyle başa geçen Ukrayna yönetimi ülkedeki Ruslara yönelik gerek resmî kurumlar gerek gayri-resmî silâhlı gruplar aracılığıyla ağır bir baskı politikası uygulamış,Rus yanlısı siyâsî parti ve liderleri tasfiye etmiş,Rusça eğitimi sınırlamış,Rusça yayınları yasaklamıştır.Yönetimde etkili olan militan gruplar,hattâ hükûmet mensûbu bakanlar (meselâ İçişleri Bakanı Arsen Avakov),Rusları öldürmeyi,yok etmeyi,ülkeden sürmeyi,kadınlarının ırzına geçmeyi savunan söylemleri açıkça dile getirmiştir.Darbeden sonra bağımsızlık ilân eden iki vilâyete karşı sekiz yıldan beri son derece kanlı bir savaş sürdürülmüştür.

Bu çerçevede değerlendirildiğinde Rusya'nın saldırı gerekçeleri en azından Türkiye'nin 1974'te Kıbrıs gerekçeleri kadar meşrûdur.Hattâ daha meşrûdur.Çünkü Kıbrıs'ta Türk azınlığın oranı yüzde 30+ değil yüzde 18'di.Rum militanlarca katledilen Türk sayısı 14.000 değil onlar düzeyindeydi.Ayrıca Kıbrıs'ta Türkçe yasaklanmamıştı,devletin resmî dillerinden biriydi.

İddia 3:Rusya iki ili savunmakla yetinebilirdi,Kiev'e saldırması için sebep yoktu.

Cevap:Rusya'nın Donetsk ve Lugansk'a girmesi,ABD ve müttefiklerinin Rusya'ya karşı düşmânca yaptırımları açısından bugünkünden farklı bir sonuç doğurmazdı.Artı,"saldırıya uğramış ülke" konumunu ileri süren Kiev rejiminin NATO şemsiyesi altına girmesi ve muhtemelen nükleer silâhlar dâhil askerî desteklerle donatılması kaçınılmaz olurdu.Rusya'nın iki cumhuriyeti ilhâkı Rusya'nın askerî ve diplomatik konumunu güçlendirmez,radikal bir şekilde zayıflatır.

İddia 4:Savaş sebebi ne olursa olsun Rusya'nın sivilleri öldürmesi,şehirleri bombalaması kabul edilemez.Rus Ordusu doğum hastanesini,sinemaları,camileri,alışveriş merkezlerini top ateşine tutmuştur.

Cevap:Savaşlarda sivil zâyiât olur.Acı bir gerçektir.Kınanmalıdır.

ABD ve müttefiklerinin Sırbistan,Irak,Afganistan,Libya ve Yemen'de askerî hedef gözetmeden şehirleri ve sivil tesisleri bombalaması bu husûsta son yılların en çarpıcı insânlık suçları arasındadır.Kezâ Suriye,Afganistan,Somali ve diğer ülkelerde sivil militanların iç savaşı körükleyecek sûrette silâhlandırılması,havadan bombardımana oranla daha yıkıcı sonuçları olan bir savaş suçu sayılmalıdır.

Rusya Ukrayna'da bugüne dek havadan bombardıman ve uzun menzilli füzeleri sadece askerî tesislere karşı kullanmıştır.Şehirler ve sivil yerleşimler havadan bombalanmamıştır.Şu âna kadar inandırıcı kaynaklarca teyit edilen sivil zâyiât yüzler veya alçak binler düzeyindedir.Bu zâyiâtın ne kadarına Rus Ordusu'nun,ne kadarına ülkenin Rus sivil halkını meşrû hedef sayan Ukrayna milislerinin yol açtığı açık değildir.

Batı yanlısı medyada sansasyonel bir şekilde haberleştirilen saldırılar savaş propagandasından öte bir değer taşımıyor.Cami saldırısının yalan haber olduğu ilk günden anlaşılmış fakat bu husûs Batı yanlısı medyada göz ardı edilmiştir.Mariupol'deki doğum hastanesi ile Kiev'deki alışveriş merkezinin askerî karargâh veya sığınak olarak kullanıldığı bizzat Batı basını tarafından (satır arasında) teyit edilmiştir.Mariupol'de sivillerin sığındığı sinemanın Ruslar değil Ukrayna milisleri tarafından bombalandığını katliâmdan kurtulan mülteciler ifâde etmektedir.

Mariupol ve Harkov kentlerinin yerle bir edildiğine ilişkin sansasyonel haberler,son günlerde bu iki kentten yayınlanan drone görüntüleriyle yalanlanmıştır.Tahrip edilmiş binaları gösteren münferit görüntüler kamuoyunda duygusal tepkiler yaratabilir fakat genel durum hakkında bilgi vermez.

İddia 5:Ruslar sivil halkın tahliyesini önlemektedir.

Cevap:Bu iddia askerî açıdan anlamsızdır.Rus stratejisinin,sivil halkın kaçmasını sağlayarak geride kalan askerî kuvvetleri ve silâhlı milisleri yalıtmak olduğu anlaşılıyor.Nitekim Doğu Ukrayna'da sivil halkın belki yarıdan fazlasının yavaş ilerleyen Rus cephesinden kaçmaya fırsat bulmuş olduğu söylenmektedir.Mariupol kuşatmasında Rus Ordusu,sivil kılığına girerek kaçmaya çalışan Ukrayna milislerini önlemeye çalıştığı için Batı yanlısı basında suçlamalara marûz kalmıştır.

Kezâ Gomel müzakerelerinde Rus tarafının Doğu Ukrayna'nın Rus halkını savaş süresince Rusya'ya tahliye etme önerisi Ukrayna hükûmetince reddedilmiştir.

İddia 6:Rus Ordusu Ukrayna'da batağa saplanmıştır,ilerleyememektedir.

Cevap:Savaşın ilk günlerinde Rusya'nın yıldırım savaşı ile Kiev'i birkaç günde ele geçireceği beklentisi yaygındı.Bu beklenti gerçekleşmemiş veya gerçekleştirilememiştir.Savaşın üçüncü gününden bu yana Rus Ordusu son derece temkinli bir harekâtla her gün kontrolü altındaki sahayı genişletmektedir.Ukrayna Hava Kuvvetleri ve Donanması savaşın ilk günlerinde devre-dışı bırakılmıştır.Doğudaki Ukrayna kuvvetlerinin batı ile irtibâtının kesilmesine ramak kalmıştır.

Rusların yavaş ilerlemesinin nedeni askerî yetersizlik olabileceği gibi,belki sivil halkın kaçışına fırsat tanımaya yönelik bilinçli bir strateji de olabilir.Bilhassa Rus Hava Kuvvetleri'nin savaşın başından beri hemen hiç kullanılmamış olması gibi şaşırtıcı bir olgu böyle bir plânlamayı akla getirir.

Her hâlükârda Rusların satrançta Amerikalılardan çok daha başarılı olduğu gerçeği akılda tutulmalıdır.

İddia 7:Ukrayna halkının kahramanca direnişine saygı gösterilmelidir.

Cevap:Ukrayna halkının şimdilik yüzde onu (4 milyon kişi) yurtdışına kaçmıştır.Askerlik yaşındaki erkeklerin çıkışına izin verilmediği için gerçekte kaçmak isteyen ve imkân bulursa kaçacak olanların sayısının bundan çok daha yüksek olduğu varsayılabilir.Yurt-içinde savaştan kaçanların sayısı on milyon kişi olarak tahmin edilmektedir.

Romanya,Bulgaristan,Moldova ve Yunanistan gibi ülkelere sığınan mültecilerle yapılan söyleşilerde kaçanların büyük kısmının -belki yüzde 80 gibi bir oranın- savaştan Zelensky hükûmetini ve fanatik Ukrayna milliyetçilerini birincil sorumlu saydığı görülmektedir.Hemen oybirliğiyle dile getirilen görüş "Ukrayna ve Rus halklarının kardeş olduğu" yönündedir.(Putin'i suçlayanlar da az değildir.)

Ukrayna Ordusu'nun düzenli birliklerine mensûp askerlerin savaşmaktan kaçındığı ve ilk fırsatta teslim olduğu bilgisi Rus tarafınca ileri sürülmektedir.Bu iddianın doğruluğunu bu aşamada teyit etmek mümkün görünmüyor.Ancak Mariupol,Nikolayev ve Harkov'da etkili bir şekilde savaşan birliklerin düzenli ordu birlikleri değil NATO ülkeleri tarafından örgütlenen,eğitilen ve silâhlandırılan milliyetçi milis grupları olduğu konusunda Batılı ve Rus kaynakları büyük ölçüde mutâbakat içindedir.

İddia 8:Rusya Ukrayna'yı yenmeyi başarsa da Batılı devletlerin ekonomik yaptırımlarına direnemez.

Cevap:Bu doğru olabilir.Ancak yaptırımların, a) Batı ittifakına ve özellikle Avrupa'ya ilişkin hangi sonuçları doğuracağı ve b) önemli bazı Asya ülkelerinin tavrını nasıl etkileyeceği henüz açık değildir.

Rusya yaptırımlara karşı şimdilik son derece yumuşak bir tepki göstermiş,Avrupa'ya gaz ve petrol sevkiyatını kesmeye niyetli olmadığını bildirmiş,Batı bankalarında bulunan 300 milyar dolar rezervine el konduğu hâlde vadesi gelen tahvillerini dolarla ödemeye devam etmiştir.Bu "dostane" politikanın,Avrupa ülkeleriyle el altından sürdürülen birtakım pazarlıklarla ilgili olması pekâlâ mümkündür.

Daha önemlisi,kilit bir dizi Asya ülkesi,beklentilerin aksine,yaptırımlar konusunda şimdilik ABD'ne karşı ve Rusya'dan yana bir tavır takınmıştır.Türkiye,Suudi Arabistan ve BAE,Çin,Hindistan ve hattâ İsrail bu meyanda sayılabir.Özellikle Hindistan'ın 1947'den bu yana ilk kez cân düşmânı Pakistan'la uluslararası bir meselede aynı safta yer alması düşündürücüdür.

Sonuç olarak ekonomik savaşın ABD'ne mi Rusya'ya mı daha çok zarar vereceği henüz belirsizliğini korumaktadır.

İddia 9:ABD-karşıtı görüşler Rus propagandasının ürünüdür.

Cevap:Savaşın bu âna kadarki en çarpıcı olgularından biri,hattâ başlıcası,Rus propagandasının -kamuoyunu iknâ etme çabasının- olağanüstü zayıflığıdır.Dünyâ medyasının neredeyse tümü ABD yanlısı savaş propagandasının etkisi altındadır.Batı medyası onyıllardan beri görülmemiş bir şekilde ortak bir anlatı çevresinde coşkuyla birleşmiştir.Rusların -haklı olmasa bile en azından- makûl sayılabilecek karşı tezleri hemen hiç duyulmamaktadır.İlginçtir ki Rusya dâhilinde dahi savaşı önemseyen veya haklı gösteren sesler son derece cılız çıkmaktadır.

Bu koşullarda,dünyâ haberleriyle ilgilenen aklı başında birinin Rus propagandasından nasıl ve neden etkilenmiş olabileceğini anlamak mümkün değildir.

İddia 10:Rusya gırtlağına kadar yolsuzluğa batmış oligarkların egemen olduğu bir ülkedir.

Cevap:Doğrudur,öyledir.Eski Sovyet ülkelerinin hepsi öyledir.Ukrayna da öyledir.Şu farkla ki,Ukrayna'nın aksine Rusya oligarklarının kendilerine bağlı silâhlı milis güçleri yoktur.Ya da varsa,iç politikada Ukrayna'dakiler kadar etkin değildir.Örneğin Ukraynalı oligark Igor Kolomoyski gibi emrindeki bir televizyon oyuncusunu cumhurbaşkanı seçtirme güçleri yoktur.Ayrıca Rus oligarşisi ülkedeki çeşitli etnik ve dinî kimlikler konusunda -Ukrayna'nın ve diğer Sovyet ülkelerinin hemen hepsinin aksine- son derece kapsayıcı ve önyargısızdır.Milleti,devleti ve özellikle Rusları tâlân eden Ukrayna oligarklarının aksine,milleti ve devleti tâlân etmekle yetinirler.

Oligark tabirini "devlet organlarıyla özel ilişkileri sayesinde büyük servete kavuşan ve bu serveti siyâsî ve finansal güçlerini artırmak için kullanan kişi" olarak tanımlayabiliriz.Batı ülkelerinde bu nitelikteki kişiler genellikle birey değil tüzel kişilik adıyla tanınırlar (Boeing,Exxon,BlackRock,Amazon vs.) ABD'nin tanıma uyan en zengin üç oligarkının net kişisel varlığı Rusya'nın önde gelen 113 oligarkının net varlığına eşittir.Hükmettikleri tüzel kişilikler açısından bakıldığında aradaki fark bunun on katından fazladır.

İddia 11:Rusya diktatörlüktür.Diktatörlükle liberal demokrasilerin savaşında ikincisinden yana olmalıyız.

Cevap:Münferit siyâsi muhaliflere uygulanan baskılar açısından ABD ile Rusya'nın uygulamaları arasında kayda değer bir fark yoktur (bkz. Assange,Snowden,Donziger,Guantanamo vs.) ABD cezâevi nüfusunun genel nüfusa oranı Rusya'nın iki katı kadardır.ABD'nde her yıl polis tarafından öldürülen kişi oranı da çeşitli tahminlere göre Rusya'nın on ilâ yirmi katı olabilir.İdâm cezâsı ABD'nde uygulanmakta,Rusya'da 1996'dan bu yana uygulanmamaktadır.

ABD kültüründe ifâde özgürlükleri geleneksel olarak geniş yer tutardı.Ancak bunlar son yıllarda a) üniversitelerde ve yayın kuruluşlarında norm-dışı görüşlere yönelik gitgide sertleşen baskılar ve b) dijital medyada çığırından çıkan sansür nedeniyle radikal olarak kısıtlanmıştır.Rusya'da yayın dünyâsı Türkiye'yi andıran resmî ve gayri-resmî baskılara marûzdur.Buna rağmen,Türkiye'deki gibi,belli çizgiler dâhilinde sert muhalefet yapan yayın organlarının yaşamasına izin verilmektedir.Rusya'da gazeteci sayısı nüfusa oranla ABD'nin dört katı (102 bin vs. 54 bin),basılı gazete sirkülasyonu yine nüfusa oranla iki katıdır (günde 22 milyon vs. 24 milyon.)

Rusya'da siyâsî iktidar,tıpkı ABD'ndeki gibi,görünürde serbest çok partili seçimlerle belirlenmektedir.2018 başkanlık seçiminde üç siyâsî parti tarafından desteklenen Vladimir V. Putin oyların yüzde 76'sını,çeşitli ölçülerde Putin rejimine muhalif olan yedi aday yüzde 23'ünü almışlardır.ABD'nde tüm kilit konularda birbirinin eşi politikaları savunan (ve her hâlükârda seçim sloganları ile iktidardaki uygulamaları arasında mantıkî bir bağ bulunmayan) Coca Cola ve Pepsi Cola partileri genellikle oyların yüzde 98 ilâ 99'unu alırlar.

Bu verilerden,iki ülkeden hangisinin daha fazla "diktatörlük" veya "liberal demokrasi" olduğuna dâir net bir sonuca ulaşmak mümkün değildir.

İddia 12:Nişanyan Ermenistan yanlısı olduğundan Rusya'yı savunuyor.

Cevap:Ermenistan halkının genellikle Ukrayna'ya sempati duymadığı gerçektir.Buna karşılık bir-iki aşırı görüşlü kişi dışında Rusya'nın müdâhalesini savunan kimseye rastlamadım.Konuştuğum kişilerin büyük çoğunluğu,savaşın Ermenistan'a verebileceği zararlardan dolayı kaygı içindedir.Her hâlükârda bugüne dek yaşadığı ülkelerin resmî-millî görüşüne boyun eğmemeyi şiâr edinmiş bir kimsenin bu yaştan sonra neden tavrını değiştirmek isteyeceğini anlamak zordur.

Vicdânını ve aklını kişisel çıkarına kurbân etmeye razı olacak birinin bu savaşta takınacağı tutum bellidir.Pazar sohbetlerimi izleyenlerin sayısı son dört haftada yüzde 30 oranında düştü.Patreon destekçilerinin sayısında da kaygı verici bir azalma var.Çıkarını gözeten biri bu durumda ne yapar?Susar.Ya da sürünün çağrısına uyup göze batmamayı seçer.

Merak etmeyin,yapmam öyle şey...

*Sevan Nişanyan,Savaşa dâir bütün yanlışlarınızı düzeltiyoruz,23 Mart 2022.

https://nisanyan.substack.com/p/savasa-dair-butun-yanlslarnz-duzeltiyoruz

Ergin Konuksever'in dilinden

Türkiye'nin ilk savaş muhabirlerinden ve fotoğraf sanatçısı Ergin Konuksever 17 Aralık 2022'de hayatını kaybetti.Konuksever'i Deniz Gezmiş'e parka,Mahir Çayan'a da kazak vermesi üzerinden yüceltmeyi ise doğru bulmuyorum.Zirâ Kıbrıs'ta sergilediği pratik gazetecilik sınırlarını maalesef ziyâdesiyle aşmaktadır.

Aşağıda Ergin Konuksever'in farklı târihlerdeki söyleşilerinden hazırladığım bir derleme göreceksiniz.

"Biz Hakkı Borataş'la ikinci harekâtın birinci günü beraberdik.Benimle beraber Ersel Kayan da vardı.Onun tankındaydım.Biz bir ara kendimizi kaybettik herhâlde,bayağı da çarpışarak Mağusa'ya gelmişiz.Sonra Ersel Kayan bana,'Ergin abi biz birlikten kopmuşuz.Ne yapalım dönelim mi,bekleyelim mi düşünüyorum.Birlik bizim çok arkamızda.Bizden çok gerilerde kaldılar onlar' dedi.'Sen nasıl istersen öyle yapalım' dedim ben de ona.'Geri dönelim' dedi.Biz Mağusa'ya girmişken geri döndük.

O sırada orada bir tepenin arkasında bir ân bir kımıltı gördüm.Ersel de kulenin içindeydi.'Şurada birileri var.Namluyu oraya çevirelim mi?' dedim.Namluyu oraya çevirince oradan beş tane adam çıktı.O beş kişiyi esir aldık.Ersel de hemen tankın içinden çıktı.O Rum esirler tankın önünde diz çöktüler,kimisi tankın paletini öpüyordu,kimisi ağlıyordu.Ersel çıkardı birer sigara koydu hepsinin ağzına.'Ağlamayın,bir şey yok,sizlere bir şey yapmayacağız,korkmayın' dedi.Bir on-onbeş dakika sonra arkadan Hakkı Borataş geldi.Ersel 'Paşam bu beş kişiyi ne yapalım?' dedi.O sırada Mücahitler de geliyordu.Borataş Mücahitleri çağırdı.'Alın bunları götürün,kapatın bir yere' dedi.Esir aldığımız beş kişiyi onlara verdik.Biraz sonra silâh sesleri gelmeye başladı arkadan.'Ne oluyor falân' demeye tankın üzerine atladım gittim.Baktım ki herifleri kurşuna diziyorlar.Fotoğrafladım onları.Fakat o fotoğrafları çıkarmadılar ortaya.Bir de şöyle bir kepin içine o beş kişinin üstünden çıkan parayı,evrâkı,vs. koymuş,Borataş'a getirmiş Mücahitler.Borataş 'Bana bunları niye getiriyorsunuz?Öldürün mü dedim size?Götürün bir yere kapatın dedim' dedi.Ötekisi de 'Nereye kapatacaktık Paşa!Burada yer mi var?' dedi.O sırada tank kurtarıcı geliyordu arkadan.O kurtarıcı kepçesiyle bir çukur açtı,o beş kişiyi koyduk üzerini de örttük.

O gün tank savaşında çektiğim fotoğrafların filmlerini akşamüstü kalkacak helikopterle Adana'ya,oradan da İstanbul'a gönderecektim.Helikopterin kalkmasına az bir süre kala meslektaşım Adem Yavuz ile birlikte Hamitköy civârında bizi götürecek araç arıyorduk.Oradan nasıl gidebiliriz diye düşünürken orada bir kadın var,kadının da adı Yüksel Ahmet'ti.Eşi de vardı yanında ve Mücahitlerdendi.'Doğuracak bunu da hastaneye götürün,isterseniz onun götürüleceği minibüse binin' denildi.Cengiz Kapkın,ben ve Adem Yavuz bindik.Yolda giderken bir yola girdi.'Sakın bu yoldan gitme,ben sabahleyin oradan tankla geçtim,burası plân-dışı,biz henüz orayı almadık' dedim,'Yok' dedi.'Bu yol daha kısa' derken 100-150 metre gitmeden yoğun bir ateş başladı.O minibüs kevgir gibi oldu.Ben yere yattım,şoför 'Allah' dedi ve üzerime yığıldı.Yaylım ateşi iki-üç dakika sürdü.

Ben camdan fotoğraf makinesini çıkardım,'Journalist,Journalist',diye bağırdım.Ateşi kestiler,oradan sakallı bir Rum askeri çıktı.Sarışın kafada miğfer vardı.Bana 'Gel' dedi.Arabadan indim,iner inmez bir mermi de ben yedim.O adama kadar yaklaştım.O bana 'Kimsin sen?' dedi,ben,'Gazeteciyim' dedim.'Ben de gazeteciyim ama ne yazık ki şimdi düşmânız' dedi.Tabiî kolumdan kan fışkırıyor.Gitti bir havlu getirdi.Yanımdakilerden birine 'Yarasına bastırın' dedi.

Kadın doğum yapmak üzereydi.Rumlar onu ve eşini bir arabaya koyup yolladılar.

Kan kaybından güçsüz düşmeye başlamıştım.Zırhlı bir araba gelip beni ve Adem Yavuz'u aldı,hastaneye götürdü.Beni sedyeyle hastaneye sokmaya çalıştıkları sırada,hastaneden çıkan bir grup 'Türk gelmiş,Türk gelmiş' diyerek beni yumruklamaya başladı.Sonra sırtında pelerinli bir adam [Andreas Demetriades] geldi.Doktormuş.Bana 'Ben Hipokrat Yemini etmiş bir hekimim.Senin Türk ya da Rum olman beni ilgilendirmez.Vazifem seni tedâvî etmektir.Bana güvenebilirsin' dedi ve herkesi kovdu ve beni ameliyâta aldı.

Üzerinden tahminimce bir-iki saat geçti ki Adem'i bir sedyeyle yanıma getirip yatırdılar.Onu da vurdular ama Adem kan tutulması yaşadığı için hissetmedi diye düşündüm.Adem on gün hiç konuşmadı,kalıp gibi yattı.Sonra bir ara kendine geldi 'Kaçalım abi buradan,bizi öldürecekler' dedi.Ben de,'Yok oğlum öyle bir şey,neden öldürsünler bizi?' dedim.Meğer beni ameliyâta götürürlerken bir asker Adem'in karnına ateş etmiş.[Adem Yavuz'u hastane bahçesinde vuran Rum muhâfız,Kıbrıs Rum yönetimince tutuklandı.] Bir mermiyle tüm bağırsakları parçalanmış.Rum Doktor,Adem'i de beş-altı defa ameliyât etti ancak maalesef onu kurtaramadık.

Türkiye'ye iade etmek üzere çıkardılar beni.Ama Kıbrıs'ın başka bir şehri olan Limasol'a götürdüler.Beni orada askerî bir garnizondaki hapishâneye koydular.Geniş bir spor salonuna benzer bir yer,Mücahit ve Türk esirleriyle doluydu.Bir sürü adam,hepsi ayakta...Hücreye kapatıldım.Orada yaram patladı,ateşim yükseldi.Hastaneye kaldırmak zorunda kaldılar.Limasol'da bir hastanede dört gün yattım.Hastaneden çıktım.'Seni Türk kesimine iade edeceğiz' dediler.Beni Yunan Alayı'na götürdüler.Alay komutanıyla kavga ettik.Komutan dedi ki 'Siz Türkler sütün içindeki siyah bir leke gibisiniz!' (...) Sonra Kızılhaç geldi ve beni Türk kesimine getirdiler..."

***

-Ergin Konuksever'in 26 Ocak 2010'da Olay Tan ile gerçekleştirdiği söyleşi (https://www.youtube.com/watch?v=TBtmF7baK_A)
-Ergin Konuksever'in 29 Ağustos 2019'da Hasan Taş ile yaptığı söyleşi (https://www.youtube.com/watch?v=ZfTbvAKASbs),(https://www.youtube.com/watch?v=9j8KAaInPAI),(https://www.youtube.com/watch?v=GiGvVyzGhHA)
-Şimdi ölüm yerine dostluk kol kola,Haber:Oshan Sabırlı,Star Kıbrıs,20 Temmuz 2009.(http://www.starkibris.net/index.asp?haberID=34656)
-Harekât'ta gazeteci olmak,Star Kıbrıs,26 Temmuz 2009.(http://www.starkibris.net/index.asp?haberID=35111)
-Usta gazeteci 35 yıl önceyi anlattı,Haber:Öge Demirkan,Vatan 13 Ağustos 2009.(https://www.gazetevatan.com/gundem/usta-gazeteci-35-yil-onceyi-anlatti-253641)
-Ergin Konuksever,"Yerde yatan Mahir'i mavi kazağından tanıdım",Röportaj:Sıla Acar,Milliyet,25 Kasım 2012.(https://www.milliyet.com.tr/pazar/yerde-yatan-mahir-i-mavi-kazagindan-tanidim-1632355)
-Kıbrıs gâzisi,savaş muhabiri Ergin Konuksever TAK'a konuştu...,Türk Ajansı Kıbrıs (TAK),19 Temmuz 2019.(https://www.kibristime.com/kibris/kibris-gazisi-savas-muhabiri-ergin-konuksever-tak-a-konustu-h94172.html)
-65 yıllık gazeteci Kıbrıs gâzisi savaş muhabiri Ergin Konuksever’in aksiyon dolu anıları,Röportaj:Nihan Özgen,Gezginfoto,15 Nisan 2021.(https://www.gezginfoto.com.tr/makale/413-kibris-gazisi-savas-muhabiri-ergin-konuksever.html)
-Vefât eden gazeteci Konuksever,1974 Barış Harekâtı'nda yaşadıklarını üç yıl önce TAK'a anlatmıştı,Kıbrıs Postası,17 Aralık 2022.(https://www.kibrispostasi.com/c35-KIBRIS_HABERLERI/n451882-vefat-eden-gazeteci-konuksever-1974-baris-harekatinda-yasadiklarini-3-yil-once-taka-anlatmisti)

Karabağ Savaşı ve Türkiyeli Ermeni gençlerin yalnızlığı/Cihan Erdal&Öndercan Muti*

2016 sonrası giderek otoriterleşen siyâsal iklim her gencin geleceğe dâir umutlarını köreltti.Baskıcı ortamda gayrimüslim gençlerin gelecek ufkunda Türkiye kayboluyor.

2020 yılının Kasım ayında Azerbaycan ve Ermenistan arasında imzâlanan Ateşkes Antlaşması'nı,iki ülkenin sınırlarının nihâî olarak tanınacağı ve Güney Kafkasya'ya istikrâr sağlayacak bir barış antlaşmasının izlemesi bekleniyordu.Ancak Ateşkes iki yılı doldurmadan,bu sefer Dağlık-Karabağ'da değil Ermenistan'ın güneyinde yoğunlaşan çatışmalar meydana geldi.Karşılıklı suçlamaların ve cân kayıplarının ardından Azerbaycan,Ermenistan'ın güneyinde birden fazla stratejik noktayı ele geçirdiğini duyurdu.Bakû'den,Yerevan dâhil olmak üzere Ermenistan'ın aslında Azerbaycan toprağı olduğuna dâir açıklamalar duyulmaya başlandı.

Bu sınırlı ama simgesel işgâle ve Ermenistan'ın varoluşunu sorgulayan resmî tezlere karşı çıkan Azeri aktivistler tehdit edilirken Türkiye muhalefeti ve hükûmetinden Azerbaycan'a koşulsuz destek çağrıları yapıldı.Soykırım teriminin mucidi Raphael Lemkin'in adını taşıyan Lemkin Soykırımı Önleme Enstitüsü,Azeri yetkililerin ve devlet kontrolündeki medyanın kullandığı dili "soykırımcı" olarak niteleyip uluslararası kuruluşların dikkatini Azerbaycan askerlerinin işlediği savaş suçlarına çekerken Büyük Birlik Partisi Başkanı "Türk milletinin sabrının taşmak üzere olduğunu ve 'Ermenistan'ı târihten ve coğrafyadan silebilecek kudrette" olduğunu hâtırlattı.

Peki Türkiyeli Ermeni gençler,Pantürkçü çevrelerle sınırlı kalmayan bu soykırımcı dil karşısında nasıl hissediyor?Türkiyeli Ermeniler 2020 yılında Türkiye'nin Azerbaycan'a askerî ve politik destek sağladığı savaştan beri kendilerini yalnız hissediyor.Ancak kamuoyunun ve toplumunun "Ermenistan'ı coğrafyadan ve târihten 'silme'" tehditleri ve savaşın Ermeniler üzerinde yarattığı acılar ve travma karşısındaki kayıtsızlığı Ermeni gençlerin birarada yaşama umudunu iyice zayıflatmış görünüyor.

"Ötekinin ötekisi olduğumuzu hâtırlamış olduk"

Oysa Hrant Dink Suikastı,bu cinâyeti tasarlayanların tahmin edemedikleri toplumsal tepkilere neden olmuştu.Cinâyetin yaşattığı şok ve öfke ile onbinlerce kişi Hrant Dink'in cenâzesine katılmış,davâ sürecini toplumsal muhalefet yakından takip etmiş ve yine binlerce kişi her yıl 19 Ocak'ta Hrant Dink'i anmak için Agos'un önünde toplanmıştı.

Büyük bir değişiklik de Ermeniler içinde gerçekleşmiş,cinâyet sonrasında Ermeni gençler yeni oluşumlarla örgütlenmişlerdi.Bu siyâsallaşma sürecinde Ermeni gençler hem yaşadıkları güncel sorunları hem de Ermeni Soykırımı'nın tanınması gibi târihsel adâlet taleplerini kamusal alana taşımıştı.Ekoloji hareketinden feminist alana,LGBTİ+ hareketinden öğrenci mücâdelesine,Ermeni gençler kamusal-siyâsal alanda kesişimsel bir aktör olurken,Ermeni gençlerin demokrasi yanlısı diğer gruplarla temâsı güçlenmişti."19 Ocak Kuşağı"nın siyâsal etkinliği,2015'te gerçekleşen ve farklı kesimleri örgütlemeyi başaran Kamp Armen Direnişi'ne dek cânlı biçimde sürmüştü.

İstanbul Gençlik Araştırmaları Merkezi olarak Hrant Dink Vakfı'nın sağladığı Târih ve Hâfıza Araştırmaları Teşvik Fonu kapsamında,"19 Ocak Kuşağı"nın izlerini,genç Ermenilerin toplumsal yaşamdaki yerlerini ve beklentilerini,bilhassa 2007 ve 2015 arasındaki süreçten nasıl etkilendiklerini anlamaya çalıştık.Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri,Ermeni gençler ve toplumsal muhalefet arasında kurulmuş bağların ve birarada yaşam mücâdelesine dâir duygusal yatırımın ciddi yara almış olduğu.

Son çatışmalar sırasında toplumun çoğunluğunun savaştan taraf olması ve millî maç izler gibi Azerbaycan'ın yanında saf tutmasının Türkiyeli Ermeni gençlerde derin bir korku ve kaygıya sebep olduğu görülüyor.Ermenistanlı göçmen işçilerin ve Türkiyeli Ermenilerin yaşadığı mahallelerde Azerbaycan bayraklarıyla gerçekleştirilen konvoylar,doğrudan Ermenileri hedef alan sözlü saldırılar Ermeni toplumunu derinden etkiledi.Olağanüstü hâl koşullarında siyâsallaşmaya çalışan genç kuşaktan Ararat,Ermenilerin deneyimlediği güncel yalnızlığın geçmiş travmaları nasıl tetiklediğine işaret ediyor:"Ermeniler yine tedirginlik içindeydi.Çünkü geçmişin travmaları var:Katliâmlar,soykırımlar,göçler,yıldırmalar...Hepsi üst üste,bir dizi kötü anı.O anıları aşmak da zor."

Geçmişin travmatik hayâletleri ve benzerlerinin yeniden yaşanabileceği duygusu,Ermeni gençlerin yalnızlığını ve hayâl kırıklığını artırıyor.Yine 2016 sonrasında siyâsallaşan Talin,savaş "Ötekinin ötekisi olduğumuzu hâtırlatmış oldu" diye açıklıyor.Hrant Dink Suikastı'nın ardından lise yıllarında politikayla ilgilenmeye başlayan bir genç ise,"Benim Ermeni olmayan çok iyi arkadaşlarımın olduğunu düşünüyordum,hâlâ varlar ama hepsinin aslında Ermeni düşmânı olduğunu farkettim" diyor.Gençler,kendilerini dışarıda bırakan bir "biz" anlatısının ve Ermeni-karşıtı savaş sloganlarının şiddetine sadece medyada değil okulda ve işyerinde de marûz kaldıklarını anlatıyor.Türkiye ile kurdukları yurttaşlık ilişkisi ve âidiyetlerinin zedelenmesi,Ermenilerin "düşmân" veya "öteki" olarak kodlanması gençlerin "kabuklarına çekilmesine" neden olmuş.Bir görüşmeci,"Kendilerini bu toprakların bir öznesinden ziyâde içerideki rehineler gibi hissettiğini" söylüyor.

Görüştüğümüz gençler,Ermenilere yönelik düşmânca tavırların ve tehditlerin tedirginliğine rağmen çoğunluğun Ermeni-karşıtı koroya katılmasına şaşırmadıklarını belirtiyor.Aksine,hayâl kırıklığı yaratanlar siyâsî ya da duygusal anlamda "yanında" bildikleri:Sosyal medya "ahbaplarından" birlikte mücâdele ettikleri ekoloji aktivistlerine,Türkiye'nin demokratik kamusal-siyâsal alanını oluşturanların Karabağ Savaşı'ndaki sessizliğine ve ilgisizliğine yönelik bir sükût-u hayâl bu.Bu durum,2007'den 2015'e dek Türkiyeli Ermeni gençler ile demokratik muhalefet arasındaki 19 Ocak koalisyonunun şoka marûz kalmasına,Ermeni gençlerin "kendi içlerine,Ermeni arkadaşlarına dönmek zorunda" kalmasına neden oluyor:"Ama insânın gönlünde bir sınır çiziliyor.Konuşmanız ve konuşmamanız gereken şeyleri bir daha anlıyorsunuz."

"Hrant Dink öldürüldükten sonra Ermenilerin Türkiye'de kalmasının tek nedeni o kalabalıktı"

Ancak,kuşak etkisi oluşturan bir târihsel olay olarak Hrant Dink cinâyeti ve ardından oluşan 19 Ocak koalisyonu Ermeni gençlerin belleğinde hâlen güçlü:"24 Nisan anmalarında insânları görmek ya da 19 Ocak'taki o kalabalık...Hrant Dink öldürüldükten sonra Ermenilerin Türkiye'de kalmasının tek nedeni o kalabalıktı.Bugün hâlâ o kalabalığı görmek,seni burada kalmaya teşvik ediyor." Ermeni gençler için Hrant Dink ve 19 Ocak dünde kalan,yalnızca geçmişi hâtırlatan,donakalmış bir bellek mekânı olarak değil kimlikleriyle,bugünün ve geleceğin Türkiyesi ve dünyâsıyla,siyâsetle ve yaşamla kurdukları ilişkiye hâlen pozitif etki eden bir târihselliği temsil ediyor.

Türkiye solunun ve demokratlarının son dönemdeki sessizliği,Ermeni gençlerin birarada yaşam umudunu zayıflatmakla kalmayıp 2007 ve 2015 yılları arasındaki siyâsallaşmaya da darbe vurmuş görünüyor.2016 sonrası giderek otoriterleşen siyâsal iklim her gencin geleceğe dâir umutlarını köreltti.Ekonomik krizin demokrasi kriziyle derinleştiği baskıcı ortamda gayrimüslim gençlerin gelecek ufkunda Türkiye kayboluyor.Ermeni gençlerin nazarında yanı başındakilerin yarattığı hayâl kırıklığı siyâsetle,aktivizmle kurdukları ilişkiyi de zedeliyor.Bu yeni eşik gençlerin kendi kimlik dünyâsının sınırlarına çekilmesine neden oluyor.

Her şey otoriterlikle açıklanabilir mi?

Aslında Ermeni gençlerin yalnızlığını sadece Türk milliyetçiliğinin hegemonyası ve kamusal alanın resmî söylem dışına kapatılmasıyla açıklamak yanlış olur.Karabağ çatışması başlangıcından beri,coğrafî yakınlığa rağmen,solun ideolojik sebeplerle,pozisyon alamadığı,Türk milliyetçisi resmî söyleme karşı söz ve bilgi üretemediği bir süreç.Reel sosyalizmin ulusal sorunu çözdüğüne inanan birçok sosyalist örgüt ve entelektüel,Sovyetler Birliği'nin (ve Yugoslavya'nın) dağılmasıyla su yüzüne çıkan etnik çatışmaları ve katliâmları kapitalist paylaşım ve milliyetçi gericilik ile açıkladı.Bu inanç Sovyet Ermenileri ve Azerileri (Azerice konuşan Azerbaycan halkları) arasında onyıllarca sürecek bir çatışmaya neden olan güvensizliğin,Ermeni Soykırımı'nın cânlı hâfızası ve travmasıyla bağını görmezden geldi.Henüz Sovyetler dağılmamışken,Karabağ Ermenilerinin kaderinin Osmanlı Ermenileri gibi olabileceği korkusu yayılmıştı ve bu korku Karabağ'da Azeriler ve Ermeniler arasında yaşanan ufak çaplı çatışmaların Sumgait kentinde Ermenilere karşı örgütlü bir pogroma dönüşmesiyle pekişti ve dönüşü olmayan bir güvensizliği doğurdu.

Bir yandan Karabağ çatışması karşısındaki sessizliğin târihselliği üzerine düşünürken öte yandan bu sorunun Türkiyeli Ermeni toplumu ve bilhassa genç kuşak üzerindeki yeni fakat yoğun etkilerinin dikkatle ele alınması elzem.Birarada yaşama amacı taşıyanların savaşın dış politika ve stratejik sonuçlarından önce hassasiyetle düşünmesi gereken bir soru mevcut:Ermeni gençlerin hayâl kırıklığı ve kopuş hissiyatı nasıl onarılabilir?..

*Cihan Erdal&Öndercan Muti,Karabağ Savaşı ve Türkiyeli Ermeni gençlerin yalnızlığı,Evrensel,13 Kasım 2022.

https://www.evrensel.net/haber/474558/karabag-savasi-ve-turkiyeli-ermeni-genclerin-yalnizligi

"Her film,sonu belli olmayan bir yolculuk gibi olmalı"/Emir (Nemanja) Kusturica*

İki filmiyle iki büyük ödül alan Yugoslav yönetmeni sinema ve dünyâ görüşlerini bize anlattı.

Emir Kusturica,bugün yaşına kıyasla dünyânın en ünlü yönetmenlerinden biri,belki de birincisi...Birkaç televizyon filminden sonra yaptığı iki filmin üst üste dünyânın en saygın ödülleri olan Venedik Altın Aslan ve Cannes Altın Palmiye'sini alması,Kusturica'yı sinema sanatı çevrelerinde gerçek bir "star" hâline getirmiş.Nereye gitse sinema yazarları,gazeteciler,merâklılar peşinde...Sinema sanatına ilginin bu düzeyde olmadığı ülkemizde Allah'tan biraz rahat etti,genç Yugoslav sinemacısı...Örneğin Bakanlık kokteylinde gazetecilerimiz Türkân Şoray'la Hülya Koçyiğit'in birarada poz vermesi gibi hiç görülmemiş(!) bir olayın peşindeyken,her zamanki gibi gösterişsiz,neredeyse kılıksız hâliyle ve uzun saçlarıyla,genç bir "Rock müzikçisi" gibi ortalarda dolanan Kusturica'nın farkında bile değildiler.

Kusturica,"röportaj vermeyi" sevmiyor.Bu yüzden İstanbul'da gazetecilerden kaçtı,verdiği kimi randevulara da gitmedi.Sonunda onunla bir öğle yemeğinde ve bir Çin sofrası çevresinde bu konuşmayı yapabildik.Özellikle "Babam İş Gezisinde"nin Cannes birinciliğinden sonra ikiyüzden çok gazeteciyle konuştuğunu duyunca,onun bu işten bıkmış olmasına hak verdik.Aslında birden gelen ününe karşın şımarık biri değildi,kapris yapmıyordu,yalnızca bu ünden biraz yorulmuş gibiydi.İlginç şeyler konuştuk Kusturica'yla...İşte bir bölümü...

-Bay Kusturica,filmlerinizde hep Türkler var,Boşnaklar var.Kendi kökenlerinizden söz eder misiniz?

Ailem Sırp kökenli.Türklerin gelişinden sonra İslâm dinine geçmişler.Bosna-Hersek'te,biliyorsunuz,çok karmaşık bir uluslar birliği var.Sırplar,Hırvatlar,Katolikler,Yahudiler,Müslümanlar,ırklar ve dinler iç içe...Büyük-büyük babam,bir köprü ustasıymış.Kökenlerin üstünde çok durmuyorum aslında,Yugoslavya'da birçok sanatçının da yaptığı gibi,Avrupalı bir hümanist kimliğiyle sanat yapmaya çalışıyorum.Dinsel inançlarım yok.Benim için en büyük inanç,kültür...

-"Dolly Bell"in sonunda,ölüyü İslâm geleneklerine veyâ komünist yöntemlere göre gömmek konusunda bir tartışma var.Yugoslavya bugün,örneğin bir Polonya gibi hâlâ dinin,önemli bir toplum dinamiği oluşturduğu bir sosyalist ülke sayılabilir mi?

Ülkenin hangi yöresinde olduğunuza bağlı.Sarajevo'da İslâm hâlâ güçlü.Ama bu konuda,kendi ailemle ilgili anılarımdan yararlandım.Benim ailem de,"Dolly Bell"in ailesi gibiydi.Gençler,Batı kültürüne,giyimiyle,"Rock'n' Roll"uyla çok daha yakın biçimde yetişiyorlardı.Yaşlılar ise,dinsel inançlarını,geleneklerini korumuşlardı,onlara bağlıydılar.Aslında günümüzde tüm dünyâda dinin yeniden önem kazandığı görüşündeyim.İnsânların politik inançları düş kırıklıklarıyla zayıflıyor,onun yerine yeniden din geliyor.Ancak,dinlerde,özellikle Vatikan Katolikliği'nde korkunç bir bürokratik mekanizmaya dönüşen hiyerarşik uygulamalar,belki de kişisel olarak beni dinden uzak tutan en önemli neden.

-Bürokrasiyi sevmiyorsunuz zâten.İki filminizde de ağır bir bürokrasi eleştirisi var...

Biliyor musunuz,aslında hiçbir şeye karşı,hiçbir kurum veyâ kavrama karşı film yapmıyorum.Ben insândan gelen ve insâna dönük bir sinema yapmak istiyorum yalnızca...Kişiliklerin,durumların yargıcı olmak istemiyorum.Belli koşulları,o koşullardaki kişilerin durumlarını aralarında oluşan ilişkileri anlatmak istiyorum.Örneğin 1960'lar,Yugoslavya için önemliydi.Özellikle o yıllarda popüler Batı kültürüyle,bir tür alt-kültür olayıyla geniş biçimde karşı karşıya gelmiştik.Batı'dan gelen her şeye elbette tümden karşı değilim.Örneğin "Rock'n' Roll" bir tür yeni -egzistansiyalizm olarak dünyâ çapında evrensel bir olaydır.Batı'dan Doğu'ya birçok ülkede,Rock konserlerindeki yığınsal tepki antik tiyatrodaki "arınma (catharsis)" olayına benzer bir olay.Bunu küçümsemek kolay değil.

-Sonuç olarak anladığım kadarıyla filmlerinize,politik,eleştirel öz-yaşamsal gibi tanımlamalarla yaklaşılmasına karşısınız...

Kesinlikle...Bahçemdeki,sokağımdaki insânları anlatmaya,belli duyguları,heyecânları nakletmeye çalışıyorum ben...Bunun için gerekli sinemasal biçimleri de arıyorum aynı zamanda.Ama sinemaya bir estet gibi,örneğin bir Luchino Visconti gibi yaklaşmıyorum.Aslında her sanatçı biraz estettir,ben de öyleyim.Ama kusursuz bir film yapmayı amaçlamadım hiç...Yaşamın kendisi kusursuz değil ki...Diğer yandan,bir yönetmenin bir diğer kaygısı da,seyirciyi alıp sonuna dek sürüklemek olmalı.Daha ilk üç sahnesinden gelişimi,sonu belli olan filmler de var,ne yazık ki...Her film,sonu belli olmayan bir yolculuk gibi olmalı.

-Filmlerinizi özellikle Federico Fellini filmleriyle kıyaslayanlar oldu.Sizce Akdeniz ülkelerine özgü ortak duyarlıklardan söz edilebilir mi?

Federico Fellini,Jean Renoir,Jean Vigo gibi hayrân olduğum İtalyan veyâ Fransız yönetmenleri oldu.Onları taklide yeltenmedim,ama ortak,Akdeniz'e mâl edilebilecek bir duyarlığımız olduğu doğrudur sanırım.Bir insânın bir lokantada oturma biçiminde bile Akdeniz'e özgü bir şeyler vardır.Ben,sizin filmlerinizde de,örneğin Yılmaz Güney'in birçoğunu izlediğim filmlerinde de,çok paylaştığım,bize benzeyen şeyler gördüm.Gerçi onları duyumsama ve anlatma biçimi,belki bize veyâ Federico Fellini'ye göre daha sert,daha güçlü.Ama benzerlik açık.

-Diğer yandan,sinema eğitiminizi Çekoslovakya'da yaptığınızı ve Jiří Menzel'in öğrencisi olduğunuzu biliyoruz.Bunun da sinemanızda etkisi oldu mu?

Jiří Menzel de,Miloš Forman da beni etkilediler,evet...Beş yıl Prag'da sinema okudum.Ne var ki o yıllarda,bir zamanların ünlü Çek sineması,bildiğiniz nedenlerden,ölüydü.Çek sinemasından en çok,Miloš Forman'ın filmlerinde de belirgin olan yaşama o ironik bakışı aldım sanırım.En yaşamsal,ciddî,dışa dönük durum ve sahnelerde bile ince bir ironiyi unutmamak,belki de benim sinemamdaki Çek dersidir.Yaşam bugün tüm dünyâda zor,her ülkenin,her halkın büyük sorunları var.Bunlara bakarken,dudağımızın kenarına hep küçük bir gülümsemeyi iliştirmeliyiz sanıyorum.

-Ünlü olmak nasıl bir şey?

Çok zor bir şey.Normal olmaya çalışıyorum,zâten normalim de...Onun için Batı'da yaşamak istemiyorum.Oradaki yaşama alışamadım.Hep şenliklerde,filmler,partiler,dedikodular arasında yapay bir hayât yaşayan,gerçek hayâttan kopmuş kişilerle karşılaştım.Onun için ülkemde kalmayı istiyorum.

-Doğu ve Batı sinemaları arasındaki farkı nasıl değerlendiriyorsunuz?

Her iki yandan da sinemasını sevdiğim ülkeler,yönetmenler var.Ama asıl sorun,bence sinemanın,örneğin Amerika'da da,Rusya'da da,büyük bir sanayiye dönüşmüş olması.Oysa ben,hâlâ biraz "artizanal" biçimde,sanayiden çok zanâat gibi film yapımını seviyorum.Batı'daki sermâyenin kesin denetimi,Doğu'da devletin kesin denetimiyle yer değiştiriyor.Onun için henüz büyük birer mekanizmaya dönüşmemiş bizim ülkelerimizde,Üçüncü Dünyâ Ülkeleri'nde çok iyi şeyler yapılabileceğine inanıyorum.

-Gözde yönetmenleriniz?

Kendi ülkemden,Živojin Pavlović,Aleksandar Petrović,Dušan Makayajev...Dışarıdan Federico Fellini,Miloš Forman,Amerikalılardan Bob Rafelson...

-"Babam İş Gezisinde" filminde beni şaşırtan bir şey var.Yugoslavya Stalin'den veyâ Sovyetlerden 1948'de koptuğu ve o yıllarda ülkenizde olasılıkla anti-Stalinizm resmî tavır olduğu hâlde,filmin kahramanı Stalin'i küçümseyen bir sözü nedeniyle işinden ve özgürlüğünden oluyor...

O zor ve karışık bir dönemdi.Her şey karmakarışıktı.Tito'nun Stalin'den koptuğu o dönem,kimi küçük insânların yaşamına nasıl yansıdı,ben onu göstermek istedim.

-İki filminizde de çocukları yönettiniz.Bu zor bir deney değil mi?

Olayları çocukların gözüyle,onlar aracılığıyla görmenin çok avantajı var.Değişik,saf bir bakış açısı bu...Çocuk oyuncuları bulmak kolay değil elbette...Altı yaşındaki "Malik Malkoć"u [Moreno D'E Bartolli] tam ikiyüz çocuğu denedikten sonra bulduk.Ve onunla biraz çalışınca,tam aradığım çocuk olduğunu anladım.Sonrası zor olmadı.

-Biçim sorunları üstünde düşünür müsünüz?

Filmlerimin hep belgeselle konulu film arasında yarı yolda olmasını isterim.

-Yönetmen olmasaydınız ne olurdunuz,Bay Kusturica?

Futbola özel bir merâkı olan ve İstanbul'da Yugoslav hakemi Stanković'i görmeye giden Kusturica,bu sorumuza birkaç saniye düşündükten sonra şöyle yanıt veriyor:

Bilmiyorum,ama olasılıkla futbolcu olurdum...

*Emir (Nemanja) Kusturica,"Her film,sonu belli olmayan bir yolculuk gibi olmalı",Röportaj:Atillâ Dorsay,1986;Atillâ Dorsay,Yüzyüze:Sinemacılarla Konuşmalar,1. bs.,İstanbul:Çağdaş Yayınları,1986,s.79-84.