Ermeni Devrimci Federasyonu'nun Kürtlere ve toprağa bakışı:Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali/Orhun Yalçın*

Ermeni Devrimci Federasyonu,Kürtleri toptancı bir anlayışla suçlamak yerine,bölgeye dair tespitlerini ve bölgedeki halkların sorunlarını gazetelerine taşımayı seçmiştir.

Kendilerini sosyalist olarak tanımlayan Sosyal Demokrat Hınçak Partisi (SDHP) ve Ermeni Devrimci Federasyonu (EDF;Taşnaktsutyun)(1) Rusya'da III. Aleksandr ve Osmanlı'da II. Abdülhamid yönetimlerinde Ermeni halkının kurtuluşu için çalışmalarına başlamışlardı.III. Aleksandr'ın Ruslaştırma,II. Abdülhamid'in İslâmlaştırma programları karşısında Ermeni sosyalist hareketinde milliyetçiliğin izlerini görmek de zor değildir.Fakat Anahide Ter Minassian'ın bahsettiği(2) ve EDF'nin 1909 sonrası İstanbul'daki yayım organı olan Azadamard [Özgürlük Savaşı] incelemelerimde gördüğüm üzere,yirminci yüzyıla gelindiğinde 1905 ve 1908 devrimlerinin etkisiyle bulundukları coğrafyalarda imparatorlukların özgürleşmesi için çalışma kararları alan EDF Osmanlı'da da sadece Ermenileri değil,Türk ve Kürt köylüler de dâhil olmak üzere tüm dezavantajlı grupları savunmaya ve korumaya çalışmıştır.EDF'nin bu politikasının Osmanlı Ermenistan'ı ya da Osmanlı Kürdistan'ı olarak adlandırılan bölgedeki sorunlara bakarken de etkili olduğunu görüyoruz.Bu makâlede önce arka plân olarak 1908 Osmanlı Meşrûtiyet Devrimi'ne umut bağlamış,İttihat ve Terakki Cemiyeti'yle (İTC) ittifak kurmuş olan EDF'nin yolculuğunu özetleyeceğim.Akabinde,sosyalist bir Osmanlıcılık hayali olarak adlandırılabilecek ezilenlerin savunusu üzerinden kurdukları politikalarına ve EDF'nin Kürtlere bakışına 1911 yılında Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı hakkında ve bu bölgedeki toprak meselesi üzerine Azadamard'da yayımladıkları makâleler üzerinden açıklama getirmeye çalışacağım.(3) Azadamard 1909-1914 yılları arasında yayımlanan,EDF'nin İstanbul Bürosu'nun resmî yayım organı olan gazetedir.Gazete Ermenistan coğrafyasının sosyal ve ekonomik sorunlarını konu alan makâleler yayımlamaktadır.Makâlelerin ele aldığı meselelere ve savunduğu değerlere bakıldığında EDF'nin sosyalist anlayışına da ışık tuttuğu söylenebilir.Gazete 1911 yılında 525. sayısından itibâren daha fazla okura ulaşabilmek adına baş makâlelerinin ve taşra ahvallerinin Osmanlıca çevirilerini de yayımlamaya başlamıştır.

Silâhlı mücâdeleden reformculuğa

EDF'nin Ermeni köylüsünün güvenliğini önceleyerek sürdürdüğü silâhlı mücâdelesi,örgütü Ermeni halkı içinde Armenegan ve SDHP'den daha görünür ve güvenilir hâle getirdi.(4) Bu Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin sosyalist hareketlerini anlamaya çalışmak için de önemli bir nokta.Bir başka deyişle ondokuzuncu yüzyıldaki Ermeni sosyalist hareketleri Osmanlı içinde varlığını taşradaki köylülerin cân ve mâl güvenliği için mücâdele ederek güçlendiriyordu.Bu yaklaşımlarıyla Ermeni devrimcilerin Rus popülistlerinin köylü temeline dayalı sosyalizm anlayışını (khozhdenie v narod [halka gitmek]) benimsediği söylenebilir.(5) Ermenilerin çektiği sefâlete tepki verirken savundukları sosyalizm etnik bir arka plân da kazanmış oluyordu.Bu yaklaşımlarla sosyalist anlayışları zamanla sınıftan ziyâde tüm ezilenlerin savunusu üzerinden bir anlayışa dönüşecekti.Meselâ Van'daki Hamidiye katliâmlarından sonra,silâhlı savunma ve terörü bir yöntem olarak benimseyen EDF ile devlet arasındaki gerilim artmış,(6) örgüt taşradaki bazı Ermeniler nezdinde kahramanlaşmaya başlamıştır.Bu durumu dönemin Katolikos'u Khrimyan Hayrig'in 1896'daki açıklamasında da görmek mümkün:"Taşnaktsutyun yâni EDF yeni Ermeni şövalyesidir.Öncülleri kendilerini Van ve çevresinde gerçek şövalyeler olarak göstermişlerdir.Cesâretlenin,ayağa kalkın ve bu yeni Ermeni şövalyelerine katılın."(7)

EDF'nin benimsediği mücâdele yöntemiyle görünürlüğü artan "Ermeni sorunu" Osmanlı Bankası Olayı ile birlikte taşradan başkente taşınmış oldu.(8) Ermeni halkı içindeki değerini artıran EDF öz-savunma yolunda Ermeni halkının çıkarına karşı olduğunu düşündükleri mevcut rejimden yana olan Ermenileri de "cezâlandırdılar".1908 Anayasası'nın ilânına kadar devam ettirdikleri bu yöntemi halkların kardeşliği ve mazlûmların birliği olarak yorumladılar.Örneğin,EDF Merkez Komitesi 1907'de yayımladığı bir bildiride Ermeni halkının aleyhinde Abdülhamid rejimiyle çalışan bir Ermeni'nin öldürülmesinden bahsediyordu.(9) Ermeni emekçi halkının irâdesini ve öldürülen adamın ihânetini vurguladıkları bu bildirinin retorik dili muhtemelen meşrûiyet ihtiyâcından kaynaklanmaktadır.Neticede Ermeni halkını etkilemek ve mücâdeleleri için Ermeni halkının desteğini almaya devam etmeliydiler.(10)

Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali olarak da adlandırabileceğimiz idealleri için Abdülhamid rejiminin despotizminden sonra Osmanlı-içi bir devrimin halka özgürlük ve eşitlik getireceği umuduyla(11) içinde İttihat ve Terakki ile Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet cemiyetlerinin de bulunduğu bir kanatla birlikte II. Abdülhamid'e karşı ortak mücâdele kararı alan EDF,1908 Meşrûtiyeti'nden sonra Ermenilerin güvenlik sorunları devam etse de SDHP'nin aksine Meşrûti Devrim'e ve reformlara güvendiği için meşrû müdafaa hareketini ikinci plâna atarak İTC ile ittifak kurdular ve Meclis'te çözüm aramayı tercih ettiler.(12) Bu noktada Ermeni liberal burjuvazisi de partiye katıldı.Tabiî bununla birlikte sosyalist olan EDF içinde liberal reform politikalarının da yer almaya başladığı düşünülebilir.(13) Kanaatimce Ermeni burjuvazisi ile ittifak,entelektüel proletaryayla da ittifak olarak düşünülebilir.Oluşan bu ittifak şehirlerdeki zanaatkârların ve Avrupa,Rusya ya da Osmanlı'nın büyük şehirlerinde eğitim almış öğrencilerin yurtlarında köylüden yana olması olarak görülebilir.Bir başka deyişle,EDF'nin nüfusunun çoğunluğunu köylülerin oluşturduğu Osmanlı'da Avrupa'daki gibi işçi sınıfı bilincinden henüz tam olarak bahsedilemeyeceğini vurgulaması(14) bu ittifakı anlayabilmek adına önemli bir noktadır.Yâni belki de ortadaki bu durum Karl Marx ve Friedrich Engels'in "küçük burjuva sosyalizmi" tanımıyla açıklanabilir.(15)

Meclis'te faaliyet göstermeye başlayan EDF kendilerine İTC tarafından verilen sözlerin takipçisi de olmaya başladı.Toprakları gaspedilenlere topraklarının iade edilmesi hem toprak ağalarına hem de devlete verdikleri vergiler altında ezilen köylünün topraklandırılması ve toprak ağası sistemine karşı köylünün cân güvenliğinin sağlanması konuları EDF'nin temel meselelerinden oldu.Bu doğrultuda özerk yönetim,toprak gasplarının çözümü ve toprak reformu ile güvenlik gibi konular üzerine hükûmete baskı yapmaya başladılar.Bunu yaparken de sadece Ermenilerin değil Osmanlı'daki ezilenlerin savunusunu yapacaklarının Meclis'te ve yayım organlarında altını çizmeye devam ettiler.Bunun halkları birbirlerine karşı konumlandırmak yerine karşılıklı ilişkilerini anlamaya çalışmak adına önemli bir söylem olduğunu vurgulamak isterim.

EDF'nin Kürtlere bakışı

Bir önceki kısımda işaret ettiğim EDF'nin köylü ve tüm ezilenler üzerinden kurduğu sosyalizm hayali,Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı bölgesine ve Ermeni olmayanlara bakışını da belirlemede önemli bir faktör olmuştur.Başka bir deyişle dönemi yorumlarken Ermenilerle Kürtleri ve diğerlerini karşı karşıya konumlandıran,sadece şiddet ve etnisite üzerinden anlatım kurgulayan târihyazımları olsa da o günlerde EDF,toptan suçlayıcı veya aklayıcı anlatım kurmak yerine,durumun analizini yapan ve bunun için çözüm üretmeye çalışan bir tavırla bölgeye dair fikirlerini dile getirmiştir.Bu durumu EDF 1911'de Azadamard'daki bir makâlesinde şöyle açıklamıştır:

"Türkiye'de yerleşik toplulukların en büyük tâlihsizliklerinden biri,karşılıklı olarak birbirlerini özdeşleştirmemeleri,birbirlerinin fikir ve uygulamalarından haberdar olmamaları,birbirlerinin acılarını ve üzüntülerini paylaşmamalarıdır."(16)

İşte tam da bu anlayışla,dönemin en ateşli konularından ve Azadamard gazetesinde de karşımıza en çok çıkan meselelerden biri olan güvenlik konusunda EDF,Kürtleri toptancı bir anlayışla suçlamak yerine,bölgeye dair tespitlerini ve bölgedeki halkların sorunlarını gazetelerine taşımayı seçmiştir.

Elbette bölgeden gelen rapor ve şikâyetlerde ekseriyet Kürt haydutlar ve onların soygun ve zulümleri üzerinedir.Ama bu anlatımlarda EDF Kürt köylüsünü ve zulüm gören Kürtlerin de haklarını savunma yolunu seçmişlerdir.Sorun tespiti yapılan "Devlet içinde devlet hangisidir?" makâlesi,direkt olarak Kürt ağalarını ve onların "efendi" oldukları feodal sistemi eleştirir:

"Van'da,Bitlis'te,Muş'ta ve diğer Doğu vilâyetlerinde hâlâ,her türlü cinâyet ve mezâlimle ithâm edilen Kasım ve Musa beyler,Şeyh Seyyid Ali'ler,Kör Hüseyin Paşa'lar ve bütün ağaların her zaman silâhlı olmalarının yanında,bunlardan her birinin on,yirmi veya daha fazla gulamları olup,herkesin -ve hattâ hükûmetin bile- gözü önünde silâhlı olarak korkusuz ve pervâsız dolaşmaktadırlar.'Devlet içinde devlet' teşkil edenler,işte bu haydutluk ve cinâyet uzmanlarıdır.Bunlar hafirlik(17) [koruma vergisi] adı altında vergi toplamakta ve fiilen hüküm sürmektedirler.Bunların kendilerine ait gulam,polis,kılıç ve tüfekleri olduğu gibi esaret altında bulunan ve zulme uğrayanlar da Ermeni,Kürt ve Türk köylüleridir.Hükûmet,Anadolu'da siyâsî düzeni sağlamak istese de,eski nüfuz devam ettiği ve müreffeh olduğu sürece savaşların son bulacağına inanmıyoruz.Katillerden birkaçını yakalayıp tutuklayarak cinâyetleri ortadan kaldırmak mümkün olmayacaktır."(18)

Görüldüğü üzere EDF Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ındaki savaş hâlinden Kürt toprak ağalarını sorumlu tutarken,ortadaki bu soruna karşı hükûmeti de samimi olarak çözüm aramamakla suçluyor.EDF'nin İTC ile ittifak kurup Meclis'e girerken çözülmesi gereken temel üç konudan biri olarak benimsediği güvenlik yâni cân,mâl ve ırz güvenliği meselesinin 1911'e gelindiğinde hâlâ devam ediyor olması EDF'nin Kürt köylüsüyle ilişkisini değil İTC ile olan ilişkisini olumsuz yönde etkileyecekti.

İlerleyen zamanda yayımlanan bir makâlede de "Devlet demek İstanbul demek değildir.Bâb-ı Âli'den çıkarak uzaklarda bulunan vilâyetlere ve oralardaki ahâlînin nezdine gidilmelidir"(19) cümlesiyle hükûmet taşranın isteklerini anlayamamakla eleştirilmeye devam edilmiştir.Aynı makâlenin taşradan haber kısmında birtakım Kürt ağaları isimleriyle birlikte teşhir edilmiş,güç sahibi olduklarından suçları karşısında kaymakamın gerekli cezâyı ve tedbirleri uygulamadığının altı çizilmiştir:

"Mahallemiz eşrâfından olup birtakım suçlardan dolayı ölüm cezâsı ile mahkûm edildikleri hâlde kaymakamımızın müsamahası sayesinde serbest gezmekte ve zavallı Ermenilerle Kürtlere karşı tehditte bulunmakta olan Hacı Musa oğlu Hasan Ağa,müdürün nezdine giderek,damadının tahliye edilmesini talep etmiş ise de müdür bu teklifi icrâ etmemiştir.Bunun üzerine Hasan Ağa hiddetle gitmiştir.O gün müdür bahsi geçen mahpûsu alıp yedi-sekiz jandarma ile Kaplıceviz'e nakletmekte iken Daragozin Köyü'ne yaklaştıklarında elli-altmış kişi ile beraber pusuda bulunan Hasan Ağa mahpûsu kaçırmak istemiştir.İki taraftan ateş edilerek,bir saatten çok süren çatışma sonucunda mahpûs kaçırılmıştır."

Bu kısımda iki önemli nokta gözümüze çarpmaktadır,birincisi Kürt ağası olan Hasan Ağa ölüm cezâsı almış olsa dahi bölgedeki güç ilişkilerinden kaynaklı hâlâ serbest gezebiliyor ve toprak ilişkileri açısından devam eden feodal düzen içinde Ermeni ve Kürt köylülere eziyete devam ediyor.(20) İkincisi kullanılan dil.Elli-altmış kişilik silâhlı gücü bulunan Hasan Ağa rapor edilirken "Kürtler" genellemesi yapılmıyor,bunun aksine Kürtlerin de bu Kürt toprak ağasından zulüm gördüğü makâleye ekleniyor.(21) İşte bu pasaj aslında EDF'nin Kürtlere bakışına dair net bir örnek olmuş oluyor.

Bir başka Kürt toprak ağası Kör Hüseyin Paşa'nın Ermenilerin arazisini gaspetmek için saldırdığı bir köyde,saldırı sonucunda iki Ermeni'nin ölüm tehlikesinin devam ettiği;Hüseyin Paşa'nın tahkikat için yalancı şahit olarak gönderdiği Türk köylünün Ermenilerin haklı olduğunu söylemesinden birkaç gün sonra,bu Türk köylünün cesedinin bulunduğu rapor ediliyor başka bir makâlede.(22) Aynı makâledeki "arazi meselesinden dolayı bu gibi çatışma ve gasplar yalnız Kürtler ile Ermeniler arasında değil,Kürtlerin kendi arasında dahi yaşanmaktadır" cümlesiyle bir kez daha EDF'nin Kürtlere bakış açısında önceliklerinin toprak ağalarına karşı tüm köylüleri savunmak olduğu gözüküyor.Bu vesileyle,EDF'nin gündemindeki güvenlik gibi en temel meselelerden olan toprak meselesine geçebilirz.

Toprakta reform talebi ve ezilenlerin savunusu üzerinden sosyalizm

EDF,İTC ile ittifakını bozmasa da Adana Katliâmları aralarındaki ilk büyük sınav oldu.Adana'daki katliâmların,İstanbul'da 31 Mart Olayı olarak da bilinen darbe girişimi ile eş zamanlı gerçekleşmesini tesâdüf olarak görmeyen EDF(23) İTC ile anlaşarak önceliğini Anayasa'nın ortak savunusu olarak belirlemiştir.(24) İki taraf,Osmanlı yurdunun gelişmesi ve ilerlemesi için bir garanti olarak vilâyetlerin idârî yetkilerinin genişletilmesi ilkesi üzerinde anlaştılar.Ve birlikte hareket etmeye karar verdiler.(25) Diğer bir deyişle,İTC'nin alternatifinin Kürt toprak ağaları veya Abdülhamid'i destekleyen gerici zihniyet olması,EDF'nin İTC ile ittifakını sürdürmesini sağlamıştır.(26) Aynı şey İTC için de geçerliydi çünkü anayasal devrim henüz mutlak üstünlüğe ulaşmamıştı.(27) Ama Kaligian'ın da altını çizdiği gibi artık EDF kanadında sonsuz iyi niyet ve sabır olmayacaktı.(28) 1911 ve 1912 yıllarında ittifakın çatladığını EDF tarafından yapılan eleştirilerde ve İTC'nin icraatlarında görmek mümkündür.Bu makâlede örnek verilen Azadamard gazetesinde de bu eleştirilere örnekler mevcuttur.Avrupa,Rusya ve Osmanlı'daki yayım organlarını ve güncel politikaları da takip eden Azadamard,yayım politikası olarak okuma yazması olan herkese ulaşmayı hedeflemiştir.Hem bu doğrultuda hem de ittifakları İTC ve hükûmetin dikkatini sorunlara daha çok çekebilmek adına 1911 yılında gazetenin temel makâlesini İmparatorluğun ortak dili sayılabilecek olan Osmanlıca olarak da basmaya başlamıştır.Yayım hayatına ise 1909 yılında İstanbul'da başlamıştır.Azadamard sadece İstanbul veya sadece Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı üzerine yazılar değil İmparatorluğun tüm bölgelerine ve sorunlarına ve bu sorunların çözümlerine dair yazılar yayımlaması açısından dönemi incelemek için önemli bir kaynak niteliğindedir.

Taşradaki Ermeniler hükûmetten toprak reformu talep ettiler ve EDF hükûmete güvendiği için onlar da güvendiler.(29) Patrikhâne,Ermeni Millet Meclisi ve EDF,Anayasa'nın ilânından sonra toprak meselesini gündemde tuttu ve çözüm istedi.(30) Bu soruna Ermenilerin toprak meselesinin bir türlü çözülmemesi de eklendikten sonra EDF ile İTC arasındaki ittifakın bozulmaya başladığı söylenebilir.(31)

İTC de 1908 Selânik Kongresi'nde toprak meselelerini tartışmıştı;köylülere toprak dağıtmak için "hükûmetten şartlar hazırlamasını" isteme fikrini kabul etmiş olsalar da Azadamard'da bahsedilen Çarsancak örneğinde gaspedilen toprakların tekrar köylüye dağıtılmadığını gördüğümüz gibi(32) ilerleyen zamanda İTC bu kararları uygulamaya koyup resmen toprak dağıtımı yapmayacaktı.(33) Başka bir deyişle,İTC hükûmeti vaatleri yerine getirmek için fiilî adımlar atmamıştı(34) ve atmayacaktı.

Toprakların iadesi meselesini sadece Ermenilerin sorunu olarak görmek de yanlış olacaktır.Toprak gaspları Ermenileri mülksüzleştirmek ve sürmek için özellikle Kürt toprak ağaları veya Hamidiye Alayları tarafından uygulanan bir yöntem olsa da toprağı işleme hakkındaki adâletsizlik bölgede yaşayan Kürt ve Türk köylünün de meselesiydi.(35) Meseleyi tüm köylünün meselesi olarak gören EDF,Azadamard'daki bir makâlede hükûmeti toprak meselesini çözemediği için eleştiriyor,sorunun çözülmemesi için hiçbir gerekçe sunulamayacağını,çözümün adâlet ve mevcut hukûk sistemi içinde mümkün ve mantıklı olduğunu vurguluyor:

"Eşkıyânın elinden hesaplananı geri almak istemenin adâletin sağlanmasına nasıl bir engel olabileceğini anlayamıyoruz.Onurlu,adâletli,hakkaniyetli ama aynı zamanda bu konuda tereddütlü ve farklı fikirleri olan bir hükûmet düşünülebilir mi?(...) Hibe veya ayrıcalık istemiyoruz;daire-i adâlet ilkesinde kânûnun ve teferruatının eksiksiz korunmasını talep etmekte ısrar ediyoruz."(36)

Mebuslar ve toprak sahipleri,merkezî hükûmet üzerinde daha fazla güce sahip oldukları için engel teşkil ediyorlardı.Yâni toprakları ağaların tekelinden kurtarıp köylüye dağıtmayı savunan EDF'ye karşı olan toprak ağalarının nüfuzları gaspedilen toprakların iadesi de köylünün topraklandırılması için engellerden biri olabilirdi.

Ermenilerin gaspedilen topraklarının iade edilmemesi konusunda bir başka sebep bölgedeki nüfus dağılımının değişmesi ve bunun da dış güçlerin müdâhalesine neden olabileceği endişesi olabilir.(37) Bu da nüfus meselesini ve toprak meselesine milliyetçi yaklaşımı bir kez daha akla getiriyor.Bu durumun,ondokuzuncu yüzyıl sonları için Doğu'daki Ermeni köylülerin durumunu sadece sınıf farklılıklarıyla açıklamanın mümkün olmadığı,Ermeni nüfus ile Müslüman nüfus arasındaki etno-dinsel dinamiklerin varlığının da belirleyici olduğuna dair görüşün(38) yirminci yüzyıl başları için de geçerli olduğunu düşünüyorum.Hattâ EDF'nin sosyalist anlayışının kendine has olmasının nedenlerinden birinin de Osmanlı'daki çok-uluslu etno-dinsel dinamikler olduğu söylenebilir.

Azadamard'daki bir başka yazı da "Vergi ve rüsum" başlığı altında vergi adâletsizliğine atıfta bulunarak sıradan insânların yönetim ve vergi adâletsizliği altında ezildiğini söylüyor.Makâlenin mesajını herkes eşit olana kadar kimse eşit değildir olarak özetlemek mümkün.Bu örnekle bir kez daha EDF'nin soruna sınıfsal açıdan çok ezilenlerin savunusu üzerinden baktığı söylenebilir:

"Tarla vergisi,hayvan vergisi ve yol masraflarına ek olarak,mahsûlün yüzde sekizini aşar adı altında alan devlet ne zengin bankerlerden ne fabrikalardan ne demiryollarından ne de yüksek maaşlı memurlardan bu oranda vergi alıyor."(39)

Makâlenin ikinci kısmı,aşar vergisinin ve vergi mükellefi sisteminin kaldırılmasını ve zenginlerin daha fazla ödediği,fakirlerin daha az vergi ödediği bir sistemin getirilmesini talep ediyor.EDF'nin yayım organı olan bu gazete,halkın sorunlarını dile getirerek ve olası çözüm yollarını sıralayarak aslında EDF'nin o dönemki sosyalist yaklaşımına ışık tutuyor.Bu yaklaşımı Krikor Zohrab'ın da belirttiği gibi "İmparatorluğun refahı" olarak özetlemek mümkün.(40) Dolayısıyla EDF hareketinin sadece Ermenileri değil,İmparatorluk içindeki tüm dezavantajlı grupları savunmaya ve korumaya çalıştıklarını bir kez daha görmüş oluyoruz.

1911'de yayımlanan makâleler arasında bence en dikkat çekici olanı "Tahammül artık taşıyor" başlıklı makâledir.Makâlenin başlığında açık bir mesaj var ve yazıda Bitlis'teki Ermenilere toprak ağaları tarafından yapılan zulme değiniliyor.Ermeniler topraklarının iadesini talep ettikleri için bu zulmü Kürt eşkıyâlarının yaptığını söylüyor ve doğrudan Hakkı Paşa'yı sorumlu tutuyorlar.Ancak eleştiri dilinin nahif olduğunu düşünüyorum.Yâni İTC ile ittifak olsalar da ılımlı muhalefetin dilinin bir örneğini gördüğümüzü söyleyebilirim:

"Hükûmet ya Ermenileri siyâsî olarak güvenilmez bir unsur olarak görmeye devam edip vaatlerini yerine getirmiyor ya da milletin cânını ve hukûkunu katillere karşı korumaktan kendini aciz görüyor.Varsayalım ki birinci fikir doğru değil ve sonuçları ağır olabilecek böyle bir siyâsî hata yaptıklarına inanmayalım;o hâlde hükûmet söz vermek yerine harekete geçmeli ve taşrada verdiği sözleri tutmalı.(...) Biz açıktan açığa bu cinâyetler ve Ermeni milletinin marûz kaldığı siyâsî asayişsizlik için doğrudan doğruya mesûl olarak Hakkı Paşa kabinesini ithâm etmekten çekinmeyeceğiz."(41)

Bu pasajda sabrın artık tükendiği vurgulanmaktadır.Eleştirilerin nahif olmasının altında bilinçli bir strateji olması da olasıdır.Çünkü kırsalda Ermenilerin başına gelen felâketlerden hükûmetin sorumlu olduğunu imâ etmelerine rağmen,çözüm için hükûmete güvendiklerini söylüyorlar.Ve ısrarla hükûmete rehberlik etmeye devam ediyorlar.1911'de yayımlanan makâlelerin çoğu hükûmete bu başlıktaki gibi sabrın kalmadığını dile getiriyor ve Azadamard hükûmeti sözlerini tutmaya davet ediyor.(42) Bu yaklaşım,o dönemde EDF Batı Bürosu'nun kararıyla da paralellik göstermektedir.(43)

Azadamard gazetesinde de ezilenlerin savunusuna örnek başka makâleler ve ifâdeler bulmak zor değil.Daha önce de belirttiğim gibi,kanaatimce onların sosyalizmi,1908 Anayasası ilân edildikten sonra,toplumdaki tüm dezavantajlıların sesi olmaya dayanıyordu.Örneğin Azadamard,EDF vekilinin taşralı Kürt mağdûrlara verdiği destekten bahseder:

"Ermeni mağdûrların haklarını savunduğumuz gibi,Türk ve Kürt mağdûrların davâlarını da her zaman savunduk.Çünkü Kürtlerin mağdûriyetlerini ifâde etme imkânları bile yok.
Zorla ele geçirilen topraklarla ilgili anlaşmazlıkta Ermeni mağdûrun yaptığı şikâyet ve itirâzların hiçbir zaman Kürt unsuruna karşı yapılmadığını;Kürt halkının hiçbir zaman suçlanmadığını yine tekrar ederiz.Merkezî hükûmete yapılan resmî ve gayri-resmî şikâyetler ile siyâsî cemiyetlerin yaptıkları açıklamalar bu gerçeği ispat etmeye yeterli delillerdir.Muktedirler/galip gelenler sürüsünü savunmak için lehlerine yazı yazan ve alenen veya gelişigüzel konuşan bazı adamlar vardır.Sadece bu adamlar,duruma genel bir şekil vererek gaspedilen araziler meselesini sanki iki unsur arasındaki bir ihtilâfmış gibi sunmaya çalışmışlardır.Bunun nedeni açıktır:Ağaların,adâletin pençesinden kurtularak kendi inisiyatifleriyle kayıplarını koruyabilmeleri ve iyileştirebilmeleri ancak bu şekilde kamuoyunun yanıltılmasıyla olabilirdi.Elbette hem hükûmeti hem de basını ve dünyâ insânlarını etkilemek için bu çizgiyi takip etmişlerdir.
Ne güzeldir ki,Türk basınını temsil edenlerin dahi birkaç zâlimin eylem ve hareketiyle kurdukları tuzağı dikkate alarak,meselenin unsurlara bağlanmaması yâni meselenin bu iki unsur arasında bir anlaşmazlık gibi kabul edilmemesi için bizimle ağız birliği içinde,fikirlerin selâmeti ve adâlet sevgisi taşıyanları uyarmaktadırlar.Evet!Artık bilinmelidir ki,toprak meselesinin kendisi,sayıları oldukça sınırlı olan birtakım zâlimler ile Ermeni,Türk ve Kürt unsurlara mensup mazlûm ve mağdûr köylüler arasında yaşanan bir davâdan ibârettir."(44)

Açıkça görüldüğü üzere,toprakların gaspı ve iade sorunu için EDF Kürt halkını suçlamamıştır.Bunun yerine Kürt toprak ağaları ve sistemi eleştirmeyi öncelik olarak belirlemiştir.Bu durumu yazının bir önceki kısmı olan "EDF'nin Kürtlere bakışı" ve bu kısmındaki alıntılarda görmek mümkündür.Libaridian'a göre,önceki yıllarda "[Ermeniler] normalde düşmân olarak görülen Kürtler gibi diğer etnik ve dinî grupların desteğini almak zorunda kalacaklarını anladılar."(45) Yâni EDF'nin ezilenlerin ortak dertleri üzerinden siyâset yapmaya başlaması bir ânda olmamış;İmparatorluk içindeki meşrûiyetlerini artırmak için zamanla adım adım inşâ edilmiştir denebilir.EDF'nin bu yaklaşımı ilk yıllarındaki sosyalizm pratiğine milliyetçiliği de dâhil eden anlayışıyla oluşan Ermeni partisi algısını sanki artık Osmanlı partisi algısıyla değiştirmek istediğini düşündürtebilir.(46)

Sonuç

Ermenilerin ondokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başındaki sorunlarını ve mağdûriyetini sadece etnik veya sadece sınıfsal temellere dayandırmak mevcut durumu açıklamak için eksik bir yaklaşım olacaktır.Dolayısıyla bu makâlede coğrafyasına özgün bir anlayışla mücâdele etmeye çalışan dezavantajlı bir halkın diğer halklarla olan sosyal ve ekonomik ilişkilerine örnek olması için sosyalist bir gazeteden bölgenin sorunlarına dair bir inceleme sunmaya çalıştım.Azadamard'dan örneklerde de gördüğümüz üzere EDF toprakların iadesi,toprak reformu ve ekonomik koşullar üzerinden analizler yapmış;meselenin toptancı bir şekilde Ermeni-Kürt meselesi olarak görülemeyeceğini,Kürt ve Türk köylülerin de olumsuz etkilendiğini söylemiş,sadece Ermenilerin değil tüm ezilenlerin sesi olmaya çalıştıklarının her fırsatta altını çizmiştir.Bu tutumları ileride İTC ile yollarının tamamen ayrılmasında önemli nedenlerden de biri olacaktır...

***

1-SDHP 1887'de Cenevre'de,EDF 1890'da Tiflis'te kurulmuştur.
2-Anahide Ter Minassian,"The Role of the Armenian Community in the Foundation and Development of the Socialist Movement in the Ottoman Empire and Turkey,1876-1923",Socialism and Nationalism in the Ottoman Empire 1876-1923 içinde,ed. Mete Tunçay ve Erik-Jan Zürcher,(I.B. Tauris,1994),s.141.
3-Bu makâle Azadamard gazetesinin daha detaylı incelemesini yaptığım yüksek lisans tezimden bir kesittir,bkz. Orhun Yalçın,A Study of Azadamard:Socialism and the Armenian Revolutionary Federation's Understanding of Socialist Ottomanism,(Boğaziçi Üniversitesi,yayımlanmamış yüksek lisans tezi,2022.)
4-Liberal bir parti olan Armenegan 1885'te Van'da kurulmuştur.Osmanlı'daki ilk devrimci Ermeni partisidir.
5-Ronald Grigor Suny,Looking Towards Ararat,s.70-71.
6-Edhem Eldem,"Banka Vak'ası ve 1896 Osmanlı Katliâmı",1915:Tehcir,Siyâset,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015),s.179.
7-EDF arşivleri,alıntılayan Razmik Panossian,The Armenians From Kings and Priests to Merchants and Comissars içinde,(Londra:Hurts & Company,2006),s.198.
8-Fatma Müge Göçek,Denial of Violence:Ottoman Past,Turkish Present and Collective Violence against the Armenians 1789-2009,(New York:Oxford University Press,2015),s.138.
9-Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri (TNA),F.O 195/2251 no:52,190.Belgeyi benimle paylaşan Mustafa Batman'a teşekkür ederim.
10-Bkz. Dikran Mesrob Kaligian,Armenian Organization and Ideology under Ottoman Rule 1908-1914,(Londra:Transaction Publishers,2011),s.55;Dikran Mesrob Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",Armenian Review 48 (2003),s.29.
11-Ohannes Kılıçdağı,"Armenian Stance to The Second Constitutional Period:Expectations and Reservations",The Ottoman East in the Nineteenth Century:Societies,Identities and Politics içinde,ed. by Yaşar Tolga Cora,Dzovinar Derderian and Ali Sipahi,(Londra:I.B. Tauris,2016),s.200;ayrıca Andranik dergisinde yayımlanan makâleyi de inceleyebilirsiniz.Andranik,31 Ocak 1909,no 2,s.3-4.Kılıçdağı (2016) içinde,s.202;Bedross Der Matossian,"The Development of Public Spheres among Armenians,Arabs,and Jews after the Young Turk Revolution of 1908",L'Ivresse de la liberté:la révolution de 1908 dans I'Empire ottoman içinde,(Peeters,2012),s.199.
12-Arsen Avagyan ve Gaidz F. Minassian,Ermeniler ve İttihat ve Terakki:İşbirliğinden Çatışmaya,(İstanbul:Aras Yayınları,2013),s.86.
13-Anahide Ter Minassian,"The Role of the Armenian Community in the Foundation and Development of the Socialist Movement in the Ottoman Empire and Turkey,1876-1923",Socialism and Nationalism in the Ottoman Empire 1876-1923 içinde,ed. Mete Tunçay ve Erik-Jan Zürcher,(I.B. Tauris,1994),s.143-144.
14-Ter Minassian,s.110.
15-Bkz. Karl Marx ve Friedrich Engels,Komünist Manifesto,(Ankara:Sol Yayınları,2011),s.145-146.
16-Azadamard 525,12 Mart 1911.
17-Feodal üretim ile ilişkisi üzerine bkz. Yaşar Tolga Cora,"Osmanlı Taşrasındaki Ermeniler Üzerine Olan Târihyazımında Sınıf Analizinin Eksikliği",Praksis 39,(2015/3),s.28.
18-Azadamard 603,15 Haziran 1911.
19-Azadamard 607,20 Haziran 1911.
20-Okurlar açısından bağlamı anlamanın daha kolay olması açısından bu pasajda örneğini gördüğümüz güç ilişkilerine dayalı suç ve cezânın uygulanması(!) durumuna benzer örneklere günümüzde de şahit olduğumuzun altını çizmek isterim.Bugün de tanımlanmış makbûl vatandaşın bu tanımın dışındakilere karşı suç işlediğinde erk tarafından korunabildiğini,ya hiç cezâ almadıklarını ya da önce cezâ indirimi sonra af yoluyla cezâ çekmediklerini birçok mafya davâsı örneği ile görmek mümkün.Buradaki Hasan Ağa da döneminde makbûl vatandaş olarak kabul görmeyen köylülere karşı işlediği suçlar için konumundan sağladığı güçle cezâ çekmiyor.
21-Kürt köylülerinin Kürt ağaları tarafından nasıl ezildiğine dair bkz. Janet Klein,"Conflict and Collaboration:Rethinking Kurdish-Armenian Relations in the Hamidian Period,1876-1909" International Journal of Turkish Studies vol. 13,nos 1&2 (2007),s.154-166.
22-Azadamard 599,10 Haziran 1911.
23-C/193-80/İstanbul Sorumlu Organı'ndan Batı Bürosu'na,16 Nisan 1909 Kaligian,Armenian Organization and Ideology içinde,s.36;Kılıçdağı da Adana Katliâmları'nın 1908 Meşrûtiyet Devrimi'ne bağlanan umutları azaltmadığından bahseder ve 31 Mart Olayı ile Adana Katliâmları'nın eş zamanlı gerçekleşmesinin tesâdüf olmadığını düşünen Ermeniler hakkında Andranik'ten örnek aktarır:Gr. Ter Abrahamian,"31 Mart Olayları'nı ve Adana Katliâmları'nı Ermeniler ve Türk kardeşleri arasındaki işbirliğini engellemeye yönelik bir komplo olarak yorumluyor.",Kılıçdağı,s.204.
24-Kaligian,Armenian Organization and Ideology,s.100;Avagyan,s.70.
25-Droshak Ekim-Kasım 1909,no. 10-11 (207) Avagyan içinde,s.72;Ohannes Kılıçdağı da aynı kaynağı makâlesinde açıklıyor."Ermeni Aydınlanması:Yeniden Doğuştan Yokoluşa",1915:Siyâset,Tehcir,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015.)
26-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else":A History of the Armenian Genocide,(Princeton & Oxford:Princeton University Press,2015),s.175.
27-Bkz. Erik-Jan Zürcher,Turkey:A Modern History,(Londra:I.B. Tauris,2017),s.94-101.
28-Kaligian,Armenian Organization and Ideology,s.47-48.
29-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.25.
30-Mehmet Polatel,"Armenians and the land question in the Ottoman Empire,1870-1914",(yayımlanmamış doktora tezi,Boğaziçi Üniversitesi,2017),s.261.
31-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else",s.177.
32-Azadamard 619,4 Temmuz 1911.
33-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.32.
34-Arsen Avagyan,s.81.
35-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.31,32 ve 33.
36-Azadamard 602,14 Haziran 1911.
37-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.31,32 ve 33.
38-Yaşar Tolga Cora,"Doğu'da Kürt-Ermeni Çatışmasının Sosyo-ekonomik Arkaplânı",1915:Siyâset,Tehcir,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015),s.126-139.
39-Azadamard 611,24 Haziran 1911.
40-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else",s.160.
41-Azadamard 595,6 Haziran 1911.
42-Azadamard 596,7 Haziran 1911;Azadamard 597,8 Haziran 1911.
43-Bkz. C/115-14/Batı Bürosu,24 Nisan 1911,Kaligian,Armenian Organization and Ideology içinde,s.85.
44-Azadamard 606,18 Haziran 1911.
45-Gerard Libaridian,s.100.
46-Dönemi ve EDF'nin yapısını bugünden daha iyi tahayyül edebilmek için,EDF'nin Osmanlılaşma hareketi Halkların Demokratik Partisi (HDP)'nin Türkiyelileşme hareketiyle benzetilebilir.

*Orhun Yalçın,Ermeni Devrimci Federasyonu'nun Kürtlere ve toprağa bakışı:Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali,Toplumsal Târih,Sayı:344,Ağustos 2022,s.74-80.

Ediz Hun'un gözünden 6-7 Eylül Pogromu*

Sanatçı Ediz Hun 6-7 Eylül tanıklığını "Film Gibi Geçti" kitâbında anlattı:"Herkes pencerelerdeydi ama kimse korkudan balkona çıkmıyordu.Perdelerin arasından bakıyorlardı.Tam bir şok hâli.Travmatik bir durum.Olacak bir şey değil."

"Unutamayacağım bir gündü.15 yaşındaydım.Hatırlıyorum.Bir gece naralar atarak Taksim tarafından gelen bir grup bizim evin altındaki Bay Petro'nun bakkal dükkânının önünde toplanmaya başladılar.
Biz o gece sinemaya gitmiştik.Gittiğimizde bir şey yoktu.Hiç unutmuyorum 18:45 matinesiydi.21:00'de eve geldik.Yemek yedik,Ada Palas Apartmanı'nın birinci katında oturuyorduk.Altımızda Macar bir terzinin terzihânesi,yanında da Bay Petro'nun bakkal dükkânı vardı.Geceyarısı saat 22:30-23:00'de bir gürûh ellerinde sopalarla geldiler ve camları kırmaya başladılar.
Babamın bir tabancası vardı.Masanın üstüne koydu.Walter marka küçük bir tabanca.Almanya'dan getirmiş.Her ihtimâle karşı,çıkardı.Çünkü adamlar kırıp dökmeye başladılar.Panjurları açtılar,camları kırdılar içeri girdiler.Bütün kumaşları ceketleri sokağa attılar.Biliyorlar nerede yabancı oturuyor.Daha önceden hesaplamışlar her şeyi.
Bay Petro biraz ilerde oturuyordu.Petro'nun dükkânına girdiler.Küçük bir dükkân.Arkasında da kileri var.Bütün malzemeyi,buzdolabı gibi bir şey vardı onu da kırmışlar.Kaşar peyniri rulosu vardı.Kaşar peynirlerini Defterdar Yokuşu'ndan aşağıya attılar.Yağma yapmadılar tahribat yaptılar.Babam çok sinirli bir adam.
Anneme dedi ki 'Sen Ediz'i al odaya götür.' Ben gitmek istemedim.Korktum ağlamaya başladım.Babamın yanında koluna girdim.Üstten görebiliyoruz hemen altımızdalar.Babam bağırdı 'Ne yapıyorsunuz?Çıldırdınız mı?' 'Abi sen karışma,sen karışma!' diyorlardı.Film şeridi gibi gözümün önünde.
Pata küte her şeyi attılar,kırdılar.25-30 kişi vardı.Sopalar vardı.Kazmalar vardı.Tüfek ve tabanca görmedim.Çekiçler vardı ellerinde.Mahvettiler ve başka yerlere dağıldılar,gittiler.Sonra Petro geldi.Saat 00:00 gibiydi.Ağlamaya başladı.Böyle bir rezillikti.Macar terzi daha yaşlı bir adamdı.O da ağlıyordu.Adam cinnet geçirecek.Babam indi aşağıya adamları teskin etmeye çalışıyor.Ama imkânı var mı?Ben pencereydim.Büyük bir rezillikti.Herkes pencerelerdeydi ama kimse korkudan balkona çıkmıyordu.Perdelerin arasından bakıyorlardı.Tam bir şok hâli.Travmatik bir durum.Olacak bir şey değil."

Sözler Yeşilçam'ın romantik jönü Ediz Hun'a ait.Bir dönemin kahramanı olan Hun Beyoğlu Emek'te,yaz günlerinde açık hava sinemalarında,zaman zaman da televizyon ekranlarında yıllarca konuk olmuştu hayatlara.

Onu hep canlandırdığı karakterlerle beyaz perdeden izlemiştik ama işin bir de perde arkası vardı.Ediz Hun bu kez kurgu değil gerçek bir hikâye anlatmıştı.

Hun,nehir söyleşi yaptığı Rıza Oylum'un "Film Gibi Geçti" adlı kitâbında Türkiye siyâsî târihinin utancının tanığı olduğu gecesiyi ilk defa getirdi.Daha önce hiçbir röportajda sorulmayan o sorunun cevabını Oylum'a vermişti.

6-7 Eylül'ü sormak

Yazar ve film eleştirmeni Rıza Oylum,İnkılâp Yayınevi'nin koordinatörü Gülşen İşeri'nin Türkiye sinemasının kilometre taşı isimleriyle nehir söyleşi yapma teklifini memnuniyetle kabul eder.Çünkü amacı sadece Yeşilçam filmlerinin ardına düşmek değildir.

"Gülşen eski bir gazeteci olarak bu alandaki literatür eksikliğini keşfetmişti.Yeşilçam'ın yaşayan en önemli jönlerinden birinin elli yıla yaklaşan kariyerinin dehlizlerinde dolaşırken kuşkusuz sadece melankolik filmlerin izini sürmeyeceğimi biliyordu.
Çerçeve bu şekildeyken;Ediz Hun'la görüşürken sinema târihinin yanında toplumsal dönüşümlerin,şehrin yaşadığı tahribatın,darbelerin,azınlıkların ve dahi kıyımların izini sürmeyi plânlamıştım.
Zirâ İstanbul'un orta yerinde 1940'ların Beyoğlu'nda doğup büyüyen bu şehirli,orta sınıf,eğitimli insân,esasen Cumhuriyet sonrası Türkiye târihinin bütün dönüşümlerinin canlı tanığıydı."

Doğum târihi ve doğduğu yeri gördüğünde Oylum'un aklına gelen ilk soru 6-7 Eylül olur.Soruyu sormak için fırsat beklerken Hun'un ilk aşkının bir Rum kızı olduğunu söylemesi işini kolaylaştırır,15 yaşındayken yaşadığı,hiçbir gazetecinin ona sormayı akıl etmediği iki günlük kıyım günlerinde yaşadıklarını ilk aşkını anlattığı sırada sorar:6-7 Eylül Olayları'nı hatırlıyor musunuz?

"Yüzünde o ilk âşkın heyecânıyla tatlı bir tebessüm belirmişken bir ânda tebessümü kaybolmuş ağır bir kasvetli hava belirmişti.Anlattıkları,anlatamadıkları,yaşadığı travmanın etkileri ve gözyaşları,yazın olanca sıcağı altında Büyükada'nın serin rüzgârına rağmen bizi bir süre kendimize getirememişti.
Sustuk ve 15 yaşında bir çocuğun pencerenin camından gördüğü evlerinin altındaki dükkânı yağmalayan organize kötülüğün yeniden kulaklarına dolan seslerinin Ediz Hun'un kulaklarından yitip gitmesini bekledik.
Ediz Hun'a azınlık çocuklarının yanında utandığından okul değiştirten,ilk âşık olduğu Rum kızını göç ettiren,İstiklâl Caddesi'nde o gece gördüğü trajediyi 80 yaşında dün gibi anlattıran 6-7 Eylül Kıyımı,Türkiye sinemasının en önemli jönlerinden birinin kişisel ve bir o kadar da toplumsal travması olarak ömrünün son döneminde bu kitâpla gün yüzüne çıkmış oldu."

Kent daha gri,daha hüzünlü ve suçlu

Aradan 67 yıl geçmesine rağmen toplumsal travması devam eden,Ara Güler'in fotoğrafladığı kareler,kitâplar,tanık aktarımlarından oluşan belgeseller ve sinema filmleriyle hafızalara kazındı 6-7 Eylül.

Yaşamla ölümün,sevgiyle nefretin,vefâyla ihânetin,dayanışmayla yağmanın kesiştiği iki gündü.Geriye tahrip edilen,yağmalanan bir İstanbul kaldı.

Kent daha gri,daha hüzünlü ve daha suçluydu.O iki günden sonra târih bir kenti,bir milleti zan altında bırakmış,İstanbul'un değişen kimliğiyle birlikte renkleri de solmuştu...

*Ediz Hun'un gözünden 6-7 Eylül Pogromu,Haber:Bircan Değirmenci,Bianet,6 Eylül 2022.

https://m.bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/266747-ediz-hun-un-gozunden-6-7-eylul-pogromu

"Filistin halkıyla en tutarlı ve devrimci ilişkiyi kuranlar Türkiyeli devrimcilerdi"/Oktay Duman*

Türkiye solunun içe kapanık ve dünyâya kapalı olduğu eleştirisi,bu hareketlere karşı en sık dile getirilen eleştirilerden biriyken,bu hareketlerin Filistin mücâdelesine verdikleri büyük aktif destek bu eleştiriye karşı verilecek en net cevap olarak hafızalarda yerini alıyor.Oktay Duman,hafızadaki bu büyük izleri "Devrimcilerin Filistin Günlüğü" isimli iki ciltlik çalışmasıyla kayda geçirdi.Duman'la bu işbirliğinin nasıl ortaya çıktığını,şekillendiğini ve geliştiğini ve Filistin mücâdelesine hangi devrimcilerin katıldığını konuştuk.

-Genel bir soruyla başlayalım.Türkiyeli solcuların Filistin mücâdelesine 1960'ların sonundan başlayarak 1990'lara kadar uzanan aktif katılımı sözkonusu.Kitâplarınızdan öğreniyoruz ki,Filistin kamplarına yaklaşık olarak üçbin kişi gitmiş Türkiye'den.Türkiyeli solcuları Filistin mücâdelesine çeken neydi?Neden bu yoğunlukta bir katılım gerçekleşti?

1960'lı yıllarda dünyâda gelişen siyâsal duruma bakmak gerekir.O yıllarda dünyâ genelinde emperyalizme karşı ulusal kurtuluş hareketleri gelişiyor,sömürgeciliğe karşı Latin Amerika'dan,Yakındoğu ve Uzakdoğu'ya kadar birçok yerde sömürge karşıtı hareketler birbirini izliyordu.Bu sosyal mücâdeleler 1968'e gelindiğinde,dünyâda başta öğrenci gençlik olmak üzere toplumun her kesimini,farklı toplumsal ve sınıfsal dinamikleri etkisi altına aldı.Emperyalizme ve kapitalizme karşı özgürlük ve eşitlik mücâdelesi bizim ülkemizde de kendine özgü bir dizi toplumsal dinamiğin etkisiyle hızla politik bir alan buldu kendisine.Buna bağlı olarak dünyâdaki ulusal kurtuluş savaşları yakından izleniyor,konuyla ilgili çıkan yayınlar elden ele hızla dolaşıma sokuluyordu.O günlerde Türkiye İşçi Partisi (TİP) içinde başlayan muhalefet arka arkaya kopuşlarla sonuçlanıyordu.Devrimci gençliğin lider kadroları,TİP'nin parlamenter sosyalizm mücâdelesine karşı silâhlı bir mücâdeleyle devrim yaparak sosyalizmin kurulabileceğine inanan bir çizgide buluşuyordu.Devletin arka arkaya gençlik önderlerine dönük katliâmları,faşistlerin saldırıları,legal alanın her geçen gün daralması,gençlik içindeki radikalizm eğilimlerini körüklüyordu.DEV-GENÇ içinde yaşanan ayrışma ve silâhlı mücâdele tartışmaları,kısa zaman sonra onları silâhlı mücâdele eğitimini en yakın nerede,nasıl alabileceklerine yönelik arayışları da başlattı.Vietnam ve Küba gibi Latin Amerika'da kimi ülkelerde verilen şehir gerillası eylemlerini yakından izliyor,şehir ve kır gerilla hareketlerinden derinden etkileniyorlardı.Hepsi de sınırötesi yerlerde olan bu ülkelere gitmek oldukça zor,hattâ o günün koşullarında neredeyse imkânsızdı.Bunun üzerine gözler sınırlarının hemen dibine,mazlûm Filistin halkının Siyonizm'e karşı başlattıkları direnişe çevrildi.

-Bu direnişe destek eylemleri ilk olarak Türkiye'de mi başladı?

O günlerde Türkiye'de İstanbul,Ankara gibi şehirlerin farklı üniversitelerinde özellikle tıp ve mühendislik bölümlerinde okuyan Filistinli ve yine İranlı kimi öğrencilerden bilgi alma olanakları vardı.Bu öğrencilerin bir kısmı daha sonra hem onlara sınır geçişlerinde eşlik edecek hem de Filistinli örgütlerin temsilcileriyle yapılan görüşmelerde tercümanlıklarını yapacaktı.Siyâsî ve ideolojik tartışmalarla gençlik hareketinin de kendi içinde ayrışıp farklı örgütlerin etrafında yer almalarına yol açacak bir sürecin ön koşulları oluşuyordu.Bu arada Filistin halkıyla dayanışma amacıyla yaptıkları eylemler,gösteriler basın açıklamaları,arada bir kamuoyunun gündemine giriyordu.Silâhlı Filistinli eylemci grupların tek tek İsrail Siyonizm'ine karşı yaptıkları bazı askerî eylemler basına yansıyor,devrimci hareketin dikkatini çekiyordu.

-Filistin'deki hareketlenmeden ciddi bir şekilde etkileniyorlar diyebiliriz...

Türkiye'de oluşan bu devrimci hava,o günlerde birbirinden habersiz çok sayıda devrimci birey ve grubun askerî eğitim almak için gözlerini Suriye,Lübnan ve Ürdün topraklarındaki Filistin kamplarına çevirmesine neden olmuştu.Bu gelişmelerin bir parçası olarak Filistin kamplarına gidecek olan devrimci gençlik,askerî eğitim alıp ülkeye dönmek ve edindikleri tecrübeyi burada başlatacakları silâhlı halk savaşı için değerlendirmek,bu arada mazlûm Filistin halkıyla enternasyonal dayanışmanın gereği olarak Siyonizm'e karşı omuz omuza savaşmak istiyordu.O günlerde her devrimcinin duvarlarını süsleyen Leila Khaled'in basına yansıyan kefiyeli fotoğrafıyla dünyâda ses getiren eylemlerinden derinden etkileniyordu.Henüz ne Ortadoğu denen coğrafyadan ne Filistin halkının sosyolojik yapısından ne târihî arka plânından ne de Filistin denilen toprakların çoktandır işgâl edildiğinden ve Filistin halkının sürüldükleri Suriye,Lübnan ve Ürdün topraklarında yer alan mülteci kamplarında yaşadıklarından haberleri vardı.Askerî kamplar ağırlıklı olarak Şeria Nehri'nin kıyılarında,Suriye,Lübnan ve Ürdün'ün iç kesimlerinde yer alıyordu.İlk gözlemlerinin yol açtığı kimi şaşkınlıkları zamanla aşıp Filistin gerçeği ve mücâdelesi hakkında zamanla daha gerçekçi değerlendirmeler yapacaklardı.

-Peki,'68 Kuşağı'ndan sonra gidenler?

Kitâplarımda vurguladığım gibi Filistin kamplarında 1960'lı yılların sonlarında başlayıp 1990'lı yıllara kadar tahminen üçbin kadar kişi eğitim aldı.'68 Kuşağı açısından bakıldığında amaç;bir ân önce askerî eğitim alıp ülkede yakında gelişip güçleneceğini öngördüğü bir halk savaşının temellerini atmak iken,12 Eylül'de gidenler için esas motivasyon,darbenin yol açtığı faşist terör dalgasından kurtulup bir cephe gerisi olarak soluklanacakları,güvenli bir alana kendilerini atma isteğiydi.Bu ana eğilimin dışında orada güçlerini toparlayıp,eğitim alıp bu geri çekilmeyi ileride cuntaya karşı başlatacakları bir gerilla mücâdele hedefiyle birleştiren kimi örgütlü ya da örgütsüz adımların atıldığını da söylemek gerekir.Aynı şekilde,1979 yılından itibâren PKK'nin güçlerini Ortadoğu'ya çekerek ilk silâhlı eğitimlerini Filistin kamplarında aldığını unutmamak gerekir.Gerek '68 gerekse '78 Kuşağı açısından bireysel katılımlar,gidişler olduğu gibi,örgütlü gidişlerin de olduğunu unutmamak gerekir.Toplamda kaç kişinin Filistinli örgütlerle bağ kurduğunun bilimsel kesinlikte bir izâhı zor olmakla birlikte,bu ancak Filistin Devlet Arşivi'ne ya da Filistinli örgütlerin arşivlerine girerek açığa çıkarılabilir.Fakat bugüne kadar bildiğim kadarıyla ben de dâhil,bu arşivlere girme olanağına sahip bir araştırmacı çıkmadı.

-Filistin mücâdelesine katılım için Türkiyelilere yol gösterenler coğrafyayı daha iyi tanıyan,sınır bölgesindeki şehirlerde büyümüş ve Arapça bilen gençler.İlk katılım nasıl sağlandı?

Filistin kamplarına ilk giden kişi ya da grubun kim ya da kimler olduğu sorusuna yanıt vermeden önce öncelikle bir gerçeğin altını çizelim.Bugüne kadar Filistin'e ya da Filistin kamplarına ilk giden Türkiyeli devrimcinin kim olduğu henüz kesin ölçüler içinde saptanabilmiş değil.Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ)'nün arşivlerine girmeden bu saptamayı tam olarak yapamayacağız.Fakat eldeki güncel bilgilerden hareket ederek söylemek gerekirse,Filistin hareketiyle en uzun soluklu,derin ve katmanlı ilişkiyi kuran 1968 yılının Mart ayında altı kişilik bir grupla gitmiş olan Semih Dinç'tir.Devrimci yazınımızda ilk giden ve birçok devrimcinin kamplara götürülmesinde aracı kişi olarak adı geçen Abdülkadir Yaşargün ise,Mustafa Çelik'le birlikte 1968 yılının 1 Ekim günü Suriye'ye geçer.Oysa Semih Dinç ve arkadaşları,onlardan altı ay önce,yâni 1968 yılının Mart ayında,Mersin ve çevresinden katılan altı kişilik bir arkadaş grubuyla ilk olarak Halep'e geçerler,orada ilk resmî görüşmeyi yaparlar.Ardından farklı zamanlarda askerî eğitim almaları için sivil ve askerî okul öğrencilerinden oluşan ve sayısı zamanla 18 kişilik bir gruba kadar artan bir devrimci çevreye dönüşürler.Bu gerçek,bugüne kadar hep görmezden gelinmiştir.Yeri gelmişken bu önemli târihî detâyı burada vurgulamak isterim.

-Peki,Antakya ve çevresinden katılım nasıldı?

Antakya çevresinden 12 Eylül döneminde çok sayıda devrimcinin Ortadoğu'ya gittiği Filistinli kamplarında bulunduğu biliniyor.Özellikle ACİL Hareketi gibi bölgede bilinen hareketler çevresinden cuntaya karşı askerî ve siyâsî eğitim için çekilen,aranır duruma düşen,cân güvenliği için sınırdan geçen,sınırları iyi bildiği için defalarca yoldaşlarını ülkeye sokup tekrar sınırötesine geçen onlarca devrimci bulunuyor.Dil ve kültür yakınlığı,sosyolojik dokuyu biliyor olmaları,bir kısmının Suriye'de,üst düzeyde bürokraside yer alan akrabalık bağlarına sahip olması gibi kolaylaştırıcı faktörlerin olduğunu da unutmamak gerekir.Toparlamak gerekirse yukarıda saydığım faktörler,Antakya bölgesindeki devrimcilerin Suriye üzerinden Filistinli örgütlerle bağ kurmasını hızlandırmış ve kolaylaştırmıştır.

-Filistin mücâdelesi içinde Türkiye'de Samandağ Grubu olarak bilinen bir grup da var.Neden bu isimle anılıyorlar?

Samandağ Grubu olarak bilinen ya da adlandırılan grup İkinci Kuvâ-yi Milliye Örgütü taraftarlarıdır.Kuruluş ve seyirlerini Devrimcilerin Filistin Günlüğü I,1968-1975 kitâbımda etraflıca anlattığım ve "doğmadan ölen bir gerilla deneyimi" olarak tanımladığım gruptur.Ağırlıklı olarak Antep ve İslahiyeli devrimcilerden oluşmaktadır.Liderleri Celâl Özcan ve Abdulkadir Yaşargün'dür.12 kişilik silâhlı bir grup olarak Suriye'ye tekneyle Samandağ sırtlarından çıkıp Amanoslar'ı izleyerek gerilla mücâdelesini başlatma hedefiyle hareket ederler.Gruptan haberdar olan 6. Kolordu Komutanlığı,1972 yılının Haziran ayı içinde binlerce jandarmanın katıldığı bir operasyonla bölgeyi kuşatır.Grup bu hazırlıklardan habersiz onbeş gün içinde açlık tehlikesiyle karşılaşınca ikişer kişilik gruplarla köye indiklerinde köylüler tarafından yakalanıp jandarmaya teslim edilirler.İlerleyen yıllarda bazı çevreler Samandağ bölgesinde yakalandıkları için grubu Samandağ Grubu olarak tanımlamıştır.

-Çeşitli anlatılardan biliyoruz ki,Filistin mücâdelesine Türkiye'den katılanlar arasında yer alan Süleyman Sadık Öge Türkiyeli bir Yahudi.Bu mücâdeleye Türkiye'den katılan başka gayrimüslimler de var mı?

Türkiye'den Filistin mücâdelesine destek olan,mücâdelenin bizzat içinde yer alan,onlarla omuz omuza savaşan çok sayıda devrimcinin içinde MLSPB (Marxist-Leninist Silâhlı Propaganda Birliği) liderlerinden Süleyman Sadık Öge gibi Yahudi kökenli devrimciler olduğu gibi,TKP/B'nin (Türkiye Komünist Partisi/Birlik) bir dönem liderliğini yapmış olan Süryani Hristiyan kökenli İbrahim Seven gibi devrimciler de yer almıştır.Sizin de vurguladığınız gibi Süleyman Sadık Öge,Yahudi olmasına rağmen bir sosyalist olarak yaşadığı süre boyunca;ilk defa askerî eğitim almak için Filistin kamplarına gittiği 1970'lerin başından Bakırköy'de kimi detâyları hâlâ yeterince açığa çıkmayan karanlık bir cinâyetle katledildiği 1990'lı yıllara kadar,her zaman tutarlı ve kararlı bir anti-Siyonist,bir enternasyonalist devrimci olarak Filistin halkının haklı davâsının yanında yer almıştır.Bu isimler en bilinen örnekler olmakla birlikte,spesifik olarak Filistin halkıyla dayanışma için mücâdele eden gayrimüslim devrimci ve sosyalistlerin kimler olduğunun daha özel bir çalışmayı gerektirdiğini burada vurgulamak isterim.Ayrıca Filistin halkıyla dayanışma,onlarla omuz omuza mücâdele etme noktasında yer alanlar,kendilerini her şeyden önce bir sosyalist ve devrimci olarak gördüklerini dile getirir.Bu yanıyla,en azından ben röportaj yaptığım kişilerin etnik ve inançsal kimlikleri odaklı bir soru sormadığım için,yukarıda andığım çokça bilinen örneklerin dışında bir bilgi maalesef veremeyeceğim.

-Son olarak,Türkiye'de Filistin mücâdelesinin bayraktarlığı 1990'lardan itibâren İslâmcı grupların eline geçti diyebiliriz sanırım.Hamas'ın bir güç odağı olarak yükselişiyle birlikte,Türkiye'de bu mücâdele İslâmcılıkla özdeşleştirilir hâle geldi.Bu konuda ne düşünüyorsunuz?

Sizin de bildiğiniz gibi Filistin halkıyla en tutarlı ve devrimci ilişkiyi başından beri kuranlar hep Türkiyeli devrimciler oldu.1968 yılından itibâren bu uğurda kanlarını döktüler.Filistin halkının haklı ve meşrû mücâdelesini bulundukları her alanda savundular.Bu konuda her zaman tutarlı ve doğru bir ideolojik zeminde yer aldılar.Filistin halkının mücâdelesini aynı zamanda Siyonizm'e,onları destekleyen ve Ortadoğu'yu arka bahçeleri hâline getirmeye çalışan,halklara kan kusturan emperyalist gericiliğe karşı mücâdelenin bir parçası olarak ele aldılar.O yıllarda İslâmî cenahta Filistin sorununa sempati duyan ya da bu uğurda gidip savaşan insân sayısı bir elin parmaklarını geçmez.Siyâsal İslâm'ın Filistin sorununa ilgisi esas olarak 12 Eylül sonrası,dünyâ çapında sosyalizmin güç ve mevzi kaybettiği döneme denk düşer.Bunda Filistin hareketi içerisinde içten içe mevzi kazanmaya çalışan İslâmcı grupların,başta Müslüman Kardeşler olmak üzere 1982 Beyrut Kuşatması sonrası Filistin hareketine dayatılan Amerikan tipi barış ve Arafat'ın başını çektiği Oslo Görüşmeleri'nde dayatılan uzlaşmacı eğilimlere karşı tabanda yükselen radikal eğilimlerin karşılığını bu İslâmî gruplarda bulmasının büyük etkisi olmuştur.Filistin hareketine İslâmî ton egemen olmaya başladıkça Türkiye'deki siyâsal İslâm'ın Filistin hareketine olan ilgisi artmış;daha organik ve siyâsî ilişkiler kurmaya çalışarak bunu Türkiye'de yürüttükleri mücâdelenin âdetâ bir unsuru hâline getirmişlerdir.Aynı dönemde 12 Eylül Darbesi'nin hışmından kendisini korumaya çalışan devrimci hareketin gerek Türkiye'de gerekse dünyânın farklı ülkelerinde Filistin sorununu güncel olarak işleme,onunla aktif bağ kurma olanağı olmamıştır.Dünyâ çapında reel sosyalizmin birbiri ardına çözülmeye başlamasıyla inisiyatif,bu alanda siyâsî İslâmcıların eline geçmiştir.Burada asıl dikkat edilmesi gereken,bugün Filistin sorununu bayraklaştırmaya ve onunla dayanışmayı sanki sadece kendileri dert edinmiş gibi geçmişin üstüne perde çekme,özellikle sosyalist solun bu konuda başından itibâren izlediği tutarlı ideolojik çizgi ve somut adımları yok sayma çabalarıdır.Bu anlamda da sosyalist solun uyanık olma,geçmişine sahip çıkma,onu genç kuşaklara aktarma ve târihi güncelleme konusunda dikkatli olması gerektiğinin altını çizmek gerekir.Sadece kırka yakın devrimcinin o topraklarda Filistin halkıyla dayanışma içindeyken hayatını kaybettiğini,birçoğunun etkisini hâlâ hissettikleri kalıcı hasarlar yaşadıklarını bilmek bile,devrimcilerin Filistin halkı ve onun mücâdelesiyle kurduğu ilişkinin karakteri hakkında yeterince bir fikir verebilir diye düşünüyorum...

*Oktay Duman,"Filistin halkıyla en tutarlı ve devrimci ilişkiyi kuranlar Türkiyeli devrimcilerdi",Röportaj:Emre Can Dağlıoğlu,Nehna,6 Ağustos 2022.

https://nehna.org/filistin-halkiyla-en-tutarli-ve-devrimci-iliskiyi-kuranlar-turkiyeli-devrimcilerdi/

Birinci Dünyâ Savaşı ve Ermeni sorunu/Prof.Dr.Stefanos Yerasimos*

Ermeni sorununda bugün yaşanan anlaşmazlıklar ya da daha doğrusu kargaşa,özünde bir târih-hukûk çelişkisi olarak tanımlanabilir.Tartışma bir uluslararası hukûk terimi olması gereken ancak çeşitli biçimlerde algılanan ve zamanla değişen,hattâ yozlaşan "soykırım" terimi etrafında dönmektedir.Bu tartışma içinde ise taraflar târihi seçici (selektif) bir biçimde kullanmaktadır.Yâni târih,olayları belli bir neden-sonuç ilişkisi içinde anlatan,kendi içinde bir tutarlılığı olan bir tüm olmaktan çıkıp,herkesin hukûkî ya da hukûkvari argümantasyonuna uygun düşecek kanıtları çekip çıkardığı bir bilgi-belge ambarı olarak kullanılmakta ve böylece,târih hukûkun tutsağı olmaktadır.

Prof.Dr.Stefanos Yerasimos 20 Mayıs 2002 günü Türkiye Bilimler Akademisi'nin İstanbul ofisinde Akademi Konferansları programı çerçevesinde "Birinci Dünyâ Savaşı ve Ermeni sorunu" başlıklı bir konuşma yapmıştır.Okuyacağınız bu yazı,Yerasimos'un TÜBA tarafından kitâp hâline getirilen konuşmasıdır.

Konuya girmeden önce iki husûsu belirtmek isterim:Ermeni sorunu uzmanlarından olduğumu sanmıyorum ve zâten bu konuda herhangi bir yapıtım yok.Bununla birlikte,yıllarca önce -1970'li yıllarda- Birinci Dünyâ Savaşı ve İstiklâl Savaşı kapsamında bu konuyu da ele almak niyetiyle çalışmalarım olmuş ancak sonunda vazgeçmiştim.Nedeni ise,aşırı derecede polemik nedeni olan bir ortamda tek bir kişinin çabasıyla uzlaşmaya varmanın imkânsızlığını kavramam olmuştu.

Dolayısıyla,buradaki konuşma bir mesaj verme ya da bir girişim başlatma niteliğinde olmayıp,sizin katkılarınızla bir görüş alışverişi yapmaktır.

Ermeni sorununda bugün yaşanan anlaşmazlıklar ya da daha doğrusu kargaşa,özünde bir târih-hukûk çelişkisi olarak tanımlanabilir.Tartışma bir uluslararası hukûk terimi olması gereken ancak çeşitli biçimlerde algılanan ve zamanla değişen,hattâ yozlaşan "soykırım" terimi etrafında dönmektedir.Bu tartışma içinde ise taraflar târihi seçici (selektif) bir biçimde kullanmaktadır.Yâni târih,olayları belli bir neden-sonuç ilişkisi içinde anlatan,kendi içinde bir tutarlılığı olan bir tüm olmaktan çıkıp,herkesin hukûkî ya da hukûkvari argümantasyonuna uygun düşecek kanıtları çekip çıkardığı bir bilgi-belge ambarı olarak kullanılmakta ve böylece,târih hukûkun tutsağı olmaktadır.

Hukûk ve târih karşı karşıya

Oysa,hukûkun amacı bir şeyi kanıtlamak,târihin ise izâh etmektir.

Hukûk yargılar;oysa,târih değer yargısından uzak durur.Temel amacı bir neden-sonuç ilişkisi içinde olayları,gerçeklere mümkün olduğu kadar yaklaşarak göz önüne sermek ve değer yargısını okuyucuya bırakmaktır.

Bir örnek vermek gerekirse;Birinci Dünyâ Savaşı'ndan sonra Fransa'nın Almanya'ya yapmış olduğu baskıların Hitler rejiminin ortaya çıkmasına katkıda bulunduğunu söylemek,bu rejimi haklı çıkarmak demek değildir.

Bu durumda hukûk,târihin verilerini kullanır;ancak,bunun için kendisinden bağımsız olarak varolan bir târihyazımı gereklidir.Aksine,târihyazımı hukûk kavramlarını kullanmaz ve târih hukûkun yardımcı bir ögesi,bir alt dalı değildir.Dolayısıyla,kavram kargaşasından kurtulmak için yapılacak ilk iş,târihsel düşünce sistemini hukûksal düşünce sisteminden ayırmaktır.Başka bir deyişle,hukûksal endişelerden ve art düşüncelerden bağımsız bir târih yazmaktır.

Bunun için de bugünün değerlerini ve kavramlarını târihin çeşitli dönemlerine mâl etmekten kaçınmak gerekir.

Bu konuda da örnekler vermek mümkün;Roma uygarlığını köleci bir topluma dayandığı için kötülemek,Osmanlı târihinde Yeniçeri devşirme sistemine ya da padişahların kardeşlerini ortadan kaldırması olayına karşı rahatsızlık duymak gibi.

"Soykırım" anakronizm midir?

Soykırım tartışmasının bu biçimde bir anakronizm olduğunu söyleyebiliriz,ancak bizi burada ilgilendiren konunun algılanmasında daha önemli bir anakronizm vardır:Çok-uluslu devlet (imparatorluk) ve ulus-devlet kavramlarının birbirine karıştırılması ve birincisine,ikincisinin açısından bakılması.

Türk tarafı olaylara,özünde devlete karşı ihânet olarak algılanan bir isyâna karşı yapılan bir "tenkil" (bastırma) hareketi açısından bakmaktadır.Bu bakış Osmanlı'dan kopmaya çalışan tüm halkların hareketleri için de geçerlidir.1916 Arap isyânı da bir ihânettir;ondokuzuncu yüzyılda Balkan halklarının ayaklanmaları da öyledir.Oysa burada,evrensel anlamda târihsel bir süreç olan çok-uluslu imparatorluklardan ulus-devletlere geçiş sözkonusudur.Ondokuzuncu yüzyılda başlayan bu süreçte Avusturya-Macaristan ve Osmanlı imparatorlukları parçalanmış,Rus İmparatorluğu'nun parçalanması ise günümüzde hâlen sürmektedir.

Ermeni tarafına gelince,o da bu süreci göz ardı ederek olaylara ancak soyut ırkçı bir izâh getirmektedir.Bu görüşe göre,son tahlilde Türklerin Ermenileri ortadan kaldırması onların barbarlığından kaynaklanmaktadır;böylece sunulan nedenin oluşumunun kendisi ırkçı nitelik taşımaktadır.

Bu durumda,Ermeni sorununu Osmanlı İmparatorluğu'nun çözülmesinde yaşanan halklar mücâdelesinin en trajik safhası olarak tanımlayabiliriz.Ancak,bunun böyle olmasının nedenleri vardır ve bunlar araştırılmalıdır.Ben burada bu konuda bazı ipuçları vermeye çalışacağım.

Osmanlı İmparatorluğu bünyesindeki halkların ayaklanması ve bu ayaklanmanın başarıya ulaşarak ulus-devletlerin kurulması üç temel ögeye bağlı olmuştur:

1-Ayaklanmanın entelektüel ve operasyonel altyapısını hazırlayacak,yâni aydınlanma ve örgütlenmeyi yürütecek,zengin ve okumuş bir zümrenin varlığı.
2-Ayaklanmayı gerçekleştirecek ve ilerideki ulus-devletin nüvesini;oluşturacak kitlenin bir yörede yoğun bir biçimde bulunması.
3-Dış destek,yâni dönemin büyük güçlerinin desteği.

Ermeni sorununun temelinde ikinci öge,yâni bir yörede yoğun bir Ermeni çoğunluğunun olmaması yatmaktadır.Bunun diğer ögelere etkisi olmuştur:Özellikle İstanbul'da yaşayan zengin ve entelektüel Ermeni kitlesi başarılı olma olasılığı zayıf bu hareketin örgütlenmesini üstlenmemiş,örgütlenme yerel orta sınıflara bırakılmış ve onun için de radikalleşmiştir.Yerel çoğunluğun olmaması ayaklanmanın başarısını dış desteğe bağlı kılmıştır;oysa,aynı nedenler bu desteğin Birinci Dünyâ Savaşı'na kadar çekimser kalmasına neden olmuştur.Ayrıca Yunan,Sırp,hattâ Arap ayaklanması bu halkları İmparatorluğu savunan Osmanlı güçleri ile karşı karşıya getirmesine karşılık,Ermeni sorununda iki milliyetçiliğin Türk ve Ermeni milliyetçiliklerinin doğrudan çatışması sözkonusudur.Bunun bir nedeni,yukarıda belirttiğim gibi,aynı toprakların üstünde Ermeni,Kürt ve Türklerin yaşaması;ikinci nedeni ise,Ermeni hareketinin güçlendiği sırada Türk milliyetçiliğinin ortaya çıkması ve iki milliyetçiliğin birbirini beslemesidir.

"Tartışmalı" olaylar

1-Ermeni sorununun başlangıcı 1830'lu,1840'lı yıllarda Osmanlı hükûmeti tarafından Kürt aşiretlerinin toprağa yerleştirilmesi girişimlerindedir.Yerleşik düzene geçen Kürtlerin Ermeni köylerine yaptıkları baskılar huzursuzluk yaratmış ve ilk Ermeni direnişlerine ve örgütlenmelerine yol açmıştır.

2-1876 Bulgar ayaklanması,1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve 1878 Berlin Kongresi'nin Doğu vilâyetlerinde reformlar konusunda aldığı kararlar,Ermeni kuruluşları arasında Bulgaristan örneğinin kullanılabileceği fikrini uyandırmıştır.Yâni mutlak bir çoğunluğun bulunmadığı alanlarda ayaklanma hazırlamak,çevreye saldırarak tepkiyi üzerine çekmek ve bastırma hareketlerinden doğacak uluslararası kamuoyundan faydalanarak dış güçlerin müdâhalesini sağlamak.Ancak 1893-1894'te yapılan bu girişimler,dönemin uluslararası dengelerinden,özellikle de İngiliz-Rus ilişkilerinden dolayı bir müdâhaleye yol açmamış,merkezî hükûmetin özellikle Kürt Hamidiye Alayları aracılığıyla yürüttüğü bastırma hareketi tepkisiz kalmıştır.

3-Ondan sonraki önemli aşama Balkan Savaşları'yla başlar.Balkan Savaşları bir yandan Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasının işaretini verirken,öte yandan Türk milliyetçiliğinin doğmasına yol açar.1911 Trablusgarp Savaşı'nın Osmanlı'nın Afrika'daki tasfiyesini ifâde ettiği gibi,Balkan Savaşı da Avrupa'daki tasfiyesini ifâde etmektedir ve sıra Asya'daki topraklara gelmiştir.Bu algılama Ermeni sorununu yeniden harekete geçirir.Ancak Balkanlar'daki yenilginin ve Anadolu'ya akan göçmenlerin son derece önemli etkileri olmuştur.Osmanlı yönetimi,yâni bu bağlamda özellikle İttihat ve Terakki,Osmanlılık politikasının,bir başka deyişle çok-uluslu bir imparatorluğu ayakta tutma politikasının güdülemeyeceğini,Osmanlı'dan kopan ya da kopma eğiliminde olan diğer halklar gibi millî bir politika güdülmesi gerektiğini,güdülmezse topyekûn yok olma tehlikesi ile karşı karşıya gelindiğini düşünmektedir.Bundan böyle Osmanlı devlet yönetimi bir Türk millî politikasının hizmetinde olacaktır ve bu politika,bu târihten sonra Türk milletinin vatanı olarak algılanacak olan Anadolu üzerine yoğunlaşacaktır.

Öte yandan,1912'nin son aylarından başlayarak Osmanlı-Ermeni kuruluşları Doğu'daki altı vilâyette özerklik istemektedirler.Osmanlı İmparatorluğu'nun çözülmesi sürecinde,bu özerkliğin bağımsızlığa giden yolun ilk kademesi olacağı herkesin malûmudur.Rusya'nın baskısı ve dönemin altı büyük Avrupa devletinin katılımıyla özerklik projesi hazırlanıp Mart 1914'te Osmanlı hükûmetine kabul ettirilir.Bu projeye göre altı vilâyet birleştirilecek,Ermenilerin çoğunlukta olacağı bir vilâyet meclisi kurulacak ve valinin yanında yabancı müfettişler bulunacaktır.Norveçli Müfettiş Hoff ve yardımcısı Hollandalı Westenenk Ağustos 1914'ün başında Erzurum'a gelmişlerdi.

Dönüm noktası:Birinci Dünyâ Savaşı'nda Ermeni sorunu

Bu durumda,Birinci Dünyâ Savaşı'nın başlaması ve Osmanlı Devleti'nin savaşa katılması bu projeden kurtulmanın çaresi olarak görülmüştür.Ancak tehcir kararı ile noktalanacak süreç ne zaman başlamıştır?Olaylara hukûksal açıdan bakan anlayış "kasıt" arayışında olduğu için bu nokta çok tartışmalıdır.Oysa târih anlayışında anakronizmlere kaçmadan olayları ve süreçleri dikkatle incelemek gerekir.Teşkilât-ı Mahsusa'nın kurulması,Anadolu'nun gayrimüslim unsurlardan temizlenmesi projesinin başlangıcı olarak gösterilmektedir.Gerçekten de,Teşkilât-ı Mahsusa özellikle "iç düşmân"lara karşı kurulmuştur ve 1913'ten sonra Anadolu'daki gayrimüslim unsur İttihat ve Terakki'nin "iç düşmân" tanımını karşılamaktadır.Bununla birlikte,1913-1914'te genel bir etnik temizlik hareketinin düşünüldüğü pek inandırıcı değildir (Ege kıyılarında,özellikle Foça'da ve Doğu Trakya'da,Rum nüfusuna karşı yıldırma politikasına dayanan küçük çapta eylemler yapılmıştır.) Bunun nedenleri de,o târihlerde savaşın çıkıp çıkmayacağının,hangi târihte çıkacağının ve Osmanlı Devleti'nin hangi safta katılacağının belli olmamasıdır.Ayrıca savaşın çıktığı ilk aylarda,Avrupa da dâhil olmak üzere savaşın kısa süreceği ve bu târihte kaybeden tarafın barış isteyeceği kanaati yaygındı.Bu bağlamda,ancak uzun bir savaşın getirdiği tecrit koşulları içinde plânlanabilecek bir tehcir ve yok etme politikasının 1914'ün sonundan önce düşünülmüş olması ihtimâli azdır.Bununla birlikte,Bahaeddin Şakir ya da Dr. Nâzım gibi ittihat ve Terakki'nin bazı ideologları Anadolu'yu,"yabancı unsurlardan" kurtarma projeleri geliştirmiş olabilirler.

Burada da hukûksal anlayış "suç unsuru" oluşturacak belge arayışındadır.Böyle bir belgenin olmayışı ise,bir savunma ya da iddiaları çürütme anlayışı içinde algılanmaktadır.Oysa târihsel anlayış bu doğrultuda değildir.Sorumlu ya da suçlu kişi,bu sorumluluğu ya da suçu kanıtlayacak ya da aksine hafifletecek unsurlar aranılacak yerde,olayların akışı gerçeklere mümkün olduğu kadar yaklaşarak araştırılmalıdır.

Ağustos 1914'te Avrupa'da savaş başladığında,Osmanlı yönetimi seferberlik ilân eder:Eçmiadzin Ermeni Katolikos'u ile Kafkasya Çar Naibi Osmanlı Ermenilerine Rus saflarında savaşmak için çağrıda bulunurlar.Topyekûn seferberlik Osmanlı toplumu için yeni bir olaydır ve özellikle askerlik yapmaya alışmamış olan gayrimüslimler tarafından tepki ile karşılanır.1893-1894 olaylarından bu yana devlete karşı tepkilerini sürdüren Ermenilerin yoğun olduğu dağlık bölgelerde,Haçin,Zeytun ve Sasun'da askerden kaçanlar çevre dağlarına sığınırlar.Rus sınırına yakın olanların bir kısmı Daşnak yöneticilerinin yardımıyla da karşı tarafa kaçarlar ve Ruslar onlardan dört tane gönüllü tabur oluşturur.Bunlar,sayıları fazla olmamalarına rağmen öncü kuvvetler olarak önemli bir rol oynayacaklardır.Onların dışında bir hareket yoktur.Ermenilerin yoğun olduğu kırsal bölgelerde ve kentlerde de Ermeni partilerinin örgütlenmesine rağmen bir isyân hareketi görülmez;bunun da esas nedeni Rusların kolayca bu yöreleri işgâl edeceği inancıdır.

Kasım'da savaş başladığında Ruslar Osmanlı topraklarına önce dört Ermeni gönüllü taburunu sürerler.Bunlar özellikle sınıra yakın bulunan kendi köyleri çevresindeki Müslüman köylerine saldırırlar.Çoğu zaman da,seferber olmuş bu köylerin halkı askerden kaçarak kendi köylerini savunmaya gelirler.Bu durumda 1914-1915 kışında,Erzurum-Van arasındaki yöre oradaki Türk,Kürt ve Ermeni köylülerinin çatışma alanı hâline gelir.Sarıkamış Harekâtı'nın başlaması ile Rus ordusu ile birlikte Ermeni gönüllüler geri çekilince,baskılara dayanamayan Ermeni köylülerin önemli bir kısmı Van'a sığınır ve oradaki Ermeni nüfusu artar.

Sarıkamış Harekâtı'nın arifesinde Osmanlı ordusunun Kafkasya'yı istilâsından korkan Ruslar,İngiliz ve Fransızlardan,Osmanlı'ya karşı ikinci bir cephe açılmasını isterler,İngiliz Harbiye Bakanı Lord Kitchener,bunu,İngiliz himâyesi altında bir Arap krallığı kurulması için fırsat olarak görür ve ikinci cephenin İskenderun Körfezi'nde yapılacak bir çıkarma ile açılmasını önerir (Ocak 1915 başı.) Bu proje tartışılırken Kitchener,sözkonusu çıkarma esnasında Kilikya bölgesinin dağlık yörelerindeki asker kaçağı Ermenilerin beşinci kol vazifesi görebileceklerini düşünür ve Kahire'deki Intelligence Service'in adamlarına bu konuda talimât gönderir.Onlar da Kahire'deki Ermenilerin aracılığıyla Haçin ve Zeytun Ermenilerine mektuplar gönderirler.Mektuplar Osmanlı makâmlarının eline geçer ve bu durumdan aynı zamanda haberdar olan Maraş ve yöresinin Müslüman eşrafı da endişelenir;onlar için tehlike oluşturan Zeytun ve çevresindeki Ermenilerin oradan uzaklaştırılmasını isterler.Böylece,Şubat 1915'te,daha bu konuda genel bir karar alınmadan ve büyük olasılıkla bir politika oluşturulmadan yerel tehcirler başlar.Ancak,tehcir edilenlerin nereye gönderileceği bilinmemektedir.Bağdat hattı trenlerine bindirilerek Anadolu'nun içerisine Konya'ya doğru yola çıkarılırlar.

O arada Londra'da,Fransızların ve Donanma Bakanı Churchill'in itirâzıyla İskenderun çıkarmasından vazgeçilir ve Çanakkale Operasyonu kararlaştırılır.Sarıkamış Muharebesi'nde Osmanlı ordusunun yok olmasından sonra ise Ruslar karşı bir saldırıya hazırlanırlar,ancak başlarına aynı şeyin gelmemesi için baharı beklerler.Nisan ayında dört gönüllü Ermeni birliği Yerevan'da toplanmış ve o kış Anadolu'dan Kafkasya'ya kaçan Ermenilerden bir beşinci birlik kurulmuştur.Bunlara verilen vazife Van'a karşı yürümektir.Bu saldırıyı desteklemek için de Van'da yoğunlaşmış olan Ermeniler Nisan'ın ortasında ayaklanır.Ayaklanma haberleri İstanbul'a vardığında tehcir kararı alınır.

Van ayaklanması daha önce plânlanmış olan tehcirin bir bahânesi olarak algılanabilir.İstanbul yönetimi yakında patlayacak topyekûn bir Ermeni ayaklanması ile karşı karşıya kalabileceğini düşünmüş de olabilir.Çanakkale Savaşı'nın en kritik dönemlerinde olunması,Doğu'dan Rus saldırısının başlamış olması bir panik havası estirmiş ve "iç düşmân"a karşı önlem alınması gerektiği de düşünülmüş olabilir.

24 Nisan öncesi ve sonrası tartışılırken iki tarafın yöntemleri farklıdır.Ermeni tarafı 24 Nisan öncesine ancak "kasıt" arama amacıyla bakar;24 Nisan'ı getiren olaylardan ve özellikle 1912-1914 özerklik girişimlerinden söz etmez;ve 24 Nisan sonrasını tüm trajik ayrıntılarıyla göz önüne serer.Türk tarafı ise 24 Nisan sonrasını,bundan önceki olayların getirdiği kaçınılmaz sonuç olarak algıladığından kısa geçer ve Ermeni misillemelerinin yoğunlaştığı 1917'den sonrasına atlar.Ancak,bazen de 1915-1917 ile 1917-1921 arası eşzamanlı imiş gibi gösterilerek tüm olaylar karşılıklı bir çatışma ortamı içinde takdim edilir.

Oysa,târih anlatımında neden-sonuç ilişkilerinin ortaya serilmesi için,nedenler kadar sonuçlar da ayrıntılı bir biçimde anlatılmalıdır.Bu nedenle 24 Nisan sonrası olayları tüm ayrıntıları ve mekanizmaları ile anlatılmalıdır.Bunun için de bazı ipuçlarının verilmesi gerekir:

1-Sürgünler yalnız cephelere yakın bölgelerden değil,İstanbul ve İzmir dışında her yöreden yapılmıştır.
2-Sürgünlerin organizasyonu için ordu kullanılmamış,kısmen jandarma ve kısmen Teşkilât-ı Mahsusa'nın ve İttihat ve Terakki'nin örgütlediği yerel milis kuvvetleri kullanılmıştır.
3-Sürgünlerin yer değiştirme ya da yok etme amaçlı olup olmadığı ise tartışmanın odak noktasını oluşturur.Bu konuya giriş olarak,niyetin her aşamada ve her düzeyde aynı olmamış olabileceğini de düşünebiliriz.

Beckett sendromu

Burada Beckett sendromu diye adlandırabileceğimiz bir örnekten söz etmek isterim.İngiltere Kralı II. Henry,Canterbury Piskoposu Thomas Beckett'in muhalefetinden son derece rahatsız olup bir gün şövalyeleri ile yaptığı bir sohbette,"Beni bu adamdan kurtaracak kimse yok mu?" der.Şövalyelerden biri de gidip Beckett'i öldürür.Olaydan sonra Kral böyle bir şeyi kastetmediğini söyler ve şövalyeyi cezâlandırır.Bu olayın aynısı yirminci yüzyıl İtalyası'nda faşist dönemin başında cereyân etmiştir.Sosyalist milletvekili Mateotti'nin muhalefetinden yakınan Mussolini'nin taraftarları bir komplo kurarak Mateotti'yi ortadan kaldırmıştır.Yakın târihimizde Mustafa Suphi olayı da buna benzer.Mustafa Kemal,Kâzım Karabekir'den,Mustafa Suphi'nin Ankara'ya gönderilmemesini ister;Kâzım Karabekir,sınırdışı edilmek üzere Mustafa Suphi'yi Trabzon'a gönderir;oradakiler de onu ortadan kaldırmayı uygun görür.Böylece,Beckett sendromu fiilin niyeti aştığı bir süreç ya da niyetten fiile ve yukarıdan aşağıya doğru olgunlaşan bir süreç olarak ele alınabilir.

1914-1915 kışında yerleşen kanı bir vatanın iki talibi olamayacağı ve Ermenilerden kurtulmanın yolunun bulunması gereği,yâni "ya biz ya onlar" psikolojisidir.Bu "kurtulma"'nın yolları ise yerine ve koşullara göre uygulanmıştır.

Örneğin,olayların ayrıntısından anlaşıldığı kadarıyla,toplu öldürmeler özellikle cephelere yakın yörelerde olmuştur.Buralarda,yetişkin erkeklerin kaçıp düşmâna sığınacağından korkulduğu için,bunlar kafileler yola çıkarıldıktan sonra peyderpey elenmiştir.Orta ve Batı Anadolu'da ise bu yöntemlere daha az başvurulmuştur.

Sonuç itibâriyle,büyük bir olasılıkla hayatını kaybedenlerin çoğunluğu sıcaktan,soğuktan,açlıktan,hastalıktan ölmüştür.Ancak,bu bir yan etki ya da beklenmedik bir sonuç olarak görülmemelidir.Normal şartlarda kendisini ancak doyurabilen Anadolu'da erkek nüfusunun en büyük bölümünün seferber olduğu bir dönemde,milyonu aşan bir kitlenin yollara dökülmesinin böyle bir sonucu vereceği önceden belli idi;ve tehcir kararı alınır alınmaz,taşradaki Avusturya ve Alman konsolosları bunun böyle olacağını özellikle belirtmişlerdi.

Aynı biçimde,mobilitesi az olan geleneksel toplumlarda,zoraki bir yer değiştirmenin zayiatının çok yüksek olduğu biliniyor.1944'te vagonlara doldurulup Sibirya'ya sürülen Çeçen ve İnguşlarda,hiçbir toplu öldürme sözkonusu olmamasına rağmen,sürgün esnasında ve onu izleyen ilk yıllarda zayiat yüzde 40'ı bulmuştur.Bu durumda,örneğin,İzmit yöresinden kadını,çocuğu ve yaşlısı ile Suriye'nin çölündeki Deir ez-Zor'a yaya olarak götürülen toplumun yoldaki zayiatı anlaşılabilir.

Ayrıca,sürgün yolundaki olayları ve kayıpları anlamak için böyle olağanüstü durumlarda toplum psikolojisini ve tepkilerini yakından incelemek gerekir.Toplumun bir bölümü yönetimin korumasından yoksun kalınca;toplumun geri kalanının gözünde "mâlı helâl olunca";hattâ sürgün koşulları altında düzenli şuurlu bir birim olmaktan çıkınca;kısacası,insânlıktan çıkınca her türlü saldırıya açık olur.Böylece,giderek insânlıktan çıkmış olan bu kafileler yolda da giderek erir.Burada acımasızlık ve acıma birbirine karışır;bazen sebepsiz,artık insândan sayılmadığı için yok edilen kişilerin çocukları alınıp büyütülür.Bir yerden sonra,olayları tam anlamıyla kavramak için târihten toplumların şuuraltılarını inceleyen bilimlere geçmek gerekir.

Kaç kişi öldü?

Toplam kayıp sayısına gelince,benim şu ânda yapabildiğim tahmin 600-800.000 arasıdır.Bunu,1914'teki Ermeni nüfusunu 1,5 milyona yakın olarak hesaplamakla buluyorum.Ermeni kaynakları tarafından verilen 2,5 milyon nüfus açıkça abartılıdır;ancak,son dönem Osmanlı nüfus sayımının yayınlanmış rakamlarında bu nüfusu aşağı çekme girişimleri de olabilir.

Ermeni misillemelerine gelince:Bunlar büyük çapta 1915 yazında Rus ordularının Van gölü yöresini işgâl etmesiyle başlar,1916'da Van-Muş-Bitlis arasında ve Erzurum-Erzincan arasında devam eder.Son safhası ise 1917 sonu 1918 basında Rus ordularının çözülmesi ve Anadolu'yu boşaltması dönemindedir.Bu târihlerde Rus işgâl bölgesinden kaçamayan Müslüman nüfusun büyük kısmı öldürülmüştür.Bu dönemde o yörelerde bulunan yabancı gazeteciler oraların tümüyle boşalmış olduğunu yazarlar.

Çok genel çizgilerini vermeye çalıştığım târihten günümüze gelince:Bugün tartışma "soykırım" kavramı üzerine kilitleniyor.Oysa soykırım,özellikle günümüzde,dünyâ kamuoyundaki algılamalarıyla çok muğlak bir terim hâline gelmiştir,İkinci Dünyâ Savaşı'ndan sonra icât edilen ve 1948'de Birleşmiş Milletler tarafından tescil edilen "soykırım" terimi doğrudan Nazi Almanyası tarafından yürütülen Yahudi Soykırımı örneği üzerinde kurulmuştur.Bunun ise Ermeni olayları ile bir tutulamayacağı açıktır.Ancak,zamanla kavram genişletilmekte ve göreceleştirilmektedir.2 Ağustos 2001 târihinde Sırp general Radislav Krstić,Srebrenica da katledilen 7.500 kişinin sorumlusu olarak Uluslararası Cezâ Mahkemesi tarafından "soykırım" suçlamasıyla 46 yıl hapse mahkûm edilmiştir.Oysa Srebrenica olayı iç savaş kapsamında meydana gelen bir olaydır ve 1915 olayları ile karşılaştırmalara çok daha açıktır.Azerbaycan hükûmetinin 1993'te 600 küsûr kişinin ölümüne yol açan Khojaly katliâmının "soykırım" olarak kabul edilmesi talebi bu kavramdaki gelişmelerin başka bir örneğidir.

Bundan sonra neler yapılmalı?

Buradan,yukarıda ısrarla söylediğim gibi,hukûksal görüşlerle bir yere varmanın mümkün olmadığı anlaşılır.Yapılacak ilk şey,olayların hukûksal kaygılardan uzak,tam olarak târihinin yazılmasıdır.Ancak bunun bazı koşulları vardır.

1-Böyle bir târih bir kişi tarafından yazılamaz.Çünkü bu kişi ne kadar bilgili ve saygın olursa olsun,iyi niyetli ya da kötü niyetli eleştirilere dayanamayacak,en azından çabası boşa gidecektir.Bu işi,herkesin kendi yazdığı bölümünün ve çalışmanın tümünün sorumluluğunu alacak sekiz-on kişilik bir grup üstlenmelidir.

2-Bu târih,bir uzlaşmanın sonucu olmayacaktır;bu durumda da bir ortak Türk-Ermeni heyeti tarafından yazılmayacaktır.En doğru yol Türkiyeli târihçiler tarafından yazılmasıdır;çünkü buna katılan her yabancı "dost-düşmân" açısından değerlendirilecektir.

3-Böyle bir girişim tümüyle özel olmalıdır.Doğrudan ya da dolayısıyla hiçbir resmî kuruluşun katkısı,yardımı,ilgisi olmamalıdır.Hattâ buna bir fon bulunması bile gerekli değildir.Akademik çalışmalar genellikle ek fon olmadan yürütülür,yayınevlerinin verdiği telif haklarıyla yetinilir.

4-Bu çalışma hukûksal kaygılardan tümüyle arındırılmış olmalı,ne bir savcı iddianamesi ne de bir avukat savunması izlerini taşımalıdır.Amaç tüm gerçekleri en doğru biçimde göz önüne sermek,tüm sorunları tartışmaya açmaktır.Ancak bu şekilde bir amacı olabilir.Yoksa,binlerce suçlama ve savunma tipinde yazılmış kitâplara bir yenisi eklenmiş olacaktır.

5-Bu çalışmanın ilk amacı dünyâ kamuoyunu etkilemek hattâ aydınlatmak değil,Türkiye toplumunu kendi geçmişi ile barıştırmak olacaktır.Gerçek amacın ve doğru yolun,târihimizin karanlık sayfalarını unutmak değil,aksine öğrenmek,nedenleri ve sonuçlarıyla kavramak ve geçmişin yükünden kurtulup geleceğe yönelmek olduğunu anlatmaktır.Ancak bu amaca ulaştığı sürece böyle bir çalışma dünyâ kamuoyunda saygınlık kazanabilecektir.Onun için Türkçe yazılacak,Türkiye'de bir özel yayınevi tarafından yayınlanacak ve yabancı yayınevleri çeviri haklarını almak isterlerse alacaklardır.

Böyle bir çalışmanın hukûksal tartışmaya zararı olmaz.Özel bir girişim olacağı için resmî görüşleri bağlamaz,ancak resmî görüşler bu çalışmadan istedikleri zaman ve istedikleri ölçüde faydalanabilecekleri için onlara daha büyük bir manevra imkânı verir.Ve zamanla bu bilgilerin Türk ve yabancı kamuoyları tarafından benimsenmesiyle yol alınmış olur...

*Stefanos Yerasimos,Birinci Dünyâ Savaşı ve Ermeni sorunu,Toplumsal Tarih,Sayı:105,Eylül 2002,s.10-18.

Türküz haa,ona göre!/Yasemin Çongar*

Bir tür Türk'e çok dokunan şeyler var;benim anlayamadığım şeyler...

Geçen pazar,bizim evde Türkü,Amerikalısı,yarı öyle yarı böyle bir grup arkadaşla konuşup gülüşürken lâf bu şeylere geldi.

Şömine çıtır çıtır...Ellerimizde kahveler,tarçınlı sıcak şaraplar.Ufaklıklar,bahçede kar buz demeden yuvarlanıyorlar.Keyifli bir öğle vaktiydi yâni.Güle oynaya konuşup konuştuğunu unutuvermek için birebir.

Olmadı."Bir tür Türk" kurtçukları kafamda kımıl kımıl...

Anlayamadığım şeylerden biri,bir filmle ilgili.

Tom Hanks ile (konumuz gereği,bunu burada,altını çizerek mutlaka belirtmeliyim ki) "Rum kökenli" eşi Rita Wilson'ın yapımcılığını üstlendiği bir film bu.Küçük bütçesi,mütevâzı kadrosu ile hiç de kendisinden beklenmeyen çapta işler başardı:Amerika'da aylardır gösterimde;her gören pek bayılıyor;filmin devamının çekilmesi için hazırlıklar başladı bile.

Anlamışsınızdır;"My Big Fat Greek Wedding (Benim Büyük Şişko Rum Düğünüm)" filminden söz ediyorum.

Ben birkaç ay önce gördüm.Herkes gibi şurasında burasında kıkırdadım;çocukluğumdan aklıma takılmış bir enişte tabiri,bir anneanne kahkahası,bir Mustafa beyamca edâsı filan yakaladığım sahnelerde,herkesten biraz daha fazla kıkırdadım.

Basit bir film.Evin her yanına Yunan bayrakları asıp ön bahçesinde kuzu çeviren,Amerika'ya göçmüş ama göçerken de aklının yarısını eski memlekette bırakmış bir Rum ailesinin komiklikleri.Ancak kendisine gülebilenlerin yazıp oynayabileceği türden,onun ötesinde fazla derinliği olmayan,sıcak,uçucu bir film.Kafayı "cân düşmânı" Türklere takmış bir bunak nine de filmin komikliklerinden.

Anlayamadığım şeyler ise bu film ile,özel olarak da bunak ninenin Türk düşmânlığıyla ilgili olarak posta kutuma doluşan elektronik "meyiller"...

Aralarında,filmi,"Ah keşke görmez olaymış",bir görmüş ki,sonrasında geceler boyu ağlamış,"Bu çağda bu düşmânlık niyeymiş" türünden yazan ve hâlen Amerika'nın kaymak okullarında eğitim gören genç kızlarımız var..."Bakın Rum lobisi kendi propagandasını nasıl da içten içe yapıp Türk düşmânlığı yayıyor" diyebilen;işi gücü,evi barkı,hâli vakti yerinde,kellifelli Türk-Amerikalı beylerimiz var.Var da var.

Nasıl oluyor da oluyor,İngilizce bildiğine inandığım,"akıllı fikirli" olacağını düşündüğüm birileri çıkıp böyle basit bir filmi anlayamıyor,filmin ti'ye aldığı şeyleri Türklere hakaret sayıp ciddi ciddi rencide olabiliyor,öfkelenebiliyor,iki gözü iki çeşme ağlayabiliyor?

Nasıl bir tür Türklük bu?

Belki de,birkaç ay önce,Amerikan gazetelerindeki banka ilânlarında boy gösteren,sahibinin sevgilisi,harika köpekçiğin boynundaki tasmada "Turk" (İngilizcede özel bir isim ve aynı zamanda "Türk" anlamında) yazılı olmasının,Türk halkını rencide edeceğini ânında kavrayıveren,reklam sahibi şirkete hemen uyarı mektubu yazan ve bir güzel "özür" dileterek köpekçiğin kariyerine son verdirten atiklikteki,saygın bir Türk-Amerikalı hukûkçununkine paralel bir Türklük.

Oysa benim,galiba çok sayıda Türkün takdirini toplayan bu girişime de,kafam basmamıştı.Hattâ duyunca,pek bir "uzaylı" hissetmiştim kendimi.

Zirâ reklamları ilk gördüğümde,onlardan birine isim verme ayrıcalığını da tatmış bir karabaşsever olarak,"Turk" yazılı tasma bende tepki değil,sempati uyandırmıştı.İnsânın köpeğine ancak sevdiği,kendisine güzel şeyler çağrıştıran bir ismi vereceğindem emindim ya,hoşuma gitmişti."Vay siz nasıl bir köpeğe 'Türk' dersiniz k.poğulları" diye kabarmamıştım yâni.

Ha,bir de şu eşek meselesi var...

Daha önce de onlardan bahsetmiştim:ABD'nde,Demokratik Parti'nin simgesi eşek ile Cumhuriyetçi Parti'nin simgesi fil;kartona,tutkala,plastiğe bürünüp aylar boyu,rengarenk ve hepsi apayrı kişilikte heykelcikler hâlinde Washington'un dört yanını mesken tuttu.Büyükelçiliklerin olduğu,adı üstünde "Embassy Row" mahallesine de pek yayıldılar.Meselâ,Britanya Büyükelçiliği acar davranıp kapısının bir yanına fil,bir yanına eşek koydurttu ki iki partiye eşit mesafesini cümle âlem anlasın.

Ama,Allah akıl fikir versin,Washington Belediyesi bizim Türk Büyükelçiliği'nin önüne eşeğin birini getirip dikmesin mi?

Vay eşekler vay!

Neyse ki sonra anladılar hatalarını,eşeği karşı kaldırıma taşıyıp yerine kanatlı bir fil koydular ve pazar günü bize bu işi kıkır kıkır anlatan Türk-Amerikalı arkadaşımıza göre,bir tür Türkler de,rahat bir nefes aldı.

Doğrusu,gülüştük epey.Ne dersiniz,acaba damarımızı kesseler kırmızı beyaz akmayacak mı bizim?..

*Yasemin Çongar,Türküz haa,ona göre!,Milliyet Pazar,15 Aralık 2002,s.11.

https://www.milliyet.com.tr/pazar/turkuz-haa-ona-gore-5195220

Aklını soğanla yiyenler/Emre Aköz*

Herhangi bir konuyu,Türklerle tartışmak mümkün değildir.Çünkü analitik bir zihinleri yoktur.

Nesnel olmaları mümkün değildir.

İşin içine mutlaka zevkleri,duyguları,yerel kültürü katarlar.

Geçenlerde hararetle tartışılan "menemen yemeği soğanlı mı olur,soğansız mı?" olayında tam da buna şâhit olduk.Tartışma geldi "ben böyle severim"e dayandı.

Hâlbuki sevmek-sevmemek ayrı bir konu.Zevk meselesi.Peki olayın özü nedir?

Önünüze gelen yemeğe,menemen demeniz için,yumurta,domates,yeşilbiber ve yağ ile yapılmış olması yeterlidir.

"Efendim menemen soğanlı olur" iddiası saçmalıktır.Çünkü soğanlı da olur,peynirli veya sucuklu da olur.Ancak yemeğin temeli,esası,"olmazsa olmaz şekli" yukarıda anlattığım gibidir.Diğerleri çeşitlemedir.Yöre kültürüne veya zevke dayanır.Soğan,menemenin ayrılmaz parçası değildir.

Benim tercihim,eğer kahvaltıda yiyeceksem,menemeni soğansız yapmaktır.Erken kalkarım,sabahın köründe soğan yemek istemem.

Ama pastırmalı veya sucuklu olabilir.

Buna karşılık öğle yemeğinde soğanlı menemene bayılırım.Gâyet lezzetli olur.Denememiş olanlara tavsiye ederim.Ancak bunlar benim tercihimdir,zevkimdir.

Doğrusunun bu olduğunu asla iddia etmem.

Özetleyelim:

Menemenin esası,olmazsa olmazı soğansızdır.Tabiî aynı zamanda pastırmasızdır veya peynirsizdir.

Siz damak tadınıza göre,soğan veya başka malzemeler katabilirsiniz.

Hepsi pek lezzetlidir.

Not 1:Arşivde Osmanlı belgelerini okuyarak ciddi yemek târihi yazan çok az târihçimiz var.Menemen yemeğinin izini sürseler ne güzel olur.

Böylece öğrenebiliriz:Menemenin adı Menemen kasabasından mı geliyor?Köken olarak Rum yemeği mi? (Selanik'te Menemeni semti var meselâ.) Yoksa kelimenin aslı,bazılarının iddia ettiği gibi "melemen" mi?

Not 2:Kimine göre menemen köylü yemeğidir,dolayısıyla soğanlıdır.

Bu iddia doğru olamaz.Çünkü domatesin anavatanı Amerika...Önce Avrupa'ya ve 1700'lü yıllarda Osmanlı'ya geldi.Dolayısıyla Avrupa ile ilişkileri daha fazla olan Levantenlerin ve Rumların,dolayısıyla şehirlilerin yemeği olma ihtimâli çok daha yüksek.Bunların hepsi araştırmaya değer konulardır.

Not 3:Kültür Bakanlığı açıklama yaptı;yöresel yemek kültürlerine bakarak,"Soğanlı da olur,soğansız da" dedi.Kardeşim,onu biz de biliyoruz.

Sen kökenini saptayabiliyor musun;ondan haber ver...

*Emre Aköz,Aklını soğanla yiyenler,Sabah,8 Eylül 2018.

https://www.sabah.com.tr/yazarlar/cumartesi/akoz/2018/09/08/aklini-soganla-yiyenler

Bebek'teki sapık,Türk çıkmayaydı iyiydi.../Melih Altınok*

Dün [31 Mayıs 2022] Bebek Sahili'nde bir adam ve kadın güpegündüz s.ks yaparken kaydedilmişlerdi.

Görüntüleri elden ele yayan "yurttan sesler korosu" çok emindi...Ya Suriyeliydi bunlar ya da Afgan.

Yabancılar gelmeden önce Taksim'e kravatsız çıkmayan,trafikte centilmen,sokakta beyefendi,mutfakta aşçı Türk erkeği olacak değildi ya bu ayı!

Derken Emniyet bu kişileri yakaladıklarını açıklamasın mı?

Ne yazık ki sapık adam Türk'tü.

"Özgür K." isimli biri...Birkaç ay önce Bodrum'da da benzer bir sebepten gözaltına alınmış...Çocuk istismârından polise mukavemete kadar 21 ayrı suçtan sabıkası olan bir kriminal.

Kadının ismi ise aynı suçlardan sabıkalı "Carmen Maria T."

Peki sonra ne oldu?

Bu yalanı adıyla sanıyla yayan,turizm sezonu öncesi ülkedeki turistler de dâhil yabancıları,özellikle de "esmer" olanlarını hedef gösterenler "bir kuru pardon" dediler mi?

Deseler ne olacak?

Hayat pahalılığından,muhalefetin pompaladığı umutsuzluktan bunalan,"düşmânını" arayan kitlelere "ya tutarsa" diye çaldıkları yabancı düşmânlığı mayası tutuyor...

Çünkü her gün yalan banyosu yaptırılan insâncıklar artık doğrusuna yanlışına aldırmadan kendisini tatmin edeni "satın alıyor".

Sonra da Rize'de,Ümit Özdağ'ın tehcir vaadiyle kurduğu partisinin bir sempatizanı,silâhla biri Afgan işçiyi öldürüyor,ikisini yaralıyor...

Antep'te 70 yaşında,engelli bir kadın,f.huşa teşvik de dâhil dokuz ayrı suçtan kaydı bulunan bir insânsı tarafından "Suriyeli bir çocuk hırsızı sanılarak" tekme tokat dövülüyor...Diğerleri de kameraya alıyor.

Farkındayım,liberalinden solcusuna özgürlükçülükten herkesin sınıfta kaldığı pandemide olduğu gibi sığınmacılar meselesinde de popülist dalga çok güçlü.Ciddi ciddi "tehcir" teklif edenlere "sağduyu" diyen bile linç ediliyor.

Ama şimdi değilse ne zaman?

Siyâset ve medya çözüme değil kaosa çıkacak bu tehlikeli gidişata karşı "ilkesel" tavır almalı.

Târih affetmez.

(...)

*Melih Altınok,Bebek'teki sapık,Türk çıkmayaydı iyiydi...,Sabah,1 Haziran 2022.

https://www.sabah.com.tr/yazarlar/melihaltinok/2022/06/01/bebekteki-sapik-turk-cikmayaydi-iyiydi