24 Nisan ve aydınlarımız:İlber Ortaylı ve Heath Lowry/Prof. Dr. Taner Akçam*

İlber Ortaylı ve Heath Lowry örneklerinden hareketle 24 Nisan Ermeni Soykırımı ve aydınlar üzerine bir gözlemde bulunmak istiyorum.İkisi de yaşanmış "ufak bir anı".Bu anıların özellikle ülkemizde demokratik bir kültürün niçin kök salmadığı konusunda oldukça öğretici olduklarını düşünüyorum. Ortaylı ve tanışmamın hikâyesi

Ortaylı'nın beni pek sevmediği biliniyor.Hakkımda ileri geri konuşmaktan hiç geri durmadı.Bazı konuşmalarını YouTube [https://www.youtube.com/watch?v=F5WHekJnIrI] üzerinde bulmanız da mümkün.Ortak dostlarımıza,benim "Almanya tarafından Türkiye'ye özel görevli olarak gönderildiğimi" de söylermiş.Görevim ise "'Ermeni Soykırımı oldu' diyerek 'başka milletler de yaptı' argümanı ile Almanya üzerindeki psikoloji baskıyı azaltmak" imiş.

Bu iddiâ bir tek Ortaylı'ya âit değildi.Varlığından 1996 yılında haberdar olduğum,muhtemel istihbârât servislerince bir grup akademisyene gönderilen bir dosyada da benzeri iddiâlara yer veriliyordu.

Hikâyesi de şu:1977'de siyâsî mülteci olarak Almanya'ya kaçmıştım.Ve 17 yıllık sürgün hayâtından sonra 1993 yılında Türkiye'ye bir akademisyen olarak dönmüştüm.Hamburg'da çalıştığım Enstitü'nün mâlî desteği ile yakın dönem -1878-1925 yıllarını kapsayan- bir Dokümantasyon Merkezi kurmak istiyordum.O zamanın parası 10 bin mark üstünde bir para harcayarak,Alman Dışişleri Bakanlığı arşivlerinde konuya ilişkin malzemelerin hemen hemen tamamını satın almıştım.

Girişimim başarısızlıkla sonuçlandı.Rahmetli Zafer Toprak,Târih Vakfı bünyesinde projeyi yapmama engel oldu.Çünkü proje "Batı'nın bir oyunu" idi,(kendisi tarafından yüzüme söylenmiş sözdür.)Bilgi Üniversitesi ise yukarıda sözünü ettiğim dosya nedeniyle ürktü ve kurucularının kabul ettiği bir projeden "Akademik Konsey"in aldığı kararla vazgeçti.Bu Konsey'de adlarını burada anmak istemediğim,kendilerini "ilerici" sayan akademisyenler çoğunlukta idiler.Bunu da bir kenara not edelim.

Ortaylı ve İttihâtçılar

İlber Ortaylı ile bu dönemde tanıştım.Ankara Siyâsal Bilgiler Fakültesi'nde idi.Ziyâretine gittim ve projem için destek vermesini istedim.

Çok uzun konuştuk.Konuşma boyunca,İttihâtçılar için açtı ağzını yumdu gözünü.Söylemediği sözü bırakmadı."Kâtiller sürüsü idiler.Gözlerinin yaşına bakmadan Ermenileri imhâ etmişlerdi." Projem çok önemliydi.Mutlakâ yapmalıydım.Ama şu veyâ bu üniversite veyâ kurum peşinde koşmamalıydım.Oralarda bu belgeler kaybolabilirdi.Doğrudan Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'ne başvurmalı ve projeyi onlarla yapmalıydım.Hem kaybolmazlar hem de proje ciddîyet kazanırdı.Eğer istersem ilişki kurmada yardımcı olabilirdi.

O gün bugün aklımdaki sorudur.Acaba İlber Ortaylı,İttihâtçılar ve Ermenilerin imhâsı konusunda bana söylediklerini kamuoyu ile niye paylaşmadı ve paylaşsa ne olurdu?Cevâbı zor bir sorudur bu ama konu bir tek Ortaylı ile sınırlı değil. Heath Lowry

Vereceğim ikinci ilginç örnek Prof. Heath Lowry'dir.Lowry,24 Nisan konusunda "Türk tezleri"nin savunucusu ve "inkârcı" olarak bilinir.1990 yıllarında karıştığı bir skandal ve Amerikan Büyükelçisi Morgenthau hakkında yazdığı küçük bir kitâp onun bu üne kavuşmasına neden olmuştur.

Skandalın nedeni Lowry'nin 1990 yılında,dönemin Türkiye Washington Büyükelçisi Nuzhet Kandemir'e "Ermeni Soykırımı iddiâlarına karşı yapılması gerekenler" konusunda bir tavsiye mektûbu yazmasıdır.Büyükelçi Kandemir,Lowry'nin bu mektûbunu yanlışlıkla "Nazi Doktorları" adlı önemli kitâbın yazarı Robert Jay Lifton'a gönderir.Ve Lifton bu mektûbu,iki diğer akademisyen arkadaşı ile birlikte kamuoyu ile paylaşır.Mesele Lowry aleyhine imzâ kampanyalarının konusu olur.Lowry,daha sonra yaptığını "aptalca bir hatâ" olarak tanımlayacaktır ama iş işten geçmiştir.

Lowry'nin "inkârcı" unvânını kazanmasının ikinci nedeni,"Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsünün Perde Arkası" adlı küçük bir broşür yazmasıydı.1913-1916 yıllarında İstanbul'da görev yapan Morgenthau'nun anıları çok önemliydi ve yakın zamanlara kadar Ermeni Soykırımı tezlerini kanıtlamanın en baş eserlerinden birisi sayılırdı.Lowry,çalışmasında işte bu "ünlü" kitâbın baştan sona düpedüz yalanlar ve yarı gerçeklerle dolu olduğunu iddiâ ediyordu.

Bu kadar giriş,zannederim benim Heath Lowry hikâyem için yeteri kadar arka plân bilgisi vermiştir. Lowry ile karşılaşma

1993 yılında Türkiye'ye döndüğümde,bir arkadaşım Heath Lowry'nin benimle tanışmak istediğini söyledi."Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu" kitâbım yeni çıkmıştı.Lowry arkadaşıma,"eğer bir Türk böyle bir kitâp yazdıysa bu işin rengi değişir",demiş ve beni tanımak istemişti.

Şimdi yerinde duruyor mu bilmiyorum,İstiklâl'de Tünel'e yakın ISIS Kitâbevi vardı.Onun önünde buluştuk.Çok uzun ve güzel bir sohbet yaptığımızı hâtırlıyorum.Aklımda kalan,kitâbım hakkındaki olumlu sözleri ve bir de başından geçen bir olayı anlatması idi.

Hangi kuruma yapmıştı tam hâtırlamıyorum ama bir resmî kuruma,Ermeni Soykırımı iddiâlarına karşı,1915 yılı Van ve civârı olayları ile ilgili bir belgesel yapılmasını önermiş.O dönemde Ermeni gönüllü birliklerinin,Ruslarla birlikte Kürtlere katliâm yaptıkları bilinen bir konu idi.Sonuçta kendisinin de katıldığı bu proje hayâta geçmiş ama yetkililer bu belgeseli hiçbir zaman yayınlamamışlar.Nedenini,gülerek söyledi:Kürtler,Kürtçe konuşuyorlardı! Talat Paşa'nın telgrafı

Daha sonra,1995 idi gâlibâ,Heath Lowry ile Bursa'da bir konferansta biraraya geldik.Merdiven üstü bir yerde konuştuğumuzu hatırlıyorum."Devlet Arşivleri bir kitâp çıkartmış,gördün mü?" diye sordu.Haberim yoktu."Ermeni meselesine ilişkin arşiv belgelerini yayınlamışlar.Mutlakâ bak",dedi.Sonra konuyu anlattı."Talat Paşa'nın bir telgrafını yayınlamışlar.Kendi bildikleri dalı kesmişler.Aptal bunlar.Telgraf 'Ermenilere yapılanları diğer Hristiyanlara yapmayın',diyor." Lowry'e göre bu telgraf "Soykırım iddiâları konusunu" esâs olarak kapatmıştı.

Doktora tezim kitâp olarak çıkmak üzereydi.Bunu haber verince,"belgeyi bul ve mutlakâ kullan,çok önemli",dedi.Çünkü devlet,Ermenilere yönelik katliâmın plânlı bir imhâ olduğunu kendisi kabul ediyor ve belgesini yayınlıyordu.

Hemen kitâbı edindim.Ve alanımızda "meşhûr" ettiğim telgrafı buldum.Telgraf 12 Temmuz 1915 târihli idi ve Diyarbakır Valisi Reşid'e gönderilmişti.Talat bu telgrafta,İstanbul'a "Ermenilerden ve diğer Hristiyan ahâlîden 700 kişinin geceleri şehirden hârice çıkarılarak koyun gibi boğazlatıldığı" haberlerinin geldiğini söylüyor ve durdurulmasını istiyordu.Çünkü,"Ermeniler hakkında kararlaştırılan inzibâtî ve siyâsî tedbirlerin diğer Hristiyanlara uygulanması kesinlikle câiz değil"di.

Özetle,"size Ermenileri kesin dedik,tüm Hristiyanları kesin demedik" diyen bir telgrafın Devlet Arşivleri tarafından yayınlanması gerçekten büyük bir olaydı ve telgrafı,kitâbın önsözünde önemli bir yer ayırarak yayınladım.

Ortaylı ve Lowry örneklerinde yaşadıklarım "aykırı ve tesâdüf" değildi.1997 yılında Mersin'de katıldığım büyük bir konferansta da benzeri gözlemlerim oldu.Resmî konuşmalarında veyâ tebliğlerinde Ermeni Soykırımı'nın olmadığını söyleyen akademisyenler,toplantı aralarında veyâ akşamları özel sohbetlerde,tüm çıplaklığı ile imhâlardan söz ediyorlar ve kendi bölgelerinde yaşadıklarını,yaşlılardan duyduklarını anlatıyorlardı.

Hep aklımdaki sorudur:Ortaylı,Lowry ve diğer akademisyenler,kendi bildiklerini açık ve temiz bir biçimde kamuoyu ile niye paylaşmadılar?Üstelik o yıllarda,riskli ve tehlikeli olan Kürt meselesi konusunda konuşmaktı,Ermeni meselesi değil.Ermeni Soykırımı üzerine konuşmayı yasaklayan bir cezâ mâddesi bile yoktu orta yerde...

Gerçekten çok önemli bir sorudur:Aydınlar ve akademisyenler konu hakkında dürüst davransalardı bu günlerde 24 Nisan'larda neler konuşuyor olacaktık?.. *Prof. Dr. Taner Akçam,24 Nisan ve aydınlarımız:İlber Ortaylı ve Heath Lowry,Medyascope,29 Nisan 2026. https://medyascope.tv/2026/04/29/24-nisan-ve-aydinlarimiz/