Soykırıma karşı ayağa kalkan teolog:Johannes Lepsius/Dr. Roy Knocke*

Ermeni Soykırımı'na dâir belgeleri Alman politikacılara ulaştıran ilk kişi olan Alman teolog Johannes Lepsius ve çalışmalarını,Lepsiushaus'un direktörü Dr. Roy Knocke anlattı. "Osmanlı İmparatorluğu'nun başlıca askerî müttefiki olan Alman İmparatorluğu da bu operasyonlarda yer almıştır.Başından beri Alman İmparatorluğu'nun hem siyâsî hem de askerî liderliği Ermenilere yapılan zulüm ve katliâmlardan haberdardı.Protestan ilâhiyâtçı Dr. Johannes Lepsius,Temmuz/Ağustos 1915'te İstanbul'da yaptığı araştırmanın sonuçlarını 5 Ekim 1915'te Alman Reichstag'ına sunduğunda,konu Alman İmparatorluk hükûmeti tarafından sansür altına alındı.1916'da doğrudan Reichstag üyelerine gönderdiği 'Türkiye'deki Ermeni Halkının Durumu Hakkında Rapor' da Alman askerî sansürü tarafından yasaklanmış,el konulmuş ve ancak 1919'da Birinci Dünyâ Savaşı sona erdikten sonra parlamento üyelerine teslim edilmiştir."
2 Haziran 2016'da Alman Parlamentosu,Ermeni Soykırımı'nı kabul eden tasarıyı yukarıdaki sözlerle onaylarken,Johannes Lepsius sayesinde herkesin her şeyi bildiğini ancak bir şey yapmadığını kabul ediyordu.Lepsius'un yüz yıl önce duyurmaya çalıştığı sesi,ancak yüz yıl sonra duyulabilmişti. Ermeni Soykırımı'na müdâhale edilmesi için Alman politikacılara kanıtlarla raporlar gönderen ve Soykırım'a karşı sesini yükseltmeye çalışan ilk kişi olan teolog Lepsius'un mirâsını koruyan Lepsiushaus'un direktörü Dr. Roy Knocke ile 110. yıla yaklaşırken,Lepsius'un hem politik hem insânî tavrını konuştuk. -Lepsius kimdir ve Ermeniler,Türkiye,Almanya ve Ermeni Soykırımı için önemi nedir? Dr. Johannes Lepsius,Alman bir teolog ve bir hayırseverdi.Ermenilerle ilişkileri de,Ermeni Katliâmları sırasında başladı.Ermeni Katliâmları'nı duyduğunda ilk başta inanmamıştı.Çünkü Osmanlı İmparatorluğu'nda geziler yapmış,iki sene Kudüs'te yaşamıştı ve Osmanlı'yı az-çok tanıyordu."Osmanlı bunu yapamaz" demişti.Sonra 1800'lerin sonunda durumu görmeye İstanbul'a geldi.Bir tür araştırmacı-gazeteci gibi.Sonra katliâm bölgelerine gitti,kanıtlar topladı,hayâtta kalanlarla konuştu ve en sonunda inandı.Lepsius artık bir tanıktı ve olan bir katliâmdı.Sonra Alman İmparatorluğu'na döndü ve bir kitâp yazdı.300 sayfalık "Ermenistan ve Avrupa".Bu kitâp,Ermeni Katliâmları'nın ilk zamanlarını anlatan ilk belgeydi.
Bu kitâp her şeyi anlatıyordu.İngilizce'ye,Fransızca'ya,Rusça'ya çevrildi.Kitâpla beraber Lepsius da Alman İmparatorluğu'nda Ermeni Soykırımı hakkında bilgisine ilk başvurulacak kişi oldu.Sonrasında Ermeni Kırımı ve olan bitenle ilgili yayınlar yaptı.Ayrıca Ermenileri korumak ve güvenli yerlere alabilmek için,Osmanlı'da bir yardım topluluğu oluşturdu.
Yâni iki ayak vardı.Birincisi bugün politik aktivizm dediğimiz ayak,katliâmlara ilişkin kamuoyunda ses yükseltmek,ikinci olarak da insânî yardım ayağı.Bu başlangıçtı.Sonrasında yâni Birinci Dünyâ Savaşı sırasında Lepsius,Ermenilerin sürüldüğüne dâir dedikodular duyuyordu ancak sansür zamanıydı ve bilgi alabilmek pek kolay değildi.İstanbul'a geldi ve Enver Paşa ile görüştü.Lepsius bir şekilde bir anlaşma yapabileceğini düşünüyordu.Enver Paşa kabul etmedi,"Biz bu hâinlerle işimizi kendimiz halletmeliyiz" dedi.Lepsius o zaman anladı:Bu,şimdi soykırım dediğimiz şeydi ama o zaman bunu anlatacak bir sözcük yoktu.Ve soykırım için Almanca bir kelime kullandı;Völkermord.Bu Almanca kelime tam anlamıyla soykırım demekti.Tüm bir halkın öldürülmesini kapsayan bu kelimeyi kullanmasının sebebi de,sanırım Enver Paşa ile yaptığı konuşmada bütün bir halkın öldürüleceğini anlamış olmasıydı.Akabinde Lepsius,Sofya ve sonrasında Alman İmparatorluğu'na gitti.Sofya'da sürgün belgelerini edindi.Sonra Postdam'a geldi ve 1915'te bir kitâp daha yazdı.İsmi "Türkiye'deki Ermenilerin Durumu Hakkında Rapor"du.Bunlar Soykırım'ın ilk belgeleriydi.Bu kitâpta vilâyetleri,illeri,istatistikleri,hikâyeleri,sürgünü,ölümleri anlattı.Jön Türkler'in azınlıklara dâir milliyetçi tutumlarını da. -Bu ikinci kitâp,ciddî bir sansüre uğradı.Çünkü Alman İmparatorluğu,Osmanlı İmparatorluğu'nun müttefikiydi...

Her yere göndermeye çalıştı ama ciddî sansür vardı.Ayrıca kitâp da basılmadı,Lepsius kendi bastırdı.Alman İmparatorluğu'ndaki bazı insânlara göre zâten bir hâindi.Kitâbı 20 bin kopya bastırdı ve gazetelere,kiliselere,Alman Parlamentosu'ndaki isimlere gönderdi.

-Alman Parlamentosu nasıl tepki verdi ya da veremedi?

Bir işe yaramadı diyebiliriz.Parlamento'daki bir parlamenter arkadaşı sayesinde kısa bir tartışma yapıldı.Arkadaşı,Meclis'e,Lepsius'un söylediklerinin doğru olup olmadığını sordu.Alman hükûmeti,"Cevâp veremeyiz çünkü savaştayız ve bu belgeler gizli,Osmanlı ile askerî işbirliğimiz var" dedi.Aslında Alman hükûmeti de Haziran-Temmuz 1915'ten beri biliyordu durumu.Çünkü Osmanlı İmparatorluğu'nun her yerinde Alman diplomatlar,çalışanlar var.Ama bir şey yapmak istemiyorlardı.Çünkü müttefiklik vardı ve umursamıyorlardı.Lepsius'a dönersek,Soykırım hakkında sessiz kalmanın bir ahlâkî felâket olduğunu anladı.Yâni savaş bitecekti ve Almanya suç ortağı olacaktı.Soykırım'ın sesini bastırırsanız sonuçlarını yaşarsınız.Kitâbını da 1916'da yasakladılar.Almanya târihinin bir kısmı... -Bununla ne demek istiyorsunuz?

İkinci Dünyâ Savaşı,Nazi rejimi vs...Lepsius yol gösterici gibi.Lepsius cesâret gösterip ayağa kalkan biri.Hükûmetlere karşı,"Hayır ben bu yoldan gitmeyeceğim" diyen biri."Bu yol yanlış".Bence en önemlisi bu.

-2016'da Alman Parlamentosu,Ermeni Soykırımı'nı tanıdı ve orada Lepsius'u andı.Üzerinden on yıl geçti,Lepsius'un enstitüsünde ya da genel olarak insânlar üzerinde ne gibi bir değişiklik yaptı bu tanıma?

Soykırım'ın kabulü,bir gelişmeydi.Ama Alman hükûmetinin Ermeni Soykırımı konusundaki araştırmalar için büyük bir atılımı oldu dersek yalan olur.

-En azından Lepsius,sesini Alman Meclisi'ne duyurabildi diyebilir miyiz?

Belki yüz yıl sonra ama evet sesini duyurdu.

-Bu yıl Ermeni Soykırımı'nın 110. yılı.Enstitünüzün bir plânı var mı?

Lepsiushaus,bir eğitim ve araştırma merkezi.Merkez,Lepsius'un ailesiyle yaşadığı,Postdam'daki ev.Biz akademik araştırmalar ve eğitim üzerine çalışıyoruz.Akademik araştırma olarak,Lepsius'un en önemli işi olan Ermeni sorunu hakkındaki işlerini modern bir yorumla yayınlıyoruz.Ayrıca devam eden bir projemiz daha var:Alman misyonerlerin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki insânî yardım konusundaki rolü üzerine çalışıyoruz.Çünkü çok farklı bakış açılarıyla çalışmış birçok kişi var.Geçen Aralık [2024]'ta bir kitâp çıkardık,ayrıca bir de gezici sergi yaptık.
Eğitim ise kamusal etkinlikler oluyor.Lepsiushaus'da bir sergi var,Lepsius'un çalışmalarını ve Ermeni Soykırımı'nı anlatıyor.Ayrıca yeni olarak,okullarda Soykırım eğitimi veriyoruz,bu eğitimler için de metaryaller geliştiriyoruz. "Herkes biliyor,kimse müdâhale etmiyor"

-Şiddet,katliâm,kırım,soykırım...Kimse geçmişten bir şey öğrenmiyor gâlibâ.Meselâ şu ân Karabağ [Artsakh]'da ve Gazze'de yaşanan "soykırım benzeri şiddeti" nasıl yorumluyorsunuz?Geçmişte yaşanan şiddetle ilişkisi nedir sizce?

Neden geçmişten öğrenmiyoruz,bu târihin büyük sorusu.Târihçi olarak bizler,geçmişle çalışırız.Hegel,Minerva'nın akşam uçmaya başladığını söyler.Benzerlikler var tabiî.Ermeni Soykırımı'nı da,Karabağ [Artsakh]'da olanları da herkes biliyor.Ancak kimse bir şey yapmıyor.Yâni beni rahatsız eden Karabağ[Artsakh]lı insânların kaderi değil,kimsenin müdâhale etmemesi.Ermeni Soykırımı ile Karabağ [Artsakh] arasındaki en belirgin özellik buydu.Herkes biliyordu ama kimse müdâhale etmedi.

-Peki Gazze?

Orada da soykırımvari bir şiddet yaşanıyor.Benzerliğe bakınca,Filistinlilerin hiç ülkesi olmadı,Ermenilerin de öyle.Tabiî Ermenistan Cumhuriyeti var ama bir his olarak diyorum.Bu bir benzerlik.Ayrıca,7 Ekim [2023]'de evet bir saldırı vardı,tabiî ki bir reaksiyon oldu,bunu anlayabiliyorum ama sivillere karşı girişilen kıyımın seviyesini anlayamıyorum.Hukûkçu değilim,hukûken bunun ismini koyamam ama târihçi olarak bunun soykırımvari bir şiddet olduğunu söyleyebilirim.Aynı zamanda İsrail hükûmetinin kullandığı nefret dili,nefret söylemi de soykırımvari şiddete girer.Çünkü soykırım bir eylem ya da hareket değil,bir süreçtir.Yâni soykırıma bir ânlık bir eylem olarak değil,süreç olarak bakmak gerek.Karabağ [Artsakh]'a bakınca da bunu görürsünüz,Azeri propagandası hâlâ devam ediyor meselâ.Karabağ [Artsakh]'ın kültürel mirâsını susturuyorlar.Sanırım bütün Minervalar yerine konduktan sonra târihçiler son sözlerini söyleyebilirler... *Dr. Roy Knocke,Soykırıma karşı ayağa kalkan teolog:Johannes Lepsius,Röportaj:Nazan Özcan,Agos,14 Mart 2025. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/32129/soykirima-karsi-ayaga-kalkan-teolog-johannes-lepsius