Murad'ın Serüveni*

Aralık 1914'te Murad,doğum yeri olan Govdun Köyü'nde huzur içinde çalışıyormuş.Sonra vilayet merkezi olan Sivas kentinde bazı sorunların belirdiğini haber almış.Aceleyle oraya gitmiş ve Ermenilerin panik içinde olduğunu görmüş.Askerlik yaşındaki tüm Ermeniler ve önde gelen Ermeni işadamları,Türk askerleri için yapılan ekmeklere Ermeni fırıncılar tarafından zehir konulduğu bahanesiyle hapse atılmıştı.Kentteki Ermeni doktorlar komutana giderek bu rezaleti protesto etmiş ve suçlamanın yalan olduğunu kanıtlamak istemişler.Valiyle arası iyi olmayan komutan birkaç ekmek getirilmesini emretmiş,doktorlar da onun önünde bunları yemiş ve hiçbirine bir şey olmamış.Bunun üzerine komutan tutukluların serbest bırakılmasını emretmiş.Ancak,olaylar sürekli olarak daha kötüye gitmiş,zulüm artmış ve sonuçta çevre köylere de yayılmış.

Murad,bir grup cesur Ermeni'yle birlikte Osmanlı hükümeti'nin zulmüne birkaç ay direnmiş ve sonunda dağlara sığınmak zorunda kalmış.Mart 1915'te,Murad ve çetesini yakalamak üzere Türk askerleri gönderilmiş ancak yenilip püskürtülmüşler.Ermeniler sürekli gerilla savaşıyla dağlarda mücadelelerini sürdürmüşler.Hükümet öylesine çileden çıkmış ki Murad'ın başına ödül koymuş.

Murad,çetenin yaşadığı zorluklar ve yoksunluklar sonucu tifüse yakalanmış ve yoldaşları,yakalanmasın diye onu karla kaplı dağların birinden diğerine ve mağaradan mağaraya taşımak zorunda kalmışlar.Saçar Dağı'nda Murad ve yoldaşları üçyüz Türk süvarisi tarafından çevrilmiş,ancak Hantzart'taki bir Ermeni köyüne kaçmayı başarmışlar.Köylüler Murad'a bakmış ve "burada kal" demişler "seni korumak için yüzlercemiz ölümü göze alır".Murad onları tehlikeye atmak istememiş.Türk süvarilerinin yaklaştığını duyunca yoldaşlarından onu dağlara taşımalarını istemiş.

Mayıs'ın ılık havalarında Murad düzelmeye başlamış.Bir grup Türk süvarisi yeniden bu ufak Ermeni savaşçıları grubunu aramaya çıkmış.Murad ve yedi adamı Türklere ateş açmış ve birkaç tanesini yaralamış.Türkler hızla geri çekilmiş ancak kısa bir süre sonra destek alarak geri dönmüşler.Ermeniler bunları geri çekilmek zorunda bırakmışlar.Ardından Murad dağdan inmiş ve birkaç gün ormanlarda ve vadilerde yol almış.

Ermenilerin olağanüstü yiğitliği nedeniyle,Murad'ın binlerce adamı olduğu söylentisi yayılmış.Sivas valisi ne pahasına olursa olsun onu yakalamaya kararlıymış.Teluk-Hayna denen bir yerde yüz Türk piyadesi Murad'ın sekiz kişilik ordusunun üzerine gelmiş ancak Murad cephanesini harcamamaya karar vermiş ve geri çekilmiş.Tecer yakınlarında bir Türk alayı,yedi topla sözde Ermeni ordusuyla savaşmak üzere ilerlemiş,ancak Ermeniler yine sağduyularını kullanmışlar.Murad'ın adamları başlangıçta iyi silahlanmış ve öldürdükleri aldıklarıyla sürekli olarak cephane depolarını doldurmuşlar.Sık sık öldürdükleri Kürtlerin ve Türklerin üzerinde Ermeni kadınlarına ait mücevherler ve başka ziynet eşyaları bulmuşlar.Murad'ta hala bu mücevherlerden bir miktar var.

Türklerle sayısız muzaffer çarpışma ve çatışmadan sonra,Murad 1915 yılının sonbaharında Samsun'a doğru yönelmiş.Çetesi yedi Ermeni ve üç Rum'la büyümüş.Samsun'dan pek uzakta olmayan Çamalan Köyü'ne ulaştıklarında,Konstantin isimli önde gelen bir Rum tarafından karşılanmışlar.Türkler Konstantin'in sahip olduğu tüm tekneleri yakıp yıkmış,ayrıca başka zulümlere de uğramış.Türklere direnerek evinde onsekiz isyancıyı toplamış ve onları savunmuş.Bir gün üçyüz Türk askeri Rum'un evini sarmış ve ateş açmış.Kuşatma altındakiler kendilerini öylesine iyi savunmuş ki düşman eve yanaşamamış.Her yeni saldırı başarıyla püskürtülmüş ve Türklerin çoğu öldürülmüş.Geceleyin,kuşatma kaldırılmış ve düşman geri çekilmiş.Murad ve yoldaşları,Konstantin ve ailesiyle birlikte müstahkem yerlerini tahliye ederek Samsun'a doğru yollarına devam etmişler.

Grup sonunda Karadeniz yakınındaki Hoca Dağı ormanlarına ulaşmış.Burada saklanmaya devam ederken,bölgeyi araştırmak ve bir kaçma yolu bulmak üzere keşif kolları göndermişler.Yiyecek ve cephane stoklarını tamamlayan cesur savaşçılar,bir gece hızla deniz kıyısına inmişler.Burada,demir atmış bir yelkenli bulmuşlar ve beş kişilik Türk mürettebatla birlikte yelkenliyi ele geçirmişler.Malzemelerini yüklemişler ve yelken açmışlar.Türk mürettebatı da yelkenlide çalıştırmak üzere yanlarında götürmüşler.

Karadeniz'de sekiz gün ve geceden sonra suları tükenmiş ve ekmeklerini deniz suyuyla yapmak zorunda kalmışlar.Bu arada korkunç bir susuzluk çekiyorlarmış.Yelkenli Samsun ve Giresun'u geçmiş,Rize'ye yaklaşmış.Rusya sahiline henüz üç ya da dört saat uzaklıktayken Türklere ait iki hücumbotun onları aradığını görmüşler.Türkler Murad'ın kaçtığını öğrenmiş ve onu denizde yakalamak için bir kuvvet göndermiş.Türkler isyancılara ateş açmış.Ermenilerin keskin nişancıları da buna etkili bir yanıt vermiş.Birçok asker öldürüldükten sonra hücumbotlar geri dönmüş.Murad'ın grubundan cesur Yegho öldürülmüş ve Rumlardan biri yaralanmış.

Kuvvetli bir fırtına çıkmış ve batıl inançlı Türk denizciler,Yegho'nun cesedinin denize atılması için yalvarmışlar,çünkü cesedin orada kalması halinde geminin parçalanacağından korkuyorlarmış.Yelkenli sonunda Batum'a ulaşmış ve grup sağ salim Rusya topraklarına ayak basmış.Murad Yegho'yu gömmüş ve sonra Tiflis'e giderek diğer Ermeni gönüllülerine katılmış.

*Murad Khirimian:(1874-1918)

**1 Mart 1916 tarihinde New York "The New Armenia" gazetesine "S.H.S." tarafından aktarılmıştır.

-------------------------------------------------------------------------------------

***Küçük Asya'da Ermeni katliamının iğrenç ayrıntıları üzerindeki perde,iyi bilinen bir savaşçı,Sivas bölgesindeki Ermenilerin önderi,Sivaslı Murad tarafından bir kez daha kaldırıldı.Sivas'ın yirmi mil kadar güneybatısında bulunan Şarkışla'dan başlayarak,küçük bir kuvvetle Sivas'ın altmış mil kadar güneydoğusunda bulunan Divriği'ye doğru ilerledi.Düzenli Türk birlikleriyle giriştiği pek çok çarpışmadan sonra Sivas'ın kuzeydoğusundaki Yıldız Dağı'na yerleşti.Burada büyük bir düşman gücü tarafından kuşatıldı ve sekiz gün boyunca umutsuz bir savaş sürdürdü.Bu eşitsiz savaşta yoldaşlarının çoğu öldü.Ancak kendisi Türk hatlarını yarmayı ve Samsun yakınlarında bir sahile ulaşmayı başardı.Burada,bazı Türk gemicilerini Batum yönüne yelken açmaya zorladı.Yolculuk sırasında yelkenlisi Türk hücumbotları tarafından kovalandı ve üzerlerine ateş açıldı.Bu çarpışmada yoldaşlarından biri vurularak öldürüldü.Sivas Vilayeti'nde,Harput'un bazı bölgelerinde ve Batı Dersim'de yaratılan dehşet dalgasını biraz daha aydınlatmak için Murad şimdi burada.

Yaklaşık yirmi yıldır Murad (şu anki gönüllü birliklerini örgütleyen Andranik'in silah arkadaşlarından biri) bir savaş önderi olarak Ermeni hareketinin ön sıralarında yer almaktadır ve geçen Mart ayından beri verdiği mücadelenin biçim ve koşulları ile artık sona ermiş olan Rusya'ya kaçma serüveninin öyküsü ciltler doldurabilir.Murad dış dünyaya,Sivas bölgesinde yaşayan 160.000 Ermeni'den şimdi ya da daha doğrusu bir ay önce,oralardan ayrıldığı sıralarda 10.000 kişinin kaldığını,bunların da ya hapishanelerde ve işçi taburlarında çalışan yararlı birer zanaatkar oldukları için tutulan ya da evlerinde bırakılan çok yaşlı kişiler olduğunu anlatmaya geldi.Geriye kalan 150.000 can,ya doğrudan katledildi ya da Fırat'ın doğu kıyısı ile kuzey Mezopotamya arasında kalan alana sürüldü.

Murad'ın bana anlattığı öykü,egemen güçler tarafından dikkatle örgütlenen bu katliamları ve ayrıntı bir biçimde yürütülen acımasız girişimleri bir kez daha açığa çıkarmaktadır.Felaketin gerçekleştirilmesindeki ayrıntılarda öylesine çarpıcı bir benzerlik var ki,sekiz ay boyunca dünyayla bağı kopuk olan Murad'ı dinleyen herhangi bir kişi,anında,bunun Bitlis ya da başka bir yerdeki katliamların öyküsü olduğunu düşünür.

Zulüm,savaşın patlak vermesiyle başladı.Sivas Ermenileri ya bizzat çalışarak ya da katkıda bulunarak Kızılay'ın Türk ordusundaki çalışmalarına yardım etmek için ellerinden geleni yaptılar.Bu çabalara aldırmayarak,özellikle Ermeni unsurlar askeri mükellefiyetler bahanesiyle vicdansızca soyuldu.Bu sırada,Sivas Türkleri,Avrupa'dan reform beklentisi içindeki Ermenilerle hesaplaşma niyetinde olduklarını gizlemiyordu.

Fırtına,Türk ordusundaki Ermenilerin firarı ve sivil Ermenilerin silahsızlandırılması sorunundan koptu.Sivas Tümen Komutanı,otuzüç yaş üzerinde olup görev yapabilecek sağlam erkeklerin askeri yetkililerden askerlikten geçici olarak muaf tutulmak için izin almalarını emretti.Sivas Valisi Muammer Paşa ise bu adımı Ermenilerin sadakatsizliğinin bir işareti olarak gördü.Aralık ve Ocak aylarında Türk ordusundaki Ermeni askerlerin çoğu ya silahsızlandırılarak amele taburlarına gönderildi ya da "şüpheli" kişiler sayılarak hapsedildi.Orduda karşılaştıkları muamele dayanılması zor bir muameleydi.Halife tarafından Cihad ilan edildi,artık kafirlerin kaderi Müslümanların elindeydi.Bir olayı belirtelim:Gürün'de asılsız bir firar suçlamasıyla üçü kardeş altı Ermeni asıldı;bütünüyle suçsuzdular.

Ermenileri silahsızlandırmak için Türkler en şeytani yöntemleri kullandı.Sivillerin ellerindeki tüm silahları teslim etmeleri emri sözde herkes için geçerliydi,ancak aslında Ermenilere yönelikti.Sivas yakınlarında bir köy olan Horahon'da bir adamın (Harutyun) ayaklarına at gibi nal çakıldı,biri (Mıgırdıç) hadım edildi ve bir diğeri (Puzant) başına kızgın demirden bir taç giydirilerek öldürüldü.Bu tür işkence tehditleri altında pek çok Ermeni silah satın alıp yetkililere vermeye zorlandı.Tüm bunların en traji-komik yanı,silahları toplama görevinin emanet edildiği Türk memurların Ermenilere iyi bir karla bu silahları satıyor olmasıdır.Öyle görünüyor ki,bu çirkin uygulamanın amacı Türk hükümetinin Ermenileri isyancı sınıfına sokma ve resmi uyarılara karşın gizlenmiş silah bulundurma nedeniyle onları suçlama arzusudur.

Sonra,yine,Ermeniler arasında korku yaratmak için her kasaba ve köyden önde gelen dört ya da beş erkek gizemli bir biçimde vuruldu;bu arada Ermeni kökenli hükümet memurlarının çoğu nedensiz görevden alındı.Koçhisar'ın (Sivas Vilayeti) vali yardımcısı olan ve iyi bir sicile sahip Nişan Efendi,diğer pek çokları gibi zorbaca görevinden alındı.

Ocak ayının sonlarına doğru (1915),Odabaşyan Vartabed (Sivas'ın seçilmiş Ermeni piskoposu) Ankara'dan görevine dönerken yolda saldırıya uğradı ve arabasında öldürüldü.Artık kesinlikle kanıtlandı ki,suikast Vali Muammer Paşa'nın kararıyla tasarlanmıştı,zira katiller valinin yardımcısı Zaralı Mahil Efendi,baş celladı Çerkez Kör Kasım ve diğer iki kişiydi.

Şubat ayında,aktif hizmetteki Ermeniler ve Ermeni fırıncılar,yetkililerce askerlerin ekmek ve yiyeceklerini zehirlemekle suçlandılar.Ardından Türk ve Rum doktorlarca yapılan tıbbi inceleme böylesine çirkin bir suçlamanın asılsızlığını kolayca kanıtladı.

Sivas,Ankara ile Erzurum arasındaki ana yol üzerinde olduğundan,tüm vilayette Türk askerlerinin konaklama yükünün Ermenilerde olması ve bir cepheden diğerine sürekli hareket etmeleri nedeniyle savunmasız halk tanımlanamaz acılara maruz kaldı.Türkler aç kurtlar gibi gördükleri her şeyi yiyor ve önlerine gelen her şeyi alıyorlardı.Sivas'ın doğusunda bir Ermeni köyü olan Keçört'de askerler kadınlara tecavüz etti ve en güzellerinden altı kadın böylesine canavarca muameleye dayanamayıp işkencecilerinin gözleri önünde öldü;bu sadece tipik bir örnektir.

Onlarla oldukça ilgisiz bir olay,Ermenilerle Türkler arasındaki ilişkileri iyice bozdu.Şubat ayında yakalanan yaklaşık 1.700 Rus savaş esiri çok kötü bir durumda Sivas'a getirildi.Müslüman kökenli Rus askerleri Erzurum'da serbest bırakılmış,Ermenilerin çoğu öldürülmüş ve Ruslar çırılçıplak soyulmuştu.Sivas'a gelirken fena şekilde aşağılanmışlardı;yanlarından geçen her Türk onlara tükürmüş,daha hızlı yürümeleri için kamçılanmışlardı.Sivas'a,pis paçavralara sarılmış,hemen hemen çıplak,ayakları şişmiş ve bazı durumlarda koyun derisi paltoları yaralı vücutlarına yapışmış halde,ancak yarısı ulaştı.Rus esirlere karşı böylesine zalim bir davranış karşısında Sivas Ermenileri onlara tıbbi ve diğer başka yardımlarda bulundu.Ancak Ermenilerin ortaya koyduğu bu doğal insancıl duygu belirtileri Türkler arasında büyük bir kızgınlığa yol açtı.Bu tür çabalara karşın yaklaşık 1.700 esirden sadece altmış kadar Rus sağ kaldı.Ermeniler Rus ölülerini gömmeye çalıştığında Türkler onlarla kavga etti.

Mart'ın son günlerinde Murad ve diğer Ermeni önderler Sivas Valisi tarafından önemli bazı sorunları görüşmek üzere toplantıya çağrıldılar.Ancak bazı Müslüman arkadaşları ona ve yoldaşlarına bir suikast düzenleneceğini Murad'a bildirdiğinden,Murad doğal olarak valinin talebine uymadı.Bunun sonucu,bu adamların yakınlarının Türkler tarafından utanç verici davranışlara maruz bırakılması oldu.Yine de,Sivas,Erzincan,Harput,Çemişgezek ve diğer bölgelerdeki Ermeniler,daha sert önlemlere meydan vermemek için bu gaddarlıklara tahammül etmenin akıllıca olduğunu düşündüler.Nisan'da hayal mahsulü silahların toplanması için her köye yeni askeri birlikler gönderildi ve bu silahlar daha önce anlatıldığı biçimde temin edilerek yetkililere verildi.Pek çok yerde askeri mahkemeler kuruldu ve insanlar kısa yargılamalardan sonra mahkum edildi.Hovhannes Poladyan,Vahan Vartanyan,Horahonlu Murad ve diğer oniki önder vuruldu.Taşnak ve Hınçak partilerine bağlı erkeklerin her birine 110 değnek vuruldu.Bu terörize edici yöntemler tam bir ciddiyetle Ulaş,Şarkışla,Koçan,Gemerek,Gürün,Darende,Divriği ve diğer bölgelerde sürdürüldü.

Ermeniler için en korkunç günler Haziran'da başladı.Her Ermeni askerin bir firari olduğu ve bu insanların evlerinde sayısız silah sakladığı varsayımıyla Türkler en acımasız yollarla Ermenilerin elindeki her kuruşu çekip alma politikasını asla yumuşatmadılar.Haziran sonu,Temmuz başlarına doğru daha önce sözü edilen bölgelerde çok daha geniş çaplı katliamlar gerçekleştirildi.Bu katliamlarda kullanılan yöntemler Ermenistan'ın diğer yerlerindekilerle tamamen aynıydı.Erkekler kadınlarından koparılıyor ve güneydoğuya doğru sürülüyordu.Sağlam erkekler önce hapsediliyor ve sonra insanın kanını donduran koşullarda küçük gruplar halinde katlediliyorlardı.Murad'a göre,vilayetin çeşitli bölgelerinde iki haftalık bir sürede yok edilen Ermeni sayısı günde 5.000'di.Sivas'ın doğusunda atla bir saatlik mesafedeki Maltepe köyünde,yirmiye yakın Ermeni hükümet memuru keskin ve sivri baltalarla paramparça edilmişti.Sivas yakınlarındaki bir diğer Ermeni köyü olan Duzasar'da otuziki Ermeni aynı şekilde öldürüldü.

Sivas'ın doğusunda,Zara'ya yakın Habeş'de çevredeki 3.800 Ermeni satırlarla,taşlarla ya da süngülerle vahşice öldürüldü.Horsan'da adı Nigognos olan köy muhtarı köyün yakınlarındaki Boğaz köprüsüne ayaklarından asıldı.120 Ermeni ailesinin yaşadığı Gotni Köyü'nde,Türk başıbozuklar,ki bunlar çoğunlukla serbest bırakılan hükümlülerin "çeteler" halinde örgütlenmesiyle oluşturuluyordu,oniki yaşından büyük tüm erkekleri öldürme ve oniki yaş üzerindeki tüm kadınlara tecavüz etme "başarısıyla" övünüyordu.

Sivas yakınlarındaki Herag Köyü'nde,erkekler öldürüldü,genç kadınlar kaçırıldı ve yaklaşık 600 çocuk,muhtemelen Müslüman yapılmak üzere vali tarafından alındı.Malatyalı kadınlar çırılçıplak soyuldu ve Türk ayaktakımının hakaret ve alayları arasında evlerinden dışarıya sürüklendi;birçok genç kadın çıldırdı,diğerleri yaşamlarına son vermek için korkunç acılı yollara başvurdu.Sivas'ın kuzeyinde yer alan Niksar'da genç kadınların çoğu Türklere dağıtıldı ve geriye kalanlar güneye sürüldü.

Yolculukları sırasında Murad,önceden büyük ve zengin bir koloninin bulunduğu bir liman kasabası olan Çarşamba'da sadece 300 çocuğun ve yaşlıların kaldığını görmüş.Kadın-erkek tüm genç insanlar ya öldürülmüş ya da kaçırılmış veya evlerinden sürülmüş;sağ kalanlar arasında on yaşından büyük çocuk yokmuş.

Sivas'ın kuzeybatısındaki Amasya'dan Erzincan'a ve Harput'a kadar uzanan bölgede Ermeni nüfus aynı duruma düşürüldü.Arapkir,Çemişgezek vb. gibi belli merkezlerde bazı aileler Müslümanlığı kabul ederek zulümden kurtuldu.

Erzincan ve çevresindeki bölgelerde yaşayan yaklaşık 15.000 Ermeni'nin çoğu Kemah Boğazı'nın kenarındaki Fırat'ta boğuldu;Bayburtlu Ermenilerin de Fırat'ın bir kolu olan Karasu'da aynı kaderi paylaştığı bildirildi.Murad,Samsun'daki otuz kadar Ermeni ailesi,tüm İran vatandaşları ve sağda solda kalan birkaç aile dışında,Karadeniz kıyısı boyunca tüm çalışkan Ermeni unsurların evlerinden sökülüp atıldığını ve mülklerinin yerel ya da göçmen Türklere dağıtıldığını bildirdi.

25.000 kadar Ermeni'nin bulunduğu Sivas kentinde,önde gelen yerlilerin çoğu ya öldürüldü ya da çöllere sürüldü.Şimdi orada,çoğu çocuk ve yaşlı kişilerden oluşan 120 kadar Ermeni ailesi kaldı.

Bu direnç gösterilmemiş genel katliam ve yıkım arasında yine de,kaydedilmesi gereken cesur eylemler ve hem kadınların hem de erkeklerin kahramanca ölüme gitme öyküleri var.

Sivas eyaletinde,Duzasar,Gevra,Horsan,Khantzod vb. yerlerdeki Ermeniler,savaşın ilk başlarında ırklararası bir patlama olmasını engellemek için mümkün olan tüm fedakarlığı yaptı;ancak benimsedikleri pasif direnç tavrının hiçbir biçimde işe yaramayacağını anladıklarında silahlandılar ve Gürün,Gemerek,Divriği,Keçimağarası,Mancaluk ve diğer yerlerdeki vatandaşlarının desteğiyle Türk asker ve gruplara karşı günlerce savaşarak düşmana aynı şekilde karşılık verdiler.

Şebinkarahisar ve Amasyalı Ermeniler Türklerin sayısız vahşetiyle çileden çıkarak misillemede bulundular.Kendi kasabalarındaki Türk mahallelerini ve hükümet binalarını yakıp yıktılar ve Türkleri geçici olarak uzaklaştırdılar.Ancak sonradan büyük kuvvetlerle gelen Türklere dayanamadılar ve son fertlerine kadar savaşarak öldüler.

Sivas'ın doğusundaki Keçört Köyü'nden iki genç kadın,Sirpuhi ve Santukht,Türkler tarafından hareme gönderilince kendilerini Kızılırmak'a attılar ve kollarında bebekleriyle boğuldular.Heraglı Garabed Tüfekçiyan'ın ondokuz yaşındaki kızı Sirpuhi,Merzifon Amerikan Koleji'nden mezundu ve Müslüman olup bir Türk'le evlenerek kendini kurtarması önerildi.Sirpuhi babasını öldürüp sonra kendisine evlenme teklif edilmesinin bir canavarlık olduğu yanıtını verdi.Bir Allahsız ve caniyle işinin olmadığını söyledi;bunun üzerine o ve din değiştirmeyi reddeden diğer onyedi Ermeni kızı utanç verici davranışlara maruz kaldılar ve sonra Çamlıbel Geçidi'nde öldürüldüler.

Sivas'ın zengin Şahinyan ailesi,baba,oğullar ve ondört yaşındaki bir kız çocuğu olan Hanım,onları ele geçirmek isteyen yetkililerden kaçtılar ve dar bir dağ geçidinde dört saat boyunca oldukça kalabalık bir güce karşı savaştılar.Ancak mermileri bitince öldürüldüler.

Hem bu umutsuz kahramanlık eylemleri hem de ölüm saçan çılgınlık eylemleriyle ilgili öyküleri uzatabilirim.Bu korkunç suçlarla ilgili acı gerçekleri,Murad'la röportajım sırasında Sivaslı bazı genç kız ve erkeklerin savaştan önce ayrıldıkları sevdiklerinden bir haber almak için heyecanla Murad'ı görmeye gelmeleriyle öğrendim.Akrabalarını ve arkadaşlarını soruyorlardı ve Murad onlara nasıl ve ne zaman öldürüldüklerini ya da sürüldüklerini anlatıyordu.Her durumda,o sırada araştırılan vakalardaki ölüm oranı,sürgündekilerden çok daha yüksekti.O sırada yanımızda olan kızlardan biri,sorduğu kişilerin hepsinin öldürüldüğünü öğrenince çok fazla etkilendi;yine de güçlü duygularını bastırmayı başardı ve metanetini takınarak anıları üzerine yemin etti;orada bulunanların tümü buna katıldı.

-------------------------------------------------------------------------------------

***Arshak Safrastian'ın mülteci Murad'la Tiflis'te yaptığı röportajın kayıtları.[Bu kayıt Safrastian tarafından Lord Bryce'a iletilmiştir.Orijinali:Çeviri,NA(UK)/FO96/209254-256.]

****James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. II,s. 37-46.