Sarkis'in Christian Bernard'ın Bir Teklifine Yanıtı
Sarkis'in şiirsel ve plastik yapıtı iki eksen etrafında birbirine eklemlenir:Endüstriyel malzemeleri kendine maletmek ve genellikle epey teatral olan mekanlar kurmak.Bu yapıt bir güzergahtır,her sergi bizzat bu güzergah boyunca oluşur,ki bu da bizi sanatçının biyografisi üzerine olduğu kadar yer hakkında da bilgilendirir.
Sarkis'in çalışması kendi dönemi içinde okunabilir,örneğin Beuys ve Arte Povera arasında bir yerde,ya da dostluklar,ortak çalışmalar ve öğrencilerinden oluşan ince bir ağ üzerinden.Onu başka bir zaman aralığına ve daha geniş başka bir coğrafyaya da yerleştirebiliriz.Hiçbir yerden gelmiyor olabilirsiniz,bu hiçbir zaman kolay olmamıştır (bkz. Warhol ve Pittsburgh).Doğduğunuz yerde bile kökeninizi bulamayabilirsiniz.Köken sonradan inşa edilir;anlamın kişisel bir üretiminden,başka bir deyişle yaratıcı eylemden gelir (her şeyi olduğu gibi,kendini yaratma).Sarkis İstanbul'da doğdu,iki bin yıllık bu efsanevi,ama en önemlisi bu ara kentte.O uzaklardan geliyor,daha da uzak bir geçmişi devralarak.Belleğin altın arayıcısı.Onun savaş ganimetleri,ıstırap hazineleri zamanın altınını önüne katmış götürüyor.Sarkis'i tersine,yerin kırılgan şimdiki zamanıyla kurduğu ilişki içinde,bir alıştırma ve minnettarlık sergileme yolu olan kesintisiz bir dikkat içinde de görebiliriz.Burada ve şimdi'nin mistik bir taktikçisidir o.Yapıtı her zaman karşıtlıklar üzerine,karşıt ve simetrik güçlerle,direnmeler ve kutsala duyulan saygıyla işler.Sarkis'in sanatı,olması gerektiği gibi,zamana karşı çalışır,onu askıya almaya ve yansıtmaya uğraştığı gibi,onunla bizi beslemeye de uğraşır.Giderek eserlerinin birincil maddesi haline gelen ışık,sanatının sembolü olmuştur.Doğal ışık ya da eklenmiş yapay ışık,görünür kılan ve bakılan,değiştiren ve değiştirilen,günü uyarlayan ve soluğu paylaştıran.
Esas olarak yerleştirme sanatı,diğer bir deyişle sergi ve sergileme sanatı icra ederken,çalışmasının bir diğer paradoksunu atölyesinin stratejik önemi oluşturur.Kapanma yeri,yenilenme ve odaklanma yeri olan atölye,yapıtının paradigmatik mekanıdır.Sergi hiçbir zaman geçici bir yayılmanın gerçekleşmesinden,tekrarlanmaya daima hazır bir yeniden yorumdan başka bir şey değildir.İzleyiciye açık seanslar için,Sarkis'in -çok az kişide görülen- bir başlık koyma duyarlığı vardır."Felsefesi"ni oluşturan bu başlıklar her sergisinin meselesini belirginleştirir ve açıklığa kavuştururlar.Telgraf dilinde yazılmış onca şiir.
Ama onun yapıtı dramaturgi sanatıyla sınırlandırılamaz.Örneğin eğitmenliğinin yarattığı çarpıcı etkiyi de ölçmek gerekir.Sanat okullarında "başarılı" sanatçılar acınacak ölçüde eksiktir.Sanat eğitimi vermek,eğer bunun bir anlamı varsa,her türlü "vasıf"tan ziyade,öncelikle sanatçının hayatında kolayca boşa çıkaramadığı bir zaman parçasını bu işe ayırmayı göze alması demektir.Başkalarını çabucak etkileyen sanatçılar vardır.Bu onların kendi benzerlerini yaratmak istedikleri anlamına gelmez,ama basitçe sanatla ilişki kurma tarzlarının yetkinlik ve özellikle "sanat arzusu" aktarmaya yatkın olması anlamına gelir.Sarkis bu az sayıdaki sanatçılardan biridir.
Bir söyleşiden ziyade,sanatçıya bir sözlükçe sunmayı tercih ettik.Dille olan ilişkisi orada farklı bir şekilde okunuyor.Sarkis'in kimi zaman birinci tekil,kimi zamansa üçüncü tekil şahıs kullanmayı seçtiği görülecektir:Konuşan kim ve kendimden bahsederken kimden bahsediyorum?İkiye bölünme,ayrılma:Sanatçının kimlik diyalektikçisi olarak portresi.
*Christian Bernard
İstanbul:Doğduğu şehir (1938).Hem Avrupa hem Asya üzerindeki tek şehir.Sarkis,1955 yılında Munch'un Çığlık adlı tablosunun bir röprodüksiyonunu gördükten sonra resme başlar.Daha sonra Ajanta'daki (Hindistan) mağara resimlerinin röprodüksiyonlarıyla karşılaşır.Kendini bu iki kutup arasına yerleştirecektir:Kuzey ülkelerinin anlatımcı soğuğu ile Doğu ülkelerinin erotik sıcağı arasına.Sıcak ile soğuk arasına.
Kırmızı ve Yeşil (1979'dan itibaren):Sıcak deniz soğuk denize temas eder.Kırmızı el soğuk eli ısıtır.Yeşil ışık kırmızıyı karanlığa sürüklemeye çalışır.
Blackout (1974-1977):Katranın karasına gömülü,saklı bir bölge.Işık da karanlıktır.Sıcaklık katranı daha da karalaştırır.
Katran:Korunma malzemesi.Çoğunlukla metal L demirleriyle (meccano),neon tüpleriyle,500 ya da 1000 wattlık rezistanslarla,suyla,vs. kullanılır.
Işıkla Taşınmış
Işık:Yapay (kişisel olmayan),yapay (kişisel),günışığı.Diğer ışığa eklenmiş bir ışık onda bir üçüncüsünü yaratır,vs.Işık donup kalmak istemez.Kriegsschatz için ideal yol arkadaşı.
Kriegsschatz (1976'dan itibaren):Savaş ganimeti.Çoğu zaman zorla,başka kültürlerden toplanan ve aynı mimari içinde,aynı ısıda,aynı ışık kaynağı altında sergilenen,istiflenen nesnelere bir cevap (panzehir).Nesnelerim,heykellerim,yerleştirmelerim bu dondurulmuş duruma karşı savaş veriyorlar.
Bellek:Eserler deneyimleriyle hareket ederler.Deneyimler belleğe dönüşür.Her eserin kendi belleği vardır -bir yerden diğerine,bir ülkeden diğerine durmadan zenginleşen.
Yerler:Eserlerim hep bir yerde doğarlar.O yerin ışığıyla (İstanbul,Kudüs...),o yerin siyasi durumuyla (İstanbul,Kudüs,La Réunion...),o yerin tarih yüklü mekanıyla (İstanbul,Viyana...),o yerin terkedilmiş haliyle (Cluny,Albi,Verdun...),o yerin mekanının özelliksizliğiyle (Metz,Bonn...) taşınırlar ve hep bu yerlerden yola çıkarak seyahat ederler.Eserlerin hayatı,göçebeler gibi,bütün topraklarda.
Seyahat(Paris'e):20 Eylül 1964.Dil bir araç,bizi doğduğu yere götürür.Fransızca (misyonerlerin kültürüyle giydirilmiş) beni doğrudan Paris'e taşıdı.
Kaptan Sarkis:Bazı işlerde kullanılan takma ad:Kaptan Sarkis'in Kaptan Cook'un Ülkesine Seyahati,Böcklin'in Kaptan Sarkis'le Karşılaşması,vs.1987'den beri bu adı kullanmıyorum.
Atölye (Paris'te):Vergniaud Sokağı,1971'den itibaren.Sergi konseptlerini düşünme,hazırlama yeri.Bütün projeler burada şekillenmişlerdir.Bütün arşivim buradadır:Kataloglar,yazışmalar,fotoğrafların negatifleri (1965'den itibaren),bütün sergilerin diaları (1968'den itibaren).Pek çok eserin başka nesnelerin ya da başka kültürlerden gelen eserlerin (Güney Amerika'dan,Afrika'dan,Hindistan'dan,Bizans'tan,Osmanlı'dan,Japonya'dan,vs.) yanı başında dinlendiği yer.Hoparlörler de müzik için atölyedeler.
Müzik:Bütün eserler,bütün nesneler müzikle yıkanıyorlar.Atölye 16. yüzyıl-19. yüzyıl sonu müziğinin dinlenmesine ayrılmıştır.Bir diğer yer ise,daha küçük -"suluboya odası" olarak adlandırdığım -20. yüzyıl müziğine ayrılmıştır.
Lulu:Teyp bantından heykel,1984'te Berlin'de doğdu (şimdi Paris Modern Sanat Müzesi'nde).Alban Berg'in Lulu Operası'nın tamamı teyp bantı üzerine kaydedilmiştir.Heykel sessizlikte kendi gövdesini dinler.Bu,bir kadın karakterin ismini taşıyan iki eserden biridir.Diğeri La Domenika (1986),saten,ipek ve altın iplikten heykel,sanatçı-giysi tasarımcısı Domenika tarafından,Sarkis'le Lulu ve Lulu Süiti üzerine yapılan uzun konuşmalar sonucunda yaratılmıştır.
Konuşmalar:Sanatçılar arasında.Sergiler diyaloglardan,tartışmalardan (sanatsal,siyasal,vs.) doğarlar.Boltanski ile (1970).A l'Accademia Raymond Duncan için Sauerwein,Borgeaud,Le Gac,Cadere ile (Paris,1972).Partis pris sergisi için Arc'takilerle (1979).À Pierre et Marie,une exposition en travaux için Buren,Michel Claura,Jean Hubert Martin,Selman Selvi ile.Michel Aubry ile (1985),Ian Hamilton Finlay ile (1985),Domenika ile (1987),vs.
El Ölçüsü
Öğretim:Strasbourg Dekoratif Sanatlar Okulu'nun sanat bölümünü 1980'den 1991'e kadar yönetti.Institut des hautes études en arts plastiques'e (Pontus Hulten tarafından kurulan Plastik Sanatlar Yüksek Araştırmalar Enstitüsü) eğitmen ve seminer yöneticisi olarak katıldı.Genç sanatçılar için özellikle tartışmaya ve düşünmeye yönelik tek yerdi.1995 yılı sonunda bir bütçe kesintisi bu enstitüyü sona erdirdi (kıyım).
Strasbourg (Krutenau Sokağı'ndaki oda):Sarkis'in Strasbourg'daki eğitmenliği süresince 1982'den 1990'a kadar kaldığı,neredeyse gizli kalmış oda.Gereksenen en az şeyle donatılmıştı,ve bir hücreyi andırıyordu.Bu oda,Sarkis'in en önemli sergilerinden biri olarak gördüğü bir sergisine adını verdi (Modern Sanat Müzesi,Strasbourg,1989):La Chambre de le rue Krutenau en satellite [Krutenau Sokağı'ndaki Uydu Oda],eserlerinin ölçekle (sonsuzca küçük,sonsuzca büyük;buradan kozmosa) ve ışıkla (kırmızı,mavi,sarı ve yeşil) ilişkisini nasıl kurduğunu tümüyle sahneye koyan devasa yerleştirme.Her heykel için farklı bir ışık solunumu vardı.Tanım gereği dışarıyla bağlantısı kesilmiş sergi mekanının dışarıdan beslenmesi de sözkonusuydu.Bunun için müze boyunca akan Ill Irmağı'nın suyu mekana dahil olmaya davet edilmişti ve olukların içinden tüm mekanı dolaşıyordu.Engin bir sessizlik içinde,suyun dolaşırken çıkardığı ses her şeye hükmediyordu.
Sahneleme:Yerleştirme sanatı yorumlamalar gerektiren bir sahnelemedir.Bir yerleştirme her yer değiştirdiğinde,başka yere taşındığında onu yorumlamak gerekir.Benim her yerleştirmem için de geçerlidir bu.Örneğin,Krutenau Sokağı'ndaki Uydu Oda sergisini Venedik'te (San Lazzaro Adası,1990),Grenoble'da (Magasin,1991),Utrecht'te (Centraal Museum,1992),Bonn'da (Kunst-und-Austellung Halle,1995) ve Ferme du Buisson'da Ecart sergisi için,hep yeniden yorumladım.Yorumlama bir yerleştirmeyi yaşatmak için tek yoldur.
El:Metre,vb. gibi kişisel olmayan ölçü birimlerine karşıt kişisel ölçü birimi.Suluboya resimlerde pek çok parmak izi,sanatçının elinin görüntüleri vardır.Aynı şeyi sanatçının elinin ölçeğinde hazırlanmış neondan ellerde de görebiliriz.Eserleri yorumlama yöntemi için elin ölçüsü zorunludur.Elle yaratılan şeyler üzerinde kişisel olmayan ölçülerle uygulanan yeniden kurma yönteminden ayrılır (bkz. bu yöntemin Beuys ve Broodthaers sergilerinde yol açtığı başarısızlık).
Beyaz Kağıttan Yola Çıkarak
Sinema:Fassbinder:Sinematografik mekana teatrali nasıl davet etti (bkz. Querelle).Straublar:Bugünden yola çıkarak tarihe nasıl baktılar.Biçimleri bir direnme biçimidir.Tarkovski:Stalker'da "Zon";Solaris'te bakışın mucizesi;Andrei Rublev'de ikonlardaki insanın sözü;Nostalghia'da nostaljinin hastalığa dönüşmesi;Kurban'da karar.Paradjanov:Bir dil ve kültür -Ermenice,Gürcüce,Türkçe,Azerice,Çeçence,vs.- çokluğuna açılan eserinde hoşgörüsüzlüğü eritti.(Not:Bazı sergileri süresince,Sarkis Straubların,Paradjanov'un,Tarkovski'nin,Rossellini'nin filmlerinin gösterilmesini ve aynı şekilde çeşitli müziklerden oluşan bir repertuar sunulmasını istedi.Bonn'daki sergisinde,Giacinto Scelsi'nin kuartetlerinin çalındığı iki konser,Cage'in bir kuartetinin konseri,ve de Hintli şarkıcı Kishori Amonkar'ın konseri düzenlendi).
Leica:Profesyonel fotoğraf makinesi.Sarkis Leica tarihçisidir,özel olarak Blackout Leica-Museum başlıklı bir kitap-katalog yazdı (1976).Aynı zamanda,bir Leica koleksiyonu vardır.Çoğunlukla,"her koşulda çalışan" diye adlandırılan araç ve gereçlerle çalışır (Leica,Nagra manyeteskopları,vb.).Bunlar asla eskimezler.Bunlar ayrıca tümüyle elle çalışan,neredeyse hiç otomatik yanı olmayan araçlardır.(Not:Her heykelin,her yerleştirmenin fotoğrafını çekerim,çoğunlukla bir Leica ile).
Suluboyalar:Beyaz kağıdın uzamında doğan özerk eserler.İlk büyük suluboya resim sergisi 103 Aquarelles [103 Suluboya] başlığı altında Strasbourg Modern Sanat Müzesi'nde gerçekleşti (1989).Suluboya resimler,Sarkis'in yerleştirmelerindeki renkli ışıklarla (1979) hemen hemen aynı dönemde görülmeye başladılar:Bir yanda boya maddeleriyle renklendirilmiş su;diğer yanda filtreler tarafından renklendirilmiş ışık.(Not:Bütün yerleştirmeler proje olarak suluboyayla resmedilmişlerdir).
İkonlar:Çeşitli ülkelerden,bölgelerden ve dinlerden gelen çerçeveler için gerçekleştirilmiş suluboya resimlere verilen ad:Hindistan,Bizans (Ortodoks kiliseleri),Rusya,Osmanlı İmparatorluğu (18. yüzyıl),Viyana (19. yüzyıl sonu),Alsace (1850-1860),İspanya (18. yüzyıl),vs.Çerçeve gerçek bir mekan gibi,içinde eserin yaratıldığı mekan gibi kullanılıyor.
Sessizlik ve Kutsal
Atölye (yapıt olarak):1993'te Dordrecht'teki (Hollanda) bir sergi için,küçük bir ahşap konstrüksiyon inşa ettirir (1,5*1,5*2,5 m.).Dört gün boyunca içinde çalışır,şehrin pencerelerinden hareketle yüz kadar suluboya resim yapar,sonra onları konstrüksiyonun iç duvarlarına asar.İçerisi izleyici için tümüyle görünürdür.Bu atölye-yapıt üç ay boyunca bu haliyle kalır ve yok olur.Fikir 1996'da Kudüs'te,duvarların dışındaki bir sergi için yeniden tekrarlanır.Bu sefer atölye altıgendir ve tavanı çeşitli renklerde camdandır:İçeride yapılmış otuz kadar suluboya resim atölyeye asılmıştır.Üçüncü atölye-yapıt,Dordrecht'tekiyle neredeyse aynı büyüklükte,Kopenhag'daki devasa bir 19. yüzyıl sonu binasının içinde inşa edildi.Kalıcı bir tanesi,ahşaptan bir hücre şeklinde 1994'ten beri Cenevre'deki Mamco'da bulunmaktadır:L'Atelier depuis 19380 [19380'den beri Atölyem].Sarkis yılda birçok defa buraya çalışmaya gider.
Kutsal:Sergilerin sessizliği onu hissettirir.Sergilerin ışığı sayesinde,eserin zaman içindeki gelişimiyle,esere davetle deneyimlenir -savaşı dışlayan bir an.
Savaş:Önce nesne olarak (1963-1968),daha sonra sanatsal ve siyasal tavır alma konusu olarak Blackout'ların (1977) ve Rêve du peintre en bâtiment [Duvar Boyacısının Rüyası] sergi dizisinin (1976) sonuna kadar.1979-1980 yıllarından başlayarak,renkli ışıklar ve suluboyaların suyu savaşı eritirler.
Leidschatz:Hazineye dönüşmüş ıstırapların birikmesi.Sarkis'in yapıtında Aby Warburg'un bu kavramının iki Alman sanat tarihçisi tarafından incelenmesi:Doris von Drathen ve Uwe Fleckner.Sözcük bazı sergi başlıklarında kullanılmıştır.
Tarihler:Tarihlerden önce:Büyük bir bulanıklık.Tarihten sonra:İlerleme olasılığı.19380:Gelecek zamana yansıtılmış doğum tarihim.Neondan,geleceği aydınlatır,19970 gibi.Bonn'daki serginin başlığı 26.09.19380 (1995-1996).
Başlıklar:Sarkis'in neredeyse tüm sergilerinin bir başlığı vardır.Bir anlamda,sergiyi "aydınlatırlar".Zaten şimşek olduğu gibi ortaya çıkar:Le Décalage entre la lumière de l'éclair et le bruit du tonnerre [Şimşeğin ışığı ve gökgürültüsü arasındaki zaman farkı] (Centre Georges-Pompidou,1993-1994).Diğer başlıklar:Opération Organe (1972),Crise (en Rouge et Vert)[Buhran (Kırmızı ve Yeşil)] (1979),Réserves sans retour [Dönüşü Olmayan Depo] (1980),De Lascaux à Kriegsschatz [Lascaux'dan Kriegsschatz'a] (1982),Ma mémoire est ma patrie [Belleğim Vatanımdır] (1985),Chambre sourde [Sağır Oda] (1986),La Source éclaire toujours [Kaynak Daima Aydınlatır] (1988),Les Douze coins du monde [Dünyanın On İki Köşesi] (1991),Scènes de jour,scènes de nuit [Gündüz Sahneleri,Gece Sahneleri] (1992),Froid,au dos (1993),vs.Sarkis Nantes Güzel Sanatlar Müzesi'ne au commencement/le bruit de la lumière/à l'arrivée [başlangıçta/ışığın gürültüsü/varışta] başlıklı bir sergi hazırlamaktadır.
**Fransızcadan çeviren:Ayşe Orhun Gültekin
-------------------------------------------------------------------------------------
***Bellek ve Sonsuz:Sarkis Külliyatı Üzerine,Derleyen Uwe Fleckner,Norgunk Yayıncılık,İstanbul,2005,s. 15-23.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder