Ağrı Dağı'nda Cumhuriyet kurmak:Yeni belgeler ışığında Ağrı İsyanı/Dr. Sedat Ulugana*

İhsan Nuri Paşa,anılarında belge sunma ihtiyacı duyarken "Ağrı'dan ayrılırken bütün evraklarım,notlarım orada kaldı.Onun için birçok hususu unuttum,hatırlamıyorum" der.(1) Oysa kastettiği bu evrak ve notlardan müteşekkil rapor ve yazışmaların asılları ve kopyaları Taşnaksütyun tarafından titizlikle korunmuştu.Ağrı Dağı'ndan İran'daki Taşnaksütyun temsilcileri ile Hoybun merkez teşkilatı arasında gerçekleşen bu yazışmalar 1927 ile 1930 yıllarını kapsamaktadır.(2)

Düzenli rapor alışverişinin gerçekleştiği bu yıllar,Ağrı'daki Kürt birlikleri ile düzenli ordu (ayrıca düzenli orduya tabi milis kuvvetleri) arasındaki çatışmaların ve yine düzenli ordunun (elbette milis kuvvetlerinin yardımı ile) yaptığı sivil katliamların doruğa çıktığı yıllardır.Bugüne kadar Ağrı İsyanı'na dair tarihyazımının daha çok devlet cenahının yayınladığı resmî malumatların kaynak alınarak icra edildiğini hatırlarsak,karşı cenahın,yani Ağrı'daki isyanı modern bir çerçeveye oturtan Hoybun Fevkalade Komiseri İhsan Nuri'nin (yazışma ve raporlardaki kod ismi ile "Cemşit") elinden çıkan bu raporlar ve kendisine verilen cevaplar,hadiseye başka türlü bir zaviyeden bakmamızı mümkün kılmaktadır.

Nitekim Isaiah Berlin "tarih nedir?" sorusunu sorarken,"Tarih sadece galibin zaferinden oluşmamalı,mağlubun serüvenini de içermelidir" der.(3) Bu minvalde sözkonusu raporlar,yaklaşık bir asır sonra,nicedir tarihyazımında da "mağlup" gösterilmeye çalışılan Ağrı'daki Kürt cenahını isyan tarihine tekrar güçlü bir şekilde katıyor.Raporlar Ağrı'daki teşkilatın modern nizamını,iç ilişkilerini,Hoybun ile olan örgütsel bağını ve özellikle İran ve Avrupalı devletler ile geliştirilmeye çalışılan bağları daha iyi anlamamızı sağlayacak zengin veriler sunuyor.Dönemin Türkiye basınının "vahşiler","Amerika'daki Kızılderililere benziyorlar" başlıkları ile tanıttığı isyanın kurmay heyeti,dağ cumhuriyeti Ağrı'yı telefon şebekesi ile donatmış,matbaa tesis etmiş,gazete yayınlamış ve o yıllara göre ileri teknoloji sayılan radyo tedarikine çalışmıştır.Dağdaki isyan kurmay heyetinin verdiği siparişlerin içeriğine bakıldığında,İsviçre çikolatası,şokola krem,portakal suyu,bıyık yağı,saç boyası,"Ağrı Meclisi" ibareli madalyalar,bayrak,subay üniformaları için sarı renkli "güneş" desenli rütbeler,elektrikli el fenerleri şapirograf muşambası,fotoğraf çekimi için metal hidrogliserin,tentürdiyot,iyot form,gliserin,ispirto,telefon kablosu,pil gibi o gün için son derece lüks ve modern sayılan yiyecek ve nesneyi barındıran listeler(4)ve nizami savaş raporları ile karşılaşıyoruz.Örnek verecek olursak aşağıdaki Kürtçe (Kurmancî) haftalık savaş bilançosu tebliği,zannımca Kürt modern askerî tarihi açısından bir ilki teşkil ediyor: "Teblixa Resmî,Agirî/ 9 Temûz (1930)

5 Temûz mufrezeyek Agirî semera hududê Tirkan ra, ku Burnê reş dabû, tarûzkiriye,ji Tirkan Sersed Mihemed Eli Beg û duwanzde esker kuştiye,şeş birîndar daye. Efradê mütebat temam dîlgirtiye.Ji Tirkan ferdek nefilitiye, xelas nebûye.
Yek top,du mitralyozê mezin (Dikris),sê otomatiqê binavê Hoçkis,çil û pênc tiving,bombe,cepxane,makîneyek telefonê,heyşt çadirê mezin,sair eşyayê eskeriye iğtinam kiriye.Sê şehîd,birîndareki xefîf heye.
Îro 9 temûz Tirkan müfrezeya xwe ji Burnê reş rakiriye û çiqas çadir û mazxalên Bazîdê hebû qewitiye.Aliyê Diyadînê dengê topa dihat.Hêj xebera me nehatiye.
(Seter:xayê Bolukê) Fermandehiya Agirî."(5)

Öte yandan,Osmanlıca ve Ermenice (çok küçük bir kısmı Kürtçe,Farsça ve Fransızca) kaleme alınmış olan bu raporlar Taşnaksütyun (Ermeni Devrimci Federasyonu -ARF) özelinde Ermenilerin Ağrı İsyanı'ndaki rolünü son derece görünür kılıyor.Bilinenin aksine isyanın banisi sadece Hoybun değil,Ermeni Devrimci Federasyonu- Taşnaksütyun da taşın altına elini koyuyor.Ağrı İsyanı'ndaki Ermeni iştiraki sadece Beyrut'u mesken tutmuş olan zengin eşrafın sağladığı nakdi yardım ile sınırlı değil,İsyan'ın dibindeki İran şehri Maku'dan Beyrut'a kadarki lojistik ve posta ağını yöneten Ermeni cenahın kendisidir.Yine Kürt-Ermeni ortak direnişinin fikir babası Rupen Ter Minasyan,kendisini "Ağrı Meclisi" (Orijinal ismi ile "Ciwata Agirî") olarak tanımlayan İsyan Karargâhı'nın İran'daki yetkili temsilcisi olarak seçilecek,(6) dahası Ardeşir Muradyan,Kara Vahan(7) (Vali/Veli) Bey kod ismini kullanacaktı) ve Baron Apram (Kürtler kendisine "İbrahim Paşayê Fileh"-Ermeni İbrahim Paşa- diyeceklerdi) bizzat Ağrı ve Zilan'da bulunacaklardı.(8) Sonuç olarak Türk tarih tezinin (resmî- gayrî-resmî farketmeksizin) irticai,ilkel,"eşkıyâ hareketi" olarak tanımladığı Ağrı İsyanı'nın,bu iddiaların tam aksine modern bir nizama ve politik ulusal bir vizyona sahip olduğunu kuvvetlendiren bu raporlar tarihe ışık tutacak mahiyettedir. Şeyh Said İsyanı'nın fitilini ateşleyen komitacı Kürt subay:Yüzbaşı İhsan Nuri Bitlisli İhsan Nuri harbiyeden mezun olur olmaz (1910) gözünü Arap,Bulgar,Arnavut gibi Osmanlı bakiyesinden olan halkların bağımsızlık temalı başkaldırılarına karşı girişilen amansız bir cezalandırma harekâtı silsilesinde açar.Akabinde Birinci Dünya Harbi'nin en çetin cephelerinden birini teşkil eden Kafkas Cephesi'nde sonuna kadar savaşır.Bütün bu savaş süreci,ondaki Kürtlük duygusunu perçinleştirir.Savaşın bitmesiyle beraber İstanbul'a geri döner.Memduh Selim,Kemal Fevzi gibi Kürt münevverleri ile görüşür.Jin gazetesi için yazılar kaleme alır.Lâkin bu zaman diliminde İhsan Nuri kendisini hâlâ bir Osmanlı subayı olarak görmektedir.Kürt meselesi konusunda Jin gazetesi ekibi kadar Kürdî fikirlere sahip değildir.Her ne kadar Wilson İlkeleri'ne atıfta bulunsa da aynı zamanda Kürtlerin Mustafa Kemal'in başlatmış olduğu hareketi desteklemeleri gerektiğini düşünmektedir.(9) Nitekim o günlerde İstanbul'da,daha sonra Mustafa Kemal'in yakın çalışma arkadaşı olacak olan Çolak Kemaleddin Paşa'nın da içinde bulunduğu askerî bir kalkışma tertipler.(10) Karakol Cemiyeti'nin de dahil olduğu bu kalkışma plânının deşifre olması ile birlikte İstanbul'daki işgâl kuvvetlerinin hedefi hâline gelir.(11) Bunun üzerine Batum'a kaçar,oradan da Azerbaycan'a geçip İngilizlere karşı Azeri birliklerini örgütler,(12) burada Türkiye Komünist Partisi'nin sekreteri Mustafa Suphi ile görüşür.Akabinde Bolşevikler tarafından takip edilince Kürdistan'a geçip 9. Kolordu'nun emrine girer.(13)

1920'nin başlarında Kürdistan'a geçen İhsan Nuri,Kürt subaylarla teşkil etmeye çalıştığı komite ve beyânâtlarındaki Kürtlük vurgusu,Sarıkamış merkezli 9. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir'in dikkatinden kaçmaz.İhsan Nuri apar topar Iğdır'a tayin ettirilir.Zira aynı günlerde Cibranlı Halid Bey'in öncülüğünde Erzurum'da Azadi (Kürt İstiklâl Komitesi) de kurulma aşamasındadır ve İhsan Nuri, Cibranlı Halid Bey ile diyalog hâlindedir.(14) 1922 senesinde Yüzbaşı rütbesi ile Bayezid'deki Hudut Kumandanlığı'na tayin edilir.Yani Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun ilan edildiği Ekim 1923'te,İhsan Nuri,çiçeği burnunda Cumhuriyet'in doğu sınırını korumakla meşgul olan birliğin kumandanıdır.Burada bulunduğu süre boyunca hududun her iki yakasındaki Kürt aşiretleri ile kurmuş olduğu ilişki ağı,daha sonra,Ağrı İsyanı sürecinde ona lojistik destek ve askerî etkinlik sahası babında büyük kolaylıklar sağlayacaktır.Hudut kumandanı olduğu zaman zarfında Ağrı Dağı havalisindeki aşiretlere sağladığı kolaylıklar,devlet zevatı tarafından Kürtlük mefkûresinin tezahürü olarak yorumlanır ve kendisi bu sefer de Siirt'e tayin edilir.(15)

Kısa bir süre Siirt'te kaldıktan sonra Nesturi Ayaklanması bahane edilerek Şırnak'a gönderilir.Şırnak'ta iken rütbesi Binbaşılığa yükseltilir.Bugünlerde Azadi örgütü de çalışmalarına hız verir.Eylül 1924'te Azadi'den aldığı direktif gereği emrindeki erler ve subay arkadaşları Hurşid,Tevfik,Rasim beyler ile beraber başkaldırı girişiminde bulunur.Azadi'nin Türk ordusu içindeki subay kliği tarafından başlatılan başkaldırı Türk ordusu cenahında şok etkisi yaratır.Nitekim bugünlerde Erkan-ı Harbiye Riyaseti'ne bir telgraf gönderen Cafer Tayyar Paşa,Yüzbaşı Hurşid Bey ile Ahmed Rasim beylerin bir zamanlar Teşkilat-ı Mahsusa için çalıştıklarını,"ihanet" olarak nitelendirdiği kalkışma hareketine katılmalarını şaşkınlıkla dile getiriyordu:

"Lisan ve mahalli adetlere vakıf olmaları ve hadisenin gerçekleşmesine kadar daima şüpheli hiçbir hareketleri görülmediğinden amirlerince şayan-ı itimat görülen ahvalleri üzerine fırkaca,mukaddema Teşkilat-ı Mahsusa'da istihdam kılınan Mülazım Hurşid ve Ahmet Rasim'in daha önce teşkilat maksadıyla Goyan içinde bulunduğu zamanlarda oraya derviş kıyafetinde gelen Seyit Taha ile uzun müddet görüştüğü,bu kere bazı Goyan ağaları tarafından Mürsel Paşa'ya ifade olunmuştur.Bu ihbar hakikat olduğu taktirde ihanetlerinin bu cihetten tertip edilen bir karar üzerine icra edilmiş olduğuna hükmetmek lazım geleceği,bununla beraber bu meselenin iyice incelenmekte olunduğu maruzdur."(16)

Beytüşşebap başkaldırısı,Azadi'nin arzu ettiği istikameti belirlemede yetersiz kalır.Zira her ne kadar subaylar hazır olsa da özellikle de muhitteki aşiretler böylesi bir başkaldırıya iltihak etme babında gönülsüz davranırlar.Öyle ki "asi Kürt subaylar" bir dizi başarısızlıktan sonra Suriye üzerinden Irak'a sığınırlar.(17) Mihemed Cemil Rojbeyani'nin iddiasına göre buradaki İngiliz manda yönetimi Sıddık Paşa Kadiri aracılığı ile İhsan Nurî ve arkadaşlarını,Irak'taki dördüncü birliğin başına geçmesi konusunda ikna etmeye çalışır.Lâkin İhsan Nuri "Ben Kürt halkının özgürlüğü için mücadele etmek istiyorum.Irak ordusunun bir parçası olup İngilizlere hizmet etmek istemiyorum" dediğini belirtir.(18)

Beytüşşebap'taki askerî kalkışma "Şeyh Said İsyanı" olarak bilinen 1925'teki Kürt başkaldırısının fitilini ateşleyen bir yol kazâsı idi.Bundan sonraki süreçte Kürdistan'daki siyâsî gelişmeler artık domino etkisi gösterecekti. Geç kalmış bir ittifak:Kürt Teali Cemiyeti-Taşnaksütyun Antlaşması

1924 sonbaharında Ermeni Devrimci Federasyonu-Taşnaksütyun ile Kürt Teali Cemiyeti arasında Fransızca kaleme alınmış "gizli" ibareli 23 maddelik bir antlaşma imzâlanmıştı.(19) Sözkonusu antlaşma her şeyden önce bir "güven" tesis etme niyeti taşıyordu.Müstakbel müstakil Ermenistan ve Kürdistan'ın (kesin) sınırlarının konuşulmadığı,afaki bazı husûsların altının çizildiği bu antlaşma metni şu cümleler ile başlıyordu:

"İki halkın özgürlük ve bağımsızlık konusundaki ulusal özlemlerinin tamamını göz önünde bulundurarak,Ermenilerin çektikleri acılar ve Kürtlerin yabancı egemenliği nedeniyle boyunduruk altına alınmasını göz önünde bulundurarak Ermenilerin ve Kürtlerin,kendi topraklarının kurtuluşu için Türk emperyalizmine karşı giriştikleri mücadeleyi yürütmek için güçlerini birleştirmelerinin zaruri gereğini göz önünde bulundurarak,taraflardan birinin çıkarlarına zarar veren teşebbüsleri ve,iki ülkenin özgürce kalkınmasına engel olan her türlü zorluğu yenmeye kararlı olarak,birbirimize birlik ve dostluk garantisi vermenin samimi arzusuyla doluyuz.Her iki Parti 'Ermeni Devrimci Partisi Taşnaksütyun' ve Kürt Teali Cemiyeti 'Ligue Kurde' hem ortak ideal hem de bu hedefe ulaşmak için uygun kararlar üzerinde anlaşarak,taraflardan tam yetkili olarak atanan Armen Sasuni,'Ermeni Devrimci Partisi Taşnaksütyun' temsilcisi ve Halil R. Bedirhan Bey ile Memduh Selim Bey Kürt Teali Cemiyeti 'Ligue Kurde' temsilcileri kararların tamamını inceledikten sonra uygun bulunan aşağıdaki hükümler üzerinde mutabakata vardı."(20)

Her ne kadar,İstanbul menşeli -nicedir sürgünde toparlanmaya çalışıyordu- Kürt Teali Cemiyeti'nin Kürdistan'daki etkisi sınırlı olsa da antlaşmanın onuncu maddesinde "Kürt Teali Cemiyeti,Kürdistan'ı kurtarmak için Kürdistan'da genel bir Kürt ayaklanması örgütlemeyi taahhüt eder" deniliyordu.Beytüşşebap kalkışması sonrası Azadi'nin tasfiye edilmesi, Kürt Teali Cemiyeti'ne alan açıyordu.Lâkin 1925 Başkaldırısı umulduğu gibi gerçekleşmemişti.Azadi'nin tasfiyesi,Şeyh Said gibi mühim dînî bir figürü yalnızlaştırdığı gibi,argüman olarak şeriat söylemine tutunmasını zarûrî hale getirmişti.Elbette çok geçmeden devlet cenahı,şeyhin tutunduğu söyleme karşı aynı zaviyeden başka bir söylem üretmeye çalışacaktı.Zirâ Kürdistan'daki parçalı Halidi-Nakşi tarikat ağının bir kısmı -sekülerleşme yolunda radikal adımlara atan rejimin menziline girmeme pahasına da olsa- devletle uzlaşmaya amadeydi:

"Gelî ehalî:Di van çendeke hukumeta me ava Musilê ji destê neyara bi qewitîne ewa vê xilas bike di wê naberê da ew şaqîyekî jêra dibêjin Şêx Seîd di nava Welat da bi isyanê dest pêkiriye.Ji bo îsyana wî ew sebeb nîne,delîlek di lazim nîne.Yekbûna Misilmana jî ehkama Qur’ana mubîn e.Hal bi Wê ewlaîn ku kîsweyê Şerîetê li wî ya ye.Bi wî hewa yî dike meqseda xwe bîne cîh.Gelo yek Misilman heye ku ewê bê ehkama Qur'anê muvefeq bibe.Gelî xelqê me yî saf!Li ser xwe bin We Ji şerê wî Şeytanê laînî ku bi kîsweyê Şerîetê li wi ya ye ji wî hizrê bikin.Hêj di bîraweda ye zorbe kî hukumetê li stûriya hustûyê wî zorbeyî bi ser xwe de bînin.Tirk we Kurmanc mumîn we bira ne.Hun ji rehm û şewqata hukumetê îstîfade bikin.Roja ku top,mîtralyoz reşand bi ser gunda da bê an ne dûr e.Di wan rojan da eger hun naxwazin gundê we xirab bibe,irz û eyalê we perişan bibin,hun di bin linga da nemînin guhê xwe medin ixfalata laînê Şêx Seîd.Ew î şêxî bigrin teslîmê hukumetê bikin we bi wî şiklî xwe ji ezîyeta hukumetê muxelas bikin.Ew hêj destê we da ye Gelî bira.We Minallah tewefîq.
Ji ûleman Hafiz Mustafa, Ji ûleman Rasîm,Ji ûleman Hemdî,Ji ûleman Hafiz Mahmûd,Ji Şêxan Şêx Şukrî,ji Şêxan Şêx Zekî,Ji Şêxan Şêx Ahmedê Gulşenî,Ji ûleman Hafiz Mahmûd Licî,Ji Şêxan Şêx Yûnis babazade Şêx Omer."(21)

1925 başkaldırısının akabinde Cibranlı Halid Bey,Şeyh Said ve davâ arkadaşlarının idâm edildiklerini haber alan İhsan Nuri,bugünlerde Bağdat'ta bir fasikül kaleme alır."Kürt Kıyyam-ı Milliyesi" isimli bu fasikül,aslında o günden sonra olacakların beyânıdır.Arnavutluk ve Yemen'de isyancılara karşı yürütülmüş olan gayr-ı nizami harbe iştirak etmiş olan İhsan Nuri,bu harplerden öğrendiklerini bir-iki ay öncesine kadar mensubu olduğu orduya karşı kullanacaktı.İhsan Nuri,Şeyh Said ve davâ arkadaşlarının mücadelesini hürmet ile yâd ettikten sonra,evvela isyanın askerî mahiyetini eleştirir."Kürdistan'ın merkezinde düzenli orduya karşı cephe savaşı verilmez.Zirâ hudut mıntıkalarında yürütülecek olan askerî mücadele lojistik ve barınma desteği konusunda daha avantajlı olacaktır" der İhsan Nuri.Elbette o hudut mıntıkası bir zamanlar kumandanı olduğu Bayezid-İran hududu olacaktı.(22) Ağrı İsyanı'na giden yol:Yenilgiler,çatışmalar ve yeni umutlar

1925 başkaldırısının bastırılmasından sonra Şeyh Said'in oğlu,Şeyh Ali Rıza Efendi de İran üzerinden Irak'ın yolunu tutar.İhsan Nuri ve subay arkadaşları ile Bağdat'ta buluşan Şeyh Ali Rıza,(daha sonra -Suriye'de o günlerde kuruluş toplantıları devam eden- Hoybun'a dönüşecek olan) Kürt Teali Cemiyeti'nin (La ligue Kurde) Bağdat'taki toplantılarına katılmalarını sağlar:

"Ulusal şehidimiz Seyyid Abdülkadir'in oğlu Şeyh Abdullah,Nehri'de bir isyan başlattı.Onun yanına gitmek istedik.Lâkin Hurşid'in gitmesine izin vermiyorlardı.Tevfik ve Rasim de 'Hurşid gelmezse biz de gitmeyiz' deyince gidemedik,birkaç gün geçtikten sonra,polis dairesi bizi çağırıp 'ya bize bilgi verirsiniz ya da sizi hapse atarız' diye tehdit etti.Bunun üzerine Zaho mebusu Hazım Bey'e haber gönderdim.Kendisi Bağdat'a gelip bizi serbest bıraktırdı.Lâkin artık Bağdat'tan çıkmamız yasaktı.Ermeni Taşnak Komitesi Leon Paşa'yı Bağdat'a göndermişti,Doktor Şükrü Sekban bizi tanıştırdı.Ulu Şeyh Said'in oğlu Ali Rıza ve amcası Şeyh Mehdi de Bağdat'a geldiler.Yurtsever bir Kürt olan Bağdat tapu müdürü Tevfik Bey'in evinde toplandık ve Ermenilerle birlik sözleşmesini imzaladık."(23)

Ermeni Taşnaksütyun'un bugünlerde,Tebriz ve çevresine sığınmış olan (Şeyh Said İsyanı) isyancı Kürtlere bir nevi kucak açması,Kürt siyasası ve diasporadaki Ermeni siyasasını birbirine yakınlaştırmıştı.Hem İhsan Nuri -Şeyh Said-zâde Şeyh Ali Rıza Efendi cenahı hem de Memduh Selim Bey,Bedirhanilerin temsil ettiği Kürt Teali Cemiyeti,1924 Antlaşması gereği Ermenilerden maddi ve manevi yardım talep etmeye başlamışlardı.(24) Lâkin Taşnaksütyun kadroları,Kürtlerin Ermenilere bu kadar azami bir şekilde umut bağlamalarına şaşırıyorlardı.Öbür taraftan Kürt-Ermeni yakınlaşmasını memnuniyet verici bir gelişme olarak addediyorlardı.(25) Dönemin Kürt siyasasının nezdinde de "modern politika"nın temsili kadim komşuları olan Ermeni halkının en etkin siyasi teşekkülü olan Taşnaksütyundur.Öyle ki Kürtler Taşnaksütyun'u Kemalist rejime karşı giriştikleri savaşta kendilerine zaferi kazandırabilecek finans kaynağı ve Avrupa-Amerika siyasetini lehlerine döndürebilecek hazır lobi teşkilatı olarak görüyorlardı.Elbette Ermenilerin de Kürt hareketinden beklentileri vardı.Taşnaksütyun müstakbel Kürt isyan hareketini kendi siyaseti doğrultusunda yönlendirmeyi umuyor ve bu isyanın vilayet-i sitte olarak bilinen altı Ermeni vilayetinin istiklâline zemin hazırlayabileceğine,birleşik ve bağımsız Ermenistan'ın kurulmasına vesile olabileceğine inanıyordu.(26)

Karşılıklı beklentilerin olduğu bu kritik günlerde İran ve Suriye hudutlarının sıfır noktasında Kürtlerin askerî ve siyasi işlerini yürüten ve politbüro görevi gören iki direniş üssü vardı.Biri,Suriye topraklarında bulunan Hewêrkan aşireti reisi Haco Ağa'nın hânesi,öbürü de İran topraklarında bulunan Şikak aşireti reisi Simko Ağa'nın köyüdür.İşte bu üslere sığınan Kürtlerin özellikle de Şeyh Ali Rıza Efendi'nin ve Bağdat-İran hattındaki Taşnaksütyun kadrolarının teşviki ile İhsan Nuri,İran'daki direniş üssünü harekete geçirmek için muhite gidecekti.(27)

1926 sonlarında İran'a geçen İhsan Nuri,Şikaki Aşireti reisi Simko Ağa'yı da ziyaret eder.(Simko o günlerde aynı aşirete mensup Emer Han ile çatışma hâlindedir.Bu çatışmada Türkiye,Simko'yu desteklerken,İran da Emer Han'ı desteklemektedir.) Ancak 1910'lardan itibaren Kürt meselesinin siyasi bir aktörü olarak addedilen bu aşiret reisinden umduğu desteği bulamaz.Üstelik kendisini davâ arkadaşı Yüzbaşı Rasim Bey'le bu vekalet savaşının ortasında bulur."Kürtlerin özgürlüğü için çıktığımız yolda Kürtlerin eli ile ölmekten korkuyorduk" diyen İhsan Nuri'nin korktuğu başına gelir.Rasim Bey,Emer Han'ın adamları tarafından katledilir.Emer Han bu çatışmanın müsebbibi olarak Şeyh Said İsyanı'ndan sonra Simko'nun yanına sığınmış olan Hesenan ve Cibran aşiretine mensup Kürtleri görür.Emer Han ve İran kuvvetleri Hesenan ve Cibranlı Kürtlere karşı âdetâ sürek avı başlatırlar.Yüzlerce mülteci Kürt,hudut boylarında hunharca katledilir.Nitekim Simko,Emer Han ve İran kuvvetleri karşısında yenilip Türkiye tarafına kaçar.(28) Bu kaotik ortamda "Mazlum" takma ismi ile bilinen İhsan Nuri ise,çerçi kılığında ziyaret ettiği aşiretleri umum bir isyana katmakla meşguldür.(29) İhsan Nuri özellikle hitabet ve propaganda konusunda son derece mahir idi.Nitekim ordudaki eski arkadaşları dahil onu tanıyanlar onun bu maharetini özellikle belirtiyorlardı.(30)

Yenilgi atmosferinin yaşandığı o günlerde,Kürtçe bilmeyen İhsan Nuri,bir Kürt isyanını başlatmak için yanına aldığı bir grup Hesenanlı süvari ile Hoybun'un kuruluşunun ilan edileceği,Birinci Kongre'ye katılmak için Suriye'ye beklenirken,Eylül 1927'de Türkiye hududundan içeri girer.(31) Bilinenin aksine İhsan Nuri,Hoybun tarafından Ağrı Dağı [Ararat]'na gönderilmemiştir,İhsan Nuri,Ağrı'ya gittiğinde Hoybun daha kurulmamıştır,hatta Hoybun'un kuruluşunun ilan edileceği Birinci Kongre tertip komitesi İhsan Nuri'nin Ağrı'ya gitmesine karşı çıkmıştır.Memduh Selim Bey,Şeyh Ali Rıza Efendi'ye göndermiş olduğu mektupta kendisinden,İhsan Nuri'nin Ağrı'ya gitmesinin engellenmesini ve Birinci Kongre'ye katılmasının zorunlu kılınması konusunda yardım istiyordu.(32) "Ağrı Kürdistan Cumhuriyeti"nin ilanı

Ağrı Dağı İsyanı olarak tarihe geçen bu Kürt başkaldırısı bir manada Şeyh Said İsyanı'nın devamıdır.Şeyh Said'in silah arkadaşları olan eski Hamidiyeli Hesenan,Cibran ve Heyderan aşiret efradı ve Celali aşiret konfederasyonuna bağlı Hesesori kabilesi reisi Biroyê Heskê Têlî ve mahiyeti ile Kemalist elitin,Sünniliği revize etme çabalarından rahatsız olan bazı Nakşibendi-Halidi şeyhler Ağrı Dağı'na sığınır.Öyle ki müstakbel isyanın askerî ve siyasi bilgi mahiyeti Hamidiye Alayları'nın deneyimlerinden öteye geçmez."Cemşid" ismini kullanan İhsan Nuri Paşa'nın Ağrı Dağı'na gelişine kadar (Eylül-1927),Biro ve adamlarının eylemleri devlet cenahınca "adli vak'alar" olarak değerlendirilir.Ancak İhsan Nuri Paşa artık bu vakalara politik bir misyon yükler."Adli vak'ayı,politik vak'aya dönüştürme sürecinde ilk defa Hoybun'un broşürlerinde rastladığımız ve günümüzde de Kürdistan Federe Devleti tarafından resmen kabul edilen bayrak gibi yeni mefhumları Ağrı Dağı sakinlerinin yaşamına dahil etmeye çalışır.Başkaldırıyı düzenli askerî nizam ile tanıştırır.

Yukarıda da bahsedildiği gibi hâlihazırda bir müddet evvel Ağrı Dağı'na sığınmış olan Celali aşireti konfederasyonu (Hesesoran kabilesi ) reislerinden Biroyê Heskê Têlli ve mahiyeti tarafından icra edilen karşı koyuş,kısa bir sürede politik bir kıyafete büründürülür.(33) Akabinde nicedir firarda olan ve cürümleri her ne kadar adli olsa da cumhuriyet idaresi tarafından siyasi muhtevaya sokulan (burada amaç bu etkili aşiret rüesasının talan ve kan davâsı temalı adli davalarını tanımı son derece muğlak olan "şekavet" terimine dahil edip ve bu çerçevede Şeyh Said hadisesine bağlayıp sözkonusu rüesayı ülkenin batı ve iç kısımlarına sürmekti) Edoyê Azizi,Ferzende gibi aşiret rüesası ve sürgün edildiği muhitten filmleri aratmayacak bir şekilde firar eden eski Hamidiye Alayları zabiti Halis Bey "İsyan"a teşne olan Ağrı Dağı'na iltica ederler.Periferideki perakende Kürt çeteleri için bir çekim merkezi hâline gelen Ağrı Dağı'ndaki hareket bu safhada halk arasında siyasi,askerî örgütlenmeyi,Cumhuriyet idaresinin Kürdistan'daki ticari ve iktisadi altyapısının tahrip edilmesini ve mücadelenin Kürdistan'ın geneline yaymayı öncelikli hedef olarak belirler.(34)

Burada şu hususun altını çizmek gerekiyor.Ağrı Dağı'nı merkez alıp İran hududu,Muş Ovası,Van Gölü Kuzeyi-Zilan Deresi,Bayezid,Bulanık,Malazgirt,Patnos,Çaldıran,Muradiye,Iğdır ve Kars muhitini kapsayan cesim denilebilecek bir coğrafyada icra olunan 1926-1932 yılları arasındaki Kürt direnişinin "Ağrı İsyanı" olarak tanımlanması,sözkonusu direnişin anlam ve etkisinin sınırlı olduğu haliyle mikro bir isyan olarak telakki edilmesi gibi bir okuma ile karşılaşabiliriz.Lâkin "Ağrı Dağı İsyanı" daha sonra "Ağrı" ismini alacak olan "Karaköse Vilayeti" ile sınırlı kalmadığı gibi yukarıda belirttiğimiz cesim coğrafyanın dışına taşma iradesini de gösteriyordu.Temel çekince Şeyh Said kıyamı nihayetinde hasıl olan Palu-Lice-Genc üçgenindeki kapsamlı katliam gibi "toptan" bir "tehcir ve takibat" (özcesi katliam) ile tekrar karşı karşıya kalma ihtimali idi.(35) Üstelik belgelerden anlaşıldığı kadarıyla şayet isyanın insiyatifi tamamen İhsan Nuri'ye bırakılsaydı,kendisi İran,Irak ve Türkiye'ye karşı müşterek bir cephe açmayı düşünüyordu.Lâkin Rupen Paşa bu fikre karşı çıkar.İran ve Irak'taki Kürtlerin siyasi ve kültürel haklar babında Türkiye'deki Kürtlerden daha iyi durumda olduklarını,ayrıca Irak'ın arkasında İngiltere gibi güçlü bir devletin olduğu gerçeğinin unutulmaması gerektiğini,bunun için önceliğin Türkiye'ye verilmesi gerektiğini belirtir.İhsan Nuri bu öneriyi kabul etmekle birlikte Taşnaksütyun'u isyana tamamen katmak için Zilan Bey'i yani Ardeşir Muradyan'ı özellikle Ağrı Dağı'na davet eder.(36)

1927 yılı itibariyle,Ermeni Taşnaksütyun Partisi'nin kadro ve maddi desteği ile muhalif Kürt elitinin bizatihi (Şeyh Said İsyanı'ndan sonra Batı Anadolu'ya nakledilmiş veyahut nakledilmek istenen aşiret reisleri,şeyhler) katılmasıyla isyanın askerî ve sosyo-politik kuvveti daha da artar.Bu esnada Hoybun'u ilan etmeye hazırlanan Lübnan ve Suriye'deki kadrolar,İhsan Nuri'nin,Ağrı'da topyekûn bir isyan başlatmasından ve “Şeyh Said hareketinin yaşamış olduğu hazin sonun" yaşanmasından korkuyorlardı.Hoybun'un kurucu kadroları müstakbel isyanın olabildiğince tehir edilmesi,şartlar olgunlaşmadan Ağrı'daki kuvvetlerin herhangi bir taarruz hareketine girişmemesi taraftarıydılar.Memduh Selim "Jin İskender" kod ismi ile İhsan Nuri'ye göndermiş olduğu mektupta bu hususu özellikle dile getiriyordu.(37) Ancak İhsan Nuri,Memduh Selim'in bu telkinatına muhalif bir adım atarak öncelikle 13 azadan oluşan "Millî Meclis" adında üst bir kurul oluşturur ve "Millî Meclis" de 21 Kasım'da hükûmet kurup,Ağrı Dağı'nda bir cumhuriyet yönetimi tesis eder.Ermenice,Fransızca ve Kürtçe (Arap alfabesi ile) kaleme alınmış olan bir dokümana göre Cumhuriyet'in ismi Kürtçe "Civîna Agirî Kurdistan (جوىنآكرىكوردستان)" yani "Ağrı Kürdistan Cumhuriyeti" idi.Kürtçe ibarenin karşısına ayrıca Fransızca "République Kurde d'Ararat (Ararat Kürt Cumhuriyeti)" yazılmıştı.(38) Tesis edilen yönetimin isminin kararlaştırıldığı bugünlerde,Ardeşir Muradyan,Ağrı Dağı'nda tesis etmiş oldukları cumhuriyeti Hoy'daki Taşnaksütyun bürosuna şu cümleler ile haber veriyordu:

"İhsan iyi çalışmış.Onun dönemine kadar Ararat'ta hiçbir teşkilatlanma olmamıştı.O,inatçı çabaları sayesinde bir teşkilatlanma oluşturmayı,tüm çabaları bir paydada birleştirmeyi başarmış ve bunun sonucu olarak da 'Millî Meclis' adını verdikleri sorumlu bir üst kurul oluşturulmuş.Millî Meclis 13 kişiden oluşuyor.Bu sayı yerel şartlara göre ayarlanmış.Üyelerin neredeyse tümü aşiret reisi.21 Kasım'da Millî Meclis İbrahim Heskê Telli başkanlığımda bir hükûmet kurmuştur.Hükûmetin beş vekaleti var [dinî,askerî,mali,iaşe ve sekreterya] Sekreterya denilen dahili ve harici işler idaresidir.Dinî kısmın idarecisi Seyyid Abdülvahap,askerîyeninki İhsan Nuri,mali bölümününki ise Eyüp Ağa'dır.İaşenin idarecisi ise Temur'dur.Benim gelişime kadar sekreteryanın geçici yönetimi İhsan'a verilmiş,benim gelişimden sonra bana teslim edildi.(...) Görüldüğü üzere hemen Ararat hükûmetinin teşkil edildiğini tüm dünyaya ilan etmek gerekiyor.Gerek ben gerekse İhsan talep edilen formülasyonlara tamamen yabancıyız.Rica ediyorum uygun ilanı yaz ve Fransızcaya tercüme ettirdikten sonra gerektiğinde kullanabilmem için sonra bana gönder.(...)"(39)

Dönemin Kürt entelijensiyasının hayali ve özlemi olan Kürt devletinin,Yakındoğu'nun en yüksek mecrası olan Ağrı Dağı'nda vücut bulmuş hali olan bu Cumhuriyet'in başkenti dağın en ücra köyü olan Kurdava köyü idi.Bu Cumhuriyet'in bir başbakanı,cumhurbaşkanı yoktu,1923'e kadar Mustafa Kemâl'in meclis başkanlığı ile idare ettiği bir "devlet" modeli,bir "geçiş rejimi" esas alınmıştı.Zirâ "Ağrı Dağı Kürt Millet Meclisi Reisi" İbrahim Heskê Têlî en büyük mülki amir idi.Ondan sonra "Vekil-i Şer Civîna Kurdistan" yani Kürdistan Cumhuriyeti Savaş Bakanı İhsan Nuri geliyordu.Ardından da diğer bakanlıklar geliyordu.İlk ihtiyaç pusulasında bu makam ve bakanlıklara adına mühürler,asri ve nizami bir yönetim teşkili için telefon,şapograf gibi aletlerin yanı sıra bomba,mitralyöz,gaz maskesi (devletin kimyasal gaz saldırısından korkuluyordu) ve sıhhi malzemeler talep ediliyordu.(40) Hassas dengeleri gözetlemek:Hoybun'un Dağdaki Cumhuriyet'in kuruluşuna karşı çıkması

Ağrı Dağı'nda Kürt Cumhuriyeti'nin kurulduğu günlerde,kuruluş hazırlıkları 1926 yılının başlarında başlayan Hoybun teşkilatının ilanı için Beyrut'ta kongre tertip ediliyordu.Teşkilatın merkez heyeti için 12 kişi -ikisi kuzey (Türkiye) Kürdistan'ını temsil eden Ağrı havalisinden,ikisi de Doğu (İran) Kürdistan'ından olması kaydıyla- seçilecekti.(41) Kongreye katılmaları için Kürdistan'ın dört parçasının temsil edilmesine dikkat edilecek,Sason'dan Urmiye'ye dört bir taraftaki Kürt aşiret reisleri ve şeyhlere davetiyeler gönderilecekti.Lâkin teşkilatlanmanın önündeki en büyük engel İhsan Nuri'nin sekreterliğini yaptığı,Bağdat'taki Kürt teşkilatını idare eden Şeyh Ali Rıza Efendi ile ismen varlığını korusa da sahada pek etkinliği olamayan Kürt Teali Cemiyeti'nin,Antakya'da yaşayan sekreteri Memduh Selim arasındaki anlaşmazlıktı.(42) Anlaşmazlık Taşnaksütyun'un aracılığı ile başlarda çözülmüş olsa da,5 Ekim'de(43) başlayan Hoybun kuruluş kongresinin bitmesine müteakip günlerde tekrar ayyuka çıktı.Kendisini "Reis-i Kürdistan" olarak tanıtan Şeyh Ali Rıza Efendi sabık isyanın öncülerindendi.Kongrede belirgin bir mevki talep ediyordu,baştan beri mevcut Kürt hareketinin,Bedirhaniler ile özdeşleşmesinden mustaripti.Bedirhan ailesinin Kürdistan'da bir etkisinin bulunmadığını iddia ediyordu.(44) Hem Hoybun'un kurucu kadroları ve hem de Taşnaksütyun ile anlaşamadığı diğer bir husus ise Sovyetlere yaklaşım meselesi idi.Taşnaksütyun kadroları ve daha çok onların telkini ile Hoybun'un kurucu kadroları,Sovyetlere karşı müspet düşüncelere sahip değillerdi.Zirâ Bolşevik Rusya "şimdiye kadar sırf Türklerin telkinatıyla hareket eden ve Kürd'ün milletverperliğine ve istiklâl yolunda akıttığı kanları irtica ve derebeylik zanıyla gören" bir devletti.(45) Onlara göre Bolşevizm müstakbel Bağımsız Ermenistan ve Kürdistan için en büyük engeldi.(46) Lâkin Şeyh Ali Rıza onlar gibi düşünmüyordu,ona göre şayet mühimat yardımında bulunursa ve "hâin cânavar Türklerden intikam almalarına vesile olursa,Sovyetler ile de işbirliğine gidilebileceğini,maksada ulaşıp (maksattan kasıt "müstakil bir Kürdistan"ın kurulmasıydı) Ortadoğu'da mandaterlik yapan İngiltere ve Fransa ile komşu olunduktan sonra Sovyet politikasından kopmak kolaydı.(47) İşte bütün bu fikir ayrılıkları ve beklentilerden ötürü Şeyh Ali Rıza kısa bir süre sonra Hoybun azalığından çekildi.(48) Şeyh Ali Rıza'nın çekilmesi ile birlikte Ağrı'daki teşkilatın ipleri Hoybun'un,haliyle Bedirhanilerin eline geçecekti.

Baştan beri Bolşevizm karşıtı olan İhsan Nuri de Hoybun ve Taşnaksütyun kadroları gibi düşünüyordu.Bakû'deyken dönemin Türkiye Komünist Partisi genel sekreteri Mustafa Suphi ile karşılaşmış,Bolşeviklerin Azerbaycan'daki uygulamalarına tanık olmuştu.(49) Öyle ki 5 Ocak 1927'de Sovyetlerin Urmiye konsolosu Aritin kendisi ve Hurşid Bey ile görüşmek istemiş,ikili bu isteği reddetmişlerdi.(50) İhsan Nuri,çağdaş örgütlenme tarzının Kürt toplumuna tatbik edilemeyeceğini düşünüyordu.Ona göre aşiret reisleri ile şeyhlerin örgütlenmesi yeterli idi.Hareketin toplumun alt tabakasına yaymak için özel bir çabaya ihtiyaç yoktu.Zirâ ağalar ve şeyhlerin örgütlenmesiyle birlikte bu iki güçlü figüre son derece bağlı olan alt tabaka da (aşiret efradı,reaya Kürtlerden müteşekkil sıradan köylüler ve fakir şehir sakinleri ) kendiliğinden örgütlenecekti.İhsan Nuri dönemin Kürt toplumundaki sınıf olgusunun belirgin olmadığına,alışagelmiş aşiret ve tarikat düzeni üzerinden Hoybun teşkilatının pekâlâ yayılabileceğini düşünüyordu.Elbette muhafazakâr ve milliyetçi bir Kürt seçkinler cemiyeti olan Hoybun,bu düşünceyi kanıksıyordu.(51) Lâkin aynı Hoybun deyim yerindeyse dış yardım için her tuşa basıyordu,kongrenin hazırlık aşamasında,faşist İtalya'dan yardım isteyen cemiyetin prototipi Kürt Teali Cemiyeti(52),kuruluş kongresinin kararlarını İkinci (Sosyalist) Enternasyonal'e gönderip,uluslararası bir kuruluş olarak,ilk defa Kürt meselesini sahiplendiği için Enternasyonal'e teşekkür ediyor,Kürt davâsına olan desteğinin devamını talep ediyordu.(53) Hoybun her ne kadar çoğu konuda İhsan Nuri gibi düşünse de,Ağrı Dağı'nda teşkil etmiş olduğu Cumhuriyet projesine kati şekilde karşı çıktılar.Memduh Selim'in alttan alan,yumuşak tavrına karşılık,Bedirhaniler doğrudan İhsan Nuri'yi uyardılar.(54) Memduh Selim'e göre komşu devletler,hele azımsanmayacak derecede Kürt tebaasına ev sahipliği yapan İran,Sovyet Rusya gibi komşu devletler,Ağrı Dağı'nda ilan edilen bir Kürt hükûmetine sıcak bakmayacaklardı.Hatta bu hükûmetin ilanı,Türkiye'nin Kürtlere daha şiddetli bir şekilde saldırması için güçlü bir neden teşkil edecek,ahirde Türkiye'deki Kürtlerin imha olunması ile sonuçlanacaktı.Elbette Hoybun'un yegâne maksadı "Kürdistan'ın istiklâli" idi lâkin bunun zamanı daha gelmemişti.Ayrıca Hoybun'un birinci kongresinde alınan karar gereği Kürdistan ve "dünyanın geri kalan muhitlerinde yaşayan bütün Kürtler",Kürtlerin yegâne teşkilatı olan Hoybun'a tâbi olmak zorundaydılar.Hoybun kati bir şekilde kendisine tâbi olmayan hiçbir Kürt oluşumuna izin vermeyeceğini yüksek perdeden dillendiriyordu.Buna karşılık Hoybun yine de Ağrı Dağı ve havalisini özerk bir bölge olarak tanıyacaktı.(55) Hoybun'un Ağrı'ya dayattığı hususlar:İran'a koşulsuz itaat ve "bayrak" meselesi

Ayrıca "bayrak meselesi" tartışmaya kapalı bir konuydu.Nitekim 1920'de İstanbul'da tanzim edilen bayrak Hoybun'un kuruluş kongresinde aynen kabul edilmişti.Memduh Selim bayrağın mezkur tarihte ilk defa İstanbul'da tanzim edildiğini beyân edip -bu konuda Ekrem Cemil Paşa dışında farklı bir kaynaktan bahsetmek şimdilik mümkün değil(56)- bayrağa dair tartışmalara son verilmesini ve koşulsuz bir şekilde mezkur bayrağın Ağrı tarafından kabul edilmesini istiyordu:

Birinci Kürt kongresi,millî Kürt bayrağı hakkında vermiş olduğu kararında 1920 senesinde İstanbul'daki Kürt teşkilatında tanzim etmiş olduğu bayrağı kabul etmiştir.Bu husustaki esbab şudur:"Mezkur bayrak o tarihte İstanbul'da ve umum Kürtler tarafından kabul olunarak dövel-i muazzamenin orada bulunan fevkalâde komiserliklerine resmen takdim edilerek bu devletlerce Kürt bayrağı olarak tanınmıştır.Diğer taraftan bu bayrak Avrupa ve Amerika'nın muhtelif mahfiline bir mektupla gönderilmiş ve mahfil-i mezkure tarafından aynı şekilde resmîyeti tabiyet edilmiştir.Bir taraftan da birçok Kürt nezdinde tamim olunmuştur.Şu suretle o zaman teşmiyet edilmiş bulunan Kürt bayrağı sekiz senelik bir tarihe malik bulunmaktadır.Pek kıymetli olmakla beraber herhalde ihmali doğru olmayacak olan bu hususa binaen kongre mezkur bayrağı aynen ve bila-münakaşa kabul etmiştir.Kongrenin mukarreratı bütün milletin kararı olmakla artık bayrak meselesi üzerinde münakaşaya imkan olmayıp,mezkur bayrak,Kürtlerin millî bayrağı bulunmuştur.Bayrağın şekli şudur:Birbirine müteakip olmak üzere kırmızı,beyaz,yeşildir.Bu üç renk bayrak direğine umut olmuş oluyor.Ortasına tesadüf eden beyaz rengin üzerinde sarı bir güneş fevkalâde şeklinde tam bir dairedir.Bayrakta güneş şuleli olarak yukarıdan kırmızı ve aşağıdan yeşile sirayet ediyor.Şimdilik alelacele yaptırılan bir numune gönderilmiştir."(57)

Mezkur bayrak,dönemin İran bayrağına son derece benziyordu.Hoybun'un "Aryan"(58) teması bağlamında büyük umutlar beslediği ve her seferinde ırkî yakınlıktan ötürü kendisine duyduğu şiddetli sempatisini dile getirmekten çekinmediği İran'la pekâlâ ulusal simge meselesi üzerinden de benzerlik kurma çabası içinde olduğu ve bu amaçla dönemin İran bayrağına yakın bir bayrak tanzim etmiş olabileceği ihtimalini de göz ardı etmemek gerekiyordu.Zirâ Memduh Selim mezkur bayrağı tarif ederken,"Bu bayrağa şîri (aslan) inşa edersek aynen İran'ın bayrağıdır denilebilir" diyordu.(59) Velâkin tanzim edilen "Kürt bayrağı"nı güneşi arkasına alan aslanlı İran bayrağından ayıran bir diğer fark ise kırmızı ile yeşil renklerin yer değiştirmiş olmasıydı.Yine de birbirinin tıpkısı olan bu iki bayrak renklere ve güneş sembolüne atfedilen anlamlar itibariye eski Zerdüşti inanca ve tarihsel arka plânı Med-Pers imparatorluklarına dayanan ortak mitolojik öğretiye dayanıyordu.(60) Oysa İhsan Nuri'nin Ağrı'da teşkil ettiği yönetim için düşündüğü bayrak İslâmî temayı da taşıyordu:

"(...) Ayrıca iyi kumaştan bir bayrak hazırlamak lâzım.Bayrağın zemini,siyah olacak.Köşedeki güneş ışınları ve üstündeki yazı beyaz olacak.Güneş ve yazı el işlemesi şeklinde olacak.Bayrağın rengi ve şekli kalabalıklar üstünde etkili olsun diye özel seçilmiştir.Siyah,her şeyden önce peygamberlerinin bayrağını,ayrıca Kürt halkının siyasi mevcut kapkara durumunu,güneş ışını ise geleceği ve Kürt davâsının zaferini simgelemektedir.(...)"(61)

Hoybun'un İran'a dönük sempati ve taşıdığı iyimserliğe rağmen özellikle 1930 yılı itibariyle İran,Ağrı Dağı'ndaki Kürt kuvvetlerine karşı çoğu zaman "düşmânca" davranıyordu.İhsan Nuri'ye ve idare ettiği Ağrı teşkilatına sorunlar çıkaran,Maku İlhanisi ve İran Azerbaycan'ındaki askerî komutanlığın düşmânvari yönelimlerini,Turanizm'in etkisine giren İranlı Azeri yetkililerin şahsi tutumu olarak görme eğiliminde olan Hoybun,İran ile hiçbir surette çatışmaya girmeme hususunda son derece kesin emirler tebliğ ediyordu.(62) Öyle ki bugünlerde,Biroyê Heskê Têli,İran Şahı'na gönderdiği mektupta,Ağrı'daki Kürt mücadelesinin İran devletinin güvenliğine dönük yararlı bir "kâr" olduğunu,Türkiye'nin amacının Turanizm ülküsü dahilinde Azerbaycan ile arasında mani teşkil eden Maku'dan,Erzurum'a kadar olan Kürdistan parçasını ortadan kaldırmak olduğu,Kürtlerin hedefe konulmasının sebebinin ise kendilerinin Farslarla "emizade" (amca çocuğu) olması hasebiyle "akvam-ı İraniye" (Aryan kavmi) ye mensup olmalarına bağlıyordu.(63) Öbür taraftan Bedirhaniler ise daha açık bir şekilde İran'ın toprak bütünlüğüne zeval gelmeyeceğini,yani Kürtlerin kurtuluşunu gaye edinen Hoybun'un İran tebaası olan Kürtleri kapsamadığını ima ederek,İran'la anlaşmamanın Ermenilerle vuku bulan anlaşmazlığın neticesine (Ermeni Soykırımı) eşdeğer sonuçlar yaratacağını belirtiyordu ve ekliyordu:

"Çünkü İran bugün zayıf olmakla beraber yarın Türk ve Tatar istilâsına bizimle beraber göğüs gerecek olan en büyük Ari millettir.(...) Aksi en büyük dostumuz olması lâzım gelen İran'ı kendimize düşmân edebiliriz ki,bu hem bizim, hem İran,hem Ermeni ve bütün Ari ırkı için büyük bir felâket olur.Ermenilerle aramızdaki ihtilafın badi olduğu netayic-i vahim göz önündedir.1914 senesindeki Ermeni Katliâmı ve üç seneden beri devam eden Kürt katliâmları hep bu anlaşmamanın netayic-i mevti avaredir? İran ile ihtilaf hâlinde bulunmak bizi aynı hatta daha vahim netayice,kardeşinin katli olmak gibi fecaiye sevkedebilir ve bu netayic belki de gayrı kabil telafi olur.Böyle bir ihtilafın vukuundan istifade edecek yine Türkiye'dir.O Türkler ki yirmibeş seneden beri Ari ırkına karşı müthiş bir suikast hazırlamakla meşguldür.O Türkler ki Turan ve Turancılık gayesinin vüsulü hakkında Ari ırkının imhasına katiyen karar vermiştir.(...) Bu facianın neticesi Turan ve Turancılığın tenvici olacaktır."(64)

Elbette bu amaç doğrultusunda nicedir İran'a başkaldırmış olan Simko da artık gözden çıkarılabilirdi.Nitekim Hoybun,İran'a savaş açan Simko'yu "Türklerin teşviki ile cinayet işleyen bir elebaşı" olarak görmeye başlamıştı.(65) Zirâ Hoybun,Simko'yu yatıştırmak ve Ağrı teşkilatına katmak için çok fazla mesai harcamıştı.Öyle ki araya Kör Hüseyin Paşa ve Hacı Musa Bey gibi iki etkili Kürt aşiret reisini dahi soktular,lâkin Simko,İran'a karşı savaşmaktan vazgeçmediği gibi,Ağrı hareketine de pek yanaşmamıştı.(66) Hoybun'un İran'a dönük iyimser telkinlerinin ve yoğun Aryan milliyetçiliği propagandasının İhsan Nuri'yi derinden etkilediği görülmektedir.İhsan Nuri Paşa da "yol kazâsı" olarak değerlendiği,İran'ın Ağrı İsyanı sürecinde Türkiye'yi desteklemesi meselesini "Aryan" aidiyetini reddeden ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından manipüle edilen,Türkçe konuşan İranlı Azeri yetkililerin komplosu olarak görür ve "Şah hazretleri"nin bu meseleden teferruatlı bir şekilde bilgilendirilmediğini (her ne kadar sonraki yıllarda Şah'ın kendisine,"İhsan Nuri Paşa kusura bakmasın,yaşadığı zorluklar siyaset gereği ve dönemseldi" dediğini belirtse de) savunur. Ağrı'nın zor zamanları:Hoybun'un vaatlerini yerine getir(e)memesi,talan ve Af Kânûnu

Hoybun,"Birinci Bölge"yi teşkil eden Ağrı Dağı ve havalisini Müstakil Kürdistan'ın bir vilayeti olarak addetse de,aslında Ağrı Dağı'nda tesis edilen yönetim,özerk bazen de bağımsız bir yönetim görevi görür.(67) Elbette bu özerk bölgenin,Hoybun'dan beklentileri yüksekti.İhsan Nuri'nin,1927'nin sonlarından itibaren Hoybun merkeziyle yapmış olduğu hemen hemen bütün yazışmaların değişmeyen temalardan birisi maddi yardım beklentisidir.Hoybun,İhsan Nuri'ye gönderdiği cevap mahiyetindeki raporlarda Ağrı'ya gereken yardımın kendileri tarafından mutlaka yapılacağını belirtir.(68) Lâkin beklenilen yardım bir türlü gerçekleşmez,daha sonra Ağrı'ya acil ihtiyaçların temini için elli Osmanlı altını gönderildiği yazılır ve geri kalan ihtiyaçların da "Ararat mahalinden" temin edilmesi istenir.(69) İhtiyaçların yerelden temin edilmesi kararı,İhsan Nuri'nin hiç arzu etmediği ve elinden geldiğince kaçındığı soygun vak'alarına sebebiyet verir.(70) Aradan geçen on ay zarfında da bu elli altın gelmeyince (aslında bu elli altın hiç gelmeyecekti) İhsan Nuri Ekim ayında Memduh Selim'e zehir-zemberek bir mektup yazar,Hoybun'u lakaytlıkla itham eder.Zirâ hem Hoybun'un muhitte teşkilatlandırılması hem de çevreye yeni "çete"lerin sevkedilmesi ve muhitte halk üzerinde tesis edilmiş olan etkinin devamı için nakdi paraya ihtiyaç vardı(71),ona göre Sovyet,İran ve Türkiye hududunun kesiştiği yerde "bağımsız bir hükûmet" ile idare edilen Ağrı teşkilatı,hiçbir devletten yardım almadan bütün maddi eksikliklere rağmen ayakta kalabilmiş,Suriye'ye kapanan Hoybun'un dış mesailere (Bedirhanilerin Amerika ve Avrupa'da yapmaya çalıştıkları örgütsel faaliyetler kastediliyordu) harcadığı parayı şayet "Birinci Mıntıka'ya" yani Ağrı hareketine harcamış olsaydı,o gün için sonuç farklı olacaktı(72) Gerçekten de Hoybun yeterli miktarda maddi kaynağa malik değildi.Bir nevi "banka" olarak telakki ettiği Taşnaksütyun da sanıldığı kadar "zengin" değildi.Hoybun merkezi bu sefer de İran ahalisi ve hatta İran hükûmetinden yardım talep etmesini öneriyordu.Ağrı ile Hoybun arasındaki ilişkilerin kopma noktasına geldiği 1928 sonbaharında,İhsan Nuri finans meselesinin çözümü için Kürtlerin bir çeşit vergiye tâbi tutulmasını,Hoybun merkez heyetinden bazı yetkin şahısların her haneden senelik gelirine göre "avarız" yani bir çeşit zorunlu vergi almasını ve toplanan hasılatın teşkilata aktarılmasını öneriyordu.(73) Zirâ bir ân önce finans meselesi çözülmeliydi,şayet mesele çözülmezse ilan edilen Af Kânûnu ile birlikte dağdan ayrılanların sayısı artacak,bu da Ağrı teşkilatının iyice zayıflamasına sebep olacaktı.(74)

9 Mayıs 1928'de ilan edilen Af Kânûnu ile birlikte Ağrı Dağı'nda çözülmeler başlamıştı.Şeyh Abdülkadir gibi güçlü figürler Af Kânûnu'ndan yararlanarak köylerine geri dönmüşlerdi.(75) 150 hanelik Saka aşiretinden müteşekkil bir oba ile Aladağ'a çekilen Şeyh Abdülkadir,her ne kadar "hıyanet" ile suçlansa da,Ağrı teşkilatı tarafından herhangi bir yaptırıma maruz kalmamış hatta kendisine karşı adavette bulunan rakip aşiretlere karşı korunmuştu.(76) Elbette bu ayrıcalıklı muamelenin başat sebebi Şeyh Abdülkadir'in muhitteki aşiretler nezdinde (Sakan ve Kotan) son derece etkili bir figür olmasıydı.Lâkin aftan yararlanıp Ağrı'dan ayrılan bazı aşiret efradı,Şeyh Abdülkadir kadar ayrıcalıklı değillerdi."Hıyanet" olgusuna pek toleranslı yaklaşmayan Ağrı teşkilatı,dağdan kaçıp devlete teslim olanları ölüm cezasına çarptırıyor ve "fedai" desteleri vasıtasıyla bu şahıslara karşı suikastlar gerçekleştirebiliyordu.(77) Dahası taşıdığı mahiyet ve asabiye itibariyle bir nevi Alamutlaşan Ağrı teşkilatının görünen yüzü İhsan Nuri Paşa,caydırıcılık maksadıyla özellikle namlı direnişçileri ortadan kaldırmaya çalışan muhitteki mülki amirlerin başlarına da ödül koymayı düşünüyordu.(78) Hoybun'un öngördüğü müstakil Kürdistan'ın özerk "Birinci Mıntıka"sını idare eden isyan karargâhı,aynı yıl Ağrı Dağı'nda Birinci Mıntıka Meclisi oluşturur,Mıntıka Meclisi kongresini 27 azanın katılımı ile 5 Ekim 1928 tarihinde gerçekleştirir.Kongrede,meclis başkanlığına Zilan Bey (Ardeşir Muradyan),sekreterliğe Molla Sunullah Efendi,Birinci Mıntıka başkanlığına Biroyê Heskê Tellî seçilir.Ayrıca meclisin yürütme kuruluna Ferzende Bey,Musa Birgi,Eyup Heskê Telli,Elo Beşo aza olarak seçilir.(79) Aynı kongrede İhsan Nuri'nin "paşalık" rütbesi ile taltif edilmesi hususunun Hoybun merkez komitesine iletilmesi önerilir ve öneri oybirliği ile kabul edilir.Böylece 1928 Kanikork çatışmasında Ağrı kuvvetleri bölgedeki ordu birliklerine ağır kayıplar verdirince,bu "zafer" ve daha önce yapılmış olan öneri üzerine Hoybun,Osmanlı'nın yüzbaşılığa ve Cumhuriyet'in binbaşılığa kadar yükselttiği İhsan Nuri'yi "Kürt milleti" adına "paşalık" rütbesi ile taltif eder.İhsan Nuri bu süreçten sonra artık "Paşa" olarak anılmaya başlar.(80) Sözkonusu meclis,ikinci kongresini 1929 baharında Halikan aşireti muhitinde,üçüncü kongresini de Tambat köyünde 18 Nisan 1930'da gerçekleştirir.Son kongrede Birinci Bölge Başkanlığı'na,İhsan Nuri Paşa seçilirken,devletle af meselesini görüştüğü için dağdan ayrılmaya zorlanan Sipkanlı Halis Bey'in meclis üyeliği düşürülür ve yerine aynı zamanda "Ağrı Valiliği" görevini de yürüten İbrahim Ağa yani Broyê Heskê Telî seçilir.(81) İsyanı koordine eden Hoybun'un İran şubeleri bugünlerde İran devleti ile anlaşma yoluna gider.Ağrı meclisi,Rupen Ter Minasyan'ı yabancı ülkeler ve İran devleti ile yürütülen ilişkiler babında yegâne yetkili kılınmasına karar verir.(82)

İhsan Nuri'nin çabalarına rağmen savaşçılar tamamen politik bir aksa giremez ve Hoybun'un ekonomik vaatlerini yerine getir(e)memesi Ağrı'daki kuvvetlerin bir Kürt aşiret klasiği olan "talan" kültürüne tamamen teslim olmasına sebebiyet verir.(83) Bu çetin süreç boyunca,Hoybun tarafından görevlendirilen ve kendisi aynı modern ülküyü taşıyan Kör Hüseyin Paşa'nın oğulları Nadir Bey (Süphandağ) ile "Mamo Kurdi" kod ismini kullanan Mehmet Bey (Süphandağ) Ağrı Dağı'nda,İhsan Nuri'nin en mühim yardımcıları olurlar.(84) Buna karşılık hududun İran yakasında bulunan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk dönem Van Mebusu olan Hasan Haydari Bey ile Bedirhan sülalesine mensup (aynı zamanda târihçi Cemal Kutay'ın ablası) eşi Fitnat Hanım deyim yerindeyse kendisinden rol çalmaya çalışırlar.(85) İhsan Nuri Paşa Hoybun'un müttefiği olan Taşnaksütyun'un desteğini alarak bu kliği bertaraf etmeyi başarır.Lâkin Ağrı Dağı muhitindeki geleneksel karmaşık güç odaklarını bertaraf etmeyi bir türlü başaramaz.Ferzende Bey ile Halis Bey'in başını çektiği aşiret kliği,Paşa'nın aleyhinde Taşnaksütyun'a mektuplar gönderirler:

"Taşnak Heyet-i Merkeziyesine,maruzâtımızdır,1927 târihinde Ağrı'ya iştirak ederek müteassir bir şekle muvaffak olduk.Türkler bizi bu hâlde gördükleri takdirde bir tecil kânûnu (af kânûnu) çıkarıp milleti iğfal ederek umum arkadaşlarımız bizden ayrılıp dehalet (teslim olmak) ettiler.Yalnız Ağrı'da bizler ve bir miktar adamlarımız bizden ayrılmayarak kaldılar.Aynı târihte İbrahim Ağa bendesini (hizmetçisini) gönderip dehalet ederek bin banknot aldı.Bizler ise katiyen Türklerin fırıldağına kapılmadık.Bilahare bizden malumatsız İbrahim Ağa ve Sakanlı Lezgi Ağa (Lezgiyê Silo),İhsan Bey'le muhâbere ederek (haberleşerek) Türkler bir heyet gönderip Şêxlû karyesinde merkum (adı geçen) arkadaşlarımız,Türklerden yirmibin evrak-ı nakdiye (lira) talep ederek güya muhacirleri Ağrı'dan çıkaracağız.Bunun üzerine bizler de mecbur olarak Türklerle muhabereye (haberleşmek) mecbur kaldık.Şimdi ise işten el çekmişiz ve adamınız Keğam Ağa gelip umum Ağrı'da azasının fikrini anlamıştır.Kendisinden sual ediniz.Eğer sizlerle çalışıp bir gün evvel elimize bir ekmek düşüreceğiz.İçimize iki adam heyetten gönderiniz.İhsan Bey Dilrehan'dan çıkmaz.Yalnız kendi menfaatini düşünür efendim.
İmza:Sipkanlı Halis Abdülmecid,Hesenanlı Ferzende Süleyman"(86)

Ferzende ve Halis beyler,İhsan Nuri Paşa'nın aleyhine mektup göndermekle yetinmeyip daha da ileriye giderek,Paşa'nın emrinden zinhar çıkmayan Edoyê Azizi gibi sadık bir kumandanı infaz etse de,yine de aleni bir şekilde İhsan Nuri Paşa'yı karşılarına almaya cesaret edemezler.

Şeyh kliği ile İhsan Nuri Paşa arasındaki ilişki ise daha kompleks bir yapıya sahiptir.İhsan Nuri Paşa her ne kadar modernist bir yordama sahip olsa da anılarından da anlaşılacağı üzere İslâmî akaide son derece bağlıdır.İsyan süresince Ağrı Dağı'ndaki bir şeyhin kendisi için yazdığı muskayı umumiyetle boynunda taşıyacak derecede de Sünni gelenekten kopamayan mütedeyyin bir zattır.Berzenci şeyhi Seyyid Resul ile uyumlu bir mesai yürütse de aynı zamanda Sakan aşiretinin reisliğini yapan Şeyh Abdülkadir ile bu uyumu yakalayamaz.Öyle ki iddiaya göre Şeyh Abdülkadir kendisini öldürmeye bile yeltenmişti.(87) Ancak Ağrı'nın asıl sakini ve dağın eteklerindeki geniş meraların resmîyetteki sahibi Biroyê Heskê Têlli ve geniş ailesi ile İhsan Nuri Paşa'nın kuzenleri olan Hesenanlı Sêvdin,Çevreş ve Têlo beylerin isyan süresince İhsan Nuri Paşa'yı fizikî olarak koruyup kolladıkları anlaşılıyor.Yoksa çocukluğundan itibaren Kürdistan'dan kopmuş ve anadili Kürtçeye dahi vakıf olamayan firari subay İhsan Nuri'nin,arkasında güçlü aşiret desteği bulunan Ferzende,Halis Bey ile Kürdistan'da geniş bir mürit ağına sahip Seyyid Resul ve Sakanlı Şeyh Abdülkadir gibi güç odaklarına karşı etkin bir şekilde konumlanması sözkonusu olamazdı.Bu husustan da anlaşılacağı üzere,her ne kadar İhsan Nuri Paşa aksini iddia etse de,Ağrı İsyanı'nda ünik bir liderlik erkinden bahsetmek son derece zor görünüyor.Elbette her ne kadar sahada bu parçalı güç odakları mevcudiyetini korusa da isyanın modern aklını temsil eden İhsan Nuri Paşa,"Hoybun Fevkalâde Askerî Komiseri" unvânı ile Hoybun'un yol haritasını uygulamakla memurdur.Lâkin "Kürdistan'ın özgürlüğü"nün amaçlandığı bu isyan sürecinde İhsan Nuri Paşa'nın nezdinde dahi Kürt milliyetçiliği olgusu,Kemalist elitin icra ettiği Türk milliyetçiliğine duyulan tepkiden öteye geçemez.Konforlu sayılabilecek bir yaşama sahip bu otuzlu yaşlardaki genç subay,Kürtlerin Mustafa Kemal'i olmaya adaydır;lâkin elindeki bakiye,Mustafa Kemal'in elindeki Osmanlı bakiyesi ile hiçbir şekilde boy ölçüşmeyecek kadar zayıftır.Sonuç olarak askerî edinimleri ile geleneksel bir Kürt isyanını modern bir çerçeveye sokmaya çalışan İhsan Nuri Paşa,1930 sonbaharında İran'a sığınmak zorunda kalır.Bunu bir "yenilgi" olarak nitelendirmeyen İhsan Nuri Paşa bundan sonra kültürel ve siyasi çalışmalara yönelir. Ağrı Dağı Muhasarası ve kaçınılmaz son:Yenilgi ve katliâm

1930 yılının baharına kadar İran üzerinden Ağrı Dağı'na lojistik destek sağlanır.Lâkin isyanın Ağrı muhitini aşarak Van,Erzurum,Muş ve Bitlis gibi çevre vilayetlere de sirayet etmesiyle birlikte Cumhuriyet hükûmeti sert askerî önlemler alır.Erciş'teki Hoybun şubesi reisi Seyyid Abdulvahap,bu şubeye bağlı askerî kuvvetlere kumandanlık eden Seyyid Resul ve Hoybun merkez azası ve aynı zamanda Hoybun Orta şube (bu şube isyan muhiti ile İran'daki şubeler arasında köprü görevi görmekteydi) reisi Mehmed Bey (Mamo Kurdi) İhsan Nuri Paşa'dan azade olarak Erciş'e saldırır,isyan karargâhın belirlediği târihten önce gerçekleşen Erciş saldırısı kısmen başarılı olur.Lâkin saldırının akabinde 9. Kolordu'ya bağlı birlikler Zilan vadisini tamamen kuşatır.Böylece Ağrı Dağı'nda bulunan İhsan Nuri Paşa ile muharebe hattı tamamen kesilir.Bunun üzerine Erciş Hoybun Şubesi,Çaldıran hattı üzerinden doğrudan Rupen Ter Minasyan ile iletişime geçer.Nitekim Ter Minasyan'a gönderilen 29 Haziran târihli müşterek mektupta acil yardım talep edilir:

"Rupen Paşa Hazretlerine...Allah'ın inayetiyle,iki komitelerin himmetiyle Zilan'dan,Süphan Dağı'na kadar taht-ı işgâlimize aldık.Seyyid Abdulvahap Efendi'nin riyâseti (başkanlığı) altında içtima ve teşkilât da resmî şeklini fiile çıkardık.Çok iğtinâm aldık.İki yüz elli nefer (asker) esir,dört büyük mitralyöz,onsekiz otomatik,yüzelli hayvan esir ettik.Kuvvet ve sebat ve gayretimiz fevkalâdedir.Yalnız tüfek ve cephaneye ihtiyacımız vardır.Komitenize iki vekil gönderdik.Merkum (adı geçen) reisimizle komitenizden gönderilen İbrahim Şiko Bey her türlü muavenetimizi (yardım) temin edeceksiniz eğer elzem olan levazımatımızı temin etmeyecek olursanız resmen cevap veriniz.Çünkü son nefesimizdir.Bunun için bir saat evvel muavenetinizi isteriz veya cevap veriniz.Levazımatımız yüz adet nefer,top,otomatik mitralyöz,esliha (silah) tamiratını temin ve işdetecek (işletecek?) neferlerden gönderilmesi daha ehemdir.
Çete Reisi,Ademanlı Reisi,Kalkanlı Reisi,Xeloyî Reisi,Hecîdêrî Reisi,Haydaranlı Reisi,Hemoyî Reisi,Bekiranlı reisi."(88)

Bu yardım talebine rağmen Zilan ve Erciş bölgesine herhangi bir yardım girişiminde bulunulmaz.Kaderine terkedilen Zilan ve Erciş havalisi tamamen kuşatılır.Evvela bölgeye büyük bir askerî kuvvet ve son teknoloji ile donatılmış bir hava filosu gönderilir.Zilan vadisi ve komşu muhitlerde kanlı katliâmlar gerçekleştirilir,binlerce sivil katledilir,onlarca köy yakılır.(89) Ayrıca İran'a da nota üzerine nota verilir.İhsan Nuri Paşa ile Rupen Paşa dönemin "Türk yayılmacılığı"na karşı Fars-Kürt-Ermeni halklarının mücadele birliğini öngören "Turan'a Karşı Aryan" argümanını Fars bürokratlara anlatmaya devam ederken,İran o sıralar Türkiye ile pazarlık yapmaktadır.(90) Öyle ki Ağrı Dağı'nın İran toprağı olan kısmı Türkiye'ye bırakılır ve Ağrı Dağı'na giden lojistik hattı kesilir.Böylece isyan karargâhının dış dünya ile olan bağı kesilir.

Esasen Temmuz ayında Zilan vadisinde icra edilen katliama kadar psikolojik üstünlük Ağrı Dağı'ndaki isyan karargâhının lehinedir.Lâkin katliâmdan sonra sahadaki psikolojik üstünlük orduya geçer.Bu esnada Rupen Ter Minasyan bu korkunç katliâmları yabancı kamuoyuna anlatabilmek için Milletler Cemiyeti ve Sosyalist Enternasyonal'e başvurur.Kürt katliâmını,15 sene evvel icra edilen Ermeni Katliâmı'nın devamı ve Panturanizm siyasetinin tatbiki olarak gören Rupen Paşa'nın o gün söyledikleri son derece düşündürücüdür:

"(...) Van'da icra edilen katliâmlar ve tarafınızdaki şiddetli çatışmalardan haberdar olarak dış temsilciliklerimize bilgi vermişim.Uluslararası kamuoyuna ve Sosyalist Enternasyonal ve sözkonusu mesele ile alâkadar olan devletlere müracaat etmelerini arkadaşlarımdan rica etmişim.Kürt katliâmlarının Ermeni Katliâmları'nın devamı ve Panturanizm davâsının icrası olduğunu belirterek Türk ve Rus askerlerinin topraklarımızdan uzaklaşmaları ve Ermeni,Kürt müttefik ve bağımsız devletlerin kurulması hususunda bize taraftar olmalarını talep etsinler.Eğer bu çabalar yerine ulaşırsa ve eğer bugün müspet bir sonuç elde edilmezse bizim geleceğimiz için zemin hazırlamış olurlar.(...)"(91)

Rupen Paşa askerî hususlarda da İhsan Nuri'ye bir dizi öneride bulunur.Van Gölü'nün güney istikametinden Hakkâri ve Irak sınırına uzanan dağları tutmanın ehemmiyetinden söz eder.Tahran'da ikâmet eden Rupen Paşa,Ağrı Dağı'nda kara ve hava güçlerinin şiddetli taarruzu altında bulunan İhsan Nuri'ye afaki vaatlerde bulunurken,İhsan Nuri "teknik teçhizat ve erzak taleplerimden vazgeçtim,bize sadece cephane gönderin" diye yazıyordu.Muhasaranın gittikçe şiddetlendiği bugünlerde,Ağrı Dağı'na bir mektup daha ulaştı.Hoybun Dış İlişkiler Temsilcisi nâmı ile sözkonusu mektubu kaleme alan Kâmuran Ali Bedirhan,Irak ve Suriye sınırındaki birkaç başarısız askerî girişimi abartarak naklediyordu:

"(...) Irak hududuna yakın olan mıntıkalardaki kuvvetler 15 Temmuz 1930 târihinden itibaren Van Gölü'nün sahillerine kadar olan mıntıkaları işgâl ve oralarda kargaşalıklar çıkarma görevine memur edilmişlerdir.Gever (Yüksekova) kazasının Oramar nahiyesi bu kuvvetler tarafından işgâl edilmiş ve Türklere mühim darbeler vurulmuştur.Barzan ve Şemdinan mıntıkalarına (Irak arazisinden) giren 800 süvari içerideki harekâta yardım etmektedirler.Botan,Hevirkan,Tur-Abidin,Mazı Dağı,Viranşehir,Siverek,Urfa civârındaki aşiretler genel merkez azasından Celadet Ali Bedirhan Bey,Haco Ağa,Cemil Paşazâde Ekrem ve Kadri beyler,Milli Aşireti Reisi İbrahim Paşazâde Mahmud Bey,Berazi Aşireti Reisi Mustafa Şahin ve Bozan beyler kumandasında Siirt,Bitlis,Sason,Hazro,Silvan,Malatya,Harput,Dersim istikametinde 3 Ağustos 1930 gecesinden beri ilerlemektedirler.Suriye'de iyi teçhiz edilmiş bin Kürt içeriye girmişlerdir.Cemil Paşazâde Mehmed Bey Diyarbakır'a doğru yürüyüş ve Ekrem Bey kumandasında bulunan kuvvete eşlik etmekte,Mirdêsî Aşireti Reisi Osman Sabri Ağa Dersim'de çalışmaktadır.(...)"(92)

Oysa bütün bu askerî girişimlerin içinde sadece "Oramar İsyanı" etkili olabilmişti.Şeyh Ahmed Barzani ve Mela Mustafa Barzani'ye bağlı kuvvetler Oramar nahiyesindeki askerî birliği yedi gün boyunca kuşatmış,kuşatma altındaki birliğin yardımına gelen Şemdinli'deki Hudut Taburu ağır kayıplar vermişti.Lâkin 28 Temmuz sabahı başlayan ağır hava bombardımanı sonucu,Barzani birlikleri Oramar nahiyesindeki kuşatmayı kaldırarak akşamüzeri geri çekilmek zorunda kalmışlardı.Haco Ağa,Nusaybin civârındaki küçük bir hudut karakoluna baskın yapabilmiş,Berazi aşireti kuvvetleri Suruç hattından içeriye girememiş,Dersim'e giden Osman Sebri yarı yoldan geri dönmek zorunda kalmıştı.Celadet Ali Bedirhan,Cemil Paşazâde Ekrem ve Kadri beyler,Milli Aşireti Reisi İbrahim Paşazâde Mahmud Bey ise yerlerinden dahi kıpırdayamamışlardı.(93) Kâmuran Ali Bedirhan'ın bu mektubu,ağır bir kuşatma altında bulunan İhsan Nuri Paşa ve Ağrı kuvvetlerine umut aşılamaktan başka bir gaye taşımıyordu.Nitekim Kâmuran Ali Bedirhan mektubunun sonunda İhsan Nuri Paşa'nın "bütün Kürt kuvvetlerinin genel kumandanı" olarak atandığını müjdeliyor ve yola çıktığını iddia ettiği kuvvetlerin Ağrı Dağı havalisine ulaşır ulaşmaz kendisinin emrine gireceğini belirtiyordu:

"Kumandanlık yani fermandanlıklar altı tanedir:Birinci fermandanlık,merkezi Botan,fermandar Celadet Ali Bedirhan Bey.İkinci fermandanlık,merkezi Heverkan,fermandar HacoAğa.Üçüncü fermandanlık,merkezi Mazı Dağı,fermandar Ekrem Bey.Dördüncü fermandanlık,merkezi Sason,fermandar Kadri Bey.Beşinci fermandanlık,merkezi Viranşehir,fermandar Mahmud Bey.Altıncı fermandanlık,merkezi Urfa civârı,fermandar Bozan Bey.İşbu fermandarlar zat-ı âlîleriyle muvâsala (ulaşmak) temin etmekle beraber kumandanlığınıza tâbi olacaklardır.Zaman-ı tatbiki henüz takarrür etmemekle beraber zat-ı âlîleri merkez-i umumî kararıyla bilumum Kürt kuvvetleri başkumandanlığına tayin buyruldunuz.Bilumum Kürt kuvvetleri kumandanı sıfatıyla ifa-yı vazife buyuracağınız zaman ayrıca tebliğ kılınacaktır."(94)

Sonuç olarak mektupta adı geçen hiçbir kuvvet Ağrı Dağı'na ulaşamadı.Öyle ki bir dizi kanlı çarpışmadan sonra Eylül 1930'da 9. Kolordu III. Ağrı Harekâtı'nı başlatır.Aynı günlerde İran ile bir dizi antlaşmadan sonra Ağrı Dağı tamamen muhasara edilir.6 Eylül'de Türk ordusu 18.000 kişilik bir kuvvetle Ağrı'ya saldırır.Bu son saldırıya 15 uçaktan müteşekkil bir hava filosu da eşlik eder.Serdar Bulağı cephesini savunmak üzere görevlendirilmiş olan Kızılbaşoğlu Aşireti'nin savaşmadan İran'a kaçmış olması,özellikle de İran Devleti'nin,topraklarından geçerek arkadan,Ağrı Dağı üzerine ilerlemesi için Türk ordusuna izin vermesi,Kürt kuvvetlerinin beklenmedik bir cepheden saldırıya uğramasına sebebiyet verir.Zilan Deresi'nden gelen katliâm mağdurları için yiyecek temini mecburiyeti hasıl olduğundan,yiyecek temini için gücünün bir kısmını,İran'a gönderen İhsan Nuri ve Biro emrindeki kuvvetler,ordu karşısında zorlansa da Mıh-Tepe,Serdar Bulağı,Eli köyünün doğusu,Axorik'in güney bölgelerinde karşı saldırılara girişir.Lâkin ordunun kılavuz taburları,Ağrı Dağı doruğunun yakınındaki Kürt mevzilerini aşarak,muhiti ateş altına alıp,dâimî top atışları ve uçaklardan attıkları bombalarla Kürt kuvvetlerinin mukavemetini kırarlar.Top ve uçak bombardımanları yüzlerce ifade edilebilecek kadın ve çocuğun ölümüne sebebiyet verir.Kürt kuvvetlerinin manevi gücü kırılır.İhsan Nuri'ye göre "herkes kendi ailesini ve çocuklarını koruma endişesine düşer." Aralıksız süren ve şiddetli bir şekilde vuku bulan çatışmalar sebebiyle mühimmat azalır:

"Türkler ellerine geçirdikleri yaralıları,kadınları ve kundaktaki bebekleri dahi süngülerle korkunç şekilde öldürdüler.Türk hükûmeti,Başkend köyünde kendilerine tabi Gelturi Aşireti'nden birkaç hânenin sakinlerini,çocuklarına varıncaya kadar hepsini süngülettirmiştir.İçlerinden sadece güzel bir kızı Başkend nahiyesi müdürü öldürtmeyerek kendisiyle evlenmesini istemiş,ancak kız kabul etmemiştir.Ağrı Dağı'na saldıran Türklerin üç uçağı,bizim açtığımız ateşle düşürüldü.Türklerin kaybının bizim savunmadaki adam sayımızdan fazla olduğunu tahmin ediyoruz.Uygun bir zamanda ayrıntılı rapor takdim edeceğimizi bildiririm."(95)

9 Eylül sabahı itibariyle Ağrı'daki kuvvetler her taraftan çok dar bir alana sıkıştırılır.12 Eylül'de artık savunma da mümkün olmadığından kuşatma zincirini yararak dışarı çıkmaya kararı verilir.Ağrı Dağı'ndan çıkma hareketi iki koldan gerçekleşir.Birinci kol İhsan Nuri Paşa'nın emrinde Serdar Bulağı-Takolti Dağı arasından,ikinci kol Biro'nun komutasında Axorik vadisinden geçer.Hayvan,davar,her çeşit eşya yerinde bırakılır.Birinci kol,12 Eylül'ü,13 Eylül'e bağlayan gece,Serdar Bulağı-Takolti Dağı'nın arasında bulunan Türk kuvvetlerine saldırarak yolu açar.Böylece ikinci kol aynı akşam Axorik vadisinden geçer.Elo Beşo,Yusufê Retkive,Bekiran aşireti reislerinden Reşoyê Silo emrinde bulunan bir kuvvet Korhan ormanında saklanarak,13 Eylül'ü,14 Eylül'e bağlayan gece tekrar Axorik vadisine dönerek Takolti dağı ve Başkend içinden geçerek diğer kollar ile birleşir.Bu esnada ablukadan çıkmayı başaramayan Molla Hüseyin'in emrindeki bir kısım Gelturi Aşireti kuvvetleri ve Emerê Besê Ağa'nın kardeşi ile beraber Axorik'in güney kısmındaki mağaralara sığınırlar.Gelturi kuvvetlerini yalnız bırakmak istemeyen Biro,kardeşinin oğlu Kaso ve oğlu Hasan'ın emrinde bulunan 40 kişilik bir taburla,16 Eylül'de muhite geri döner.Biro birkaç gün sonra (19 Eylül) kurtardığı kuvvetler ve mühimmatı beraberine alarak Hallaç taraflarına döner.Ağrı Dağı'nda gezici şekilde dolaşan Biro'ya bağlı kuvvetler,oradaki Türk kuvvetlerine âni saldırılarda bulunarak irtibat ve bağlarını kesmek yoluyla,Ağrı Dağı'nı boşalttırmak zorunda bırakmak için çalışır.(96) Buna karşılık İhsan Nuri Paşa'nın da içinde bulunduğu dağdaki isyanın kurmay heyetinin mühim bir kısmı aileleriyle birlikte kuşatmayı yararak İran'a sığınır.(97) Böylece Ağrı İsyanı'nın aksiyon safhası da bitmiş olur.Lâkin Ağrı Başkaldırısı İhsan Nuri'nin deyimi ile su misali bendini yıkmıştı:

"Özgürlük ve ulusal rûh ve düşünce acı ve ızdırap çeken vücutlarda azgın bir su kaynağına benzer.Bu suyun önünde her ne kadar güçlü bentler inşa edilse de sonunda bu su birikir,taşar ve o bentleri yıkar geçer,o bentlere tamir edilemez zararlar verir.İyi ve yararlı olan şey o ki,o suyun önünü açmak gerekiyor.Açmalı ki o su tarlalara ulaşsın, ulaşsın ki tarlalar yeşersin,mahsuller boy versin.Türkiye devleti Ağrı'nın alınmasını büyük bir zafer olarak lanse etti.Ağrı'ya dair bir madalya hazırladılar.Genelkurmay bu madalyayı ülkedeki bütün kurumlarına dağıttı.Beş yıl boyunca darbe üstüne darbe yedikten sonra,askerî gücü darmadağın edildikten sonra,yüzlerce askeri esir düştükten sonra,Times Gazetesi'nin de belirttiği gibi 66.000 asker-jandarma ve 100 uçaktan oluşan devasa bir orduyu Van ve Bayezid'e gönderdiler.Van vilayetindeki halk tamamen bastırıldı.Bayezid'de de sadece Ağrı Dağı'nın bir kısmında bağımsız Kürdistan bayrağını dalgalandıran Kürtler direniyordu.Ağrı Dağı'nın bir kısmı dememdeki maksat şudur:Ağrı Dağı'nın kuzey yamacında sadece Gelturi Aşireti'nden Emerê Besê ve adamları Ağrı direnişçileri ile işbirliği yapıp savaşıyorlardı.Dağın bu yamacında yaşayan diğer aşiret ve kabileler yine Türklere tâbiydiler.Bu beş yıl içinde Kürt savaşçılar bütün silah ve cephanelerini öldürdükleri ya da esir aldıkları askerler üzerinden temin ediyorlardı.Bütün bu anlattıklarımdan sonra acaba bu dağın alınması bir ordu için zafer olabilir mi ?"(98)

Sonuç olarak;sonraki zaman dilimine bakıldığında Ağrı İsyanı ile yaratılan "millî rûh" Kürdistan'ın en ücra topraklarına dahi nüksedecek ve bu nehrin önünü kesecek bir bent inşa etmek pek kabil olamayacaktı.Hoybun ve onun sahadaki modern-milliyetçi aklını temsil eden İhsan Nuri Paşa'nın politikleştirdiği Ağrı Başkaldırısı,Kürt târihinde önemli bir momenti teşkil eder.Denilebilir ki Ağrı Başkaldırısı'na kadarki Kürt isyan silsilesindeki milliyetçilik damarı,onsekizinci yüzyılın başlarında yaşamını yitiren Kürt bilgin ve edip Ahmedê Xanî'nin teorize ettiği pro-milliyetçi aksı aşamaz.Lâkin Ağrı Başkaldırısı ile bu silsile modern-milliyetçi bir aksa girmiş oldu... Not:Belgeleri benimle paylaşan ARF Arşivi sorumlusu sayın George Aghjayan'a teşekkürlerimi sunarım.(S.U.)
Sedat Ulugana'nın Dipnot Yayınları'ndan çıkan "İhsan Nuri Paşa'nın Anıları ve Ağrı İsyanı Raporları" kitabından yararlanılarak hazırlanmıştır. *** 1-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 62.
2-Ağrı-Hoybun arası yazışmaların neredeyse tamamının yakının Taşnaksütyun'un İran'daki büroları üzerinden gerçekleşmiş olması bu yazışmaların kopyalanmasını mümkün kılıp günümüze ulaşmasını sağladığı gibi Ermenilerin Ağrı'daki mesele ve vukuatlara etkin bir şekilde dahil olma ve fikir belirtme fırsatı da verir.Bu avantajların yanında,yazışmaların bir nevi Ermenilerin kontrolünde gerçekleşmiş olması (büyük ihtimal hem Hoybun merkez kadroları hem de Ağrı'daki teşkilat bu yazışmaların,Taşnaksütyun tarafından okunduğunu biliyordu veyahut bunu tahmin edebiliyorlardı) bu iki Kürt teşkilatının kendilerine bir çeşit oto sansür uygulamış olabileceğini de akla getiriyor.
3-Edward Hallett Carr,Tarih Nedir,İletişim,2018,s. 17
4-"(...) Bir de Ağrı Dağı'na bir adet radyo ile küçük bir matbaanın tedarikine bakılmasıyla birkaç akıllı başlı Ermeni ve Kürt zabitlerinden Ağrı'ya göndermek üzere heyetçe taht-ı karara aldırılmasını ayrıca istirham eder hürmetlerini takdim eylerim efendim." "Hasan Sıddık Heyderi'den Paris Taşnaksütyun Büro Riyâset-i Âliyyesine",Hoy,16 Nisan 1930,ARF Arşivi,dosya:1662,no:11-140.
5-"(Resmî tebliğ,Ağrı/9 Temmuz 1930.1-5 Temmuz'da bir Ağrı müfrezesi Burnêreş'de bulunan Türk hudut birliğine saldırdı.Türk birliğindeki Yüzbaşı Muhamed Ali Bey ve 12 asker öldürüldü.Altı asker de yaralandı.Geri kalan askerlerin hepsi esir alındı.Hiçbir kurtulmadı.2-Bir top,iki büyük mitralyöz (Dikris),üç Hoçkis otomatik tüfeği,45 piyade tüfeği,bomba,cephane,bir telefon makinası,sekiz büyük çadır ve çeşitli askeri malzeme ele geçirildi.Bizden ise üç kişi şehit oldu,bir kişi de hafif olarak yaralandı.3-Bugün 9 Temmuz Türkler Burnêreş'teki müfrezelerini kaldırdılar.Ne kadar çadır ve mazgalları varsa hepsini Bayezid'e taşıdılar.4-Diyadin taraflarından top sesleri geliyor.Lâkin hâlâ (oralardan) bir haber alamadık.(Yüzbaşı:bölük komutanı),Ağrı Karargâhı";"Hoybun Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun Merkez-i Umumissine",Ağrı,9 Temmuz 1930,ARF Arşivi dosya:1662,no:11-016
6-"(...) Burada kâbil (uygun) bir adamımız vardır,madeni eriterek madalyalar döktürtmek fikrindeyim.Binaenaleyh iki kalıp lâzımdır.Birisi İran parasının dû hezârî (iki bin) büyüklüğünde diğeri beş kıratlık büyüklüğünde olsun.Bunlardan birer miktar küçük dahi olabilir.Büyük kalıbın bir yüzünde Hoybun'un arması diğer yüzünde 'Cîwata Agirî' yazısı muhakkak bulunsun.(...)" Hoybun Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Baron Şiran'a Ağrı,Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya:1662,no: 11-75
7-Muradyan'ın yakalanmasından sonra EDF,eski Ermenistan Cumhuriyeti ordusunda yüzbaşı olan Vahan Kalusdian'ı (Kara Vahan) Vali Bey kod ismi ile Ağrı Dağı'na gönderdi.Garabet K. Moumdjian,"Armenian Involvement in the 1925 (Ararat) and 1937 (Dersim) Kurdish Rebellions in Republican Turkey:Mapping the Origins of 'Hidden Armenians'"."Uluslararası Suçlar ve Tarih/International Crimes and History 19,2018,s. 189.
8-"Merkezi Ağrı'da bulunan ve Türklerle harp hâlinde olan Kürt Hoybun Cemiyeti'nin birinci mıntıkası kendi emrindeki zevatın (şahısların) vazifeleri başından şimdilik infikâklerini (ayrılmalarını) caiz görmediğinden Ermeni İttihat ve İhtilâliyesi Komitesi rüesasından Rupen Paşa hazretlerini İran Devlet-i Âliyyesi'yle müzakerâta girişmek ve millî cidâlimize (davâ) maddî muavenetlerini (yardım) temin eylemek hususunda tevkilen (vekilen) işbu vekâletnameyi irsâl eylemiştir.Vuku bulacak her türlü muavenetle i'tâ buyrulacak (bahşedilecek) mevâddın müşârün-ileyh vesâtetiyle (adı geçenin aracılığı ile) irsâli temenni olunur.İmza:Ağrı Valisi İbrahim,Hoybun Heyet-i Merkeziye Azasından ve Askerî Fevkalâde Komiseri İhsan Nuri" Hoybun Birinci Mıntıkası'ndan Hoybun Merkez Komitesine, Ağrı,27 Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya:1662,no:11-166 ;"Arkadaşlar geldi,çok memnun ve müteşekkirim.Baron Veli'yi (Vahan) bir-iki gün sonra bizzat Korhan kazasına götürecek,oradaki aşâirle (aşiretlerle) tanıştırarak verilen vazifeyi ifaya imkân-bahşına (mümkün kılmaya) çalışacağım.Baron İbrahim'i (Apram) dahi zaman-ı münasibinde Hüseyin Paşa'nın oğullarından birisine terfik ederek (emanet ederek) göndereceğim.(...)" Hoybun Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Baron Şiran'a,Ağrı,27 Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya:1662,no:11-145
9-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 9
10-Ibid.,s. 10-15
11-Çolak Kemaleddin Sami Paşa (Gökçe) Karakol Cemiyeti'nin kurucu üyelerindendi.Teşkilat-ı Mahsusa'nın bir nevi devamı olan Karakol Cemiyeti 1918-1920 yılları arasında faaliyet gösterdi.Mehmet Akif Bal,"Millî Mücadele'nin Gizli Teşkilatı:'Karakol Cemiyeti' (1918-1920)",Türk Dünyası Araştırmaları,cilt:130,sayı:256,Ocak-Şubat 2022,s.111
12-İhsan Nuri'nin Azerbaycan'da icra ettiği faaliyetlerin Karakol Cemiyeti'nin bilgisi dahilinde gerçekleşip gerçekleşmediğini şimdilik bilemiyoruz.
13-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 10-15
14-Ibid.,s. 20
15-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 20
16-Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA),Kurum:30-10-0-0/Muamelat Genel Müdürlüğü,Yer Bilgisi:46-299-9,Dosya Ek:39,7. Kolordu Kumandanı Cafer Tayyar imzasını taşıyan telgraf 12/13.9.340 (12/13 Eylül 1924),sözkonusu doküman değerli araştırmacı târihçi Sinan Hakan'ın arşivinden temin edilmişidir.Kendisine bir kez daha teşekkür ediyorum.
17-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 21-22
18-Rojbeyani,"İhsan Nuri Paşa:Şoreşa Kurd li Çiyayê Agiriyê",s. 24
19-"1924'te zâten Taşnak Partisi ile Kürt Millî Komitesi arasında,Sevr'deki sınırlar ve prensipler dikkate alınarak bir antlaşma yapılmıştı.Bu olayı da aynı şekilde tüm yönleriyle inceleme konusu yapamıyoruz.Önemli olan şu gerçeğe parmak basmaktır:Kürtler ve Ermeniler,sorumlu siyasi partilerle ilişkili bir anlaşma ve işbirliği yoluna giriyorlardı.1925 baharında Şeyh Said Ayaklanması patladığında Ermenilerle Kürtlerin ilişkisi bu minvalde idi.İsyan patlayana kadar ülkede teşkilatlanma çalışmaları yapılmıştı.Bu konu ile ilgili İsmail Hakkı'nın (Kürt idarecilerden biri) Troşak'ta Aralık 1925'de yayınlanan raporunu hatırlamak yerinde olacaktır:'Türklerin sürekli saldırılarına ve onların yok edici siyasetine maruz olan Kürt milleti önderler etrafında toplandı.Kürtlerin haklarını talep ve elde etmesi için Cibran Aşireti'nin başı Albay Halid Bey'e oybirliği ile görev verildi.Halid Bey ilk olarak Ekim 1920'de gizlice,merkezi Erzurum'da olan 'Kürdistan Bağımsızlık Komitesi'ni kurdu.Komite Türk boyunduruğundan kurtulma ve bağımsızlığa ulaşmak amacı gütmekteydi.Komite birkaç ay içinde Kürdistan'ın birçok şehrinde şubeler açtı ve Kürdistan'ın kalbine kadar sirayet etti.Dersimlilerle bağ kuruldu.Komite'nin ilk işi Kürtçe yayınlar yapmak oldu.Bu yolla birçok Kürtçe kitap ve millî marş basıldı.Komite sadece aşiret reisleri,ulema ve şeyhler ile değil,özellikle Türk okullarındaki Kürt talebelerle,ordudaki Kürt subaylarla ve devlet memurları ile ilişki kurdu.Kürt Komitesi'nin istihbârât şubesi çok düzenli ve güçlü idi.Komite,Ankara'da Kürtlerin millî varlığına aksi yönde verilmiş her kararı henüz işleme konmadan öğreniyor,ilgilenenleri bilgilendiriyor ve uyanık olunmasını emrediyordu.Bu konuda Kürt talebeler,subaylar ve memurların vatanseverliği ve fedakârlıkları takdire şayandır.Bağımsızlık mücadelesinde Kürt ulema son derece sır saklayan,sadık ve fedakâr oldu.Parti'nin tüm millî faaliyetinin amacı;Kürtlere bizim geleneklerimizi öğretmek,onlara Türk'ün 'kan ve demir' siyasetini anlatmak ve her ne bahasına olursa olsun Türk boyunduruğundan kurtularak bağımsız bir Kürdistan kurma' gereğini izah etmekti.' (...)" Garo Sasuni,"Kürtlerin ve Ermenilerin Kurtuluş Hareketlerinin Etapları ve Karşılıklı İlişkileri:Ateşkesten Sonra Ermenistan ve Kürdistan'ın Bağımsızlık Meselesi,Ermenistan Cumhuriyeti ve Kürtlerin Durumu",Hayrenik (Hairenik Montly) sayı:1,Kasım 1930,s.93
20-Antlaşma şu maddelerden oluşur:Madde 1-İki parti,Ermeni Devrimci Partisi "Taşnaksütyun" ve "Kürt Teali Cemiyeti/Ligue Kurde",Ermenistan ve Kürdistan'ın mutlak bağımsızlık hakkını karşılıklı olarak tanır ve üçüncü taraf (karşı güç) olan Türkiye'nin her türlü zararlı girişimine karşı Ermenistan ve Kürdistan'ı ortaklaşa savunmayı taahhüt eder.Madde-2 Aynı şekilde,her iki taraf da üçüncü bir tarafın dostluk ilişkilerini değiştirmeye yönelik her türlü girişimini tüm gücüyle bertaraf etmeyi taahhüt eder.Madde-3 Kürt Teali Cemiyeti/Ligue Kurde" Türk ve Rus Ermenistan'ı topraklarını kapsayan Ermenistan'ın,özgür siyasi,ekonomik ve ticari gelişmesini,doğal korumasını ve Karadeniz'e çıkışını sağlayacak olan sınırlara sahip olduğunu kabul ediyor.Madde-4 Ermeni Devrimci Partisi "Taşnaksütyun" Kürdistan'ın,Kürdistan topraklarını kapsayan,özgür siyasi,ekonomik ve ticari gelişiminin yanı sıra iyi bir doğal korumayı garanti eden geniş bir alana sahip olma hakkını tanır.Madde -5 İki müttefik ve dost ülkenin,yani Ermenistan ve Kürdistan'ın sınırlarının çizilmesi,bu anlaşmanın sonuçlanmasından bir yıl sonra iki partinin temsilcilerinin katılacağı konferansta karar verilecek.Madde-6 Her İki taraf Ermeni Devrimci Partisi "Taşnaksütyun" ve "Kürt Teali Cemiyeti/Ligue Kurde",kendi ülkelerini boyunduruktan kurtarmak için tüm olanaklarını bu amaçla uyumlu hâle getirecektir.Madde-7 Her iki taraf kendi halkları arasında kardeşçe işbirliği fikrine destek kazanmak için kendi halkları arasında aktif propaganda yürütmeyi taahhüt eder.Madde-8 Ermeni Devrimci Partisi "Taşnaksütyun" Kürt davâsının Avrupa ve Amerika hükûmetlerince desteklenmesi veya medeni dünyanın nezdinde bu desteğin yaygınlaştırılması amacıyla yurtdışındaki Kürt propaganda çalışmalarına maddi ve manevi yardım sağlamayı taahhüt eder.Madde-9 Akit taraflardan her biri diğerinin davâsını kendi davâsı olarak kabul eder ve bu davanın savunulması için her iki taraf da ortak çıkarlar doğrultusunda ortak önlemler alacaktır.Madde-10 "Kürt Teali Cemiyeti",Kürdistan'ı kurtarmak için Kürdistan'da genel bir Kürt ayaklanması örgütlemeyi taahhüt eder.Madde- 11 Ermeni Devrimci Partisi/Taşnaksütyun" bu antlaşmanın 10. maddesinde öngörülen isyana,manevi destek bulma çabalarında geniş katılım sağlamayı ve "Kürt Teali Cemiyeti"ne büyük meblağlarda maddi yardım etmeyi taahhüt eder.Madde-12 Sözkonusu Kürt ayaklanmasının örgütlenmesi ve idare edilmesi için her iki partinin,Kürt temsilcilerin ve Ermeni temsilcileri yer alacağı bir Eylem Komitesi oluşturulacak.Madde-13 Her iki Akit taraf,bu anlaşmayla,yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde,her biri,kendi gündemine göre,daha ayrıntılı bir eylem programı hazırlamak üzere kendi partilerinin genel kurulunu toplamayı taahhüt ederler.Partinin genel kurulunu biraraya getiremeyen yönetim komiteleri bu işi kendileri idare edecektir.Madde-14 Birbirlerini bilgilendirmek amacıyla,iki akit taraf birbirlerini kongrelerine davet etmeyi taahhüt ederler."Kürt Teali Cemiyeti" bir yıl içinde Kürt halkının temsilcilerinden oluşan kongresini toplamayı taahhüt eder.Madde-15 "Ermeni Devrimci Partisi/Taşnaksütyun" ve "Kürt Teali Cemiyeti/Ligue Kurde" bu anlaşmanın maddelerine aykırı olarak üçüncü bir tarafla herhangi bir anlaşma yapmamayı ve karşılıklı yardım ve destek sağlamayı taahhüt eder.Madde-16 Önümüzdeki altı ay içerisinde tarafların yönetim organlarının temsilcileri biraraya gelerek işbirliği ve etkili eylem için bir plân hazırlayacaklar.Madde-17 "Ermeni Devrimci Partisi/Taşnaksütyun" Kürt davâsı için Kürt milisleri hazırlamak amacıyla bir Kürt propaganda okulunun açılmasına maddi ve manevi yardımda bulunmayı işbu antlaşmanın imzalanmasından itibaren taahhüt eder.Madde-18 İşbu antlaşmada öngörülmeyen diğer hususlar dostane bir şekilde çözüme kavuşturulacaktır.Akit taraflar,yukarıda belirtilen hükümlerden asla ayrılmama niyetlerini beyân ederler.Madde-19Akit taraflar,Ermenistan ve Kürdistan'ın bağımsızlıklarını kazanmaları ve anayasalarını oluşturmaları hâlinde,iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari ilişkileri aşağıdaki hükümler temelinde düzenlemeyi taahhüt ederler:a) İki ülke,Ermenistan ve Kürdistan,bir gümrük birliği oluşturacaklardır:Kürdistan,Ermenistan'a tanınabilecek olan Liman üzerinden transit geçiş hakkından yararlanacaktır.Bir ticaret anlaşması imzalanana kadar iki ülke arasındaki ilişkiler daha çok tercih edilen,desteklenen ülke şartına tâbi olacaktır.b) İki ülke,Ermenistan ve Kürdistan,kendi vatandaşlarını bir ülkeden diğerine gitmekte serbest bırakacaklarını beyân ederler.Ermenistan,kendi topraklarında ikâmet eden Kürtlere dinî inançlarını yaşamada ve dillerini kullanmada tam bir özgürlük garanti eder.Ülkenin eğitim bütçesinden,Kürt nüfusun sayısına göre,Kürtçe eğitim verecek Kürt okulları için belirli bir miktar ayrılacaktır.c) İşbu antlaşmanın I9. maddesinde öngörülen garantinin aynısını,Kürdistan kendi topraklarında ikâmet eden Ermenilere tanır.d) Anlaşma tarafı her iki ülke halklarının mahkemelerde kendi dilini kullanma hakkını tanır.e) Ermenistan,Kürdistan'a yani Kürt devletinin organizasyonu ve konsolidasyonu için teknisyenler,danışmanlar ve gerekli araçları sağlamayı taahhüt eder.Madde-20 Bu anlaşma gizli tutulacak ve sadece her iki akit tarafın resmî ve eş zamanlı rızasıyla açıklanabilecektir.Madde-21 Mevcut antlaşma,yeni bir antlaşma yapılıncaya kadar iki ülke arasındaki ilişkileri düzenleyecektir.Mevcut antlaşmada herhangi bir değişiklik veya ekleme ancak her iki tarafın ortak rızasıyla yapılabilir.Madde-22 Bu antlaşma,imzalandığı târihten itibaren yürürlüğe girecektir.Taraflardan biri tarafından feshedilmesinden altı ay sonrasına kadar geçerli olacaktır.Madde-23 Bu antlaşma iki örnek halinde yapılmış olup,taraflar arasında değişimi imza târihinden itibaren en geç iki ay içinde gerçekleştirilecektir.1924 yılının Kasım ayının 16. günü Beyrut'ta yapılmıştır.16 Kasım 1924/"Ermeni Devrimci Partisi/Taşnaksütyun":İmza: Armen Sassouni,"Kürt Teali Cemiyeti/Ligue Kurde","Traite d'amite et d'alliance le Parti Rev. Armen. "Daschnaktzoutioun" La Ligue Kurde (traite secret) ,1924,ARF Arşivi,dosya 1652,no: 32-53
21-Türkçesi:"Ey ahali:Hükûmetimiz Musul suyunu düşmânın elinden çıkarıp kurtaracaktı.Bu sırada Şeyh Said denilen eşkıya yurtta bozgunculuk başlattı.İsyanı için hiçbir sebeb ve delil de yoktur.Müslümanların birlik olması Kur'ân'ın emridir.Hâlbuki bu lain şeriat kisvesi ile hareket ediyor,bu şekilde maksadını yerine getirmeye çalışıyor. Acaba tek bir Müslüman var mı ki Kur'ân'ın ahkâmı olmadan muvafık olabilsin.Ey saf halkımız bundan haberdar olun.Şeriat kisvesi altında hareket eden bu lânetli Şeytân'ın şerrinden uzak durun.Bir zorbanın hükûmete boyun eğdirip kendisine tâbi ettiğini hiç hatırlıyor musunuz.Türk ve Kurmanclar mümindirler ve kardeştirler.Hükûmetin merhametinden ve şefkatinden istifade edin.Köylerinizin üzerine ansızın top ve mitralyöz sevkedecekleri gün uzak değildir.Şayet bugünlerde köylerinizin yakılıp yıkılmasını,ırz ve namusunuzun ve canınızın ayaklar altına alınmasını istemiyorsanız,Şeyh Said denilen lainin iğfalini dinlemeyiniz.O şeyhi tutup hükûmete teslim edin.Bu şekilde kendinizi hükûmetin eziyetinden koruyun.Ey kardeşler!bu hâlâ sizin elinizdedir.Allah yardımcınız olsun.Ulemadan Hafız Mustafa,ulemadan Rasim,ulemadan Hamdi,ulemadan Hafız Mahmud,şeyhlerden Şeyh Şükrü,şeyhlerden Şeyh Zeki,şeyhlerden Şeyh Ahmedi Gülşeni,ulemadan Hafız Mahmud Licî,şeyhlerden Şeyh Yunus Babazâde Şeyh Ömer Cumhurbaşkanlığı Arşivi:İm/ T-12/17 /91-2/ 34/4 /1925
22-Sedat Ulugana,Efendinin Suçunu Üstlenmek:Kürt Târihinde Direniş ve İşbirlikçilik,Diyarbakır:Dara Yayınları,2022,s. 43-57
23-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin), s.40
24-"Şeyh Said'in oğlu Ali Rıza Musul bölgesine geçti.Tekrar teşkilatlanma için ayda 10.000 (onbin) altına ihtiyaçları olduğunu belirtiyorlar.Onu da bizden umuyorlar,zirâ kendilerinde yok ve temin etmeleri de mümkün değil." Levon Şaroyan'dan Şahan Natali'ye,Bağdat,30 Aralık 1925,ARF Arşivi ,dosya:1653,no:184
25-"Tebriz'de Ermeniler tarafından Kürt sürgünlere gösterilen destek ve unutulmayan gönülden davranışları Kürt toplumunda derin iz bırakmış.Tüm Kürdistan'da bu destek sohbet mevzusu olmuş durumda.Hepsi de bu durumu,Ermeni-Kürt terakkisinin ve siyasi kardeşliğinin güvenilir delili olarak görüyorlar." Tebriz Taşnaksütyun komitesinden Beyrut Taşnaksütyun komitesine,Tebriz,5 Şubat 1926,ARF Arşivi ,dosya:1653,no:2
26-"Ermeni desteği olmadan yapılan veya Ermenilerin Kürtlerin yanında yer almadığı bir Kürt hareketinde,Türkiye'deki altı vilayetin kurtuluşu meselesini zorlaştırabileceğini dikkate alalım.Nihayetinde,bugünkü dahili ve harici olumlu şartların,genel olarak Ermeni toplumunu ve özellikle onun savaşçı partisini bir mecburiyet karşısında bırakabileceğini,Kürt hareketinin idareci konumuna getirilebileceğini,hareketi yeniden şekillendirip değiştirerek Avrupa siyasetinin önüne onu Ermeni-Kürt hareketi olarak sunabileceğini dikkate alalım.Devrimci Taşnak Bürosu'ndan ve onun yetkili mercilerinden,binlerce şehidimiz ve vatanımız için,kahramanca yönetici duruşuyla,yakın bir gelecekteki şafak için bu doğrultuda acele adımlar atsınlar ki,Birleşik ve Bağımsız Ermenistan'ın gerçekleştiğini Ermeni bayrağının dalgalanışını körler bile görsün." Aris H.'den Ermeni Devrimci Federasyonu Taşnaksütyun bürosuna,2 Kasım 1926,ARF Arşivi ,dosya:1653,no:214
27-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 40
28-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 41-44
29-"Takma adıyla Mazlum tüm Kürdistan'da zengin tüccar olarak tanınıyor.Eğitimli ve yurtsever.1920'lerde Halid Bey Cibri'nin hizmetinde propagandist olarak vazife görmüş...O İran'da iken isyan patlak vermiş.Simko'yu harekete geçirme konusundaki sonuçsuz çabalardan sonra,ümitsizlik içinde,halkının mücadelesine katılmak üzere ülkeye dönmüş... hallaçlardan propagandacı grupları kurmuş.Bunlar güya yün atmak ve keçe yapmak bahanesiyle bir yayladan diğerine gidiyorlar hem bu işi yapıp hem teşkilatlanma işlerini yürütüyorlar.Sonuç çok tatmin edici.Türk istihbârât teşkilatı bu tarz gruplardan hiçbirinin faaliyetini ortaya çıkartabilmiş değil.Bazıları da gezici tüccar (çerçi) kisvesi altında faaliyet gösteriyorlar.Tebriz Taşnaksütyun komitesinden Beyrut Taşnaksütyun komitesine,Tebriz,5 Şubat 1926,ARF Arşivi ,dosya:1653,no:2
30-"Grup komutanı Albay İsmail Hakkı Bey,subaylar arasında bir seri konferans düzenlemiş,ara sıra toplanıp bundan istifade ediyorduk.Yüzbaşı Bitlisli İhsan Sezai'nin makineli tüfek hakkında verdiği konferans herkesi hayran bırakmıştı.Bu subaydaki bilgi ve konuşma kuvveti tasavvurun üstünde idi." Dr. Mehmet Derviş Kuntman,Bir Doktorun Harp ve Memleket Anıları,Ankara:Genelkurmay Askerî Târih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları,2009,s.160. Dr. Mehmet Derviş Kuntman'ın "Yüzbaşı Bitlisli İhsan Sezai" olarak bahsettiği subay İhsan Nuri idi.Zirâ İhsan Nuri anılarında Iğdır'dayken makineli tüfek kullanımı ve mevzi savaşı konulu bir seminer verdiğinden bahsediyor.İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin), s.20
31-"Ağrı Dağı'na gidiyorum.Birkaç mitralyöz,birkaç bombacı,bir-iki topçu mualimine ihtiyaç vardır.Bir ân evvel intihab ve izamlarını rica ederim.Gazetelerin bizi alâkadar edecek havadislerini Bican kabilesi vasıtasıyla göndermenizi rica ederim.Bağdat'taki karara nazaran mevcud iki cebel topunu (dağ topu) miğdar-ı kâfi cephane ile göndermeniz icab etmektedir.Onu bir ân evvel Bağdatla muhabere ederek emrini istihsal edip göndermeniz çok faideli olacaktır." Cemşid'den Zilan'a,1 Eylül 1927,ARF Arşivi,dosya 1654,no: 36-8
32-"(...) İhsan Bey biraderimizin de kongrede isbat-ı vücud etmesi pek büyük faideye mucibdir,bu cihetten onun bulunması zaruridir.Eğer bu dakikada bulunduğu yerlerden ayrılmasında bir mahzur yoksa ve ayrılması mümkün ise kendisini surat-ı mümküne ile haberdar ediniz.Ve eylülün nihayetinde lâkin on gün içinde,bir ân evvel Beyrut'ta bize iltihak etmesi emrini veriniz.(...)" Memduh Selim'den Şeyh Ali Rıza Efendi'ye,Halep,31 Ağustos 1927,ARF Arşivi,dosya 1654,no: 51-53
33-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 44-45
34-Hoybun Heyet-i Merkezî Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun Cemiyeti Heyet-i Merkeziyesine,Ağrı,19 Haziran 1928,ARF Arşivi,dosya 1654,no: 51-42
35-"Türk hükûmetinin bu Kürt hükûmeti (Ağrı) sebebiyle Kürtler hakkında ittihaz edeceği ayrı ve hususi tedbirler...Mesela daha şuleli ve vasi' (kapsamlı,geniş) sahalarda tehcir ve takibatlar icrası gibi.Teşkilatımızın henüz Kürdistan'ın her tarafına yayılmadığı ve umumi bir hareket icrası imkânından daha bir müddet için uzak bulunduğumuz bu zamanda Türklerin hâkimiyeti altındaki Kürt kuvvetlerinin faidesiz eriyip gitmemesini nazar-ı dikatte tutmalıyız." Hoybun Heyet-i Merkeziye adına Memduh Selim'den Cemşid'e,1 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-168
36-Rupen'den İhsan Nuri'ye,24 Ağustos 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-381
37-"... Şimdi şöyle kararlaştırdık:Muhakkak ki dahilde mücadele,intikam ve hak için bir heyecan ve şevk mevcuttur.Fakat teşkilattan mahrum oldukça herhangi hareketin muvaffakiyeti yüzde doksan meşkûktür.Çünkü teşkilatsız hareket,tesaifden,zabt û rapttan,ittihattan,velhasıl her iyi şeyden mahrumdur. Binaenaleyh bize hazırlanmak için mühlet kazandıracak bir intizar politikası takip etmeye mecburuz.Umumi bir hazırlık olmadan yine Şeyh Said merhumun hareketi gibi parça parça bizi mahveder." Jin İskender'den Cemşid'e,Beyrut,29 Eylül 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-381.
38-Büyük ihtimal Zilan Bey'e ait olan târihsiz bir müsvettede Fransızca-Türkçe ve Ermenice kelimelerin arasında "Civîna Agirî Kurdistan" ve "Republique Kurde d'Ararat" ibareleri yer alıyor.ARF Arşivi,dosya 1657,no: 517- 22;lâkin sipariş edilen mühürlerde "Ağrı" ibaresi yoktur:Örneğin "Riyaset-i civati Kurdistan (Kürdistan Cumhuriyeti Başkanlığı)",İhsan Nuri ve İbrahim Heskê'den Ermeni İttihad-ı İhtilaliye (Taşnaksütun) Komitesine,Kurdava,27 Kasım 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-436
39-Zilan'dan Vahram'a Hoy,15 Aralık 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-277
40-İhsan Nuri ve İbrahim Heskê'den Ermeni İttihad-ı İhtilaliye (Taşnaksütun) Komitesine,Kurdava,27 Kasım 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-436
41-Riman Aşireti Reisi Emin Ağa,Hewêrkan Aşireti Reisi Haco Ağa,Celaddet Ali Bedirhan,Berazi Aşireti Reisi Mustafa Şahin Bey,Doktor Şükrü Sekban Bey,Kerim Rüstem Bey,Memduh Selim Bey,Şeyh Ali Rıza Efendi'nin yanı sıra Kuzey Kürdistan'ı temsilen Ağrı'dan İhsan Nuri ve Halis Bey,Doğu Kürdistan'ı temsilen de Hasan Sıddık Heyderî ve Halikan Aşireti Reisi Halid Bey Hoybun'un merkez heyetini oluşturuyorlardı:"Kongremizde dört azanın intihabını şöyle taht-ı karara almıştır.Bu dört azadan ikisi Türkiye istilası altındaki Kürdistan'da mücadele eden Kürt mücahitlerinin mehsulu olmak üzere ve Kürdistanca intihab olunacaklardır.Diğer ikisinden biri İran'a iltica eden Kürtlerden birisi de İran yerlilerinden olacaktır.Bu dört aza hakkında kongreden sonra size yazılmıştı.Bunlardan birisinin sizin olmanız fevkalâde arzu olunmaktadır.Ve bunun oraca yapılması pek tabiî görülmektedir(...)" Hoybun Heyet-i Merkezi'den Hoybun Askerî Murahası Cemşid Bey'e,Beyrut,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-53;Hoybun Birinci Mıntıka Heyeti'nden Hoybun Heyet-i Merkeziyesi'ne,Ağrı,20 Haziran 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-42
42-"Antakya'daki Kürt dostumuz Memduh Bey'den mektuplar aldım.Aynı şekilde Bağdat'tan da aldım.Hepsinin yazdığı o ki yoldaş Şaboyan onları birleştirmemiş.Bir ân önce Parti'nin yetkili temsilcisini bekliyorlar.Temsilcimiz ile görüşme yapma konusunda yetkili kılınmış olan Şeyh Said'in oğlu orada bulunuyor." Hosrof'tan Şahan'a,Beyrut,9 Şubat 1926,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-222
43-"Hoybun'a vücut veren Birinci Kürt Kongresi'nin târih-i içtimaı olan 5 Teşrin-i evvel 927 târihi yevm-i mahsus addolunmuş olmakla her sene yevm-i mezkûrda merkez ve menâtık ve şuâbât ve murahhaslıklarda yapılacak merasime dair bir talimat vücuda getirilecektir." İçtima-i Fevkalâde Mukarrerâtı Sureti,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-173
44-"(...) Bedirhanilerden bir zât güyâ Kızıl Kürdistan teşkili için Sovyet hükûmeti ile lâfa girmiştir.Malumunuz olduğu üzere şu ailelerle kadim bir zamandan beridir Kürdistan'dan intikal ettiklerinden dolayı zerre kadar Kürdistan üzerinde nüfuz ve tesirleri yoktur.Kürtlerden yabancı derecesine girmişlerdir.Aynı zamanda Kürdistan'da bulundukları vakitte yine Cizre cihetlerinden bulunan Botan Aşiri'nden başka hiçbir yerde icra-yı hükümleri yoktu.Botan ise dörtbin hâneden mürekeb bir aşiretten halet-i hazırda şu aşiret bu aileden hiçbir ferdi bilmez değil riyaset-i hemşehrilikle kabul etmezler.(...)" Şeyh Said-zâde Ali Rıza'dan Doktor Roubin Der Stepanian'a,Soma,10 Ekim 1925,ARF Arşivi ,dosya 1652,no: 18-2
45-(...)Hiç beyâna lüzûm yoktur ki bugünkü Rusya'nın prensipleriyle aramızda katiyen ve katiyen bir münasebet olamaz.(...)" Hoybun Heyet-i Merkeziye adına Memduh Selim'den Cemşid'e,1 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-168
46-"Bedirhanilerden bir zât (ismini derhatır edemiyorum.belki size malum olur) Bolşevik Rusya vasıta ve sayesi ile Kızıl Kürdistan teşkili sevdasına düşmüş.Bu ise malumunuzdur ki takip ettiğimiz maksada tamamıyla zararlıdır.Zirâ Kızıl Kürdistan teşkili Kürd ruhanilerin hanedanların mahv ve fenası tarikleri husule geleceği aşikârdır.Bu tarike ibradat tesis etmezseler de bilahare işin oraya varacağına katiyen şüphe yoktur.Bizim bizim örneğimiz ve bilhassa Gürcistan ile Kafkas Azerbaycan'ın ahval-i hazırası bunu temayid ediyor." Doktor Roubin Der Stepanian'dan Şeyh Said-zâde Ali Rıza'ya,Tebriz,21 Eylül 1925,ARF Arşivi ,dosya 1652,no: 18-1
47-"(...) Mamafih Kürdistan'da Bolşevik ahvalleri şubuh bulmak muhaldir.Çünkü Kürdistan'da selaiyeti diniyeleri vardır.Ve din hususunda fevkalâde mutaasıp oldukları maalumu alinizdir.(...) Şayet Bolşevik hükûmeti mühimat temin ederse ve hâin cânavar Türklerden intikamımızı almış olursa Sovyetlerden tehlisü giryan etme kolaydır.Çünkü o vakitte Fransa devletleri ile İngiltere hükûmetiyle hemhudut olacağız.Onların bize son derece muavenat edecekleri kanaatindeyim.Ve Bolşevik mezahibi Kürtlerin hiçbir ferdinde husule gelme ihtimali yoktur.Temin ederim ki o vakitte her iki millet de esaret zincirlerinden sühuletle rihayab olacaklardır.Bu benim fikrimdir.Yine her ne yapmak lâzım gelirse bil-müşavere olacaktır." Şeyh Said-zâde Ali Rıza'dan Doktor Roubin Der Stepanian'a,Soma,10 Ekim 1925,ARF Arşivi ,dosya 1652,no: 18-2
48-"(...) Şeyh Ali Rıza Efendi bilahare bildirilecek olan esbab-ı şahsiyesinden dolayı heyetten ve cemiyetten çekilmiştir.(...)" Hoybun Heyet-i Merkezi'den Hoybun Askerî Murahası Cemşid Bey'e,Beyrut,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-53
49-"Lenin'in arkadaşı Mustafa Suphi (Türkiye Komünist Partisi Genel Sekreteri,daha sonra Mustafa Kemal Paşa tarafından öldürüldü) Bakû'deydi.Aslen Türkiyeli idi.Çok saygı görüyordu.Kendisiyle birkaç kez buluştuk,ama fazla heyecan ve coşku duymadım." Farsça-Sorani nüshası,s. 46
50-"Kürt Teşkilat-ı Merkez Genel Sekreteri İhsan Nuri Bey'den derlenen bilgi",Tebriz,14 Şubat 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-227
51-"Kürd'ün hayat içtimaiyesi (hayat düzeni) milel-i sairinin (diğer milletlerin) içtimai-yi yaşayışlarıyla bir değildir.Kürtlerde hazirun (hazırda bulunan) teşkilatı birkaç yüz hânenin halkı reyis denilen bir şahsın nüfûz ve iradesine tâbi kılmakda ve mütemadiyen aşair dahi şayan-ı ihtiram meşayihin tesiri tâbi bulundurmaktadır.Rüesa ve meşayiki daire-yi ittihada ithal,umum milleti tevhit etmek demektir.Ancak Kürdistan tarihinde vukua gelen birçok vakıa bil-husus Molla Selim İhtilali,Şeyh Said Efendi hazretlerinin kıyamı,bendelerinin harekât-ı acizelerine o târihiye dersini vermiştir ki teşkilattan ve ittihattan yalnız rüesa ve meşayihin haberdar ve bahs suretle temin etmek maksadı tam u tam kâfi gelmektedir." Hoybun C.V.K. Heyet-i Merkeziye Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun C.V.K. Heyet-i Merkeziye'ye, Ağrı,14 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-55
52-Kürt Teali Cemiyeti Genel Sekreterliği'nden İtalya Krallığı hükûmetinin Dışişleri Bakanlığı'na,Beyrut,9 Mayıs 1927,ARF Arşivi,dosya 1655,no: 34-60
53-"Birinci Kürt Kongresi,Kürt davâsına insânî bir duyguyla ilgi gösteren ve Kürt halkının maruz kaldığı zulümlere güçlü bir şekilde karşı çıkan ilk kuruluş olan Sosyalist İşçi Enternasyonali'ne şükranlarını sunar." Sosyalist (İşçi) Enternasyonel'e gönderilen 1. Kürt Kongresi'nin sonuç bildirgesi,21 Ekim 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-512
54-"(...) Ararat ancak Hoybun'un bir mıntıkası olmalı ve pek hayali olan istiklâl gibi sevdalardan vazgeçmelidir.Gayemiz şüphe yoktur ki istiklaldir.Fakat bunu ancak zaman-ı münasipte daiye-yi dermiyana (ortak arzuya) lâyık,mevki-i ihraza muvafakiyetten sonra ilan edeceğiz.Vaktinden evvel yapılacak her hareket mahkum-u akamettir.(...)" Ali Bedirhani'den Askerî Murahhas Cemşid Bey'e,Beyrut,5 Mart 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-497
55-Hoybun Heyet-i Merkezi'den Hoybun Askerî Murahhası Cemşid Bey'e,Beyrut,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-53
56-"(...) Teşkilat-ı İctimaiye Cemiyeti uzunlama olarak üç renkten müteşekkil yukarıda kırmızı ortada beyaz üzerinde güneş ve altta yeşil renkli Kürt bayrağının renk ve şeklini tespit ederek millî bayrak olduğunu ilan etti (...)" Zinar Silopi,Doza Kürdistan,Beyrut:Stewr Yayınevi,1969,s. 60
57-Hoybun Heyet-i Merkezi'den Hoybun Askerî Murahhası Cemşid Bey'e ,Beyrut,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-53
58-"Modernitenin bir ürünü olmasına rağmen İran milliyetçiliği,İran ve Aryan söyleminin Avrupa'daki kaynaklardan ve eski İran metinlerinden damıtılarak yeniden gözden geçirilmiş ve fikri olarak Avrupa'dan ithal edilmiş bir söylemidir." Reza Zia-Ebrahimi,"Self-Orientalization and Dislocation:The Uses and Abuses of Aryan Discourse in Iran",Iranian Studies,44,no. 4 (2011),s. 446,aktaran Nail Elhan,"Pehleviler Dönemi'nde İran'da Ulus-Devlet:Millî Kimlik ve Geleneğin İcadı",İran Çalışmaları Dergi̇si E-ISSN:2651-4370 Cilt: 3,Sayı: 2,(2019),s. 19
59-"Hoybun Heyet-i Merkeziye adına Memduh Selim'den Cemşid'e,1 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-168
60-"Geçmişe başvurularak yeniden icat edilen ve görsel olarak kamuya açılan bu etkenler arasında sıklıkla başvurulanlar,banknotlara ve posta pullarına basılan semboller,resmî bayrak ve hanedanın kullandığı ve antik dönem İran uygarlıklarını çağrıştıran törenler olmuştur.1925 ve 1979 yılları arasında İran,kırmızı,beyaz ve yeşilden oluşan üç renkli ve tam ortasında elinde kılıç tutan bir aslan ve güneş sembolü bulunan bir bayrak kullanmıştır.Bayrakta aslan ile sembolize edilen,İran mitolojisinin efsânevî kahramanlarından Rüstem'dir.Güneş'in ise İranzemin'i (târihî Pers İmparatorluğu'ndan bugüne varolan çekirdek bir bölge) ve efsânevî İran Şahı Cemşid'i temsil ettiğine inanılmaktadır." Nail Elhan,"Pehleviler Dönemi'nde İran'da Ulus-Devlet:Millî Kimlik ve Geleneğin İcadı",s. 27-28
61-Zilan'dan Vahram'a Hoy,15 Aralık 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-277
62-Memduh Selim'den Fevkalâde Askerî Komiser Cemşid Bey'e,24 Şubat 1928,ARF Arşivi,dosya 1652,no: 11-061
63-"Reis-i Ağrı İbrahim Heskê tarafından Azerbaycan emirleşkerliğine takdim edilip müşarilleyh tarafından Şah hazretlerine arz edilen raporun suret-i hülasası",ARF Arşivi,dosya 1652,no: 11-49
64-Ali Bedirhani'den Askerî Murahhas Cemşid Bey'e,Beyrut,5 Mart 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-497
65-"Simko gibi serkerdelerin (elebaşı) yine Türklerin eser-i teşviki olan cinayetatı,Kürt milletinin numune-yi hayatı olamaz.İran ufak bir işaretle Kürd'ün sadakatini imtihan edebilir.İran'ın menafi-yi aliyesi (yüksek çıkarlar) ile Kürd'ün menafi-yi siyasesidir (siyasi çıkar.) (...)",Hoybun Heyet-i Merkeziye adına Memduh Selim'den Cemşid'e,1 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-168
66-"Sizin gibi kanında necabet olan bir Kürd'ün bu mesaimize iştirak edeceğinden hiç şüphemiz yoktur.En çabuk bir tarzda Celâlilere haber göndererek onlara yardıma hazır olduğunuzu bildirmelisiniz.(...) Hepimiz gençliğimizden,hayatımızdan ve milletimizin bize verdiği taamiyeden,gösterdiği hürmetten senelerce şan ve şeref istifade ettik,artık bu büyük ve kerim Kürt milletine her şeyimizi feda ederek yardım etmek ve onu esaretten kurtarmak bizim din ve nâmus borcumuzdur. Onu bu felâketli zamanda yalnız bırakamayız.Şahsi emellerin peşinden koşmamız cinayet olur.Artık bir tek fikir ve bir tek emelimiz olmalı,o da milletimizin nâmusuna sürülen lekeyi temizlemek,onu hürriyet ve şerefe mazhar etmek,bütün bu felâketlere bizim senelerce süren uykumuz ve ittihadsızlığımız sebep vermiştir.Hakikati unutmamak ve artık hayatımızda bu vazife-i mukaddesiyelerini ifa etmek lâzımdır.Yaşasın Kürdistan ve Kürdistan'ın istiklâli,yaşasın bizim büyük ve necip milletimiz!" Mutki Aşireti Reisi Musa Bey Muşî,Hoybun Merkez-i Umumi Heyeti nâmına Doktor Kâmuran Ali Bedirhan,Haydaranlı Aşireti Reisi Mirliva Hüseyin Paşa'dan İsmail Ağa'ya,Beyrut,30 (ay yazılmamış-Sedat Ulugana) 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-499
67-"İstiklâl Mücadelesi Plânı",7 Temmuz 1929,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-169;Garabet K. Moumdjian,"Armenian Involvement in the 1925 (Ararat) and 1937 (Dersim) Kurdish Rebellions in Republican Turkey:Mapping the Origins of 'Hidden Armenians'"."Uluslararası Suçlar ve Târih/International Crimes and History 19,2018,s. 177-242
68-Jin İskender'den Cemşid'e,Beyrut,29 Eylül 1927,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-381
69-"(...) Şimdilik en müstacel (acil) masrafa müdar olmak üzere elli Osmanlı altını gönderilmiştir.Bunu irsal edersiniz.Masrafınızı Ararat mahalinden temin etmeye son derece çalışılmalıdır.(...)",Hoybun Heyet-i Merkezi'den Hoybun Askerî Murahhası Cemşid Bey'e,Beyrut,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-53
70-"(...) Tahir Gediği civârında 150 develik İran'a ait bir transit kafilesi yakalanmış,muhafızlarını öldürmüş develeri bir gün beraberlerinde getirdikten sonra kendilerine lâzım olan halıları alarak kafileyi serbest bırakmışlardır (...)",Hoybun Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun Heyet-i Merkezi'ye,Ağrı,2 Eylül 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-56
71-"(...) Hoybun'un buraya karşı olan lakaydının çok büyük acılarını tattık ve tadıyoruz.Diyebilirim ki hem Ağrı halkı hem de civâr aşairi palavralar,sahte,mevhum kuvvete istinad edilen tehlid ve taltiflerle avunduk.Filhakika Ağrı'yı muhafaza ediyor ve dahile sevkettiğimiz çetelerin biraz ... muntazam faliyetleri ile halk ve hükûmet üzerindeki eski nüfuzumuzun idamesini temin eyleyebilsek de,her gün biraz daha yıpranan mesai-yi bedenimizin timarelerine maddi ve nakdi muavin kuvvetle temin edilmezse yavaş yavaş faaliyet kudretinden mahrum kalacağından korkuyorum.(...)" Cemşid'den İskender'e,Ağrı,10 Ekim 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-58
72-"(...) Hariç heyetlere sarfedilen meblağ Birinci Mıntıka emrine gönderilmiş olsaydı hiç olmazsa Erzurum, Bitlis,Van, Kars,Bayezid vilayetleri mıntıkasında Hoybun teşkilatının bugüne kadar teşkili müsbet olmuş bulunurdu." Ağrı'dan C.V.K Hoybun Heyet-i Merkeziyesine,Ağrı,8 Ekim 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-60
73-"Hoybun C.V.K. Heyet-i Merkeziye Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun C.V.K. Heyet-i Merkeziye'ye, Ağrı,14 Ağustos 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-55
74-"Türk affının,ihtiyaç,zaruret,sefalet,tehlike içerisinde perişan halkımız arasında icra-yı tahribat eylediği (...)" Cemşid'den Hoybun Heyet-i Merkeziye'ye ,Ağrı,20 Haziran 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-44
75-"Şeyh Abdülkadir Efendi münekki (şikâyetçi) bulunan ailesinin istizalesi (yatıştırma) maksadıyla Bayezid'e gitmiş,hükûmete teslim olmuştur (...)" Kürt Büyük Komite Ağrı Vekili Cemşid'den Kürt Büyük Komite Merkez-i Riyasetine,Kurdava,24 Nisan 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no:11-22
76-"(...) Bugüne kadar yemin ve vaatlerle sadakatini izhardan bi ân hali kalmayan Şeyh Abdülkadir'in mücadelemize olan hıyanetini tahkik eylemiş,başına topladığı Sakan aşairinden 150 hânelik halkıyla Aladağ yaylasına çekilmiştir.Kendisine karşı izhar-ı husumette bulunmaması icab eden civâr aşarine tebliğ olunmuştur.Hatta birkaç aşiret bu sene Şeyh Abdülkadir ve adamlarını Aladağ'da dağıtmak üzere ihzaratta bulunmaktadırlar.(...)" Hoybun Heyet-i Merkezi Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun Cemiyeti Heyet-i Merkeziyesi'ne,Ağrı,19 Haziran 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-42
77-"(...) Meclisimizin arzu ve malumatı haricinde Türklere dehalet eden Hemdkanlı Eliyê Balo ve amcası Hamid fedailerimiz tarafından öldürülmüşlerdir.(...)" Kürt Büyük Komite Ağrı Vekili Cemşid'den Kürt Büyük Komite Merkez Riyaseti'ne,Çiftlik,21 Ocak 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-12
78-"Mücâhidlerimizden Müküs beylerinden Arif ve Adile beyleri katlettirmek üzere adam gönderen Van Valisi'nin katli,Van Hoybun şubesine yazılmış ve merkumu katledecek şahsa Hoybun Teşkilâtı nâmına taraf-ı acizîden elli Osmanlı altını ikramiye verileceği bildirilmiştir.Alınacak cevabı arz ederim." Hoybun Askerî Fevkalâde Komiseri Cemşid'den Hoybun C.V.K. Heyet-i Merkeziyesi'ne,Ağrı,21 Aralık 1929,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-150
79-"27 azadan mürukeb olan olan Ağrı Kongresi 5 Ekim 1928'de içtima etti ve iki gün devam eyledi.Hoybun Heyet-i Merkezi azalarından Cemşid Bey'in içtimanın (toplantının) lüzûm ve ehemmiyeti ve bugünkü içtimamızdaki maksad hakkındaki kısa bir nutkuna müteakip meclis küşat etti.Kongre'nin riyasetine (başkanlık) Zilan Bey ve kitabetine (katiplik) Molla Sunullah Efendi intihab olundu (seçildi.)(...) Ağrı'da şuurlu bir teşkilat vücuda getirerek millî kuvvetlerini yakından sevk ve idare eden ve Heyet-i Merkeziye tarafından Askeri Fevkalâde Komiserliğe tayin olunmuş bulunan İhsan Nuri Bey'in Paşalık rütbelerine taltiflerini ve bu taltifin tasdiki ile ilanın Heyet-i Merkeziye'den istirham olunmasını teklif etti.Büyük bir sürurla (sevinç) ve mütefiken kabul olundu." Birinci Mıntıka Riyasetinden Hoybun Heyet-i Merkeziye'ye "Birinci Ağrı Kongresi'nin Hülasası",Ağrı,27 Ekim 1928,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-604
80-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 55
81-Ağrı Meclisi'nden Hoybun Merkez Komitesi'ne,Ağrı,24 Nisan 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-068
82-Hoybun Birinci Mıntıkası'ndan Hoybun Merkez Komitesi'ne,Ağrı,27 Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-166
83-"(...) Ağrı etrafındaki muharebelerden Süphan ve Norşad'daki Türk müfrezelerine taarruzla eşyalara tamah etmeyip de Bayezid üzerine yürümüş ola idiler,Bayezid'i almış ve harbin sonucunu değiştirmiş olurlardı.Başkend nahiye merkezinin zaptı günü kezâ ele geçirilen paçavralara sarılmayıp da Iğdır üzerine hareket edilse idi kolaylıkla Iğdır alınır,Zilan Aşireti dahi mücadeleye iştirak ettirilerek harbin talihi yine değiştirilebilirdi.(...)" İhsan Nuri Paşa'dan Başkend Hoybun Şubesi'ne,Save,25 Kasım 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-03
84-"Hüseyin Paşa'nın oğulları çok faydalı faaliyette bulunuyor.Selamlarınızı kendilerine tebliğ edeceğim.Hoybun programının en sadık hadimlerindendir (hizmetçilerindendir.) Amcazâdeleri Emin Paşa'nın fedakâr oğulları dahi kendilerine iltihak (katılmak) eylemişlerdir.(...)" İhsan Nuri'den Rupen Paşa'ya,Ağrı,27 Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-165
85-Hasan Sıddık Haydari Bey 1920'de Ankara'da kurulan Millet Meclisi'nin birinci dönem Van mebusu olarak atanır.Aynı zamanda Mustafa Kemal'in yakın korumalığını da yapar.1925'te İstiklâl madalyası ile taltif edilir.Şeyh Said İsyanı'ndan sonra İran'a kaçar.Uzun bir müddet orada kalır.Ağrı İsyanı'ndan sonra affedilir.Tekrar Türkiye'ye döner.Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden kendisine maddi yardım yapılması talebinde bulunur.Lâkin bu talebi,"Kürtçülük" yaptığı gerekçesi ile reddedilir.Ömrünün sonlarına doğru anılarını "Yakın Târihimiz" isimli dergide yayınlar.BCA,194-330-16.01.01;BCA.,490-01-525-2107.01.04.;"Aşiret Mektebi ve Aşiret Alayları",Yakın Târihimiz,c. II,1962,İstanbul,s. 147,148;"Kırk Yıl Önceden Hatıralar:Cumhuriyet'in İlanı",Yakın Târihimiz, c. III,1962,İstanbul,s. 292,293;"Birinci Meclis'in Gizli Celsesinde Mustafa Kemal ile Bir Tartışma",Yakın Târihimiz,c. I,1962,İstanbul,s. 35-37;Hasan Sıddık Heyderi'nin Taşnaksütyun kadroları ile yaptığı yazışmaların büyük bir kısmı maddi meseleleri barındırıyor.İhsan Nuri Paşa ve Memed Bey,Hasan Sıddık Heyderi'nin Ağrı Meclisi ve Hoybun adına Taşnaksütyun'dan devamlı para talep etmesinden rahatsızlar.Bu rahatsızlığın dile getirilmesi ile Hasan Sıddık ve eşi Fitnat Hanım,Rupen Paşa'ya İhsan Nuri Paşa ve Memed Bey'e dair hakaretler içeren müşterek bir mektup gönderirler:"(...) İhsan Nuri ve Hüseyin Paşazâde Memed gibi kendi menfaatlerine hizmet eden adamlar yüzünden buradaki aşiretler arasında karışıklık ve anlaşmazlık çıktı.Bu durum adı geçen kişilerin,Türk subaylar ve İran Askerî Ataşesi Hüsameddin ile görüşmelerinin sonucuydu.Önce 500-600 aileyi kandırdılar.Bunlar,çatışmalar başlar başlamaz hemen Maku'ya geçtiler ve İranlılara teslim oldular.Kahraman İbrahim Ağa ise oldukça güçlü bir şekilde hâin Türklere dayanmaya devam etti.İnşallah biz de amacımızdan dönmeyiz.Şu da dikkate alınmalı ki İhsan Nuri faaliyetlerini kendi menfaatleri doğrultusunda yürütüyor.Ve bu doğrultuda halk için gönderilmiş parayı hiç kimseye göstermeden cebine atıp rahat bir şekilde yiyor.İşte bu amaçları için de bu tuzağı kurdu ve İranlılara teslim oldular,birçok aşiretin sefaletine sebep oldu.Hoybun'un saygıdeğer yönetimine adı geçen şahsın bu maddi ve manevi sorumluluğu hakkında açıklamada bulunun.Bu vesileyle saygılarımı kabul edin.Dostunuz Hasan Sıddık.","Değerli Paşa,öncelikle kendimi size tanıtmakla şeref duyarım.Ben Bedirhan Tahir Bey'in kızıyım ve Van'ın eski mebusu Hasan Sıddık'ın refikasıyım.Hüseyin Paşazâde vahşi Memed ve aşağılık İhsan Nuri,kocam hakkında size bir dizi iftirada bulunmuşlar.Siz zâten kocamın babası Muhammed Sıddık'ın milletsever faaliyetlerinden haberdarsınız.Size daha fazlasını yazmayı gereksiz buluyorum,çünkü zâten siz her şeyden haberdarsınız.Onların amacı bu aileyi lekelemektir ancak eminiz ki bunların yaptıkları ortaya çıkacak ve siz böyle iftiralara önem vermeyeceksiniz.Biz ise inşallah son nefesimize kadar Türklerle savaşacağız.Başınızı ağrıtacak başka bir konu daha var.Amcamın oğlu Kâmuran Bey benim adıma Tebriz'e yirmi lira göndermiş.Ne yazık ki şimdiye kadar para elime geçmedi.Paraya ihtiyacımız olduğundan bunun bir ân önce halledilip,ödenmesini sağlamanızı rica ediyorum.Saygılarla Fitnat Bedirhan." Hasan Sıddık Heyderi ve Fitnat Bedirhan'dan Rupen Paşa'ya,Hoy,1 Ekim 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-041
86-Sipkanlı Halis Bey ve Hesenanlı Ferzende Bey'den Taşnaksütyun Merkez Komitesi'ne,Ağrı,5 Nisan 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-054;bu mektuptan kısa bir süre sonra Ağrı Meclisi'nden Hoybun Merkez Komitesi'ne gönderilen rapora göre Halis Bey,devletle af meselesini görüştüğü için Meclis üyeliği düşürülerek dağdan ayrılmaya zorlanır.Ağrı Meclisi'nden Hoybun Merkez Komitesi'ne,Ağrı,24 Nisan 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-068;iddiaya göre Ağrı Dağı'ndan ayrılan Halis Bey devlete teslim olur ve af kânûnundan yararlanır.Yine iddiaya göre "İhsan Şano" kod ismi ile Şeyh Ahmed Barzani,Mele Mustafa Barzani ve Hoybun temsilcileri ile görüşmek için Irak ve Suriye’ye gönderilir.Osman Sabri anılarında Halis Bey'in 1930 senesinde Kobani [Ayn al-Arab]'ye gelip Berazi Aşireti Reisi Mustafa Şahin Bey'e misafir olduğunu belirtir ve kendisinin de Halis Bey ile görüşmek için Mustafa Bey'in evine gittiğini söyler.İlginç bir şekilde Osman Sabri'nin anıları burada biter.Zengi,"Bîranînên Mamoste Osman Sebri",[http://www. amude. net/epirtuk/osman-sebri-biranin. pdf]
87-Şeyh Abdülkadir'in torunu Reşo Zilan ailenin bu yönlü bir bilgiye sahip olmadığını lâkin İran'daki sürgün yıllarında dahi Şeyh Abdülkadir ile İhsan Nuri Paşa'nın görüşmeye devam ettiğini ancak ikilinin arasında bir soğukluğun varlığının hissedildiğini belirtiyordu.Reşo Zilan ile 6 Eylül 2022 târihinde yapılan sözlü mülâkât.
88-"Erciş Hoybun Şubesi'nden Rupen Paşa Hazretlerine",Erciş,19 Haziran 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-103
89-"(...) Zilan'da,Tendürek'te ihtilâl vardır.Dâhildeki Kürt rüesalarından (reislerinden) yüz nefer (kişi) Türkler tarafından semt-i meçhule (bilinmeyen bir yere) nakledilmişlerdir.İzmir'de ihtilâl dehşetlidir.Osmanlıların kuvveti Ağrı'da sekiz bindir.İran'la henüz hudut komisyonu muâhedeleri (antlaşmaları) olmamıştır.Yusuf Bey,Reşid Bey 200 hâne ile İran'a dehalet (sığınmak) etmişlerdir." Rapor,2 Temmuz 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-152
90-"(...) Turanizm faaliyeti önündeki İran-Kürt-Ermeni ittihadının (birliğinin) tahakkuku (gerçekleşmesi) karşısında,milletlerimizin istihlâs (kurtuluş) karîbine beşâret (müjde) olduğu için;çok şâdım.Bu husustaki nokta-i nazarımızın (dikkat çekilen nokta) tevafuku (uygunluğu) karşısında fikirlerinizi tekrardan ibaret olacak mütalaamı ayrıca arz eylemeği bî-lüzum görüyorum.(...)" Hoybun Fevkalâde Askerî Komiseri Cemşid Paşa'dan Rupen Paşa'ya,Ağrı,27 Mayıs 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-164;"(...) Gelelim Turanizm tehlikesinin tadili (hafifletilmesi) için İran hükûmetinin tutacağı vaziyeti ve iki milletimizin ittihadı ve hukûklarımızın iadesi meselesine ki bizler için ehemmiyeti (önemi) teşkil eder noktadandır.Sizin ve bizim İran hükûmetine karşı olan hüsnü hareketimiz (iyi niyetimiz) malum olmakla beraber düşmânlarımız İran'da daha ziyâde say (çalışma) ü gayret ibraz ederek onların fikirlerini teşevvüşe (aklını karıştırmaya) muvaffak olmuşlardır.İran hükûmetine düşmân olan Türk ve Bolşevik bizlerden daha ziyâde gayur (daha çalışkan) bulundular ve bizleri İran'a düşmân göstererek bizlerin de faaliyetini tenakus (noksan) kılmağa muvaffak oldular.(...)" Rupen Paşa'dan Cemşid Paşa'ya,Tahran,Haziran 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-161
91-Rupen Paşa'dan Hoybun Fevkalâde Askerî Komiseri Cemşid Paşa'ya,Tahran,14 Temmuz 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no:11-124
92-"Hoybun Fevkalâde Murahhas-ı Haricîsi Doktor Kâmuran Ali Bedirhan'dan Ağrı Askerî Komiseri ve Başkumandanı İhsan Nuri Paşa Hazretlerine",Beyrut,Ağustos 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no: 11-124
93-Dilawer Zengi,"Bîranînên Mamoste Osman Sebri",Weşanên malpera Amûdê,no: 29,Şam,Haziran 2003,s. 136, Amude.net (erişim târihi:12 Eylül 2022) [http://www. amude. net/epirtuk/osman-sebri-biranin. pdf]
94-"Hoybun Fevkalâde Murahhas-ı Haricîsi Doktor Kâmuran Ali Bedirhan'dan Ağrı Askerî Komiseri ve Başkumandanı İhsan Nuri Paşa Hazretlerine",Beyrut,Ağustos 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no:11-124
95-Cemşid'den Şiran'a "Rapor",İran,11 Ekim 1930,ARF Arşivi,dosya 1662,no:11-154
96-İhsan Nuri Paşa'dan Başkend Hoybun Şubesi'ne,Save, 25 Kasım 1930,ARF Arşivi ,dosya 1662,no: 11-03
97-İhsan Nuri,"Bi Serhatiya min" nüshası (orijinal metin),s. 79
98-Ibid.,s. 95. *Dr. Sedat Ulugana,Ağrı Dağı'nda Cumhuriyet kurmak:Yeni belgeler ışığında Ağrı İsyanı,Kürd Araştırmaları,6 Haziran 2024. https://kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-314

Şükrü Hanioğlu'nun "Atatürk:Entelektüel Biyografi"si üzerine/Prof. Dr. Taner Akçam*

Mustafa Kemâl'in târihselleştirilmesi mi,geçmişimizin itinâ ile temizlenmesi mi?

"Çok basit ve herkes tarafından kabul edilecek bir gerçekten hareket ediyor Hanioğlu.Yeni bir devlet ve toplum kurma iddiasındaki bir liderin,neyi niçin ve nasıl yapmak isteğini anlamak istiyorsanız,onun içinde şekillendiği düşün dünyâsını,dönemin atmosferini bilmeniz gerekir."

İki bölümde yayımlanacak olan bu kitâp eleştirisi,alışılmış kitâp tanıtımlarının çok ötesinde bir uzunluğa sahip.Tanıtımı bu denli uzun tutmamın tek bir nedeni var:Eser ciddîye alınmayı fazlasıyla hak ediyor.

İttihat ve Terakki Partisi üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan Şükrü Hanioğlu,"Atatürk:Entelektüel Biyografi",başlıklı,toplam 1.020 sayfa civârında oldukça kapsamlı yeni bir çalışmaya daha imzâ attı.(1) Kitâbın,onun diğer eserleri gibi,alanının klâsikleri arasına gireceğine kesin gözle bakabiliriz.Normalde kitâp tanıtımı,bir eserin ileri sürdüğü ana tezlerin özetlenmesi ve eleştirisi biçiminde olur ama Hanioğlu'nun bu kapsamlı eseri için bunu yapmak oldukça zor.Burada kitâbın sadece bazı tezlerini sınırlı bir biçimde özetlemeye ve kitâp hakkında bazı kaygılarımı dile getirmeye çalışacağım.

Hanioğlu amacını,"bir devlet kurucusunun entelektüel portresinin ana hatlarını ortaya koymaya gayret" etmek olarak tanımlıyor.(2) (s. 10) Yâni amacı döneminin siyâsî olayları ekseninde Mustafa Kemâl biyografisi yazmak değil,onun "entelektüel biyografisinin ana hatlarını ortaya koyma(k)".Elbette çalışma "entelektüel biyografi" ile sınırlı olsa da,"Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne geçişi kapsayan özgün,sosyal,entelektüel ve siyâsal gelişmelerin değerlendirilmesi(ni)" de içeriyor (s. 867.)

Mustafa Kemâl'i "târihselleştirmek"

Hanioğlu'nun başarmak istediği,zor da olsa Mustafa Kemâl'i "târihselleştirmek",(s. 8,10,19,874) Aslında çok basit ve herkes tarafından kabul edilecek bir gerçekten hareket ediyor Hanioğlu.Yeni bir devlet ve toplum kurma iddiasındaki bir liderin,neyi niçin ve nasıl yapmak isteğini anlamak istiyorsanız,onun içinde şekillendiği düşün dünyâsını,dönemin sosyal,kültürel ve politik atmosferini bilmeniz gerekir.Hanioğlu,mevcût Mustafa Kemâl biyografilerinden de örnekler vererek,Türkiye'de bu "târihselleşme" işinin yapılmasının niçin zor olduğunu anlatıyor.Çünkü bu işi yapmak kendi deyimiyle biraz,"Aydınlanma öncesinde 'târihî Hazreti İsa' araştırması yapmaya benz(iyor)" (s. 3.)

Hanioğlu'nun başarılı bir biçimde özetlediği gibi,Mustafa Kemâl,Türkiye'de etrâfı hurâfeler ve efsânelerle doldurulmuş,olağanüstü yeteneklere sahip bir kahraman (giriş bölümü),hattâ peygâmber veyâ peygâmberlerden üstün ve yarı-Tanrı,Tanrı (s. 516,828-832,842,854) hâline dönüştürülmüştür.Karşımızda,içinde büyüdüğü ortamın düşüncelerinden ve yaşananlardan etkilenen ve öğrendikleri ve inandıklarıyla çevresini etkilemeye ve değiştirmeye çalışan bir kişi yok;üstün bir dehâ,mucizevî bir kişilik,tapılması gereken bir übermensh (insânüstü) bir yaratık sözkonusu. Hanioğlu'na göre Mustafa Kemâl sadece putlaştırılmamış,onun etrâfında yaratılan "kahraman tapınması","geçmiş(i) ve onun aracılığıyla günceli anlama ve açıklama aracı" hâline getirilmiştir.Ve bu oldukça sorunludur.Çünkü bu tutum,"demokratikleşen,eşitliğin temel değer hâline geldiği,aşağıdan yukarıya târihyazımının öne çıktığı (bir) dünyâda" terkedilmiş bulunmaktadır (s. 8.) Hanioğlu'nun yazdıklarını,kendisi bu denli açık bir biçimde formüle etmese bile,"eğer bir toplum demokratikleşmek istiyorsa,liderini peygâmber mertebesine çıkarmaktan,Tanrılaştırmaktan ve hattâ putlaştırmaktan vazgeçmek zorundadır" biçiminde okuyabilirsiniz.(3)

Bu hâliyle kitâbın, Mustafa Kemâl'i bir fânî olarak ele alan ve düşüncelerini ve eylemlerini hem birtakım evrensel kriterlere hem de zamanının şartlarına göre değerlendirmek isteyen,sayıları çok az olan düşünce insânlarına önemli bir katkı sağladığı kuşku götürmez.Ama Hanioğlu bu iddiasını hakkıyla yerine getiriyor mu,kuşkuluyum.Çünkü kitâp eleştirdiği olguyu yeniden inşâ eden bir söylem kurmak gibi büyük bir düşünsel ve metodolojik kurgu hatâsına sahiptir.

Hanioğlu,çok doğru bir biçimde Mustafa Kemâl'in Türk ulus-devleti kurma projesini "sosyal-Darwinist bir zorunluluk" olarak gördüğünü aktarır ve kendisi de bu projeyi "radikal toplumsal mühendislik" (s. 668,747) olarak tanımlar.Biliyoruz ki Mustafa Kemâl,bu radikal projesi çerçevesinde bazı toplulukların "varlıklarını yok saymış",bunların ya "zorla ülke dışına sürülmeleri" ya da zorunlu asimilasyonla tâbi tutulmaları siyâseti izlemiştir.Ayrıca bu topluluklar,başta nüfûs kütüklerinde olmak üzere özel olarak fişlenmişlerdir.Hanioğlu da eserinde aynı toplulukları söylem düzeyinde yok saymakta ve analizlerinin tamamıyla dışında bırakmaktadır.Son derece bilinçli bir tercih olarak yapılan bu yok sayma ve dışarıda bırakmalar,kanaatimce kitâbın akademik kalitesine büyük bir darbe vurmaktadır.Bu boyutu itibâriyle,kitâbın "akademik dürüstlük ve güvenilirlik (saygınlık) (academic honesty and academic integrity)" kriteri açısından çok sorunlu olduğunu düşünüyorum.Buna ileride değineceğim.

Kitâp hakkındaki kanaatiniz ne olursa olsun,teknik hazırlanışı ve sunuluşuyla ilgili göze çarpan bazı özelliklerinin altını çizmek zorundayız.Eser,kendisine koyduğu sınırlar içinde "müthiş" olarak tanımlayacağımız bir kaynak taramasına dayanmaktadır.Deyim yerindeyse,Hanioğlu'nun kendisini sınırladığı alana bağlı kalarak kaldırmadığı taş kalmamıştır.İkinci önemli husûs,kitâbın ikincil kaynaklar yerine bulabildiği ölçüde birincil kaynakları kullanıyor olmasıdır.
Üçüncü olarak kitâp bize,Mustafa Kemâl'in düşün dünyâsının şekillenmesinde Batı düşün dünyâsının rolü ve etkisi konusunda çok önemli bilgiler vermektedir.Hanioğlu sadece Mustafa Kemâl'in hangi düşünür ve düşün akımlarından etkilendiklerini göstermekle yetinmiyor,bu kişi ve akımlar hakkında ayrıntılı bilgiler vererek sözkonusu düşüncelerin Mustafa Kemâl tarafından nasıl "filtrelenerek" alındıklarını da başarılı bir biçimde okuyucunun gözleri önüne seriyor.(4)

Bu üç özelliğiyle kitâp bizleri bugüne kadar bilmediğimiz birçok yeni bilgiyle tanıştırmaktadır.Orijinal kaynaklara yönelme ve bu kaynakları kullanış tarzıyla kitâp üniversitelerde doktora öğrencilerine bir kılavuz kaynak olarak sunulmalıdır. Mustafa Kemâl düşüncesinin üç temel özelliği

Kitâbın ana argümanlarından biri,yaygın olarak iddia edildiği gibi,ortada sık sık düşünce değiştiren bir Mustafa Kemâl'in sözkonusu olmadığıdır.Hanioğlu'na göre tek bir Mustafa Kemâl sözkonusudur.Düşünceleri doğduğu şehir Selânik'in kültürel atmosferinde ve askerî okul yıllarında şekillenmiştir.Eğer onun düşün dünyâsını bazı kavramlarla özetlemek gerekirse,Mustafa Kemâl ırkçı,seküler Türk milliyetçisi,radikal seküler Garbçı,"bilimci" ve sosyal-Darwinisttir.Tüm kitâp,Mustafa Kemâl'in bu düşüncelerinin oluşumu sürecinin ve özelliklerinin açıklanmasına hasredilmiştir.

Hanioğlu,Mustafa Kemâl'in düşünce yapısına ilişkin benim görebildiğim üç önemli husûsun altını çizer.Birincisi,bu düşünceleri kendisinden önce savunan kişi ve akımların varolduğudur.Mustafa Kemâl'in düşünceleri esâs olarak bu kişi ve akımlarca beslenmiştir.Örneğin,seküler Garbçılık,Jön Türk-İttihatçı gelenek içinde varolan küçük bir azınlığın (Abdullah Cevded ve Mısır'da yayınlanan Türk dergisi) görüşüdür.Mustafa Kemâl bir azınlık görüşünü almış,Garbçılık ve Türkçülüğü birleştirerek bir devlet projesi oluşturmuştur (s. 668,690.) Gerçekten de Garbçıların çeşitli dergilerde yazdıklarıyla Mustafa Kemâl'in uygulamaya koyduğu program arasındaki benzerlik şaşırtıcı boyutlardadır.(5) (s. 153,159-165,171-173.)

İkinci önemli husûs,Mustafa Kemâl'in iç tutarlılığı olan,bütünsel bir düşün sistemi yaratmadığı ve bunun için özel bir çaba da harcamadığıdır."Farklı kaynaklardan derlediği bilgiler derinlikli olmayıp,eklektik karakterlidir" (s. 121,150,173.) Bu nedenle,Mustafa Kemâl'in "eklektik düşünce ve pragmatik siyâsetlerinden derinlikli ve kapsayıcı bir ideoloji yaratabilmek oldukça zordur." Ve onun bu yüzeysel ve eklektik düşünceleri Kemâlizm gibi bir ideolojinin yaratılmasına engel teşkil etmiştir.Zâten Mustafa Kemâl'in herhangi bir "izm" inşâ etmek gibi bir amacı da yoktur ve bu onu Marx,Lenin,vb. gibi kişilerden ayıran önemli bir özelliktir (s. 839-843,866-867.) Onun,Kemâlizm'in bir "izm"e ve "net bir siyâsî programa dönüşmesini arzulamamış" olması hem kendi döneminde hem de sonra farklı Kemâlizm'lerin oluşmasına imkân sağlayacaktır (s. 839,843,866.) Sol Kemâlist Kadro ve sağ Kemâlist Ülkü dergileri bu konuya verilecek iki örnektir (s. 847-855.) Mustafa Kemâl'in düşüncelerinin üçüncü önemli boyutu,onların okumaları sonucu elde ettiği bir sentezi temsil etmiyor oluşlarıdır.O,okuduklarından düşünce oluşturan değil,inandığı şeyleri okuduklarının içinde arayan biridir.Hiçbir zaman "târih çalışması" yapıp öğrendiklerine göre târihe ilişkin bazı düşünceler geliştirmemiştir.Okuduklarında inançlarını ispâtlayacak kanıtlar peşinde koşmuş,kitâplarda arzuladığı "delilleri" keşfetmeye çalışmıştır (s. 531.) Bu nedenle,yaptığı "kapsamlı okumalar,bilgi edinme ve entelektüel kuşkuları izâleden ziyâde "belirlenmiş hedeflere" ulaşmasını sağlayacak kanıtlar üretme gayretini(n)" ürünüdür (s. 869.)

Türklerin kökeni konusundaki ırkçı görüşleri,Türk Târih Tezi ve Güneş Dil Teorisi bu konuda verilecek örneklerin başında gelir.Bu çerçevede okumalarını,"kökü çok büyük bir ırkın geçmişinin târih öncesine taşınması" ve ilk medeniyeti kuran ve dünyâya yayanların Türkler olduğunu ispâtlayacak delillerin bulunması hedefiyle yapmıştır (s. 535-536,579,869.) Okumalarında aradıklarını bulamadığı durumlarda,bunu imkân dâhiline sokulması emrini vermekten çekinmemiştir.Yanındakilere,"bunları araştırın,Oryantalistlere,lengistlere kabul ettirmek yollarını bulun" veyâ "arayın,bulacaksınız" biçiminde talimâtlar verdiği bilinmektedir (s. 531,596.) Hanioğlu,"brakifesal proto-Türklerin" medeniyetin kurucusu oldukları konusunda herhangi bir "ırk teorisi" olmamasına rağmen,teorinin onun isteğine uygun hâle sokulmasını bu konuda çarpıcı bir örnek olarak verir (s. 539.)

Özetle,tüm kitâp boyunca Mustafa Kemâl'in bir "düşünür","kuramcı" veyâ "ideoloji takipçisi" olmadığı,hedeflediği millet kurmak amacına uygun farklı düşünceleri biraraya getiren eklektik düşüncelere sahip,pragmatik siyâsî amaçlar taşıyan bir lider olduğu başarılı bir biçimde anlatılmıştır.CHP'nin 1931 yılına kadar bir parti programına sahip olmaması bu pragmatik tutumun bir göstergesidir (s. 4,536,761,867.)

Hanioğlu,Mustafa Kemâl'in bir düşünce sistemi yaratmak değil,yeni bir devlet kurmak,millet inşâ etmek ve kapsamlı "medenileştirme programını" hayâta geçirmek istediğini söyler.Onun projesini,"iki savaş arası dönemin en kapsamlı dönüşüm projesi","sadece iki savaş arası dönemin değil,modern târihin de en kapsamlı içselleştirilmiş Oryantalist projelerinden biri" ve "radikal bir toplumsal mühendislik" projesi olarak tanımlar (s. 664,745-749,754.) Hanioğlu'na göre Mustafa Kemâl,Fransız Üçüncü Cumhuriyet'ini örnek almıştır ve ülkesinde ona benzer,"Şarkta Garbın temsilcisi" bir toplum,bir Türkiye yaratmayı hedeflemektedir (s. 56-57,415-417,424,745.)
"1919-1922 arası parantezdir"

Mustafa Kemâl'in farklı dönemlerde değişik fikirler ileri sürdüğü biliniyor.Bu nedenle de onun sıkça fikir değiştirdiği ileri sürülmüş ve "Hangi Atatürk?" konusu kitâplara başlık olacak derecede tartışma konusu olmuştur.Hanioğlu ise,Mustafa Kemâl'in düşüncelerinde ve yapmak istediklerinde hemen hiçbir değişiklik olmadığı kanaatindedir.Ona göre Mustafa Kemâl,"dünyâ görüşü,temel tezleri ve gelecek tasavvuru ciddî dönüşümlere uğrayan ve savrulmalar yaşayan bir lider olmamıştır." Farklılık bir tek 1919-1922 dönemi arasında söylediklerine ilişkindir.Hanioğlu'na göre bu dönem Mustafa Kemâl için "katlanmak zorunda kaldığı bir geçiş dönemi,bir 'parantez'(dir)".Bu nedenle,"Hangi Mustafa Kemâl?" sorusu ve değişik Mustafa Kemâl portreleri çizilmesi anlamlı değildir (s. 329-330,384,412.)

Mustafa Kemâl'in bu parantezi açmış olmasının nedeni,Kurtuluş Savaşı'nı başka türlü yönetme şansının olmadığını görmüş olmasıdır,çünkü Müdâfa'a-i Hukûk hareketinin motor gücü Müslüman milliyetçiliğidir.Elbette İttihat ve Terakki hareketinin örgütsel önderliği kaçınılmaz gibi durmaktadır ve bu hareketin mirâsına ancak Türkçü bir lider sahip olabilirdi,fakat Mustafa Kemâl,Kurtuluş Mücâdelesi'ni "temel ideolojik yaklaşımlarına katılmadığı bir tabana dayanarak" yürütmek zorundadır.Bu açıdan,1919-1923 döneminde Mustafa Kemâl "kendi olmayan lider"dir ve tüm bu dönem boyunca,istemediği hâlde "Müslüman milliyetçiliği" yapmak zorunda kalmıştır.Erzurum Kongresi'nden itibâren,halifelik ve saltanata bağlılık yeminleri etmesi,Kurtuluş Savaşı'nın ancak ve ancak Müslümanlık kimliği etrâfında başarılacağını bilmesinden dolayıdır.Fakat bu en "Müslüman" söylemleri sırasında bile "Türklük mefkûresi" kavramını asla terketmeyecektir (s. 111,280-298,323,410.)

Mustafa Kemâl 1919-1923 döneminde sadece Türkçülüğünü saklamak ve "Müslüman milliyetçisi" bir söylemi tercih etmek zorunda kalmamıştır.Gerek Bolşeviklerden gelecek yardımların zarar görmemesi için gerekse Anadolu'daki sol uyanışı kontrol altına alabilmek amacıyla,inanmadığı hâlde anti-kapitalist,sol-sosyalist bir dil kullanmaktan çekinmeyecektir (s. 393-396.) Halkçılık programında veyâ 1920 Ekim TBMM beyânnâmesinde geliştirilen kuvvetli anti-emperyalist,anti-kapitalist söylemler,resmî yayın organlarında ve demeçlerde Anadolu'da kendine has bir komünist sistem kurulacağına ilişkin yapılan açıklamalar hep bu pragmatik amaçlara yöneliktir.

Sovyet desteğinin bu görüşleriyle irtibâtlı olmadığını,düşünceleri ne olursa olsun,jeo-stratejik nedenlerle Bolşeviklerin desteğini alacağını öğrenmesi üzerine bu görüşlerini derhâl terkedecek ve sosyalizmin "en budalaca doktrin" olduğunu söylemekten çekinmeyecektir (s. 405-409.) 1922 Eylül'ünde Yunanların yenilgisiyle birlikte solcu-sosyalist,anti-emperyalizm,anti-kapitalizm söylemlerini,İslâmî kavramlar üzerinden geliştirdiği anti-emperyalist Müslüman milliyetçiliğini,özetle İslâmcılık-sosyalizm karması düşüncelerini bütünüyle bir kenara bırakacak ve yeniden "kendisi" olacaktır.Özellikle "temellerini attığı yeni patrimonyal düzen yerleştikçe,giderek artan ölçüde kendisi olarak konuşacak(tır)"(6) (s. 381,412.) "Parantez"de unutulanlar

Hanioğlu,1918-1922 arası "parantezi" ve "kendisi olmayan" Mustafa Kemâl'i anlatmayı iki boyut ekseninde (İslâm ve Bolşevizm) yapmış ve ama başka çok önemli iki boyutu tamamıyla yok saymış ve es geçmiştir.Sözünü ettiği "parantez"in Hristiyanlar ve Kürtler için anlamı neydi?1.000 sayfalık kitâp içinde bu soruya cevâbı boşuna ararsınız,yoktur.Acaba Hanioğlu bu çevrelere ve onlarla ilgili konulara niçin "yok" muamelesi çekmiştir?Lozan'da "azınlık hakları" ile nihâî bir çerçeveye sokulacak olan Hristiyanlar ve Yahudilerle ilgili de tek bir kelime dahi sarfetmemesi nasıl açıklanacaktır?

Erzurum,Sivas Kongre beyânnâmeleri başta olmak üzere,Misâk-ı Millî beyânnâmesi ve dönemin tüm temel açıklamalarında Kurtuluş Savaşı'nın "Rum ve Ermeni tehdidine" karşı verildiği açık olarak yazılır.Müdâfaa-i Hukûk cemiyetlerinin mantar gibi ortaya çıkmalarında bu "tehdidin" doğrudan rolü olmuştur.Ayrıca Hristiyanlar (özellikle Rum ve Ermeniler),doğmaya başladığı ândan itibâren şekillenmekte olan Türk (Müslüman) milliyetçiliğinin fikir ve eylem düzeyinde düşmânı ve ötekisidir.Türk (Müslüman) milliyetçiliğinin düşün ve siyâsî plânda şekillenmesini,onun ötekisi Hristiyanlar hakkında tek ama tek bir kelime dahi bahsetmeden nasıl anlatabilir,nasıl yazabilirsiniz? 1918-1922 "parantezinde" Kürtlere yok muamelesi çekilmesinde de benzeri bir sorun vardır.Mustafa Kemâl'in Kürtlere İslâm ve solculuk konusunda kullandığı ifâdeler ve verdiği sözlere eşit,hattâ onların çok ötesinde sözler verdiği bilinmektedir.Onun Anadolu'ya çıkar çıkmaz yaptığı ilk işlerin başında Kürt ağalarına mektûplar yazmak ve onları "Ermeni tehdidine" karşı ortak mücâdeleye çağırmak olduğunu bilmeyen yoktur.Bunun gibi bu "parantez" boyunca ve hattâ (Eskişehir-İzmit konuşmaları) 1923 yılında bile Türkiye'yi Kürtlerin ve Türklerin ortak vatanı olarak tanımladığı,Kürtlere eşit vatandaşlar olmalarının ötesinde özerklik va'dettiği sıradan bilgiler arasındadır.

Bu sözlerin tümü Lozan'la birlikte unutulmuş ve çöpe atılmışlardır.Mustafa Kemal'in Kürtlere verdiği sözler ve bunların yerine getirilmemesi Türk,Kürt târihyazımının merkezî konularından biridir.Ve bu konuda sınırsız bir külliyât vardır.Özetle,Türkiye'nin bugün en cân yakıcı sorunu olan Kürt meselesinin kökleri bu "parantez" dönemine de gitmektedir ve Hanioğlu bunu yok saymayı tercih etmektedir.

Hanioğlu'nun bu tutumu dört ayaklı bir sandalyenin iki ayağını yapmamaya benziyor;bu nedenle de ortaya üstüne oturması zor bir ürün çıkmış oluyor.Hanioğlu eğer bu iki ayağı da ele almış olsaydı,Türkiye toplumunun bugünkü en temel sorunlarından birine yönelik çok önemli bir açılım yapma şansına sahip olacaktı.O da bugün Türkiye'de "1919-1922 parantezi dönemi" konusunda ciddî bir "kültürel yırtılmanın" sözkonusu olduğu gerçeğidir.

Bir tarafta önderlerinin bu dönem takındığı tutumu büyük bir siyâsî dâhilik ve üstün yetenek örneği olarak görenler vardır,diğer tarafta ise bu tutumu bir "yalan söyleme-kandırma" olarak açıklayan ve kendilerine yapılanları "ihânet" sayan topluluklar vardır.Kürt meselesi başta,toplumdaki İslâmcı-lâik kültürel gerilimlerin,AKP-CHP çatışmasının önemli bir nedeni bu "parantez" nedeniyle ortaya çıkan "kültürel yırtılmadır".Bu kültürel yırtılmanın çok önemli sonuçlarından biri,tüm bir ulusu (burada devlet anlamında) birarada tutacak "ortak bir kurtuluş hikâyesinin" yaratılamamış olmasıdır.Bir toplumun kendisinin kuruluşuna ilişkin bir hikâyenin üzerinde anlaşamamış olması da bu toplumdaki demokratikleşmenin önündeki en önemli engellerden biridir.(7)

Hanioğlu kitâbın akademik içeriğine ve kalitesine büyük darbe vuran Hristiyanları ve Kürtleri "unutmuş" ve "yok saymış" olmasının izâhını nasıl yapar,bilemiyorum.Kitâp,"akademik dürüstlük ve güvenilirlik (saygınlık) açısından ciddî bir soruna sahiptir" derken kastettiğim husûslardan biri budur.Konuya tekrar geri döneceğim. "Şefli bir İttihat ve Terakki Partisi"nin ebedî şefi "Hanioğlu'nun kitâbı sadece Türkiye'de egemen olan Kemâlizm değerlendirmelerine büyük bir darbe olarak değil,son yıllarda gündeme gelen ve "Tek Parti dönemi apolojisi" olan post-Kemâlizm,post-post Kemâlizm tartışmalarının temelsizliğini gösterir bir eser olarak okunmalıdır." Şükrü Hanioğlu'nun,"Atatürk:Entelektüel Biyografi" adlı eseri önceki yazıda da vurguladığım gibi alanımızın klâsikleri arasına girecek öneme sahiptir.Yazar,saygı duyulması gereken bir titizlikle bizlere Türkiye'de alışık olmadığımız bir Mustafa Kemâl portresi çizmektedir.Eser,sadece Cumhuriyet'in İttihat Terakki rejiminin devamı olduğunu göstermekle kalmıyor,Abdülhamid'den Mustafa Kemâl'e [ve ben ekleyeyim oradan Recep Tayyip Erdoğan'a] devam eden bir zihniyet ve rejim sürekliliğinin varolduğunu da gösteriyor.Tüm bu rejimler,"yanılmaz dâhi reis/şef/önder kültü tarafından desteklenen patrimonyal karakteri ağır basan otokrasi" olarak tanımlanabilir.Ama eserin akademik dürüstlük ve güvenilirlik açısından ciddî sorunları var.Hanioğlu,Türkiye'nin çok geniş toplumsal kesimlerini,sadece Hristiyanları (Ermeni,Rum ve Süryânîleri) ve Yahudileri değil Kürtleri,Alevîleri ve Çerkesleri ve bu gruplar etrâfında yaşanmış siyâsî-sosyal-kültürel târihi de yok sayarak,tüm bir eser boyunca çok başarılı bir biçimde eleştirdiği şeyi [teklik üzerine dayalı otokratik şeflik rejimi zihniyetini],söylem düzeyinde yeniden kuruyor.Bu tutumuyla Hanioğlu,Mustafa Kemâl rejiminin yok saydıklarının tabutuna son çiviyi çakar gibidir.Sonuçta,hakkında ne düşünürsek düşünelim,özellikle yok saydıkları için de Abdülhamid'den,Mustafa Kemâl ve Tayyip Erdoğan'a uzanan târihimiz üzerine yeniden düşünmemizi teşvik edecek bir eser duruyor önümüzde. Mustafa Kemâl'in istediği:Şefli İttihat ve Terakki Partisi

Kitâbın önemli konularından biri Mustafa Kemâl'in nasıl bir rejim kurduğu ve bu rejimin karakteristik özelliklerinin neler olduğu husûsudur.Hanioğlu bu konuda çok değerli ve ufuk açıcı açılımlar yapmaktadır.Hanioğlu,Mustafa Kemâl rejimini,"yanılmaz dâhi reis/şef/önder kültü tarafından desteklenen,patrimonyal karakteri ağır basan otokrasiyle Cumhuriyet kurucusunun [kendisinin] düşüncelerine dayalı ideokrasi karması" bir siyâsî rejim olarak tanımlar (s. 754,874.) Hanioğlu'nun Mustafa Kemâl rejimini tanımlanırken kullandığı diğer tanımlar,"örgütlü otoriterlik" (s. 683) ve "Şefli bir İttihat ve Terakki Partisi"dir (s. 853.) Özetle söylenen,"dönem(in) otoriter/totaliter yapılarına benzetilmeye çalışılan 'Tek Parti'nin" denetiminde bir sistemin kurulduğudur.Bunun için de "örgütlü otoriterliğin faziletleri" ve "Türk toplumu ve liderin dönüşüm programına uygunluğu" konusunda yoğun bir çaba harcanacaktır (s. 756.)

Hanioğlu'nun cevâbını aradığı önemli bir soru,Mustafa Kemâl'in,"güçlendirilmiş otoriterliğin ürünü olan ve özerk alan bırakmayarak tüm topluma nüfûz etmeye çalışan,devletle bütünleşen tek parti rejimi(ni)" inşâ ederken döneminin otoriter/totaliter rejimlerinden esinlenip esinlenmediğidir.Elbette,"örgütlü otoriterlik şekillenir" ve "yönetici kadrolar tarafından hayâta geçirilirken" dönemin önde gelen otoriter/totaliter modelleri olan İtalya,Almanya ve Sovyet örneklerinden esinlenilmiş ve bir dizi projeler geliştirilmiştir.

Sonuçta "lider kültü","din-devlet ilişkisi","tekelci siyâset anlayışı","devletçilik" ve "ideokrasi egemenliği" açılarından önemli benzerlikler ortaya çıkmıştır.Fakat Hanioğlu'na göre Mustafa Kemâl modelini herhangi "özgün (bir) örneğe dayanarak inşâ" etmemiştir.Rejimin Sovyetler,faşist İtalya veyâ Nazi deneylerinden esinlendiği hakkındaki iddiaları doğru değildir.Rejimin ikinci düzey kadroları elbette etkilenmiş olabilirler (Hanioğlu,İtalya'ya yapılan ziyâretlere ve yazılan yazılara bolca örnekler verir) ama Mustafa Kemâl'in bu rejimleri örnek almadığını söylemek gerek,diyor (s. 813-814,820,861.)

Hanioğlu'na göre Mustafa Kemâl rejimi Abdülhamid ve Jön-Türk geleneği içinde anlaşılabilir ve Abdülhamid'den Mustafa Kemâl'e bir rejim sürekliliği sözkonusudur.Abdülhamid döneminde inşâ edilmeye başlanan neo-patrimonyalizm varlığını bazı değişikliklerle İttihat ve Terakki döneminde de sürdürmüştür.Mustafa Kemâl'in inşâ ettiği patrimonyal rejim ise uzun bir zincire eklenen son halka olmuştur.Hanioğlu bu rejimler arasındaki benzerlik ve farkları da tartışır.Özellikle,"lidere odaklanma" ve "sadâkat ve koşulsuz itâat kıstasıyla belirlenen bir yönetici sınıfın yaratılması" boyutu itibâriyle Mustafa Kemâl ve Abdülhamid arasındaki benzerliklerin çarpıcı boyutlarına dikkat çeker (s.119,762-765,788,833.)

Hanioğlu,Kurtuluş Savaşı'nı ve sonrasında kurulan Mustafa Kemâl rejimini "kopuş" eksenli ele alan açıklamalara karşı çıkar.Onun bu çerçevede Zafer Toprak'a yaptığı eleştiri çok önemlidir.Toprak,zorlama bir analizle "Erken Cumhuriyet altınçağcılığı" yapmakta ve "Tek Parti apolojis(tliğine)" [savunuculuğuna] soyunmaktadır (s. 12.)

Mustafa Kemâl "ikinci kuşak (bir) Jön-Türk"tür (s. 176-177.) Kurduğu Halk Fırkası,"İdeolojik yaklaşımları,yapısı,kadroları,siyâset anlayışı ve hedef kitlesi göz önüne alındığında... İttihat ve Terakki'nin ulus-devlet ölçeğine uyarlanmış" bir biçimidir."Bunun ötesinde,idâreci kadrosu ve üye tabanı açısından geçişkenlik ve devamlılık sözkonusudur" (s. 773.) Sivas Kongresi sonrası oluşturulan Heyet-i Temsiliye üyelerinin çoğunluğu İttihat ve Terakki partisi mensûbudurlar (s. 301.) Mustafa Kemâl,İttihat ve Terakki'nin 1913 sonrası kurduğu sistemi örnek almaktadır ama bir eleştiri vardır.İttihat ve Terakki'nin en büyük eksikliği bir "şefinin" olmaması idi.Bu nedenle kendisi,"Şefli İttihat ve Terakki Partisi"ni kuracaktır (s. 773,777,788-790,803.)

Hanioğlu,Mustafa Kemâl'in kurduğu patrimonyal sistemin bir özelliğinin daha altını çizer.Kurduğu rejim tamamıyla bireyin her şeyi kontrol etmesi ve bir ideolojinin veyâ bir kurumun onun önüne geçmemesi ilkesine dayanır.Bu nedenle kurduğu sistemde ne Kemâlizm gibi bir doktrine ne de örgütlü otoriterlik sistemine izin vermiştir.Recep Peker'i görevden almasının ana nedeni,Peker'in kurumsal yapıyı liderin önüne geçiren bir sistem kurmak arzusu idi.Oysa gerek ideolojiye gerek yapılara anca lider kültünün gölgesinde kaldıkları müddetçe izin verilecektir (s. 822-823,841,852-853,861.) Egemen Kemâlizm anlatısına vurulan darbeler

Kitâp sadece yukarıda özetlemeye çalıştığım gibi,Abdülhamid'den İttihat ve Terakki'ye ve oradan Mustafa Kemâl'e rejim sürekliliğinin altını çizerek,"kopuş" üzerine kurulmuş egemen târih anlatısına büyük bir darbe vurmakla kalmıyor.Hanioğlu bir başka önemli miti de yerle bir ediyor.Bu da Mustafa Kemâl'in aslında demokratik bir rejim kurmak yanlısı olduğu ve kurduğu rejimin dönemin koşulları nedeniyle "geçici" bir nitelik taşıdığı iddiasıdır.

"Türk anayasa hukûkçuları tarafından işlenerek" Kemâlist dönem hakkındaki yerleşik kanaat hâline getirilen bu teze göre,Mustafa Kemâl,"demokratik bir sistemin hazırlayıcısı(dır) ve otoriterliği asla sürekli bir rejim mâhiyetinde görme(miştir.)" Zafer Toprak tarafından daha da geliştirilecek olan bu teze göre,"Tek Parti Cumhuriyetçiliği,1946 sonrası demokratikleşme süreci için gerekli altyapıyı oluşturmakta önemli bir işlev" görmüştür (s. 863.)

Bu iddiayı savunanların ileri sürdükleri argümanlar içinde iki husûs öne çıkmaktadır.Birincisi,iki savaş arası dönemde Avrupa'da egemen olan otoriter/totaliter rejimlerin varlığı ve ikincisi Türkiye halkının o koşullarda henüz demokrasiye geçmeye hazır olmadığıdır.Hanioğlu tüm bu iddiaların gerçek anlamda bir saçmalık ürünü olduğunu başarıyla göstermektedir.

Hanioğlu'nun altını çizdiği birinci önemli husûs,Mustafa Kemâl'in otoriter sistemini kurduğunda Avrupa ülkelerinin çoğunun demokrasiyle yönetildiği gerçeğidir.Demokrasiye yönelinmemiş olmasının uluslararası ortamdan kaynaklandığı tezi saçmadır.Çünkü Mustafa Kemâl otoriterliği Avrupa diktatörlüklerine önceldir.İkinci önemli husûs ise 1876 yılından bu yana ülkenin hatırı sayılacak bir demokrasi deneyimine sahip olduğu,hele özellikle en zor koşullarda bile Meclis'i açık tutmayı başardığı ve siyâsetin esâs olarak Meclis üzerinden yönetildiği gerçeğiydi. Üçüncü önemli husûs,"İstiklâl Harbi sonrası 'demokrasi'ye yönelimi önleyecek 'yapısal' bir neden(in) var" olmamasıdır.Eğer Mustafa Kemâl'in böyle bir niyeti olsaydı,milliyetçi vurguları son derece güçlü,Türkleşmenin daha iyi yurttaşlar yaratacağını varsayan "ethnos" tasavvurunun yanı sıra eşit vatandaşlık temelli "demos" idealini de yaşatmaya çalışırdı.Avrupa'da bunu başarıyla deneyen uluslar olmuştur.Mustafa Kemâl ise çoğulculuk yerine,1924 Anayasası'nın 88. maddesinde ifâdesini bulan Türk tanımıyla "ethos"un egemenliğini tercih etmiş ve kapsayıcı bir kimlik yaratma fikrine sıcak bakmamıştır (s. 754-761,810,862-865.)

Hanioğlu,çok ayrıntılı olarak analiz etmese bile Mustafa Kemâl'in eşit vatandaşlık değil,Türklerin Millet-i Hâkime konumunda olduğu,eşitsiz, farklı gruplar arasında hiyerarşiyi esâs aldığı bir düzen kurma arzusunda olduğunu ve "eski örgütü İttihat ve Terakki yöneticileri gibi,Türklükle bu etnik gruplar arasında eşitlik temelinde olmayan,hiyerarşik bir ilişki tesis" ettiğini söyler (s. 62,365.) Hanioğlu'nun bu tespitleri,benim "Yüzyıllık Apartheid" kitâbımın temelini teşkil eden düşüncelere oldukça yakındır.

Kitâpta,tanıtımın çok uzamış olması nedeniyle ele alamadığım birçok başka değerli gözlem ve analizler var.İttihat ve Terakki'nin kuruluş yılları ve Mustafa Kemâl'in rolü;Mustafa Kemâl-Enver Paşa ilişkisi;1917'de Cemâl Paşa ile plânladıkları bir darbe meselesi;(8) "tornadan Batılı vatandaş" çıkartmayı amaçlayan reformlarının radikal karakteri ve kadın hakları konusunda atılan adımları bu konular arasında sayabiliriz.

Belki kadın hakları konusunda Hanioğlu'ndan birkaç aktarma yapmak doğru olur.Onun aktardıklarından öğreniyoruz ki,"bizim kadınlık davâmız,Avrupa'daki feminizmin semtine bile uğrama(dı)" diyen ve "Türkiye'de bir kadınlık meselesi(nin) kalma(dığını)" ilân ederek "erkek gibi kadın(ın) da bir tek şefin idâresi altında memleketin iyiliği için çalıştığını" duyuran ve 1935 yılında Türk Kadınlar Birliği'ni kadın sorunu halledildiği için kapatan bir rejim sözkonusudur (s. 704-706.)

Hanioğlu'nun şu gözlemleri son derece önemlidir;"kadının içinde bulunduğu ama 'öznesi' olmadığı dönüşümler,İkinci Meşrûtiyet dönemi sonrasında ciddî bir ivme kazanmış olan kadın hareketinin 'aldığı' değil,bu harekete ilgi duymamanın ötesinde sempati de beslemeyen,toplumu patriyarkal-milliyetçi analizlerle değerlendiren liderin 'verdiği' hakları içermiştir.Mutlak denetimindeki Tek Parti'nin örgütlü otoriterliği egemen kıldığı bir ortamda, rkekler gibi kadınlar için de seçme ve seçilme hakkı,son tahlilde,'şef'in belirlediği kişilerin atanması ve rejime meşrûiyet sağlanması ötesinde anlam taşımamıştır" (s. 689-690.)

Kitâbın ele alamadığım çok özgün bir boyutu da bize Mustafa Kemâl ile Tayyip Erdoğan arasında kıyaslama itibâriyle bolca malzeme sunuyor olmasıdır.Sorun sadece Mustafa Kemâl ve Erdoğan rejimleri arasındaki (şahıs kültüne dayalı patrimonyalizm,'saraya bağlı bürokratlar,basın ile ilişkiler","partisiz" ve "tarafsız" Cumhurbaşkanı fikrinin yanlışlığı,mebûs adaylarını seçmede tek yetki vb.) çarpıcı benzerliklerle sınırlı değildir (s. 119,777-778,783,787,798-799.) Hanioğlu bunun da ötesinde çok açık bir biçimde bize gösteriyor ki,Tayyip Erdoğan,lâik-seküler çevrelerin kendisine taptıkları kurucu liderlerinin yarattığı bir üründür.

Özetle kitâp sadece Türkiye'de egemen olan Kemâlizm değerlendirmelerine büyük bir darbe olarak değil,son yıllarda gündeme gelen ve "Tek Parti dönemi apolojisi" olan post-Kemâlizm,post-post Kemâlizm tartışmalarının temelsizliğini gösterir bir eser olarak okunmalıdır.Bu özellikleriyle kitâp övgüyü hak etmektedir. Akademik dürüstlük ve güvenilirlik (saygınlık) sorunu

Kitâbın en temel problemi,Hanioğlu'nun "yok saydıkları" ve bu "yoklar" konusundaki tutumudur.Hanioğlu birçok konuda ciddî bir "sessizliği" tercih etmektedir.Onun bu tutumu kitâbın akademik kalitesine darbe vuran önemli bir eksikliktir.

Her akademik çalışmadan,hattâ lise düzeyinde araştırma yazısı yazan öğrencilerden bile yerine getirmeleri beklenen genel bir ilke vardır.Çalışmanın sınırlamaları konusunda bilgi vermek.Yâni hangi konular ele alınmıyor ve niçin çalışma-dışı bırakılıyorlar,belirtilmek durumundadır.Eğer bu yapılmazsa,çalışmanın tezi doğru olarak savunulmamış muâmelesi görür.

Hanioğlu'nun kitâbı bu ana metodolojik problemden mustarip.Sınırlamaları konusunda bize hiçbir bilgi vermiyor."Yok saydıklarını niçin yok sayıyor";bu konuda bize hiçbir açıklama yapmıyor.Örneğin,"Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne geçişi kapsayan özgün,sosyal,entelektüel ve siyâsal gelişmelerin değerlendirilmesi(ni)" yaptım derken,(s. 867) Hristiyanların başına gelenlere,1913-1918 Ermenilerin,Rumların ve Süryânîlerin sürgün ve imhâlarına,1920-1922 Pontus Rumlarının başına gelenlere yaşanmamış,yok muâmelesi çekiyor.Artık hiçbir hükmü kalmamış bile olsa,gelin bunları "netameli konular" sayalım ama Hanioğlu'nun "yoklar listesi" bu kadarla sınırlı değil.Hanioğlu,tüm bir Erken Cumhuriyet dönemini tek bir Kürt,tek Alevî kelimesi(9) kullanmadan anlatıyor.1921 Koçgiri,1925 Şeyh Said,1930 Ağrı ve 1938 Dersim olaylarına(10) yok ve yaşanmamış muâmelesi çekiyor. Tüm bu sayılan olaylarda milyonlarca insân yerinden yurdundan edilmiş,imhâ edilmiş ve bugünkü Cumhuriyet bu imhâların üzerinde şekillenmiştir.Sözkonusu olan,bugün de etkileri görülen büyük bir toplumsal depremdir.Mustafa Kemâl'in düşünceleri bu süreçte şekillenmiş ve onun düşünceleri özellikle 1918 sonrası sürecinin gelişimini esâs olarak belirlemiştir.Bunları es geçmenin ve yok saymanın mantığı nedir,bilemiyoruz.

Konu daha kitâbın başında verilen kronolojide kendisini ele vermektedir."Ele alınan zaman diliminin incelememiz açısından önem taşıyan olaylarını içer(diği)" söylenen ve altı sayfa tutan çizelgedeki yoklar gerçekten hayret vericidir (s. XVII-XXII.) Listedeki "yokların" mantığını dahi anlamak mümkün değildir.1915 Ermenilerin sürgün ve imhâsından "tehcir" olarak dahi bahsedilmemektedir.Yakub Cemil olayı önemli görülerek listedeki yerini alırken,Ali Şükrü cinâyetine,Topal Osman'a yok muâmelesi çekilmiştir.Anlaşılan,yukarıda saydığımız olaylar,Hanioğlu'nun "incelemesi açısından" "önem taşıyan olaylardan" değil!Ama Hanioğlu'nun bu konuda bize bir açıklama borcu yok mu?Büyük toplumsal depremler onun için niçin "önemsiz"?

Üstelik Hanioğlu târihi öylesine bir itinâyla ayıklıyor ki,yaptığı "yok sayma" operasyonunun "bilmemenin" değil,kasıtlı bir dışlamanın ürünü olduğunu kolaylıkla anlıyoruz.(11) Örneğin tüm kitâp boyunca,1918-1922 Savaşı'nın aslında İngiltere ve Fransa'nın "cezâlandırma" ilkesini esâs alan bir barış antlaşmasını dayatması nedeniyle çıktığını ve bu ülkeler değişik bir barış strateji izlemiş olsalardı bu savaşın engellenebileceği tezini başarılı bir biçimde anlatıyor ama İngiltere ve Fransa'nın "cezâlandırma" siyâsetlerinin ne olduğu,ne için ve nasıl bir cezâlandırma istedikleri konusunda tek bir kelime bile sarfetmiyor (s. 266-272,410-411.) Oysa bu cezâlandırma isteğinin,Osmanlı hükûmetinin savaş yıllarında Rumlar ve Ermeniler başta olmak üzere İmparatorluğun değişik unsurlarına karşı işlediği cinâyetler nedeniyle gündeme getirildiği,konuyla ilgilenen her kitâpta ayrıntılı olarak anlatılır.Bundan bahsetmemek ancak "ciddî bir kasıt" ve çok ciddî bir ayıklama operasyonuyla mümkündür.(12) "Târihin itinâyla ayıklanması ve cımbızlaması" olarak tanımladığım bu operasyonuna verilebilecek en iyi örnek,Mustafa Kemâl'in 1923'te Adana esnâfıyla yaptığı konuşmanın Şükrü Hanioğlu tarafından aktarılış tarzıdır.Mustafa Kemâl bu konuşmasında Ermenileri küstahlıkla suçlar ve bu ülkede hiçbir haklarının olmadığını söyler."Bu memleket târihte Türk'tü,o hâlde Türk'tür ve ebediyen Türk olarak yaşayacaktır" diye de ekler.Konuşmanın ilgili bölümünü dipnotta okumanız çok önemli.(13)

Görüleceği gibi,Şükrü Hanioğlu bu konuşmadan Ermenilerle ilgili kısımları atıyor ve aradaki bir bölümü cımbızla çekip çıkartıyor ve alıntı olarak kitâbında yer veriyor (s. 528.) Yanlış anlaşılmak istemem,bir akademisyenin,alıntının muhtevâsını çarpıtmamak koşuluyla istediği gibi cımbızlama hakkı vardır.Ele aldığımız konuyu daha iyi anlatacağı düşüncesiyle bu yola başvurmayanımız yoktur.Eleştirim,"ayıklama ve cımbızlama operasyonunun" muhtevâsına ilişkindir.Örneğin burada sözkonusu altında da görüleceği gibi,Mustafa Kemâl'in Ermenilere yönelik söyledikleri,Hanioğlu'nun tezini güçlendirecek şeylerdir.O hâlde Hanioğlu,Hristiyanlar ve Kürtlere ilişkin bilgileri niçin ayıklıyor?Eser akademik dürüstlük ve güvenilirlik açışından çok önemli bir zaafa sahiptir derken kastettiğim budur. Bu konuda verilebilecek bir başka örnek,TBMM tarafından 1922 yayımlanan Pontus meselesiyle ilgili kitâp hakkında söylenenlerdir.Hanioğlu,Türklerin kökeninin Hitit ve Sümerlere gittiği konusundaki târih tezlerinin Mustafa Kemâl tarafından geliştirilmesinden çok daha önce konunun bu kitâpta ele alındığını aktarır.(14) Kitâbın Ağaoğlu tarafından kaleme alındığı bilgisini de bularak bizimle paylaşan Hanioğlu,kitâbın "anılan konuya [Pontus] ilişkin alınacak tedbirler için yapılan bir ön hazırlık" bağlamında kaleme alındığını söyler.Ama "anılan konu" nedir ve "alınacak tedbirler" nelerdir?Bu konuda tek kelime bile olsa söz etmez (s. 527,14 numaralı dipnot.)

Benzeri ince ayıklama operasyonu,tüm kitâp boyunca yirmiye yakın defâ bahsedilen 1925 Takrir-i Sükûn Kânûnu ile ilgili olarak da yapılmıştır.Her seferinde bu kân+unla muhâlefetin ve basının susturulduğu,özgürlüklerin yok edildiği ve kânûnun otoriter bir sistemin kurulmasına temel teşkil ettiği doğru bir biçimde uzun uzun anlatılır ama bir sefer bile bu kânûnun bir Kürt ayaklanmasını bastırmak için çıkartıldığından tek kelime ile bile olsa bahsedilmez.Sanki Hanioğlu için Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının ve basının susturulmasının haber değeri vardır ve ama binlerce Kürt insânının öldürülmesinin,aralarında Süryânîlerin ve Ermenilerin de bulunduğu yüzlerce insânın idâm edilmesinin hiçbir haber değeri yoktur.

Hanioğlu'nun,Mustafa Kemâl'in entelektüel biyografisi bağlamında bile olsa geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet döneminin koca târihini,Türkler dışındaki tüm toplulukları ve onların başlarına gelenleri yok sayarak yazması büyük bir muammâdır.Eğer Hanioğlu bu topluluklar ve yaşadıkları yok sayılarak bir târih yazılabileceğini düşünüyorsa,bize bunun izâhını yapmak zorundadır.Eserdeki "dürüstlük ve güvenilirlik eksikliği" derken kastettiğim budur.

Biraz sert bir ifâde olduğunu kabul etsem de,ortalama bir okuyucunun târih bilgisiyle alay etmek olarak tanımlayabileceğim bu "yok sayma" tutumunun bir izâhı olmalıdır.Ve bu izâh yapılmadığı müddetçe Hanioğlu'nun yarattığı söylem,Mustafa Kemâl düşüncesinin ve kurduğu rejimin yok saydığı ve ortadan kaldırdıklarının tabutuna çakılan son çiviyi gibidir."Hanioğlu tüm bir eser boyunca çok başarılı bir biçimde eleştirdiği şeyi,söylem düzeyinde yeniden kuruyor" derken kastettiğim budur.

Konu bir tek Hanioğlu'nun bu konuları yok saymasıyla sınırlı değildir.Kendisinin kitâp hakkında yaptığı dört-beş konuşmayı izledim.Bu konuşmalarda Hanioğlu'na onlarca soru soruldu ama "niçin bazı grupları,çevreleri ve olayları yok saydınız" diye tek bir soru soran olmadı.Bu da ortada bir tek Hanioğlu ile sınırlı olmayan bir problemle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.Çoğu akademisyen olan bu dinleyiciler topluluğundan niçin tek bir kişi bile bu soruyu sormadı?Cevâbı hiç de kolay olmayan bir soru bu.

Konunun anlaşılması çok zor bir başka boyutu daha vardır.Bazı çalışmalarda belli konuların yok sayılmasının ana nedeni genellikle bu tür konuların kitâpta geliştirilen model veyâ temel argümanlarla çelişiyor olmasıdır.Eğer ihmâl edilen veyâ yok sayılan konular çalışmaya dâhil edilirse,tüm kitâbın yapısı ve/veyâ önemli argümanları çökebilecektir.Oysa Hanioğlu'nun eserinde tam tersi bir durum sözkonusudur.Ve konuyu tam bir muammâ hâline sokan da bu durumdur.Hanioğlu kitâbında kurduğu modele ve geliştirdiği tezlere ihmâl ettiği ve yok saydığı çevreler ve olayları dâhil ederse tezleri çökmeyecek,aksine daha fazla kuvvetlenecek ve anlam kazanacaktır.O hâlde Hanioğlu niçin bilerek çalışmasının akademik kalitesini zedeleyen böylesi bir adımı atmayı tercih ediyor?Bize düşen spekülasyon yapmamaktır.Ümit ediyorum,Hanioğlu bu sorunun cevâbını bize verecektir.

Özellikle Türkiye'deki düşünce ikliminin çoraklığı ve Mustafa Kemâl'i "târihsel bir kişilik" olarak ele almanın hemen hemen imkânsızlığı düşünüldüğünde,Hanioğlu'nun kitâbını "bu kadarına da şükür" diye karşılayanlarımız olabilir.Böyle bir tavır üzerine siyâseten konuşulabilir ama bu tezin akademik açıdan hiçbir anlamı ve hükmü yoktur."Bon pour l’Orient! (Doğu için bu kadarı çok bile)" tavrı bir akademisyen için savunulacak bir tutum değildir."Türkiye ve insânları için bu kadarını yazsanız da yeter" biçimindeki bir tutumun genel bir akademik ilke hâline geldiğini düşünmek bile tüyler ürperticidir.Akademisyen siyâsetçi değildir ve geldiği ülkeye veyâ etnik kökenine göre de farklı muâmeleye tâbi tutulamaz.Her akademisyen elindeki malzemeyle nâmûslu-dürüst bir ilişki kurmak ve onun hakkını vermek zorundadır.

Sonuçta kitâp hakkında farklı düşünebiliriz ama bizi düşünmeye ve tartışmaya teşvik ettiği kesindir.Hanioğlu'nun "Atatürk:Entelektüel Biyografi" kitâbı eksiği ve fazlasıyla akademik dünyâda ciddîye alınması,tartışılması gereken "klâsik" eserlerden biri olarak yerini alacaktır... *** 1-Şükrü Hanioğlu,Atatürk:Entelektüel Biyografi,İstanbul:Bağlam Yayınları,2023.
2-Hanioğlu'nun düşüncelerini alıntılarla aktarmak çok yer tutacağından,ilgili konuların geçtiği sayfa numaralarını parantez içinde vermekle yetineceğim.Eklemem gerekir ki,bu sayfa numaraları sadece benzerleri arasından seçilmişlerdir.
3-Benim "Yüzyıllık Apartheid" kitâbımın dördüncü tezi,("Günümüzde ve gelecekte Türkiye'de eğer din,dil,etnik köken farkından bağımsız tüm vatandaşların eşit ve eşdeğer olduğu,demokrasinin kural ve kurumlarıyla işlediği bir rejim isteniyorsa,1918-1938 Apartheid rejiminin kurucularıyla araya mesâfe koymak şarttır") Hanioğlu'nun kitâbının merkezî konusu gibidir.(Bkz. Taner Akçam,Yüzyıllık Apartheid,İstanbul:Aras Yayıncılık,2023,s. 19.)
4-Hanioğlu'nun kitâbında son derece merkezî bir yer tutan bu konuyu özetlemek mümkün değildir.Burada Mustafa Kemâl'i etkileyen birkaç kişiyi ve görüşlerini listelemekle yetinelim:"Goltz kuşağı" (s. 81) olarak adlandırılacak askerî bir sınıfın doğmasını sağlayan,Von der Goltz Paşa'nın,Das Volk in Waffen (Millet-i Müsellaha) kitâbı ve bu kitâpta ayrıntılı anlatılan millet analizi ve askerî kuramların büyük etkisi,(s. 78-94);Gustav Le Bon'un topluma elitlerin ve seçkinlerin yol verdiğini,elitizmi savunan eserlerinin,Mustafa Kemâl'in düşüncelerinin şekillenmesindeki rolü,(s. 94-97);David Leon Cahun'un,Introduction a l'histoire de l'Asie:Turcs et Mongols des origines a 1405 (Asya Tarihine Giriş:Kökenlerden 1405'e Türkler ve Moğollar) kitâbı;Batı vulger materyalizmi ve onun tepe noktası Ludwig Büchner'in çalışmalarının, Mustafa Kemâl ve arkadaşlarında "her şeye kadir" deneysel "bilim"in din ve inanç sistemlerini ortadan kaldıracağı inancını yaratması (s. 65,123,127);H. G. Wells'in,sosyal-Darwinist eksende kaleme aldığı The Outline of History kitâbının Mustafa Kemâl'e egemen olan sosyal-Darwinizm'in şekillenmesindeki etkisi (s. 137-140,480,485);ve Leone Caetani'nin Annali dell Islam kitâbının onun Araplar ve İslâm hakkındaki düşüncelerinin oluşmasındaki büyük etkisi (s. 147,490-500.) Özellikle son iki kişi ve eserlerinin etkisi o denli büyüktür ki,Mustafa Kemâl bu kişilerin görüşlerini okul kitâplarına koydurtacaktır.
5-Hanioğlu'nun "İkinci Meşrûtiyet Garbçılığı" olarak tanımladığı bu Garbçılık kendisinden önceki benzeri akımlardan,özellikle Tanzimat sonrası Batılılaşma/modernleşme akımlarından esâsta farklıdır ve ondan bir kopuşa denk düşer.Bu ayrım,Cumhuriyet'i ve kurulmak istenen rejimi anlamak açısından son derece önemlidir (s. 154-158.)
6-Hanioğlu,1968 gençlik hareketlerinde tepe yapan ve hâlâ küçük birtakım Türk sol örgütlerinde izlerini sürdüren,"sıkı anti-emperyalist Mustafa Kemâl" konusuna da kısa ve öz bir açıklama getirir.Ona göre Mustafa Kemâl için anti-emperyalizm,"Yunanları kullanarak vekâlet savaşı yapan İngiltere ile çatışma" ile sınırlıdır ve bu da Yunanistan'a karşı "askerî zafere kadardır" (s. 407.) Yunanistan bağlamında dolaylı bir anti-İngilizci tutum kısa sürede İngiltere ile doğrudan ilişkinin geliştirilmesine dönüşecektir.
7-"Yüzyıllık Apartheid" kitâbımda,varolan "kültürel yırtılma"nın temel bir özelliği olarak oluşan ortak "kurtuluş hikâyesi" yokluğunun,ülkedeki demokratikleşmenin önünde nasıl bir engel teşkil ettiği konusunu ayrıntılı olarak ele almış bulunuyorum.(Bkz. Taner Akçam,a.g.e.,s. 47-52.) 8-Hanioğlu,1917 yılında Cemâl Paşa'nın "iktidara el koyma girişimin(de)" bulunduğu kanaatindedir.Onun,"Paşalar komplosu olarak da adlandırılan bu girişimin bir darbe denemesi olduğu yolundaki kanaati oldukça abartılı bir yargı olarak duruyor (s. 249-255.) Konu kendi başına ayrı bir tartışmayı hak etmektedir.
9-Çalışmada Alevî kelimesi geçmez,sadece Hacı Bektaş dergâhı postnişini Ahmed Cemâleddin Çelebi'nin 1920 Meclisi "Divân-ı Riyâset Re'is-i Saniliğine getirildiği bilgisi verilir (s. 360.)
10-Hanioğlu sadece Sabiha Gökçen bağlamında,"Tunceli (Dersim)'de asiler"den söz eder ve Sabiha Gökçen'in bu asileri bombalamış olduğu bilgisini bizimle paylaşır.Bunun kadar ilginç olan bir başka husûs,Gökçen'in "ideal Türk kadını" olarak nasıl öne çıkartıldığını uzun uzun anlatırken,onun aslen Ermeni olduğuna dâir tek bir kelime bile söylemez.Gökçen'in Ermeni kimliğini ifşâ etmesinin Hrant Dink'in öldürülme nedenlerinden biri olduğundan da bahsetmemiş olması oldukça şaşırtıcıdır (s. 697-700.)
11-Kitâbın başlangıç bölümünde Selânik şehri anlatılırken,Osmanlı İmparatorluğu'nun bu çok-uluslu,çok-kültürlü boyutu başarılı bir şekilde resmedilmiştir ve ama Türkler dışındaki tüm topluluklar daha sonra kitâp boyunca buhar olup uçacaklardır.
12-Konu hakkında ayrıntılı bilgi için,Taner Akçam,"İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu",Ankara:İmge Yayınları,2002,s. 338-388.Konuya özet mâhiyetinde bir giriş için bkz. Taner Akçam,"2023'te Sevr ve Lozan'ın ezberlenmiş hikâyesi değişmek zorunda",K24.Ayrıca bkz. Taner Akçam,"Sevr ve Lozan'ı ortak noktaları üzerinden okumak",K24.
13-Şükrü Hanioğlu,Mustafa Kemâl'in konuşması için 21 Mart 1923 târihli Hâkimiyet-i Milliye gazetesini kaynak olarak verir.Konuşmanın ilgili bölümünden Hanioğlu'nun aynen ve meâlen aktardıklarını renklerle gösteriyorum.Böylece Hanioğlu'nun bazı cümleleri nasıl hassasiyetle çekip çıkarttığını görebilirsiniz.Kırmızılar,Hanioğlu'nun elini yakıyor;cımbızla ayıklıyor.Mavileri aynen alıyor,yeşilleri (gazete kupüründe sarı) aktarıyor:
"Mevcût olanlar da icâp eden derecede sanatta mahir değildi.Arkadaşımız beyânâtında demişlerdir ki,Adana'mıza müstevli olan anâsır-ı saire,şunlar,bunlar,Ermeniler sanat ocaklarımızı işgâl etmişler ve bu memleketin sahibi gibi bir vaziyet almışlardır.Şüphesiz haksızlık ve küstahlığın bundan fazlası olamaz.Ermenilerin bu feyizli ülkede hiçbir hakkı yoktur.Memleketiniz sizindir,Türklerindir.Bu memleket târihte Türk'tü,o hâlde Türk'tür ve ebediyen Türk olarak yaşayacaktır (şiddetli alkışlar).Gerçi bu güzel memleket kadim asırlardan beri çok kere ecnebi istilâlarına marûz kalmıştı.An-asıl Türk ve Turanî olan bu ülkeleri İranîler zaptetmişlerdi.Sonra bu yerler İranîleri mağlûp eden İskender'in eline düşmüştü.Onun ölümüyle memâlik taksim edildiği vakit Adana kıt'ası da Silifkelilerde kalmıştı.Bir aralık buraya Mısırlılar yerleşmiş,sonra Romalılar istilâ etmiş,sonra Şarkî Roma yâni Bizanslılar eline geçmiş,daha sonra Araplar gelip Bizanslıları kovmuşlar;en nihâyet Asya'nın göbeğinden tamamen kaynayan Türkler soyundan ırkdaşlar buraya gelerek memleketi,hayât-ı sâbıka ve asliyesine iade ettiler (alkışlar).Memleket en nihâyet yine sahib-i aslilerinin elinde takarrür etti.Ermeniler ve sairenin burada hiçbir hakkı yoktur.Bu bereketli yerler koyu ve öz Türk memleketidir."
14-Pontus mes'elesi:Teşkilât-Rum Şekâvet ve Fecâyi'i-Hükûmetin İstitla'at ve Tedabiri-Evropa Hükûmetleriyle Muhâberât,Ankara:Matbu'at ve İstihbârât Matba'ası,1338 [1922.] *Prof. Dr. Taner Akçam,Şükrü Hanioğlu'nun "Atatürk:Entelektüel Biyografi"si üzerine,K24,27 Haziran-4 Temmuz 2024. https://www.k24kitap.org/hanioglunun-ataturk-entelektuel-biyografisi-uzerine-i-mustafa-kemalin-tarihsellestirilmesi-mi-gecmisimizin-itina-ile-temizlenmesi-mi-4692 https://www.k24kitap.org/hanioglunun-ataturk-entelektuel-biyografisi-uzerine-ii-sefli-bir-ittihat-ve-terakki-partisinin-ebedi-sefi-4696

"Sınırın açılması sadece Ermenistan ve Türkiye'nin kararlarına bağlı değil"/Noyan Soyak*

Türkiye ve Ermenistan arasındaki diplomatik ilişkilerin yokluğu ve iki ülke arasındaki kara sınırlarının kapalı olması,onlarca yıldır iki ülke arasındaki ekonomik işbirliğinin gelişmesini engellemiştir.

Uzun yıllardır iki ülke arasında ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi için çalışan TABDC (Turkish Armenian Business Development Council-Türk Ermeni İş Geliştirme Konseyi) Eşbaşkanı,işadamı Noyan Soyak,"Ermenihaber.am" sitesine verdiği röportajda sınırların açılmasının olası ekonomik faydalarına,iş ilişkilerinin mevcût durumuna,bölgesel entegrasyon projelerine ve ikili ilişkilerdeki zorluklara değindi. -Türkiye ve Ermenistan arasındaki sınırların açılmasının her iki ülke için de potansiyel ekonomik faydaları nelerdir?

Türkiye ile Ermenistan arasında 1990'ların ortalarından itibâren süregelen ticârî ilişkiler bulunmaktadır.Bu ilişkilerin ilk dönemlerinde,iki ülke iş insânları,birbirlerini tanımadıkları,görmedikleri,bilmedikleri için,çoğunlukla Gürcistanlı iş insânları üzerinden çalışmaktaydılar.1990'ların sonundan itibâren,giderek artan bir şekilde,Türk ve Ermenistanlı iş insânları,birbirleriyle doğrudan temâslar kurarak,yine lojistik olarak Gürcistan üzerinden nakliye yaparak,ancak doğrudan çalışmaya başladılar.İki ülke arasındaki ticâret hacmi 30-35 milyon ABD doları seviyelerinden,400 milyon ABD doları seviyelerine kadar çıktı.

Kara sınırlarının kapalı olması sebebiyle bu ticâret maalesef Türkiye'nin doğu illerinden çok,batı illerindeki iş insânları tarafından yapılabildi.Her iki ülkenin sınır bölgeleri bu ticâretten maalesef çok fazla bir pay alamadı.

Kara sınırlarının açılması öncelikli olarak birbirlerine komşu olarak yaşayan bölge insânları arasında hem ticârî,hem insânî,hem de sosyolojik olarak bir açılım yapılmasına yol açacaktır.Düşünüldüğü takdirde,sınır komşusu olan bu insânlar 1990'ların başında SSCB'nin yıkılmasından bu yana,birbirleri ile hemen hemen hiç iletişim kuramamışlar ve aslında bakarsanız,1991 öncesi de SSCB ve Soğuk Savaş yılları olması sebebiyle,o zaman da sınırın iki tarafındaki vatandaşlar arasında bir ticâret ya da turizm amaçlı görüşmeler olamamaktaydı.

-Sınırların açılması,Türk ve Ermeni iş dünyâsı arasındaki ilişkileri nasıl etkileyebilir?

Kara sınırlarının açılması,elbette iki ülke arasında birçok alanda büyük değişimlere sebep olacaktır.Öncelikle yukarıda da bahsettiğim gibi,iki ülkenin sınır bölgelerinde yaşayan halk ilk kez kapalı olmayan bir sınır ile karşılaşacaklar.Bu hemen ilk etapta küçük ölçekli sınır ticâretinin başlamasına yol açabilir.2001-2003 yılları arasında TABDC ve Ermenistan tarafında ICHD tarafından yapılan,ismini "Sanal Toptan Tarım Ürünleri Marketi (Virtual Agricultural Wholesale Market)" koyduğumuz bir çalışma,sınırın her iki tarafında üretilen tarım ürünlerinin çeşitliliğini ve karşılıklı ihtiyâçlarını birbirlerinden karşılayabileceklerini göstermişti.

Örneğin,Türkiye'nin doğu bölgesinin meyve ihtiyâcı Iğdır ve Akdeniz Bölgesi'nden sağlanırken,sınırın hemen ötesinde Ararat ve Shirak bölgelerinden çok daha kolay temin edilebileceğini,aynı şekilde,buğday,arpa,pancar gibi ürünlerinin de Türkiye'den Ermenistan tarafına kolaylıkla temin edilebileceğini görmüştük.Kezâ ortak süt ve süt ürünleri,özellikle ortak peynir kültürlerinin birçok yeni iş alanı açabileceğini gözlemlemiştik.

Bunun yanı sıra,bugün hâlihazırda Gürcistan üzerinden yürütülmekte olan ticâretin,lojistik,gümrük,evrâk vs. masrafları büyük ölçüde azalacak,bu da doğal olarak fiyatlara yansıyacaktır.Ermenistan ürünleri,özellikle doğal gıda ürünleri,bölgede ve Türkiye tarafında kendisine pazar payı bulabilecektir.

Sınırların açılması ile birlikte gelişecek olan turizm,sınırın her iki tarafı için büyük değişimler sağlayacak bir sektör olabilir.Sınırın her iki yakasında bulunan iş insânları,sınırların açılmasıyla birlikte,bu yeni çıkan olanakları değerlendirebilmek adına birçok projeye birlikte imzâ atacaklardır. -Sınırların açılması konusunda yakın zamanda bir gelişme bekliyor musunuz?

Türkiye ile Ermenistan arasında bulunan kara sınırının açılması,aslında gerçekten çok gecikmiş bir konu.Birinci Karabağ [Artsakh] Savaşı sırasında,1993 yılında kapatılan sınır,o târihteki kapanma sebepleri ortadan kalkmış olmasına rağmen,hâlen açılamamıştır.

Benim şahsî düşüncem,sınır açılma konusunda ilerleme,şu ânda sadece Türk ve Ermeni tarafının verebileceği bir karar olmaktan çıkmış durumda.Bu problem,global bipolarizasyonun,bölgesel bir çekişme alanı hâline gelmiş gibi görünmekte.Bizlerin ümidi,bir ân önce ülke sınırlarının belirlenerek,uluslararası sınırların tanımlanması ve uluslararası kuruluşlar nezdinde kayıt altına alınması,ardından bölgesel barışı sağlayacak anlaşmaların imzâlanması yönünde.Tüm bu çalışmaların,Sayın Pashinyan'ın bir demecinde söylediği gibi,bu yılın Kasım ayına kadar tamamlanabilmesi hedefi,global gelişmelere bakıldığında,doğru bir hedef olarak nitelendirilebilir.

-Ermenistan'ın önerdiği "Barış Kavşağı Projesi" hakkında ne düşünüyorsunuz?Bu proje,iki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesine nasıl katkıda bulunabilir?

Ermenistan'ın açıkladığı "Barış Kavşağı Projesi",bizlerin de TABDC olarak son yirmi yıla yakın süredir çeşitli platformlarda dile getirmeye çalıştığımız,sorunların diplomatik yollarla,barışçıl çözümü,"bölgesel ekonomik entegrasyonun" sağlanabilmesi,bölge ülkeleri arasında birbirlerine "ekonomik karşılıklı bağımlılık (regional economic interdependency)" yaratabilmek adına çok yarar sağlayacak bir proje olarak değerlendirilebilir.Özellikle Türkiye ve Ermenistan'ın Asya-Avrupa (Doğu-Batı) eksenindeki coğrafî konumları,bu yönde büyük önem taşımaktadır.

"Barış Kavşağı Projesi",Ermenistan'a dış dünyâya daha geniş bir çıkış sağlayacağı,bölgede ekonomik entegrasyonu sağlayacağı gibi,Ermenistan'ın ihrâcât ve ithâlât kapasitesini artırma imkânı verecek ve işletmelerin serbest ticâreti bakımından daha fazla fırsat oluşturacaktır.Bölgede otuz yılı aşkın zamandır kilitli olan ulaşım bağlantılarının açılması,Ermenistan-Azerbaycan normalleşme sürecine büyük katkı sağlamasının yanı sıra,bölgenin tamamında proje maliyetlerini büyük ölçüde minimize edecek ve transit süreleri kısaltacaktır.

-İki ülke arasındaki târihî sorunların,ekonomik işbirliğinin önünde engel teşkil edeceğini düşünüyor musunuz?

Ben,iki ülke arasında bulunan tüm sorunların karşılıklı görüşmeler ile çözümlenebileceği görüşündeyim.Dünyâ üzerinde bulunan tüm ülkelerin diğer bir ülke ile sorunları olması,üzerinde mutâbık olmadıkları konuların olması gâyet doğaldır.Ancak bu,siyâsal,diplomatik ya da ekonomik ilişkilerin de kötü olmasını gerektirmez.Üzerinde farklı düşünülen,mutâbık kalınamayan her türlü konu,ikili görüşmeler aracılığı ile çözülmeye çalışılır.

-Ermenistan'ın Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) üyeliğinin,Türkiye-Ermenistan ekonomik ilişkilerine etkisi olabilir mi?

Ermenistan'ın uluslararası örgütler ile olan birliktelikleri veyâ anlaşmaları,tamamen kendi ülke çıkarları açısından alınmış kararlardır.Üçüncü ülkeler ile olan ilişkilerinden bağımsız olarak değerlendirmek gerekir.Ermenistan'ın Avrasya Ekonomik Birliği üyeliği,aslında Türkiye ile olan ekonomik ilişkiler için bir avantaj teşkil edebilir.Türkiye'nin,Avrasya Ekonomik Birliği üye ülkelerine,Ermenistan üzerinden yapacağı ihrâcâtlar daha avantajlı olabilir.Örnek vermek gerekirse,Türkiye'nin bir AEB üye ülkesine doğrudan ihrâç ettiği bir ürün,Türk ve Ermeni ortaklığı altında,Ermenistan'da üretimi tamamlanıp,AEB üyesi aynı ülkeye,daha avantajlı şartlarda ihrâç edilebilir. -TABDC olarak,iki ülke arasındaki ekonomik ilişkileri geliştirmek için ne gibi faaliyetler yürütüyorsunuz?

TABDC olarak,27 yıl boyunca birçok etkinlikte bulunduk.2000'li yılların başlarında,iki ülke insânlarını birbirlerinin kültürleri ile buluşturmak üzere,kamu diplomasisi projeleri gerçekleştirdik.Türkiye Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası üyelerinden oluşan "Ankara String Quartet (Ankara Yaylı Çalgılar Dörtlüsü)" ile Ermenistan'da,aynı şekilde "Gomidas Quartet" ile de Türkiye'de çeşitli konserler organize ettik.

Türkiye'de çok ünlü olan bestekâr,udi Hrant'ın öğrencisi,ud virtüözü Richard Avedis Hagopian ile TRT sanatçılarından oluşan Lalezar Ansamble birlikte hem Ermenistan'da hem de Türkiye'de çeşitli konserler verdiler.Bu aktiviteler iki ülke vatandaşlarına,aslında kültürel olarak ne kadar birbirlerine yakın olduklarını gösteriyordu.

Aynı şekilde iş insânları arasında çeşitli konferanslar,fuarlar,buluşmalar düzenleyerek sektörler bazında biraraya gelmelerini ve işbirliği olanaklarını bularak değerlendirmelerini sağladık.Hâlâ bugün bile birçok Türk ve Ermenistan markası,Türkiye ve Ermenistan pazarına girebilmek,distribütör bulmak,şube açmak için TABDC'ye başvurmakta.

Bunların yanı sıra,iki ülke arasında daha stratejik ve önemli konularda ticârî ilişkiler kurulabilmesi amacıyla,çeşitli ön görüşmeler yapılması gibi çalışmalar sürdürülmekte.

-İki ülke arasında hangi alanda işbirliği potansiyeli var?Türkiye ve Ermenistan arasındaki ticârî ilişkilerin mevcût durumu nedir?Hangi sektörler öne çıkıyor?

İki ülke arasında hâlihazırda resmî rakamlar olmasa da,yaklaşık 300 milyon dolar civârında bir ticâret hacmi görünmekte.Sektörel olarak,makine ve aksamları,oto yedek parçaları,çeşitli mutfak eşyaları ve beyaz eşyalar,inşâat malzemeleri,tekstil,gıda,temizlik ürünleri,ilk akla gelenler.Son yıllarda,çeşitli yazılım (software) ürünleri,telekomünikasyon,çevrimiçi (online) eğitim ile ilgili de işbirlikleri oluşmaya başladı.

İki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesi hâlinde,potansiyel olarak görünen işbirlikleri özellikle ulaşım ve nakliye,turizm,enerji,telekomünikasyon sektörlerinde görülebilir.Hem Ermenistan hem de Türkiye,bölgede,doğu-batı ekseninde önemli coğrafî konuma sahip iki ülke ve bu konumlarını birlikte değerlendirebilmeleri,her iki ülkeye de hem ekonomik hem de stabilite ve güvenlik açısından büyük katkılarda bulunabilir... *Noyan Soyak,"Sınırın açılması sadece Ermenistan ve Türkiye'nin kararlarına bağlı değil",Röportaj:Gevorg Kalloshyan,Ermenihaber.am,21 Haziran 2024. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/06/21/Noyan-Soyak-Ermenistan-T%C3%BCrkiye/278443

"İlkokuldan beri insânların beyninin yıkanması nedeniyle Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek zor oluyor"/Prof. Dr. Baskın Oran*

"Ermenihaber.am" karşılıklı özel temsilcilerin atanmasıyla Ermenistan ve Türkiye arasında başlayan diyalog süreci konusunda Türkiye'deki siyâsî çevrelerden farklı isimlerle,sivil toplumu temsil eden şahıslarla röportajlar gerçekleştiriyor.Türkiye'deki siyâsî çevrelerin ve genel olarak toplumun bu konuda ne düşündüklerini okuyucularımızın dikkatine sunmaya çalışacağız.

Bu röportajı Türk siyâset bilimci,akademisyen ve yazar Prof. Dr. Baskın Oran ile yaptık. -2020 yılında yaşanan 44 günlük Artsakh Savaşı'ndan yaklaşık iki yıl sonra,Ermenistan ve Türkiye'nin özel temsilcilerinin atanmasıyla bir çözüm süreci başlatıldı.Mevcût aşamada Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşmesini gerçekçi buluyor musunuz?Eğer buluyorsanız hangi gerçeklere dayanarak öyle düşünüyorsunuz,eğer gerçekçi bulmuyorsanız sebepleri nelerdir sizce?

Uzun zamandır,en azından 2011'den beri Türk dış politikası) yok,Erdoğan dış politikası var ve bu da tamamen Erdoğan'ın iç politikasına göre düzenleniyor.Yâni,bu dediğiniz konu da Erdoğan'ın iç politika gereksinmelerine göre şekillenecek.Yine yâni,bu iç politika durumu özellikle şu sıralarda son derece belirsiz olduğu için,süreç şimdiden tahmin edilemez.

-Taraflar birkaç anlaşmaya vardı,ancak bugüne kadar Türkiye tarafından anlaşmaların hayâta geçirilmesi için hiçbir adım atılmadı.Ankara,Yerevan ile ilişkilerini bilerek mi normalleştirmek istemiyor yoksa başka nedenler mi var?
Hâtırlatmak gerekirse Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşme sürecinde Türkiye Özel Temsilcisi Serdar Kılıç,Antalya Diplomatik Forumu çerçevesinde düzenlenen panelde,"Türkiye,Ermenistan'la ilişkilerini tamamen normalleştirmek istiyor" diye duyurmuştu...

Tabiî ki,hem biraz ideolojik sebepten (İslâm ve milliyetçilik),biraz Azerbaycan'ın enerji ihrâcâtına bağımlılık yüzünden,biraz da ilkokuldan beri insânların beyninin yıkanması nedeniyle Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek zor oluyor.

Eğer Türk dış politikasını Dışişleri Bakanlığı yürütüyor olsaydı,bu daha kolay olurdu.Ama bu bakanlık büyük ölçüde devre-dışı bırakıldı.Hem iç politikanın yukarıda bahsettiğim rolü yüzünden,hem de AKP'nin bakanlığa kendi politikacılarını diplomat olarak atamasından.Ama bu böyle kalamaz çünkü dış politikanın tabiatına aykırı. -Kılıç'ın Ermenistan'ın başkenti Yerevan'da bir görüşme yapma önerisine de Ermenistan olumlu cevâp verdi.Türkiye'nin ya da Ermenistan'ın herhangi bir şehrinde yapılacak toplantının ne anlamı olabilir ve üçüncü ülkelerde yapılan toplantılardan ne farkı olabilir?

Ziyâret ve hemen sonra iade-i ziyâret süreci işletilirse,ilk nerede toplantı yapılacağının fazla önemi olmayabilir.Nitekim 2008'de Cumhurbaşkanı Abdullah Gül Yerevan'a maça gitmişti,ardından da Serzh Sargsyan Bursa'ya maça gelmişti.Yalnız,burada dikkat edilecek husûs,bu kadar nâzik bir durumda olan ilişkilerde adım adım gitmenin önemidir.Meselâ Sargsyan gelmek için sınırın açılmasını şart koşmuştu işin başında,sonra gelmişti.Böyle şeylerin böyle nâzik ilişkilerde olmaması iyi olur.

-Türkiye yıllardır Ermenistan ile ilişkilerinin normalleşme sürecini doğrudan doğruya Azerbaycan ile koordine ettiğini açıklıyor.Ermenistan ile Azerbaycan arasında bir sorun olmasaydı Ermenistan ile ilişkilerini normalleştirmek için tekrar bahâne mi bulacaktı?

Aslında,Azerbaycan Türkiye'yi Türkiye'nin en nâzik sorunu olan Kıbrıs konusunda çok harcamış bir ülkedir;bunu Agos'taki "Eğer giderse,Pashinyan'ı Türkiye çok arar" başlıklı son yazımda [bkz. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30470/eger-giderse-pasinyani-turkiye-cok-arar] özetledim.Fakat ideolojik,ticârî,târihî sebepler yüzünden rasyonellik her zaman sağlanamıyor.

-Ermenistan'da hükûmet-karşıtı protestolar düzenleniyor.Olası iktidar değişikliği bu süreci nasıl etkiler?

Şimdiden bilemem.Ama sosyal bilimlerde târih tahmin yapmak için kullanıldığına göre şunu söyleyebilirim:Türkiye'yle iyi ilişki kurmak için çırpınan Levon Ter-Petrosyan düştükten sonra yerine Rusya yanlısı milliyetçi Robert Kocharyan geldi ve bu ilişkiler için pek iyi olmadı... *Prof. Dr. Baskın Oran,"İlkokuldan beri insânların beyninin yıkanması nedeniyle Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek zor oluyor",Ermenihaber.am,17 Haziran 2024. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/06/17/Bask%C4%B1n-Oran-Ermenistan-T%C3%BCrkiye-normalle%C5%9Fme/278080

"Türk rejiminin Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek gibi bir niyeti yok"/Ragıp Duran*

"Ermenihaber.am" karşılıklı özel temsilcilerin atanmasıyla Ermenistan ve Türkiye arasında başlayan diyalog süreci konusunda Türkiye'deki siyâsî çevrelerden farklı isimlerle,sivil toplumu temsil eden şahıslarla röportajlar gerçekleştiriyor.Türkiye'deki siyâsî çevrelerin ve genel olarak toplumun bu konuda ne düşündüklerini okuyucularımızın dikkatine sunmaya çalışacağız.

Bu röportajı Türk gazeteci,yazar ve medya eleştirmeni Ragıp Duran ile yaptık.

-2020 yılında yaşanan 44 günlük Artsakh (Karabağ) Savaşı'ndan yaklaşık iki yıl sonra,Ermenistan ve Türkiye'nin özel temsilcilerinin atanmasıyla bir çözüm süreci başlatıldı.Mevcût aşamada Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşmesini gerçekçi buluyor musunuz?Eğer buluyorsanız hangi gerçeklere dayanarak öyle düşünüyorsunuz,eğer gerçekçi bulmuyorsanız sebepleri nelerdir sizce?

Ankara 22 yıldır çelişkili,güven vermeyen,Kafkasya dâhil bazı bölgelerde saldırgan bir dış politika izliyor.Târihî olarak baktığımızda İttihat ve Terakki döneminden bu yana Türk devletinin DNA'sında Ermeni-karşıtlığı mevcût.Ayrıca Ankara-Yerevan ilişkilerinin normalleşmesi bugünkü rejime herhangi bir yarar sağlayamayacağı için ilişkilerin iyi komşuluk ve dostluk temeline geçmesini beklemek,bence gerçekçi bir yaklaşım değil.Ankara'nın,2010'da imzâlanan işbirliği anlaşması çerçevesinde Bakû'nün Artsakh saldırısında Azerbaycan'ı siyâsî ve askerî olarak desteklemiş olduğunu hesaba katarsak,Türk rejiminin Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek gibi bir niyetinin olmadığını da anlayabiliriz.

-Taraflar birkaç anlaşmaya vardı,ancak bugüne kadar Türkiye tarafından anlaşmaların hayâta geçirilmesi için hiçbir adım atılmadı.Ankara,Yerevan ile ilişkilerini bilerek mi normalleştirmek istemiyor yoksa başka nedenler mi var?
Hâtırlatmak gerekirse Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşme sürecinde Türkiye Özel Temsilcisi Serdar Kılıç,Antalya Diplomatik Forumu çerçevesinde düzenlenen panelde,"Türkiye,Ermenistan'la ilişkilerini tamamen normalleştirmek istiyor" diye duyurmuştu...

Diplomatik söylemle uygulamada yâni atılan/atılması gereken somut adımlar ve girişimler konusunda,sadece Türkiye değil birçok devlet çoğu zaman tutarlı davranmıyor.Ankara,zaman zaman,özellikle ABD ve Batı Avrupa'nın talepleri doğrultusunda,dış politikada,özel olarak da Yerevan'la ilişkiler konusunda,nâdiren olumlu olarak nitelenebilecek açıklamalar yapabiliyor.Ne var ki,diplomatik alanda gerçekleştirilebilecek olumlu adımların,belki de önce iç politikada olumlu sinyallerini gözlememiz gerekir.1915 Soykırımı olsun,Hrant Dink'in katillerinin yargılanması olsun,Ermeni vakıflarının mülkü konusu olsun... rejim,bu gibi konularda son zamanlarda hiçbir umut verici gelişmeye öncülük etmedi.

Uluslararası alanda ip cambazı gibi ilerlemeye çalışan Ankara,aslında Washington,Moskova ve Brüksel gibi tayin edici odaklarla güvenilir,inanılır,tatmin edici bir ilişki kuramıyor.Böyle bir konumdaki devlet,dış dünyâdaki neredeyse tek müttefiği olan Azerbaycan'ın onaylamadığı bir girişimi gerçekleştirebilecek konumda değil.Üstelik ekonomik bunalım içindeki Ankara rejimi,eskiye oranla Bakû yönetimine daha fazla bağımlı hâle geldi.Ayrıca Özel Temsilci Kılıç,hâtırlayalım Washington Büyükelçiliği döneminde Amerikan adlîyesini de ilgilendiren girişimlere imzâ atmış bir diplomat.

-Kılıç'ın Ermenistan'ın başkenti Yerevan'da bir görüşme yapma önerisine de Ermenistan olumlu cevâp verdi.Türkiye'nin ya da Ermenistan'ın herhangi bir şehrinde yapılacak toplantının ne anlamı olabilir ve üçüncü ülkede yapılan toplantılardan ne farkı olabilir?

İki başkent arasında güven sağlayıcı (henüz artırıcı değil) önlemlerin hayâta geçirilebilmesi için,diplomasi tekniği açısından ve siyâseten bence görüşmelerin Ankara ve Yerevan'da ya da iki ülkenin farklı kentlerinde yapılması daha yararlı olur.Ne var ki,en son Ankara-Atina ilişkilerinde de gördük,Türk rejimi,masa başında anlaşmaya varılan konulara çoğu zaman uymuyor.Bu nedenle teorik alanda nispeten olumlu bir gelişme kaydedilse bile Ankara,Ermeni konusunda uygulamada barış ve dostluktan yana bir adım atmada çok isteksiz davranırsa şaşırmamak gerekir.Eklememde yarar var:Bazı Batı Avrupa başkentlerinin Erdoğan'a yönelik yatıştırma politikaları da hiçbir olumlu sonuç vermedi.

-Türkiye'deki Kürt toplumu Yerevan-Ankara normalleşmesine nasıl bakıyor?Kürt siyâsetçiler ve uzmanlar bu süreci destekliyor mu?

Benim görüştüğüm Kürt siyâsetçiler,bu aralar,rejimin,seçilmiş belediye başkanlarının yerine kayyım atanması,Kürtçe diline yönelik saldırılar ve Kürt haklarını savunan yurttaşlara yönelik yasadışı ve gayri-meşrû tutuklama,yargılama ve ağır hapis cezâları konularıyla meşgûl.Ermeni konusu açıldığında,Kürt siyâsetçilerin aklına öncelikle Sakallı Nureddin Paşa'nın "Zo...Lo..." alıntısı geliyor.Ermeni sorunu (1915) ile Kürt meselesi (1925) Türk devletinin uzun zamandır çözemediği,aslında pek de çözmek istemediği iki sorun.Kuşkusuz iki sorundan birinde,olumlu bir gelişme yaşanırsa,diğer sorunu da olumlu olarak etkileyebilir.Gerçi şimdilik ufukta her iki konuda da umut verici bir kıpırdanma görünmüyor...
*Ragıp Duran,"Türk rejiminin Ermenistan'la ilişkileri normalleştirmek gibi bir niyeti yok",Ermenihaber.am,10 Haziran 2024.

https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/06/10/Rag%C4%B1p-Duran-T%C3%BCrkiye-Ermenistan-normalle%C5%9Fme/277549

"Türkiye için Ermenistan ile normalleşme kendisine biat edilmesi olarak değerlendiriliyor"/Aykan Sever*

"Ermenihaber.am" karşılıklı özel temsilcilerin atanmasıyla Ermenistan ve Türkiye arasında başlayan diyalog süreci konusunda Türkiye'deki siyâsî çevrelerden farklı isimlerle,sivil toplumu temsil eden şahıslarla röportajlar gerçekleştiriyor.

Türkiye'deki siyâsî çevrelerin ve genel olarak toplumun bu konuda ne düşündüklerini okuyucularımızın dikkatine sunmaya çalışacağız.

Bu röportajı gazeteci Aykan Sever ile yaptık.

-2020 yılında yaşanan 44 günlük İkinci Artsakh Savaşı'ndan yaklaşık iki yıl sonra,Ermenistan ve Türkiye'nin özel temsilcilerinin atanmasıyla bir çözüm süreci başlatıldı.Mevcût aşamada Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşmesini gerçekçi buluyor musunuz?Eğer buluyorsanız hangi gerçeklere dayanarak öyle düşünüyorsunuz,eğer gerçekçi bulmuyorsanız sebepleri nelerdir sizce?

Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesini gerçekçi bulmuyorum.Çünkü Türkiye'deki gerek egemen sınıflar ittifâkı,gerekse devlet bürokrasisi yaklaşık son onbeş yıldır Neo-Osmanlıcı emperyalist yayılmacılığı bir strateji olarak görüyor.İç ve dış politika buna göre düzenleniyor.Bu çerçevede Türkiye için komşu halkların,ülkelerin en fazla tebaa statüsünde değeri var.Türkiye Cumhuriyeti için normalleşme kendisine biat edilmesi olarak değerlendiriliyor.

Ermenistan'ın Türkiye açısından önemi daha çok Orta Asya'ya dönük emperyalist politikaları gerçekleştirmek için stratejik bir geçiş noktası olarak görülmesinde düğümleniyor."Zangezur Koridoru" diye gündeme getirilen zorlama bunun eseri.

Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin geleceği bu iki ülkenin karşılıklı adımlarından daha çok içinde bulunduğumuz Üçüncü Dünyâ Savaşı'nın seyri ve bölgeye yansımalarına bağlı.

-Taraflar birkaç anlaşmaya vardı,ancak bugüne kadar Türkiye tarafından anlaşmaların hayâta geçirilmesi için hiçbir adım atılmadı.Ankara,Yerevan ile ilişkilerini bilerek mi normalleştirmek istemiyor yoksa başka nedenler mi var?
Hâtırlatmak gerekirse Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin normalleşme sürecinde Türkiye Özel Temsilcisi Serdar Kılıç,Antalya Diplomatik Forumu çerçevesinde düzenlenen panelde,"Türkiye,Ermenistan'la ilişkilerini tamamen normalleştirmek istiyor" diye bir duyuruda bulunmuştu...

İlk soruya yanıtta da belirttiğim üzere Türkiye'nin Ermenistan'a dönük politikası normalleşme değil hegemonya kurma arayışı üzerinden şekilleniyor.Ancak özellikle bölgede başka devletlerin de iddiaları olması nedeniyle bu o kadar kolay değil.Fakat Türkiye Cumhuriyeti,Azerbaycan'ın Ermenistan'a dönük işgâl tehditlerini bir manivelâ olarak kullanıyor ve böyle devam edecek.Ülke içinde de maalesef yeterince demokratik bir muhâlefet yok bu çizgiyi değiştirebilecek.

Ayrıca belirtmem gereken bir durumsa Türkiye'de özellikle politikacılara güvenilemeyeceği gerçeğidir.Zirâ Türkiye'nin ünlü politikacılarından biri olan Süleyman Demirel'in "Dün dündür,bugün bugündür" sözü ile simgelenen pragmatizmini hâtırda tutmakta yarar var.Türkiye siyâsal hayâtında sözün,yazılı dokümanların önemi her zaman tâlî olmuştur,asıl yaptıklarına bakmak gerekir.

-Serdar Kılıç'ın Ermenistan'ın başkenti Yerevan'da bir görüşme yapma önerisine de Ermenistan olumlu cevâp verdi.Türkiye'nin ya da Ermenistan'ın herhangi bir şehrinde yapılacak toplantının ne anlamı olabilir ve üçüncü ülkede yapılan toplantılardan ne farkı olabilir?

İki ülkede yapılacak açık görüşmelerin hiç olmazsa halkları birbirine daha fazla ısındırmak gibi faydaları olur tabiî.Keşke Türkiye'de halkları eşit olarak gören bir yönetim anlayışı hâkim olsa da bir ân önce insânlar birarada yaşamaya başlasa;gerilimler,savaşlar sona erse,barış olsa... *Aykan Sever,"Türkiye için Ermenistan ile normalleşme kendisine biat edilmesi olarak değerlendiriliyor",Röportaj:Elen Kokchyan,Ermenihaber.am,22 Mayıs 2024. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/05/22/Aykan-Sever-T%C3%BCrkiye-Ermenistan-normalle%C5%9Fme/275839