1919-1922 Türk-Yunan Savaşı'nın ele alınabilmesi için önemli bir kaynak grubu,cephe gerisinde bazıları doğrudan askerler bazıları da Yunan Ordusu tarafından çeşitli sâiklerle çıkarılan gazetelerdir.Bu yazının amacı kaynak materyal olarak bu yayınların tanıtılmasıdır.
İtilâf devletlerinin onayı ve gözetimiyle 15 Mayıs 1919 târihinde Yunanistan Krallığı askerî birliklerinin İzmir'e ayak basmasıyla fiiliyata kavuşan,bölgedeki azınlıklar ama özellikle de Rum ve Yunan nüfus için güvenli bir "İzmir Bölgesi" yaratılması ve bir açıdan da İtalya'nın emperyal hırslarının dizginlenmesi amacını taşıyan işgâl,İzmir Yüksek Komiserliği'nin tesisi ve ardından da bu bölgenin güvenliğinin sağlanması gerekçesiyle genişleyen Batı Anadolu ve Trakya'daki Yunan işgâli Türkçe literatürde yeterli derecede çalışılmış olmaktan uzaktır.Konu,kurtuluş üst başlığıyla ve işgâle karşı mücâdele boyutuyla esas olarak askerî târih -ve bir ölçüde siyâsî târih- perspektifinden incelenmiş olsa da en uzun zaman aralığı dikkate alındığında üç buçuk seneyi aşkın süreye yayılan işgâl deneyiminin/deneyimlerinin ne tümel ne de konuyu yerellikler penceresinden ele alacak şekilde sosyal târihinin yazıldığını söylemek mümkündür.(1) Daha net şekilde söyleyecek olursak,Kurtuluş Savaşı'nın askerî mücâdelenin ötesine geçen sosyal târihi hâlâ yazılmayı beklemektedir.Bu târihsel dönemin savaşa,savaşın kompleks,doğrusal olmayan dinamik doğasından sıyrılarak sadece askerî bir olaya ve onun da yegâne toplumsal çıktısının şiddete indirgenmesi târihyazımı açısından önemli ancak farkedilmesi kimi zaman zor olan bir zafiyet ortaya çıkarmıştır.Bu zafiyet Türkiye'ye özgü boyutlar taşımakla birlikte hiç de özgün değildir.
Yunanistan'ın önde gelen siyâset bilimci ve siyâsal târihçilerinden George Mavrogordatos'un bu ülkedeki târihyazımının sorunlarından hareketle görece yakın zamanda kaleme aldığı "Askerî Târihin Kullanımı ve Kötüye Kullanımı" başlıklı kısa ancak oldukça sert eleştiri yazısında belirttiği gibi askerî târih,karşı karşıya gelen militer güçlere ilişkin sağladığı net veriler ve sayılar,haritalar üzerinde ayân beyân şekilde gösterilmiş muharebeler ve harekâtlara dair kesin bilgilerle "her şeyin nesnel târihi" gibi görünse de bu görünüm bir yanılsamadan ibârettir.Bu yanılsamanın sebebini Mavrogordatos,Yunanistan örneğinden yola çıkarak,askerî târihçiliğin,maksatlı,aşırı politize ve çoğu durumda devlet (hattâ devlet içinde özerk bir odak olarak ordu) eksenli,kaynaklarının aşırı taraflı ve sıkı denetim altında olmasıyla ve bu mecrada çoğu asker kökenli isimler tarafından yapılan üretimin de bahsettiğimiz durumu probleştirmemesiyle açıklar.Askerî târihin icrâsıyla ilgili bu gözlemlerin yanında belki de hepsinden daha mühim olan özsel bir sorun vardır:Askerî târihte "ölenlerin ve kaybedenlerin sesi" işitilmemektedir.(2)
1960'lardan ve 1970'lerden bu yana muharebe ve operasyon anlatımlarından,komutan biyografilerinden ve anılarından öteye geçen,bunlar dışında her şeyi görmezden gelerek alanın en önemli isimlerinden Martin van Creveld'ın "Aslan Asker Švejk'ta karikatürize edilen cinsten şeyler"(3) diye eleştirdiği ana akım literatürü aşan "demilitarize"/"yeni" askerî târih çağrıları da bu sorunlarla yakından ilişkilidir.(4) Târihyazımını zenginleştirecek olan esas itibâriyle metodolojik gelişkinlik ve kaynak çeşitliliğidir.Yeni kaynakların,farklı bakış açılarının ve yeni yöntemsel yaklaşımların konuya dâhil edilmesi,üzerinden bir asır geçmiş bu sürecin târihinin daha boyutlu şekilde ele alınmasını sağlayacaktır.Bu boyutlardan biri kuşkusuz askerî örgütlenmelerin sosyal,kültürel ve kurumsal veçhelerinin ele alınması,askerî târihin "aşağıdan" yazılmasıdır.
Yunanistan târihyazımında "Küçük Asya Seferi (Μικρασιατική Εκστρατεία)" adı verilen Batı Anadolu işgâlinin ve Türk-Yunan Savaşı'nın bu bağlamda ele alınabilmesi için önemli bir kaynak grubu,cephe gerisinde bazıları doğrudan askerler bazıları da Yunan Ordusu tarafından çeşitli sâiklerle çıkarılan gazetelerdir.Bu yazının amacı kaynak materyal olarak bu yayınların tanıtılmasıdır.
Anadolu Cephesi'ndeki Yunanca asker gazeteleri
Küçük Asya Cephesi'nden bildiren dönemin en önemli gazetecilerinden Kostas Misailidis,Küçük Asya Seferi ve Felâketi üzerine kaleme alınan en erken târihli anılardan (basım târihi Mayıs 1923) biri olan "Küçük Asya Seferinden Harp Sayfaları"nda cephe gazeteleri hakkında yazarken söze şöyle başlar:"Cephedeki ordumuz,bitmek bilmez bekleme günlerinde,vakit öldürmek için hâlihazırda ellerindeki araçlara ek olarak bir de gazete çıkarıyor.Gazetecilik mikrobu,gördüğünüz gibi,tüm Yunanların kanında dolaşmakta."(5) Misailidis'in renkli aktarımlarına ek olarak Konstantinos Th. Papaleksandru'nun 1929 yılında,(6) Dimitris Harondakis'in de yine Papaleksandru'nun metnini iskelet alarak 2003 yılında(7) yazmış olduğu kısa,tanıtıcı ve envanter çıkaran yazılar sayesinde Yunan askerlerin Anadolu Cephesi'nde çok sayıda asker/siper gazetesi yayımladığını biliyoruz.Bilhassa Sakarya Muharebesi sonrasında ortaya çıkan bu gazetelerin çalışılmasının neden önemli olduğunu anlatırken Harondakis,bu yayınların Yunan Ordusu'nda hâkim olan genel psikolojik iklimi ve askerlerin içinde bulundukları durumu resmettiğini vurgular.(8) Papaleksandru kendisinin saptadığı 16 siper/asker gazetesinden bahsederken,Harondakis yirmiden fazla gazeteye referansta bulunur.Harondakis,yine Papaleksandru'ya referansla bu yayınların sayısının elimizde bulunanlardan çok daha fazla olmasının mümkün olduğunun altını çizer.Farklı kaynaklarda referans verilen ya da arşiv kataloglarında yer alan yayınları derlediğimiz Tablo 1'de toplam 32 yayın bulunmaktadır.Bu gazetelerin önemlice bir bölümü elyazması ve gazeteleri çıkaran askerlerin mensup olduğu birliklerin teksir makinelerinde çoğaltılmış yayınlardır.Çoğu haftalıktır.Büyük bölümünün izinli ve denetimli çıktıklarını metinlerin kimi zaman redakte edilmiş olmasından anlıyoruz.Bu gazetelerin hemen hemen tamamı için satirik demek mümkündür.Askerler,savaşın ağırlığını hafifletmek,monoton günlük hayatı renklendirmek,karşılaştıkları sorunlara ilişkin (yiyecek,sabun gibi temel ihtiyâçların eksikliği,posta problemleri) eleştirilerini dile getirmek,zaman zaman üst rütbeli subayları iğnelemek,Küçük Asya Seferi'ni ilgilendiren siyâsî tartışmalara değinmek ve birbirlerine takılmak için şiirlere yedirilmiş ironiyi,karikatürleri,fıkraları kullanıyorlardı.Bu yayınlarda irredentizmin alkışlanmasına pek rastlanmaz.Milliyetçi göndermeler,biz-öteki ikiliğine dayalı stereotipler mevcutsa da baskın hava savaştan duyulan yorgunluktur."Kadınsızlık" yayınların leitmotifidir.Herhangi bir yayının eksiksiz bir koleksiyonu mevcut değildir.Bu,Yunan cephesinin çökmesinin ardından ordunun düzensiz geri çekilişi esnâsında nüshaların kaybolmasına bağlanabilir.Bugün gazetelerin fizikî olarak mevcut olan nüshalarının hemen hemen tamamı Yunan Edebiyât ve Târih Arşivi (ΕΛΙΑ) ve Atina Günlük Gazete Editörleri Birliği (ΕΣΗΕΑ) koleksiyonlarında bulunmaktadır.
Bu yayınları tetikleyen motivasyonu Papaleksandru uzun bir betimlemeyle şu şekilde anlatır:(9)
"Küçük Asya Cephesi gazeteleri 1921-1922'de cân sıkıntısı ve monotonluktan doğdu.Düşünün:Ordu,Sakarya Seferi'nden dönmüş ve kalıcı kamplara çekilmiş.Askerî operasyonlar ancak usulca şurada burada,uç mevzilerde çarpışmalar ve cephe gerisinde çetelerle karşı karşıya gelişler şeklinde vukû buluyor.[...] Atina'dan gelen gazeteler hem gecikiyor hem de [...] cephe gerisinde kalıyor.Bu durumda biri ne okuyabilir ki? Zâten gelenler de başka bir dünyâdan gelmiş gibiler.Mektuplar da hepten az...Bunca senedir cephede olanlar ailelerini,dostlarını unutmuş,evleri de zâten çoktan unutulmuştu:Anneleri,babaları,eşleri,çocukları var mıydı?[...] Cephenin kendine özgü bir hayatı,bir psikolojisi oluşmuştu,kendine özgü çıkarları,kendine özgü hisleri ve acıları,kendine özgü ritmi ve -Atina basının rûhunun bile duymadığı- kendine özgü dedikodusu.Bu tuhaf topluluğun kendi ihtiyâçları vardı ve bunlardan biri mensûplarının birbiriyle iletişim kurmasıydı."
Başka dünyâdan gelmeyen,cephe yaşantısını yansıtan ve okuyucusuyla empati kurabilen,askerlerin rekreasyon ihtiyâçlarını karşılamak üzere ortaya çıkan bu yayınlar önemli bir boşluğu doldurmuş olacak ki ilk girişimin ardından sayıları hızla artmıştır.Cepheden ve ordunun içinden yapılan gözlemler de benzer doğrultudadır.(10)
Ordu gazetesi Synadelfos
Böyle bir ihtiyâcın bir diğer göstergesi de bu gazetelere dönük ilgi üzerinden Küçük Asya Ordusu Komutanlığı'nın da merkezî bir kararla gazete yayımlamaya başlamasıdır.Bu gazete,İzmir'deki ordu matbaasında basılmaya başlanan günlük O Synadelfos'tur (Ο Συνάδελφος, Silâh Arkadaşı)(11).İlk sayısı 18 Mart 1922 târihini taşıyan Synadelfos'un yayın hayatı 14 Ağustos 1922 târihli 126. sayı ile son bulmuştur.(12) Synadelfos'u askerlerin kendi inisiyatifiyle çıkardığı siper gazetelerinden ayıran önemli bir özellik de gazetenin tüm sayılarının günümüze ulaşmış olması ve Yunanistan Meclis Kütüphânesi'nin koleksiyonunda yer almasıdır.Gazetenin yazı işleri müdürü gazeteci ve edebiyâtçı kimliğiyle tanınan Ilias Vutyeridis'tir.Ilias Vutyeridis,Synadelfos kurulduğunda Atina'nın önde gelen gazetelerinden Embros'un cephe muhabiri olarak İzmir'dedir ve edebiyâtçı kimliği kadar,belki de daha fazla demotik Yunancanın savunuculuğu ile tanınan bir isimdir.Girit İsyânı'na bizzat katılan Vutyeridis'in Eleftherios Venizelos ile olan kişisel yakınlığı ve siyâseten ona dönük açık desteğine rağmen bu göreve getirilmiş olması oldukça ilginçtir.Dört sayfa yayımlanan Synadelfos,ordu içerisinde 10 leptadan,ordu dışındaysa 2,5 kuruştan satılmaktadır.Gazetenin birinci sayfasında bir başyazı,bir edebî "vinyet" köşesi,dış basından genellikle "hafif" konular hakkında haberler ve tercümeler bulunmaktadır.İkinci ve üçüncü sayfalarda genellikle Yunan yazarlardan (Andreas Laskaratos,Ioulia Persaki,Andreas Karkavitsas,Iannis Vlahoyannis,Irini Dendrinu, vd.) kısa hikâyeler ve tefrika eserler (Dion Boucicault'un 1880'lerde Yunancaya "Londra Mahalleleri" olarak tercüme edilen yapıtı) ama bunlardan daha önemlisi askerlerden gelen bazen ailelerine,bazen silâh arkadaşlarına,bazen de Synadelfos idâresine hitâben yazılan mektuplar(13) ve şiirler,kısa öyküler,fıkralar yayımlanmaktaydı.Askerlerden gelen mektuplarda ya da birinci sayfadaki vinyet köşesinde cephede yayımlanan asker gazetelerine ilişkin değerlendirmeler bulmak mümkündür.(14) Yine gazetenin iç sayfalarında İzmir'den ve Yunanistan'dan haberler yer almaktadır.Dördüncü sayfadaysa gazeteye son gelen telgraflardan derlenen "son dakika haberleri",Yunanistan ve Türkiye arasındaki diplomatik temâslar,Şark Meselesi'ne ilişkin Düvel-i Muazzama'dan haberler,Türkiye'nin diplomatik faaliyetlerine dair yahut Büyük Millet Meclisi'ne ve Ankara Hükûmeti'ne ilişkin çoğu spekülatif haberler yer almaktadır.Gazetenin arka sayfasında zaman zaman askerî tamimler de yayımlanmıştır.Gazete logosuna yedirilmiş stilize asker çizimi dışında görsel materyal neredeyse hiç kullanılmamıştır.Gazetenin tirajı maalesef bilinmemektedir.
İlk sayıdaki "Yunan Rûhu" başlıklı başyazıda gazetenin yayın çizgisi şöyle anlatılır:(15)
"Kuşkusuz Synadelfos'un ilk sayısının Yunanistan'ın ulusal meselelerinin oldukça kritik aşamalardan geçtiği şu günlerde yayımlanmış olması tesâdüftür.Ve madem ki gazetenin programı ulusal haklar ve büyük Yunan vatanının idealleri için elinden geldiğinden daha fazla mücâdele etmektir,ki bu programa Yunan ideali uğruna kanlarını dökmüş ve hâlâ dökmekte olan Yunanların tüm ulusal rûhu ve tüm ulusal bilinci yansımıştır,ilk ândan itibâren bu programı takip etmekten daha iyi bir fırsat bulunamaz."
Yılmaz Yunan rûhunun zorluklara karşı "erkek" gibi durduğunu,ulusal emelleri gerçekleştirmeye muktedir olduğunu belirten ancak Küçük Asya'da bunlara ulaşmak için hâlâ uzun mesafe alınmalı diyen bu başyazıdan iki önemli sonuç çıkmaktadır:Birincisi,1922'nin Nisan ayına girilirken Yunan Ordusu'nun psikolojisi açısından işler iyi gitmemektedir.Buradan bakıldığında Synadelfos'un yayımlanmasının çok da tesâdüfî olmadığı anlaşılmaktadır.İkincisi,makâlenin tonundan da görüleceği üzere diğer asker yayınlarında pek bulunmayan Yunan yayılmacılığı lehine propaganda ve hamasî milliyetçi böbürlenme Synadelfos'un söyleminin bir parçasıdır.Synadelfos'un diplomatik ilişkileri tehdit edecek denli yükselebilen milliyetçi tonu İzmir Yüksek Komiseri Aristidis Steryadis'in dahi tepkisini çekmiştir.Synadelfos'un Fransız Le Temps gazetesini ağır bir dille "Mustafa Kemâl'in ağzıyla konuşmakla" suçlaması üzerine Steryadis,Vutyeridis'i İzmir'den sürmek istemiş,ancak bu mümkün olmamıştır.(16) Synadelfos'un son sayılarındaki başyazılarda bu coşku yerini Yunanistan'ın İngiltere ve Fransa tarafından yalnız bırakılmasından duyulan hayal kırıklığına bırakmıştır.
Synadelfos'u önemli kılan husûsiyetiyse askerlerin göndermiş olduğu metinlerdir.Gazete bunu,asker hikâyeleri için düzenlediği yarışmayı duyururken şöyle ifade etmektedir:(17) "Synadelfos,sütûnlarında Küçük Asya Seferi'nde yer almış cengâverlerin kişisel izlenimlerini,kişisel deneyimlerini,kişisel ferâsetlerini kayda geçirmek istemektedir.Bu büyük mücâdelenin her detayının kayıt altına alınabilmesinin en iyi yolu cengâverlerin kendilerinin,subayların ve piyade erlerinin yazmasıdır." Yarışmaya çok sayıda hikâye gelmiştir.(18) Syndadelfos'un böyle bir iletişim mecrâsı sunması askerlerin de takdirini kazanmıştır.Asker mektuplarında gazeteden "favori gazetemiz","dağda bayırdaki gizli eğlencemiz" şeklinde bahsedilmektedir.Dediğimiz gibi Synadelfos'un bu içeriği kapsamlı bir çalışmanın konusu olmayı hak etmektedir.
Dr. Gibbons Synadelfos'ta:"Türkler bile Yunan idâresi istiyor"
Nihâî askerî karşı karşıya geliş yaklaştıkça artan diplomatik temâslara hem içeriye hem dışarıya dönük propagandanın da yoğunlaşması eklenmiştir.Synadelfos'un yayın hayatı boyunca okuyucuları ile paylaştığı siyâseten ilgi çekici kabul edilecek içeriklerden birisi de Osmanlı ve erken dönem Cumhuriyet târihçilerinin ismini tanıyacakları Herbert Adams Gibbons'ın işgâl bölgesindeki gözlem ve temâslarına dair yazdığı propaganda minvalindeki yazılardır.1916 yılında yayımlanan ve büyük yankı uyandıran Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu'ndaki tezleriyle özellikle Fuad Köprülü'nün kendisiyle giriştiği polemik neticesinde erken Cumhuriyet döneminde Osmanlı târihyazımını dolaylı şekilde belirleyen isimlerden olan Gibbons,işgâl yılları boyunca Boston merkezli Christian Science Monitor gazetesinin muhabiri olarak bölgede bulunmuştur.Gibbons,ısrârlı yazılarıyla Rumların ve diğer gayrimüslimlerin sistematik şekilde şiddet ve kırıma marûz kaldığı söyleminin Batı kamuoyunda yerleşiklik kazanmasındaki en önemli isimlerdendir.Robert College'da târih hocalığı da yapmış olan Gibbons'ın konuyla ilişkisi sadece bundan ibâret değildir.Gibbons,1920 yılında yayımlanmış olan neredeyse naat kabul edilebilecek Venizelos biyografisinin de yazarıdır."Kahramanım" diye bahsettiği Venizelos ile kişisel ilişkisinin olduğu yazarın siyâsetçiyle olan yazışmalarından görülebilmektedir.(19) Dolayısıyla Gibbons konuya ilişkin hem Yunanistan yanlısı hem de Yunan siyâsetindeki derin bölünmede Venizelos'tan taraf bir isim,hattâ aktivisttir.
Gibbons'un Haziran ayının ikinci yarısında Synadelfos'ta yayımlanan yazılarının Christian Science Monitor'daki haber-gözlem yazılarının serbest bir çevirisi mi yoksa Gibbons'ın bu gazete için yeniden ele aldığı metinler mi olduğu açık değildir,ancak yazılanlar arasında paralellik mevcuttur.(20)
Synadelfos'un 17 Haziran 1922 târihli 76. sayısında yayımlanan "Dr. Gibbons" imzâlı "Türkler Neden Yunan İdâresi İstiyor?:Kemâl'e Düşmânlıkları" başlıklı yazı,yazarın 25 Nisan'da Kütahya'ya yapmış olduğu gezideki izlenimlerini içermektedir.(21)
21:00'de Kütahya'ya varırlar. Kumandanın evine giderler.Kentin işgâl kuvvetleri adına sivil idârecisiyle Gibbons'ın tanışıklığı eskiye dayanmaktadır.Bu kişi Patrikhâne'nin eski sekreteri ve tercümanıdır.Akşam yemeğinde kentin mutasarrıfı ve belediye reisi de mevcuttur.Gibbons,ismini vermese de kentin mutasarrıfı daha sonra 150'likler arasına girecek olan Hoca Rasihzâde İbrahim'dir.(22) Belediye Reisi ise Hüseyin Hüsnü Bey'dir.Gibbons'ın "çok iyi eğitimli bir hoca" olarak tarif ettiği Hüseyin Hüsnü Bey,Kütahya Yunan Ordusu tarafından işgâl edildiğinde General Papulas'a "kendilerini Kemâlizm'in kanlı boyunduruğundan kurtardığı için" şükrânlarını sunmuştur.(23) Hoca Rasihzâde İbrahim ve özellikle Hüseyin Hüsnü Bey Gibbons'a "1914'ten bu yana Kemâlist rejim elinden çektiklerini" anlatmıştır İttihatçılar ve Kemâlistler arasında süreklilik gören kentin işgâl yanlısı Müslüman idârecileri,halkın tahammülünün ve milliyetçilerden hiçbir beklentisinin olmadığını iddia etmiştir.Hüseyin Hilmi Bey'in beyânâtı oldukça ilginçtir:
"İktidara geldikleri günden bu yana kendileri açısından kullanışlı olmayan tüm Hristiyan anâsırı ve kendilerine itâat etmeyen Müslümanları yok etme politikası nedeniyle devletin çözülmesini becerdiler.Kemâl,Düvel-i Muazzama'ya karşı giriştiği manâsız direnişi neticesinde İttihatçıların tahripkâr eserini daha hızlı nihâyete erdirecektir."
Duydukları karşısında şaşkınlığa kapılan Gibbons,Yunan idârecilerin kendisini husûsi olarak kendilerine yakın isimlerle görüştürüp görüştürmediğini merak eder ve bunu Yunan idârecilere sorar.Yunan idârecilerin yanıtını Gibbons şöyle aktarır:
“Belediye Reisi için şunu diyorlar:Kendisi bölgenin en büyük toprak sahiplerinden biri ve İstanbul Meclisi'ndeki bir mebûsun oğlu.Kendisi hiçbir şekilde siyâsete girmek istemiyormuş.Kemâlist idârenin son döneminde halk tarafından Kemâl'e karşı duruşu nedeniyle belediye reisi seçiliyor.Mutasarrıf da Yunan idâreciler tarafından zulme uğramış değil.Bu ikisi Yunan idârecileri temsil etmiyorlar.Meseleler konusunda aynı görüşü paylaştıkları halkın temsilcileri."
Gibbons,bu anlatılanların kentte gördükleriyle uyum içinde olduğunu belirtir.Pazar günü kentte yapılan mitinge katılan halk topluca Yunan idâresi talep etmiştir.Yazar,mitinge katılanlar arasında 6.000 Türk'ün olduğunu vurgular.Sonraki gün Gibbons'ın ziyâretçileri vardır.Müftü,imamlar,hocalar,kadı,Mevlevî şeyhi,öğretmenler ve Türk cemaatinin tüm memurları benzer gerekçeler sunarak Yunan idâresi istediklerini Gibbons'a bildirmişlerdir.
"Anadolu'ya yirminci yüzyılı Yunan işgâli getirdi"
18 Haziran 1922 târihli Synadelfos'ta Gibbons'ın bir sonraki durağı Eskişehir'dir.Makâlenin başlığı "Yunan İşgâli Yirminci Yüzyılı Getirdi Ordunun Organizasyonu Kusursuz ve Morali Mükemmel"dir.Gibbons,Eskişehir'in demiryolu açısından stratejik önemini ve Eskişehir'de Yunan mevzilerinin konumlanışını anlattıktan sonra Yunan Ordusu'nun imâr faaliyetlerinden bahseder.Afyon gibi Eskişehir'e de askerî araç trafiği için yapılan çok miktarda yolun ve kentlerde sayısı artan motorlu araçların Afyon'u ve Eskişehir'i modernleştirdiğini anlatan Gibbons,bu yolların ve yenilerinin binlerce Türk savaş esirinin çalıştırılmasıyla yapıldığını ekler.Bugün yapılan yol sayesinde saatte 30 kilometre hız yapabilen bir otomobille yıllardır yolunun kötü olması nedeniyle görmeyi isteyip göremediği Seyitgazi kolaylıkla ulaşılabilir gelmiştir.Yunan işgâli,Anadolu'ya yirminci yüzyılı getirmiştir.Eskişehir'deki tümende ABD'nde yaşamalarına rağmen gönüllü yazılarak Anadolu'da savaşan Yunan askerlerden övgüyle bahseden Gibbons,Batılı güçlerin Yunan ulusunun ve ordusunun gücünden bihaber olduklarını iddia eder.Yazara göre Yunanistan asla Küçük Asya'yı terketmeyecektir.Bunun gerçekleşebilmesinin en önemli koşuluysa ordunun moral ve organizasyonudur.Gibbons'ın Yunan Ordusu'nun geri çekilmeyip mevzilerini koruyup genişleteceğine inancı tamdır.
"Türkler Kemâl'le gemileri yakmış"
Eskişehir'den yola çıkan Gibbons,Bursa'ya varır.Gibbons'ın 2 Mayıs târihli Bursa izlenimleri,Synadelfos'ta 19 Haziran 1922'de yayımlanacaktır.Gibbons'ın Bursa gözlemleri de Kütahya'dakilere benzer.Bursa'ya vardığında Türklerin sanki New Yorkluların Noel'i kutladıkları gibi mutlu ve özgürce bayram kutlamakta olduğunu belirten Gibbons,minarelerin ışıl ışıl olduğunu,sokaklarda savaşa rağmen Türklerin tüm gece serbestçe dolaştığını,Müslüman mahallelerinde sokaklarda gezen satıcıların parası Müslüman çocuklara bağışlanmak üzere şekerleme ve limonata sattıklarını anlatmaktadır.Yunan işgâli sırasında kentin tüm sokakları elektrikle aydınlatılmıştır.Kentin askerî komutanı ve Yunan idârecisi Bay Svolos ile birlikte Müslüman mahallelerine gittiklerini anlatan Gibbons,Müslüman halkın kendilerini görünce oldukça memnun olduğunu anlatır.
Gibbons,ertesi sabah Vali Bey'in(24) ziyâretiyle müşerref olur.Vali,emrindeki 800 Müslüman memurla birlikte Yunan idâresinden oldukça memnun olduklarını bildirmiştir.Gibbons,bunun eski Vali ve evkaf müdürü tarafından da teyit edildiğini vurgulamaktadır.
Aynı gün,Vali konağı önünde "Kemâl'e karşı" gösteriler yapıldığını belirten Gibbons,kentin önde gelenleri tarafından kurulan beş kişilik bir komisyonun Düvel-i Muazzama'ya bir telgraf göndererek "Kemâl'in başarısının inançlarından bağımsız şekilde Küçük Asya sakinleri için felâket anlamına geleceğin" belirttiğini söyler.Gibbons'a göre komisyon üyelerinin "Yunanları Kemâl'e tercih ettiklerini" açık açık söylemeleri,kentin ileri gelenlerinin "Kemâl ile gemileri yaktığının" kanıtıdır.
Gibbons'ın Bursa ile ilgili altını çizdiği diğer bir durum da bu şehir ve çevresinden 200 bin muhacirin hâlihazırda Yunanistan'da olduğu ve bunların 60 bininin Türk ve Çerkes kökenli Müslümanlardan oluştuğudur.Gibbons,Yunan Ordusu'nun geri çekilmesi durumunda ortaya çıkacak manzara konusunda Batı kamuoyunu uyarmaktadır.
20 Haziran 1922 târihli Synadelfos'ta "Gibbons'ın Tefrikasının Sonuçları -Sarsılmaz Cephe- Yunan Ordusu'nun Morali Mükemmel" başlığıyla yayımlanan son yazıda Gibbons,Yunan Ordusu'nun kalıcılığını vurgular.Yunanistan'ın Küçük Asya'dan geri çekilmesinin tek koşulu büyük devletlerin Kemâl ile ittifak kurarak Anadolu'ya asker çıkartmalarıdır.Gibbons'a göre bu senaryoda da bir İyonya Devleti'nin kurulması ve Batılılar için yeni sorunlar kaçınılmazdır.
Gibbons,oldukça pembe bir tablo çizse de hem uluslararası hem de askerî konjonktürün değişmekte olduğunun farkındadır.Buna rağmen ABD'li yazar Yunan iddialarını,Batılı bir yazarın kolayca kullanıma sokacağı Şarkiyâtçı kalıplara başvurmadan,câzip ve sade bir biçimde sunarak iyi yazılmış,yoğun bir propaganda metni ortaya çıkarmıştır.Synadelfos da hem işgâl bölgelerinde direnişin olmadığı hem de ordunun genel motivasyonunun yüksek olduğu yönündeki bu propaganda materyalini "tepe tepe" kullanmıştır.Ancak Gibbons'ın propagandif gözlemlerinin ömrü iki aydan daha uzun olmayacaktır.
***
Synadelfos'ta asker gazetelerinden Lonhi için yayımlanan değerlendirmeden yukarıda bahsetmiştik.Değerlendirmeyi yazan "Mavrianos"un son sözü şöyledir:"Eğer bir gün birisi Yunan Ordusu'nun Küçük Asya Seferi'ndeki faaliyetlerinin ve yaşantısının târihini yazarken cephedeki bu süreli yayınları inceleyip anlamazsa,yazacağı târihte büyük bir boşluk bırakacak demektir." Bu kaynakların ve muadillerinin eleştirel bir gözle ele alınarak târihyazımına dâhil edilmesi,yüzüncü yılını geride bıraktığımız bu sürecin daha bütünlüklü ve kesişen târihinin yazılmasını mümkün kılacak;târihyazımları arasında diyalog ve iletişim kanalları açarak savaş,işgâl,sürgün gibi kompleks süreçlerin toplumsal boyutlarını kurtuluş yahut felâket anlatıları içinde görünmez kılan metodolojik zaafların aşılmasına katkı sağlayacaktır...
Tablo 1:Küçük Asya Seferi esnâsında yayımlanan siper/asker gazeteleri(25)
***
1-Bu durumun istisnâsı olarak sayılabilecek bir eser Foti Benlisoy'un "Kahramanlar,Kurbânlar,Direnişçiler:Millî Mücâdele'de Yunan Ordusu'nda Komünist Propaganda,Grev ve İsyân (1919-1922) (İstanbul:İstos,2019) çalışmasıdır.Cihan Harbi sürecine odaklansa da Yiğit Akın'ın When the War Came Home:The Ottomans' Great War and the Devastation of an Empire (Stanford:SUP,2018) çalışması yine bu minvalde kaleme alınmış oldukça önemli bir eserdir.Bunlara ek olarak,siyâsî târih çalışması olsa da araştırmanın zenginliği nedeniyle bu doğrultuda veriler sunan Engin Berber'in Sancılı yıllar -İzmir 1918-1922:Mütareke ve Yunan İşgâli Döneminde İzmir Sancağı (Ankara:Ayraç,1997) anmak mümkündür.
2-George Th. Mavrogordatos,"Αποψη:Χρήση και κατάχρηση της στρατιωτικής ιστορίας",Η Καθημερινή,28 Temmuz 2020.Mavrogordatos,bu kısa gazete yazısını,askerî târih çalışmalarından örnekler verdikten sonra şu şekilde noktalar:"Yunanistan ve Türkiye arasındaki hipotetik bir fizikî karşı karşıya gelişte kimin galip geleceğini bilmiyorum.Ancak anaokulu düzeyinde gülünç bir propaganda restleşmesinde bizim kazanma ihtimâlimiz oldukça yüksek."
3-Martin van Creveld,"Thoughts on Military History",Journal of Contemporary History 18,sy 4 (1983):554.
4-Bu çağrıların hem anlamlılığı ve gerekliliğine dair vurgular hem de bu çağrılar doğrultusunda ortaya çıkan temâyüllerin doğurduğu yeni zaaflara ilişkin uyarılar için bkz. Peter Paret,"The History of War and the New Military History",içinde Understanding War:Essays on Clausewitz and the History of Military Power (Princeton:Princeton University Press,1993),209-26.
5-Kostas Misailidis,Πολεμικά Φύλλα από την Μικρασιατική Εκστρατείαν (Atina:Mustopulos,1923),300.Misailidis'in anılarında cephe gazetelerine ayırdığı bölüm için bkz. ibid,296;300-303.
6-Konstantinos Th. Papaleksandru,"Από την Ιστορία του Τύπου:Αι Εφημερίδες του Μετώπου",Ελληνικά Γράμματα 4, no. 41 (15 Şubat 1929):224-30.
7-Dimitris Harondakis,"Οι Εφημερίδες των Στρατιωτών του Μικρασιατικού Μετώπου 1921-1922",Τα Νέα του ΕΛΙΑ,no. 62 (2003):18-26.
8-Ülkemizde hakkında fazla ve asılsız tevâtür bulunan cephedeki Yunan komünist askerlerin faaliyetleri bu çalışmanın konusu dışında kalsa da meselenin bu yazıyla ilgili boyutuna ilişkin şunu söylemek mümkündür:Pandelis Pulyopulos ve Iannis Monastiryotis öncülüğünde Telgraf Alayı içinde örgütlenmiş komünist hücrenin yerel sosyalist Rum ve Türk örgütlenmelerle işbirliği içinde yayımladığı illegal Kızıl Muhafız (Κόκκινος Φρουρός),yine bu grubun sempatizanları tarafından izinli olarak iki-üç sayı yayımlanabilmiş Bohem (Μποεμιό) ve cephede asker olarak bulunan ve Yunanistan Sosyalist İşçi Partisi (SEKE) üyesi gazeteci Yorgis Nikolis tarafından çıkarılan illegal Bolşevik (Μπολσεβία) komünist cephe yayınları arasında sayılabilir.Nikolis 5/42 Evzon Alayı'nda çıkan Püskül (Φούντα) isimli gazetenin de yayıncılarından biridir.Bunun için de Pulyopulos ve Monastiryotis'le irtibâttadır.Dolayısıyla,cephe gerisinde doğrudan komünist askerlerin inisiyatifiyle çıkmış en az dört yayının varlığından söz edilebilir.Harondakis,"Οι Εφημερίδες",19,24;Kostas Kastritis,Ιστορία του
Μπολσεβικισμού-Τροτσκισμού στην Ελλάδα,cilt 1-2,5 cilt.(Atina:Ergatiki Protoporia,belirtilmemiş),64-73.Yakın târihte özenli bir çalışma ile yeniden kaleme alınan Yunanistan Komünist Partisi'nin (KKE) resmî târihi diyebileceğimiz çalışmada bu dört yayın sıralanır.KKE Târih Departmanı,Δοκίμιο ιστορίας του ΚΚΕ 1918-1939,1. bs,cilt A2 (Atina:Sinhroni Epohi,2019),115.
9-Papaleksandru,"Αι Εφημερίδες...",224.
10-Mihail L. Rodas,Η Ελλάδα στη Μικράν Ασία (1918-1922) (Atina:Kleisiouni,1950),256-7.İzmir Yüksek Komiserliği Basın ve Sansür Şubesi Müdürü Rodas'ın anlattığına göre cepheden Atina'ya ulaşan bu yönde değerlendirmeler üzerine Küçük Asya Komutanlığı'na bağlı bir Asker Rekreasyon Birimi kurulmasına karar verilmiştir.Bu birim cephede piyes gibi eğlence faaliyetleri düzenlemiş,gramofonlar alarak bunları birliklere iletmiştir.Ayrıca bkz. Συνάδελφος,5 Haziran 1922,1.
11-"Συνάδελφος" sözcüğünün karşılığı akran,refik,iş arkadaşı,meslektaştır.Mevcut bağlamda,gazetenin adını "silâh arkadaşı" olarak çevirdim.
12-Bu târihler Jülyen Takvimi'ne göredir.Gazetenin son nüshası Gregoryen Takvim'de 27 Ağustos 1922'de yayımlanmıştır.Büyük Taarruz'un 26 Ağustos'ta başladığı düşünülürse,gazetenin en son Büyük
Taarruz'un başladığı gün hazırlandığı ve basıldığı görülmektedir.
13-Vutyeridis asker mektuplarının önemli bir bölümünü arşivlemiştir.ΕΛΙΑ arşivinde bulunan bu mektuplar için bkz. Georgia Igglezou,"Η εμπειρία των Ελλήνων στρατιωτών από το μέτωπο της Μ. Ασίας",içinde "Εν έτει..." 1878/1922 (Atina:Sholi Moraiti,2008),211-35;349-363.
14-"Mavrianos"un I Lonhi (Süngü) için yazdığı değerlendirme için Συνάδελφος,5 Haziran 1922,1. Pyr'in 5. sayısına ilişkin değerlendirme için Συνάδελφος,1 Temmuz 1922,3. O Arabas'ın 12. sayısı için Συνάδελφος,29 Haziran 1922,3;14. sayı için Συνάδελφος,9 Temmuz 1922,2;15. sayı için Συνάδελφος,29 Temmuz 1922,3.
15-"Ελληνική Ψυχή (Yunan Rûhu)," Συνάδελφος,18 Mart 1922,1.
16-Hristos Em. Angelomatis,Χρονικόν Μεγάλης Τραγωδίας (το έπος της Μικράς Ασίας)(Atina:Estia,belirtilmemiş),147;Rodas,Η Ελλάδα,298.
17-"Διαγωνισμός Στρατιωτικών Διηγημάτων (Asker Hikâyeleri Yarışması)",Συνάδελφος,30 Nisan 1922,1.
18-Gelen hikâyeleri de barındıran mektuplar için bkz. Igglezou,"Η εμπειρία των Ελλήνων στρατιωτών",349-363.
19-Gibbons,4 Aralık 1920 târihinde ABD'ndeki Yunan diasporasının önemli isimlerinden İzmir doğumlu uluslararası hukûk profesörü Theodore P. Ion'a yazmış olduğu mektupta,Venizelos biyografisine ilişkin Ion'un yorumlarına yanıt verirken Venizelos'tan "kahramanım" diye bahsetmekte ve metni bu siyâsetçiye dönük sempatik bir tonda kaleme aldığını açıkça ifâde etmektedir.Benaki Müzesi -Eleftherios Venizelos Arşivi (BMEVA),Κατάλοιπα Μαρίκας Βενιζέλου ~ Φάκελος 1~040.Gibbons,26 Eylül 1922 târihinde İsviçre'de bulunan Venizelos'a yazmış olduğu mektupta Yunanistan lehine yapmış olduğu diplomatik kulislerden bahseder.Gibbons'a göre "Yunanistan'ın ABD'ndeki muhiplerinin Küçük Asya'daki felâket nedeniyle yürekleri buruktur." Milletin umudunun Venizelos'ta olduğunu söyleyen Gibbons,Venizelos'tan direktif ister.BMEVA ~ Φάκελος 317~83.Venizelos yanıtında çabalarından ötürü yazara teşekkür etmekte ve artık yapılması gerekenin Yunanistan'a sığınmış ve sığınmakta olan bir milyondan fazla insânın hayatının kurtarılması ve iskânı olduğunu vurgulamaktadır.Bu amaçla,Venizelos,para değil,bu devâsâ faaliyet için organizasyonel yardım da talep etmektedir.BMEVA ~ Φάκελος 268~19.
20-Daha önce Gibbons'ın Pontus Rumlarına ilişkin yazıları yayımlanırken bu metinlerin "Boston Monitor"den çevrildiği açıkça belirtilse de bunlar için aynısını söylemek mümkün değildir.
21-Kütahya'nın işgâli,Yunanistan'da Anadolu'daki direnişin kesin olarak kırıldığı şeklinde yorumlanmıştır.Yunan Ordusu'nun zaferi haberinin Atina'ya ulaşmasının ardından Atina'da kutlamalar,şükrân âyinleri yapılmış,Kütahya zaferi için hazırlanan şekerler meydanlarda dağıtılmıştır.Harp Şûrâsı toplama kararı alan Yunan Kralı Konstantin,şûrâyı 28 Temmuz 1921'de Kütahya'da toplamış ve toplantıdan Ankara'ya ilerleme kararı çıkmıştır.General Papulas'ın Hâtırâtı (İstanbul:Yeni İstanbul,1969),10-12.
22-Bkz. Hakan Özoğlu,From Caliphate to Secular State:Power Struggle in the Early Turkish Republic (Santa Barbara:Praeger,2011),60.
23-Hristos V. Nikolopoulos,"1921'in Onbinleriyle Beraber (24 Haziran-10 Eylül 1921,Küçük Asya Seferi)",(çev.) Dimitri Bizanidi (Daktilo Eser,t.y.),ATASE Kütüphânesi,50.
24-İsmi verilmeyen vali vekâleten bu mevkide bulunan Aziz Nuri Bey'dir.Aziz Nuri de 150'likler listesine alınmıştır.Bkz. Hakan Özoğlu,From Caliphate to Secular State,58.
25-Metin içinde referans verilen Yunanca metinlere ek olarak yine büyük ölçüde bu metinleri temel alan şu çalışmalardan ve ΕΛΙΑ ve ΕΣΗΕΑ arşiv kataloglarından faydalanılmıştır:Engin Berber,"İşgâl Yıllarında Anadolu'da Çıkarılan Yunan Ordu Gazeteleri Hakkında Notlar",içinde 21. Yüzyıl Eşiğinde İzmir (İzmir:İZBB,2001),121-30;Esra Özsüer,"Millî Mücâdele Döneminde Yunan Ordusu Tarafından Çıkarılan Cephe Gazeteleri ve Haber İçerikleri",içinde 4. Uluslararası Sakarya Meydan Muharebesi ve Haymana Sempozyumu (Ankara:AÜ TİTE,2021),123-47.
*Aytek Soner Alpan,Küçük Asya Seferi'nde cephede yayımlanan Yunanca asker gazeteleri:"Türkler bile Yunan idâresi istiyor",Toplumsal Târih,Sayı:345,Eylül 2022,s.66-72.
17 Kasım 2022 Perşembe
Küçük Asya Seferi'nde cephede yayımlanan Yunanca asker gazeteleri:"Türkler bile Yunan idâresi istiyor"/Aytek Soner Alpan*
14 Kasım 2022 Pazartesi
Ekonominin Türkleştirilmesinin adı da,gâlibâ "Varlık Vergisi"/Demirtaş Ceyhun*
Artık hiç kuşku yok,toplumumuz göçebeliği hızla terkedip,yerleşikliğe geçmektedir.Şu ân,gâlibâ târihinin en büyük yapısal dönüşümlerinden birinin sancılarını çekmektedir.Bir çağ dönümünün sancılı bunalımını yaşamaktadır.Tıpkı,"Görmemişin bir oğlu olmuş,tutmuş şeyini koparmış" deyimindeki gibi,hattâ ona taş çıkartırcasına,önüne ne gelirse yakıp yıkarak,bütün değer yargılarını tahrip edip,ortalığı kasıp kavurarak kendisine bir yer açıp yerleşmektedir.
Yoksa,şu son çeyrek yüzyıldır yaşadığımız bu korkunç yozlaşma,bu değer yargısızlık,bu kıroluk,zontalık,magandalık,bu toplumsal kaos başka türlü nasıl açıklanır,Allah aşkına...
Lozan Antlaşması'yla Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde kalmış bu yoksul (reaya) insânların geçirdikleri bu yapısal değişim de,hiç kuşku yok ki,ne salt DP hükûmetlerinin bir başarısıdır,ne de 1946'dan sonra çok partili sisteme geçildiği için olmuştur.Bütün toplumsal olgular gibi,bu değişim de,elbette bir birikimin ürünüdür.Bir sürecin ürünüdür.Ve bizce,bu süreç de,ilk kez Türkçülük düşüncesiyle birlikte toplumsal gündeme girmiş ve yirminci yüzyılın ilk yıllarında başlamıştır.
Bilindiği gibi,Osmanlı İmparatorluğu'nda,neredeyse bütün ekonomik yaşam Hristiyan uyruğun kontrolündedir.Yâni,ticâretle,zanaatla,hattâ tarımla uğraşmak,Osmanlı için ayıptır.Tanzimat'tan sonra yapılan değişiklikler (çıkarılan yasalar) ve uygulanan ekonomi politikalarıyla ülkeye girmesi sağlanan yabancı sermâye de,yirminci yüzyılın başlarına doğru İstanbul,İzmir,Selânik gibi liman kentlerinde,gene İmparatorluğun Rum,Ermeni,Yahudi gibi Hristiyan ve Musevî uyruğundan bir ticâret burjuvazisi yaratmıştır.
Dolayısıyla da,ülke ekonomisindeki kapitalist ilişkiler yirminci yüzyılın başlarında daha da arttıkça,siyâsal erkle ekonomik erkin ayrı ayrı ellerde olmasından doğan sakıncalar iyice belirginleşmiştir.
Bu çarpık duruma ilk karşı çıkış da,İttihat ve Terakki Fırkası'nın tâ 1916 yılındaki Kongresi'nde olmuştur.Ziya Gökalp'in de yöneticileri arasında bulunduğu Fırka,bu Kongre'de ilk kez ekonomide "millî iktisat" ilkesini benimsemiştir."Yerli mâlı kullanmak" ve "kooperatifçilik" izlenecek ekonomi politikasının temel ögeleri olacaktır.Nitekim hemen "İtibâr-ı Millî Bankası" kurulmuştur.
Amaç,görüldüğü gibi,gerçekten ekonomik midir acaba?Siyâsal erki elinde tutan Türk kökenli Osmanlıların (veya,Türklerin) ekonomik erki de ele geçirmelerini sağlamak mıdır?Yoksa,salt ülkücü bir yaklaşımla verilmiş,etnik yanı ağır basan bir karar mıdır bu?
Ama,gene görüldüğü kadarıyla da,gerçek olan şudur ki,devlet eliyle Türklerin de zengin edilmesi bir politika olarak seçilmiştir ve uygulanmıştır.
İttihat ve Terakki'nin bu ekonomi politikası,Cumhuriyet'in kurucularınca daha ilk yıldan itibâren Cumhuriyet döneminde de sürdürülmüştür.Hattâ,daha Cumhuriyet bile kurulmamışken,Anadolu'nun düşmân işgâlinden temizlenmesinden topu topu beş-altı ay gibi çok kısa bir süre sonra,17 Şubat 1923'te,gene İzmir'de,bir "Ulusal İktisat Kongresi" toplanmıştır.Ve bu Kongre'nin açılışında Mustafa Kemâl,siyâsal erke egemen olan ulusun ekonomik erke de egemen olmasını amaçladıklarını açık açık söylemiştir.
Her ne kadar,birtakım bilimsel ekonomik kararlar yerine,tıpkı "Misâk-ı Millî" gibi,"Misâk-ı İktisadî (Ekonomik Ant)" içilmesi,"Hırsızlık,yalancılık,riyâ ve tembellik en büyük düşmânımızdır","Türkler irfan ve marifet aşıkıdır","Türk kadını ve kocası,çocuklarını iktisadî misâka göre yetiştirir" vb. gibi çocukça kararlar alınması yüzünden kimi yazarlarca küçümsense de,bu Kongre doğrusu bizce hâlen yaşadığımız şu büyük toplumsal değişimin ilk tohumlarının atıldığı olaylardan birisi olduğu için çok önemlidir.Çünkü,bütün bu çocukça hafifliklerine karşın,gene de Kongre'de,devlet eliyle yeni bir özel sektör oluşturulmasını amaçlayan bir ekonomi politikası savunulmuş ve bu doğrultuda kararlar alınmıştır.Örneğin,Kongre sonunda yayımlanan bildirgenin dokuzuncu maddesinde,"Türk,ecnebi sermâyesine aleyhtar değildir" denilerek,Cumhuriyet döneminde uygulanacak ekonomi politikasının dışa ve yabancı sermâyeye açık olması gerektiği vurgulanmıştır.
Nitekim,Mete Tunçay'ın,yukarılarda sözü edilen "Tek Parti Yönetimi" adlı kitâbındaki açıklamalara göre,Korkut Boratav da,"Dışa açık,devlet eliyle özel sermâyenin teşviki dönemi" denilen 1923-1929 arasındaki bu dönemi,"Sonraki yıllarda 'devlet eliyle fert zengin etmek' diye anılan,yolsuzlukların ilk ve çok açık örneklerinin verildiği dönem" diye nitelemektedir.
Ne var ki,Şevket Süreyya Aydemir'in açıklamalarına göre de,"millî sermâye birikmesi" açısından "bu devrede,hiçbir başarı sağlanamamıştır." "Özel teşebbüs önemli tesisler" kuramamıştır."Devlet Demiryolları sahasında hakikaten başarılı hamleler müstesna olmak üzere,işletmecilik alanında ciddi tesisler" görülmemiştir."1929 Dünyâ İktisat Buhranı da,bu alanda liberal yollardan sermâye birikmesi ümit ve hayallerinin tamamını silip süpürmüştür." (Tek Adam,cilt 3,s.355.)
1930'lardan sonra ise,biraz da 1929 Dünyâ Ekonomik Krizi'nin zorlaması yüzünden,çaresiz bir biçimde devletçi ekonomi politikası uygulanmaya başlanılmıştır.Dönemin Başbakanı İsmet İnönü'nün 30 Ağustos 1930'da Sivas demiryolunu açarken verdiği söylevde,ilk kez,"mutedil devletçilik" diye adlandırdığı bu yeni ekonomi politikasıyla da,artık özel sektörde sermâye birikmesini desteklemek filân şöyle dursun,Korkut Boratav'ın belirttiği gibi,"devlet eliyle fert zengin etme" dönemi açılmıştır.
Doğrusu,ilk kez 1916'da İttihat ve Terakki tarafından toplumsal gündeme getirilen bu ekonomi politikaları ve tutumuyla,1940'lara gelindiğinde gerçekten de,genç Türkiye Cumhuriyeti'nde,bir avuçcuk da olsa,devlet tarafından palazlandırılmış bir özel sektör oluşmuştur.Kentlerde,şeker karaborsasından,gemi onarımından,uçak yolsuzluğundan,devlet inşâatlarından,ordu ihâlelerinden yeni yeni türedi zenginler ortaya çıkmaya başlamıştır.Savaş yıllarında da,bu kez karaborsadan,yeni yeni savaş zenginleri türemiştir.
Ama,amaçlanan hedefe acaba ulaşılabilmiş midir?Türklerin de bir ekonomik güç hâline gelebilmeleri,ülkede ekonomik erki ele geçirebilmeleri gerçekleştirilebilmiş midir?
Burada,hemen şunu bir kez daha yineleyelim ki,Türkiye'nin nüfusu 1927 sayımında topu topu 13,5 milyondur.İstanbul'un nüfusu ise,690 bindir.Yâni,toplam nüfusun ancak yüzde beşidir.1920'li yıllarda,Anadolu'da İstanbul'dan başka bir kentin daha varolduğundan söz edebilmek ise olanaksızdır.İstanbul'dan sonraki ikinci kent olan İzmir,savaşta yakılmış,yıkılmıştır.Adı kente çıkmış öteki il merkezlerinin en kabadayısının nüfusu da olsa olsa 60-70 bini zor bulmaktadır.Yâni,nüfusun onda dokuzu,Anadolu'nun ıssız köşelerinde yaşamaktadır.Osmanlı'nın değerlendirdiği gibi,gerçekten de İstanbul kenttir,Anadolu ise onun taşrasıdır.Köydür.Nitekim Mustafa Kemâl de,Cumhuriyet'i kurar kurmaz,Anadolu'da da bir ikinci kent yaratabilmek için kolları sıvamıştır.
Gene,o yıllarda Anadolu'daki iletişim olanakları da yok denecek düzeydedir.Örneğin,genellikle İstanbul'da yayımlanan gazetelerin Anadolu'da da satılması sözkonusu dahi değildir.Abonelere de ancak postayla gönderilebilmektedir.Ankara'da çıkan "Hâkimiyet-i Milliye","Yenigün",Adana'da çıkan "Yeni Adana",Konya'da çıkan "Babalık" vb. gibi Anadolu gazetelerinin de baskı olanakları İstanbul'dakilerle oranlanamayacak kadar kötüdür.Radyo da henüz kurulmamıştır.1927 yılında bir Fransız şirketinin PTT ile ortaklaşa ve onun adına kurduğu İstanbul'daki ve Ankara'daki telsiz istasyonlarının yayın güçleri de ancak çevrelerindeki birkaç kilometrelik alanları kapsayabilmektedir.Ve ilk ciddi radyo yayını tâ 1937 yılında yapılabilmiştir.Henüz telefon da sözkonusu değildir.Ankara telefon santralı 1926'da kurulmaya başlanmış,Ankara ile İstanbul arasında ilk telefon konuşması da 1929 yılında gerçekleşebilmiştir.
Kuşkusuz,ulaşım olanakları da yok gibidir.Örneğin,1923 yılında bütün Anadolu'daki karayolu uzunluğu,ona da yol denilirse,ancak 18.300 kilometredir.1933'e gelindiğinde bu rakam güyâ 37.400 kilometreye çıkarılmıştır,ama bu yolların 21.200 kilometresi topraktır.Yâni yol diyebilmek için bin tanık gerektirir.Ötekiler de,şosedir.Ülkede asfalt veya beton kaplanmış hiç yol yoktur.Yabancılardan borçlanılarak devralınan demiryolunun uzunluğu ise topu topu 1474 kilometredir.
Görüldüğü gibi,köylerde yaşayan milyonlarca insânın,Anadolu'nun bu kuş uçmaz kervan geçmez ortamında,değil "devlet eliyle fert zengin etme" politikasından yararlanıp köşeyi dönebilmeleri,bu politika değişikliklerini işitmiş olmaları bile olanaksızdır.Çünkü,o koşullarda köylere ancak at üstünde,katırla veya yaya,vergi toplamaya ya da vergisini vermeyeni toplamaya gelen tahsildarlarla jandarmalar ulaşabilmektedirler ve gene bu köylerde yaşayan insânların çocukları olan bu tahsildarlarla jandarmaların da Ankara'da olup bitenlerden haberlerinin olabilmesi,kuşkusuz,sözkonusu bile değildir.
Dolayısıyla da bu yeni politikalardan,sadece kentte oturanlar,hattâ onların da bir bölümü,bir avuç insân yararlanabilmiştir.Yararlananların büyük bölümü de İstanbul'dandır.Kentlerde de,yeni kurulan Ankara sayılmazsa,hem nüfusun önemli bir bölümü hâlâ öteki etnik gruplardan oluşmaktadır,hem de ekonomi hâlâ ya doğrudan doğruya yabancıların,ya da içerideki temsilcileri Yahudilerin,Rumların,Ermenilerin vb. elindedir.Üstelik,İstanbul da,1924'te Anadolu'daki Rumlarla Yunanistan'daki Türklerin mübâdelesinde anlaşma-dışı bırakılmıştır.Böylece de,Cumhuriyet hükûmetlerince belki açık açık söylenilmese de,sermâye birikiminin Türklerin elinde gerçekleşmesini amaçlayan bu politika,Türklerden çok,kentlerdeki öteki azınlıklardan tüccârların işine yaramıştır.
Nitekim,İkinci Dünyâ Savaşı yıllarında,Başbakan Şükrü Saracoğlu da bu durumu açık açık belirtmekten ve hattâ aşırı ulusçu bir tepki göstermekten çekinmemiştir.1942 Ağustos'unda TBMM'nde yaptığı bir konuşmada,"Biz Türküz,Türkçüyüz ve dâimâ Türkçü kalacağız.Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar,bir vicdân ve kültür meselesidir" demiş ve "muhtekirlerle,harp zenginleriyle,fevkalâde kazançlarla ve ihtikârla mücâdele edecekleri"ni açıklamıştır.Ve aynı yılın Ekim ayında da,asıl gerekçeleri Parti'nin gizli oturumlarında açıklanan,o ünlü Varlık Vergisi yasası çıkmıştır.
Kamuoyuna da,İkinci Dünyâ Savaşı'nın olağanüstü koşullarının devlet bütçesinde yarattığı malî sıkıntıları biraz olsun hafifletmek amacıyla bu yasanın çıkarıldığı açıklanmıştır.Ayrıca yasada da,bu verginin bütün vatandaşlara eşit olarak uygulanacağı yazılıdır.Yâni,ülkedeki bütün kazanç vergisi mükelleflerinden ve büyük çiftçilerden,yıllık geliri 2.500 liranın üstünde olan taşınmaz mâl sahiplerinden,bir kez olmak üzere,Varlık Vergisi alınacaktır.
Ama ilginçtir,yasada böyle yazılmasına karşın,hükûmet,daha yasa çıkmadan,Eylül ayında,bütün defterdalıklara gizli bir genelge göndererek,bölgelerindeki "azınlıktan zengin kişilerin mâl varlıklarının listesinin çıkarılarak yollanmasını" istemiştir.
Zâten genelgede de,vergi yükümlüleri,"Müslümanlar,Müslüman olmayan azınlıklar,Yabancılar ve sonradan Müslüman olanlar,Dönmeler" diye açık açık dört ayrı gruba ayrılmaktadır.Müslüman olmayan azınlıktan zenginler için de,daha baştan,kışkırtıcı biçimde "harp ve ihtikâr zengini azınlıklar" denilmektedir.
Üstelik,vergi yükümlülerinin mâl varlıklarının saptanmasında defterdarlıklardan gelen bilgilerle de yetinilmemiş,özellikle azınlıklar hakkında CHP il ve ilçe örgütlerinden,Millî Emniyet Teşkilâtı'ndan,hattâ hükûmete yakın Türk tüccârlardan raporlar istenmiştir.Öyle ki,azınlıktan kişilerle ilgili imzâsız ihbâr mektupları bile geçerli belge sayılmıştır.
Kamuoyuna açıklanmayan asıl amacı,Başbakan Saracoğlu Parti grubunun gizli oturumunda,"Bu yasanın,harp zengini ve vurguncu azınlıkları hedeflediğini" belirterek açık açık söylemektedir."Başbakan Saracoğlu'na göre,böylece piyasaya egemen olan yabancılar (ve azınlıklar) ortadan kaldırılarak Türk piyasası Türklerin eline verilecektir." Asıl amaç budur.(Ekonomik Panorama dergisi,sayı 2,24 Nisan 1988)
Nitekim,dönemin İstanbul Defterdarı Faik Ökte'nin açıklamalarına göre,salt soyadı,azınlıkların soyadını andırdığı için bazı Müslümanlara,Türklere de çok yüksek vergiler konulmuştur.İlginçtir,ülkedeki,Almanya,Avusturya ve Romanya'dan gelmiş Yahudilerin dışındaki yabancı tüccârlara da,vergilendirmede Müslümanlara (Türklere) uygulanan ölçüler uygulanmıştır.Sadece bu ayrıcalık bile,bizce,yasanın asıl amacını açık açık göstermektedir.
Sonra...Yalnızca zengin azınlıklar da vergilendirilmemiştir.Neredeyse azınlıktan olan bütün kişilere korkunç vergiler konulmuştur.Örneğin,gene aynı dergide açıklandığına göre,o dönemde marangozluk yapan Ligor Kardan'a,aylık geliri topu topu 15-30 lira arasında olduğu hâlde,tam 500 lira vergi konulmuştur.Bahçıvanlık yapan babasından da,Varlık Vergisi olarak tam 5 bin lira istenmiştir.
İstenilen vergiyi ödeyemeyenlerin de,hemen neleri var neleri yok bütün mâllarına devletçe el konulmuştur.Kendileri de,kara vagonlara doldurularak,Erzurum,Aşkale'deki çalışma kamplarına gönderilmişlerdir.Kayıtlara göre,tam 2.057 Yahudi,Rum ve Ermeni tüccâr ve işadamı,istenilen yüksek vergileri ödeyemedikleri için Aşkale'ye sürülmüştür.
Bu zorbaca uygulamalarla da,gerçekten piyasanın Türklerin eline geçmesi büyük ölçüde sağlanmıştır.Devlet,haczettiği azınlık mâllarını da yok pahasına Türklere satmıştır.Mâllarının haczedileceğini kestiren azınlıklar da tez davranıp,kâh belki sonra geri alabilirim umuduyla,kâh belki elime birkaç kuruş daha fazla geçer umuduyla,neleri var neleri yok,hepsini yakın çevrelerindeki tanıdıkları Türklere yok pahasına devretmişlerdir.
Böylece de,Türkler,belki de târihlerinde ilk kez,zorla tüccâr edilmişlerdir.Sanayici edilmişlerdir.Taşradaki aşiret beyleri,aşiret ağaları zorla azınlık mâllarının üzerine oturtularak,gene devlet gücüyle,tarımla,ticâretle,sanayiyle uğraşmak zorunda bırakılmışlardır.
İşte,çeyrek yüzyıldır toplum olarak sancılarını çektiğimiz şu büyük toplumsal olgunun hızlanmasında ve bugünkü şekle dönüşmesinde,bu kanlı "Varlık Vergisi" olayının da önemli bir rolü olsa gerektir.Ancak,yüzyıllardır doğru dürüst bir tarım toplumu aşamasına bile geçememiş bu insânların,salt "Varlık Vergisi" gibi birtakım politik önlemler ve dürtülerle,çeyrek yüzyılda hemen ticâret toplumu aşamasına sıçradığını savlayabilmek de,kuşkusuz olanaksızdır.
Kısacası,toplumumuz bugün göçebelikten yerleşikliğe geçmenin,dolayısıyla göçebe ve kırsal üretim ilişkilerinden kentsel üretim ilişkisine sıçramanın sancılı dönemini yaşamaktadır.İlginçtir,bu yeni üretim ilişkisi içinde de ticâret kendiliğinden ağırlık kazanmıştır.Sanayileşme girişimleri de,gene kendiliğinden ticâretin yörüngesine girmiştir.ANAP'ın başarısı da,bizce bu noktada,ticâretin yeni ekonomik ilişkilerimiz içinde kendiliğinden ön plâna çıktığı gerçeğini tez görüp,bu eğilimi dillendirerek daha da güçlendirilmesinde olsa gerektir.Bugün gerçekten de,ülkede herkes birbirine bir şeyler satmanın telâşı içindedir.Bir yandan dış ticâretimiz hızla artarken,öte yandan da sokaklarımız seyyar satıcılardan geçilmez olmuştur.
Gâlibâ,hızla bir tüccâr toplum hâline dönüşmekte olduğumuz gerçeği,artık yadsınamaz bir hâl almıştır...
*Demirtaş Ceyhun,Ekonominin Türkleştirilmesinin adı da,gâlibâ "Varlık Vergisi";Demirtaş Ceyhun,Ah Şu Biz "Kara Bıyıklı" Türkler,8. bs.,İstanbul:E Yayınları,1993,s.187-193.