Artık hiç kuşku yok,toplumumuz göçebeliği hızla terkedip,yerleşikliğe geçmektedir.Şu ân,gâlibâ târihinin en büyük yapısal dönüşümlerinden birinin sancılarını çekmektedir.Bir çağ dönümünün sancılı bunalımını yaşamaktadır.Tıpkı,"Görmemişin bir oğlu olmuş,tutmuş şeyini koparmış" deyimindeki gibi,hattâ ona taş çıkartırcasına,önüne ne gelirse yakıp yıkarak,bütün değer yargılarını tahrip edip,ortalığı kasıp kavurarak kendisine bir yer açıp yerleşmektedir.
Yoksa,şu son çeyrek yüzyıldır yaşadığımız bu korkunç yozlaşma,bu değer yargısızlık,bu kıroluk,zontalık,magandalık,bu toplumsal kaos başka türlü nasıl açıklanır,Allah aşkına...
Lozan Antlaşması'yla Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde kalmış bu yoksul (reaya) insânların geçirdikleri bu yapısal değişim de,hiç kuşku yok ki,ne salt DP hükûmetlerinin bir başarısıdır,ne de 1946'dan sonra çok partili sisteme geçildiği için olmuştur.Bütün toplumsal olgular gibi,bu değişim de,elbette bir birikimin ürünüdür.Bir sürecin ürünüdür.Ve bizce,bu süreç de,ilk kez Türkçülük düşüncesiyle birlikte toplumsal gündeme girmiş ve yirminci yüzyılın ilk yıllarında başlamıştır.
Bilindiği gibi,Osmanlı İmparatorluğu'nda,neredeyse bütün ekonomik yaşam Hristiyan uyruğun kontrolündedir.Yâni,ticâretle,zanaatla,hattâ tarımla uğraşmak,Osmanlı için ayıptır.Tanzimat'tan sonra yapılan değişiklikler (çıkarılan yasalar) ve uygulanan ekonomi politikalarıyla ülkeye girmesi sağlanan yabancı sermâye de,yirminci yüzyılın başlarına doğru İstanbul,İzmir,Selânik gibi liman kentlerinde,gene İmparatorluğun Rum,Ermeni,Yahudi gibi Hristiyan ve Musevî uyruğundan bir ticâret burjuvazisi yaratmıştır.
Dolayısıyla da,ülke ekonomisindeki kapitalist ilişkiler yirminci yüzyılın başlarında daha da arttıkça,siyâsal erkle ekonomik erkin ayrı ayrı ellerde olmasından doğan sakıncalar iyice belirginleşmiştir.
Bu çarpık duruma ilk karşı çıkış da,İttihat ve Terakki Fırkası'nın tâ 1916 yılındaki Kongresi'nde olmuştur.Ziya Gökalp'in de yöneticileri arasında bulunduğu Fırka,bu Kongre'de ilk kez ekonomide "millî iktisat" ilkesini benimsemiştir."Yerli mâlı kullanmak" ve "kooperatifçilik" izlenecek ekonomi politikasının temel ögeleri olacaktır.Nitekim hemen "İtibâr-ı Millî Bankası" kurulmuştur.
Amaç,görüldüğü gibi,gerçekten ekonomik midir acaba?Siyâsal erki elinde tutan Türk kökenli Osmanlıların (veya,Türklerin) ekonomik erki de ele geçirmelerini sağlamak mıdır?Yoksa,salt ülkücü bir yaklaşımla verilmiş,etnik yanı ağır basan bir karar mıdır bu?
Ama,gene görüldüğü kadarıyla da,gerçek olan şudur ki,devlet eliyle Türklerin de zengin edilmesi bir politika olarak seçilmiştir ve uygulanmıştır.
İttihat ve Terakki'nin bu ekonomi politikası,Cumhuriyet'in kurucularınca daha ilk yıldan itibâren Cumhuriyet döneminde de sürdürülmüştür.Hattâ,daha Cumhuriyet bile kurulmamışken,Anadolu'nun düşmân işgâlinden temizlenmesinden topu topu beş-altı ay gibi çok kısa bir süre sonra,17 Şubat 1923'te,gene İzmir'de,bir "Ulusal İktisat Kongresi" toplanmıştır.Ve bu Kongre'nin açılışında Mustafa Kemâl,siyâsal erke egemen olan ulusun ekonomik erke de egemen olmasını amaçladıklarını açık açık söylemiştir.
Her ne kadar,birtakım bilimsel ekonomik kararlar yerine,tıpkı "Misâk-ı Millî" gibi,"Misâk-ı İktisadî (Ekonomik Ant)" içilmesi,"Hırsızlık,yalancılık,riyâ ve tembellik en büyük düşmânımızdır","Türkler irfan ve marifet aşıkıdır","Türk kadını ve kocası,çocuklarını iktisadî misâka göre yetiştirir" vb. gibi çocukça kararlar alınması yüzünden kimi yazarlarca küçümsense de,bu Kongre doğrusu bizce hâlen yaşadığımız şu büyük toplumsal değişimin ilk tohumlarının atıldığı olaylardan birisi olduğu için çok önemlidir.Çünkü,bütün bu çocukça hafifliklerine karşın,gene de Kongre'de,devlet eliyle yeni bir özel sektör oluşturulmasını amaçlayan bir ekonomi politikası savunulmuş ve bu doğrultuda kararlar alınmıştır.Örneğin,Kongre sonunda yayımlanan bildirgenin dokuzuncu maddesinde,"Türk,ecnebi sermâyesine aleyhtar değildir" denilerek,Cumhuriyet döneminde uygulanacak ekonomi politikasının dışa ve yabancı sermâyeye açık olması gerektiği vurgulanmıştır.
Nitekim,Mete Tunçay'ın,yukarılarda sözü edilen "Tek Parti Yönetimi" adlı kitâbındaki açıklamalara göre,Korkut Boratav da,"Dışa açık,devlet eliyle özel sermâyenin teşviki dönemi" denilen 1923-1929 arasındaki bu dönemi,"Sonraki yıllarda 'devlet eliyle fert zengin etmek' diye anılan,yolsuzlukların ilk ve çok açık örneklerinin verildiği dönem" diye nitelemektedir.
Ne var ki,Şevket Süreyya Aydemir'in açıklamalarına göre de,"millî sermâye birikmesi" açısından "bu devrede,hiçbir başarı sağlanamamıştır." "Özel teşebbüs önemli tesisler" kuramamıştır."Devlet Demiryolları sahasında hakikaten başarılı hamleler müstesna olmak üzere,işletmecilik alanında ciddi tesisler" görülmemiştir."1929 Dünyâ İktisat Buhranı da,bu alanda liberal yollardan sermâye birikmesi ümit ve hayallerinin tamamını silip süpürmüştür." (Tek Adam,cilt 3,s.355.)
1930'lardan sonra ise,biraz da 1929 Dünyâ Ekonomik Krizi'nin zorlaması yüzünden,çaresiz bir biçimde devletçi ekonomi politikası uygulanmaya başlanılmıştır.Dönemin Başbakanı İsmet İnönü'nün 30 Ağustos 1930'da Sivas demiryolunu açarken verdiği söylevde,ilk kez,"mutedil devletçilik" diye adlandırdığı bu yeni ekonomi politikasıyla da,artık özel sektörde sermâye birikmesini desteklemek filân şöyle dursun,Korkut Boratav'ın belirttiği gibi,"devlet eliyle fert zengin etme" dönemi açılmıştır.
Doğrusu,ilk kez 1916'da İttihat ve Terakki tarafından toplumsal gündeme getirilen bu ekonomi politikaları ve tutumuyla,1940'lara gelindiğinde gerçekten de,genç Türkiye Cumhuriyeti'nde,bir avuçcuk da olsa,devlet tarafından palazlandırılmış bir özel sektör oluşmuştur.Kentlerde,şeker karaborsasından,gemi onarımından,uçak yolsuzluğundan,devlet inşâatlarından,ordu ihâlelerinden yeni yeni türedi zenginler ortaya çıkmaya başlamıştır.Savaş yıllarında da,bu kez karaborsadan,yeni yeni savaş zenginleri türemiştir.
Ama,amaçlanan hedefe acaba ulaşılabilmiş midir?Türklerin de bir ekonomik güç hâline gelebilmeleri,ülkede ekonomik erki ele geçirebilmeleri gerçekleştirilebilmiş midir?
Burada,hemen şunu bir kez daha yineleyelim ki,Türkiye'nin nüfusu 1927 sayımında topu topu 13,5 milyondur.İstanbul'un nüfusu ise,690 bindir.Yâni,toplam nüfusun ancak yüzde beşidir.1920'li yıllarda,Anadolu'da İstanbul'dan başka bir kentin daha varolduğundan söz edebilmek ise olanaksızdır.İstanbul'dan sonraki ikinci kent olan İzmir,savaşta yakılmış,yıkılmıştır.Adı kente çıkmış öteki il merkezlerinin en kabadayısının nüfusu da olsa olsa 60-70 bini zor bulmaktadır.Yâni,nüfusun onda dokuzu,Anadolu'nun ıssız köşelerinde yaşamaktadır.Osmanlı'nın değerlendirdiği gibi,gerçekten de İstanbul kenttir,Anadolu ise onun taşrasıdır.Köydür.Nitekim Mustafa Kemâl de,Cumhuriyet'i kurar kurmaz,Anadolu'da da bir ikinci kent yaratabilmek için kolları sıvamıştır.
Gene,o yıllarda Anadolu'daki iletişim olanakları da yok denecek düzeydedir.Örneğin,genellikle İstanbul'da yayımlanan gazetelerin Anadolu'da da satılması sözkonusu dahi değildir.Abonelere de ancak postayla gönderilebilmektedir.Ankara'da çıkan "Hâkimiyet-i Milliye","Yenigün",Adana'da çıkan "Yeni Adana",Konya'da çıkan "Babalık" vb. gibi Anadolu gazetelerinin de baskı olanakları İstanbul'dakilerle oranlanamayacak kadar kötüdür.Radyo da henüz kurulmamıştır.1927 yılında bir Fransız şirketinin PTT ile ortaklaşa ve onun adına kurduğu İstanbul'daki ve Ankara'daki telsiz istasyonlarının yayın güçleri de ancak çevrelerindeki birkaç kilometrelik alanları kapsayabilmektedir.Ve ilk ciddi radyo yayını tâ 1937 yılında yapılabilmiştir.Henüz telefon da sözkonusu değildir.Ankara telefon santralı 1926'da kurulmaya başlanmış,Ankara ile İstanbul arasında ilk telefon konuşması da 1929 yılında gerçekleşebilmiştir.
Kuşkusuz,ulaşım olanakları da yok gibidir.Örneğin,1923 yılında bütün Anadolu'daki karayolu uzunluğu,ona da yol denilirse,ancak 18.300 kilometredir.1933'e gelindiğinde bu rakam güyâ 37.400 kilometreye çıkarılmıştır,ama bu yolların 21.200 kilometresi topraktır.Yâni yol diyebilmek için bin tanık gerektirir.Ötekiler de,şosedir.Ülkede asfalt veya beton kaplanmış hiç yol yoktur.Yabancılardan borçlanılarak devralınan demiryolunun uzunluğu ise topu topu 1474 kilometredir.
Görüldüğü gibi,köylerde yaşayan milyonlarca insânın,Anadolu'nun bu kuş uçmaz kervan geçmez ortamında,değil "devlet eliyle fert zengin etme" politikasından yararlanıp köşeyi dönebilmeleri,bu politika değişikliklerini işitmiş olmaları bile olanaksızdır.Çünkü,o koşullarda köylere ancak at üstünde,katırla veya yaya,vergi toplamaya ya da vergisini vermeyeni toplamaya gelen tahsildarlarla jandarmalar ulaşabilmektedirler ve gene bu köylerde yaşayan insânların çocukları olan bu tahsildarlarla jandarmaların da Ankara'da olup bitenlerden haberlerinin olabilmesi,kuşkusuz,sözkonusu bile değildir.
Dolayısıyla da bu yeni politikalardan,sadece kentte oturanlar,hattâ onların da bir bölümü,bir avuç insân yararlanabilmiştir.Yararlananların büyük bölümü de İstanbul'dandır.Kentlerde de,yeni kurulan Ankara sayılmazsa,hem nüfusun önemli bir bölümü hâlâ öteki etnik gruplardan oluşmaktadır,hem de ekonomi hâlâ ya doğrudan doğruya yabancıların,ya da içerideki temsilcileri Yahudilerin,Rumların,Ermenilerin vb. elindedir.Üstelik,İstanbul da,1924'te Anadolu'daki Rumlarla Yunanistan'daki Türklerin mübâdelesinde anlaşma-dışı bırakılmıştır.Böylece de,Cumhuriyet hükûmetlerince belki açık açık söylenilmese de,sermâye birikiminin Türklerin elinde gerçekleşmesini amaçlayan bu politika,Türklerden çok,kentlerdeki öteki azınlıklardan tüccârların işine yaramıştır.
Nitekim,İkinci Dünyâ Savaşı yıllarında,Başbakan Şükrü Saracoğlu da bu durumu açık açık belirtmekten ve hattâ aşırı ulusçu bir tepki göstermekten çekinmemiştir.1942 Ağustos'unda TBMM'nde yaptığı bir konuşmada,"Biz Türküz,Türkçüyüz ve dâimâ Türkçü kalacağız.Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar,bir vicdân ve kültür meselesidir" demiş ve "muhtekirlerle,harp zenginleriyle,fevkalâde kazançlarla ve ihtikârla mücâdele edecekleri"ni açıklamıştır.Ve aynı yılın Ekim ayında da,asıl gerekçeleri Parti'nin gizli oturumlarında açıklanan,o ünlü Varlık Vergisi yasası çıkmıştır.
Kamuoyuna da,İkinci Dünyâ Savaşı'nın olağanüstü koşullarının devlet bütçesinde yarattığı malî sıkıntıları biraz olsun hafifletmek amacıyla bu yasanın çıkarıldığı açıklanmıştır.Ayrıca yasada da,bu verginin bütün vatandaşlara eşit olarak uygulanacağı yazılıdır.Yâni,ülkedeki bütün kazanç vergisi mükelleflerinden ve büyük çiftçilerden,yıllık geliri 2.500 liranın üstünde olan taşınmaz mâl sahiplerinden,bir kez olmak üzere,Varlık Vergisi alınacaktır.
Ama ilginçtir,yasada böyle yazılmasına karşın,hükûmet,daha yasa çıkmadan,Eylül ayında,bütün defterdalıklara gizli bir genelge göndererek,bölgelerindeki "azınlıktan zengin kişilerin mâl varlıklarının listesinin çıkarılarak yollanmasını" istemiştir.
Zâten genelgede de,vergi yükümlüleri,"Müslümanlar,Müslüman olmayan azınlıklar,Yabancılar ve sonradan Müslüman olanlar,Dönmeler" diye açık açık dört ayrı gruba ayrılmaktadır.Müslüman olmayan azınlıktan zenginler için de,daha baştan,kışkırtıcı biçimde "harp ve ihtikâr zengini azınlıklar" denilmektedir.
Üstelik,vergi yükümlülerinin mâl varlıklarının saptanmasında defterdarlıklardan gelen bilgilerle de yetinilmemiş,özellikle azınlıklar hakkında CHP il ve ilçe örgütlerinden,Millî Emniyet Teşkilâtı'ndan,hattâ hükûmete yakın Türk tüccârlardan raporlar istenmiştir.Öyle ki,azınlıktan kişilerle ilgili imzâsız ihbâr mektupları bile geçerli belge sayılmıştır.
Kamuoyuna açıklanmayan asıl amacı,Başbakan Saracoğlu Parti grubunun gizli oturumunda,"Bu yasanın,harp zengini ve vurguncu azınlıkları hedeflediğini" belirterek açık açık söylemektedir."Başbakan Saracoğlu'na göre,böylece piyasaya egemen olan yabancılar (ve azınlıklar) ortadan kaldırılarak Türk piyasası Türklerin eline verilecektir." Asıl amaç budur.(Ekonomik Panorama dergisi,sayı 2,24 Nisan 1988)
Nitekim,dönemin İstanbul Defterdarı Faik Ökte'nin açıklamalarına göre,salt soyadı,azınlıkların soyadını andırdığı için bazı Müslümanlara,Türklere de çok yüksek vergiler konulmuştur.İlginçtir,ülkedeki,Almanya,Avusturya ve Romanya'dan gelmiş Yahudilerin dışındaki yabancı tüccârlara da,vergilendirmede Müslümanlara (Türklere) uygulanan ölçüler uygulanmıştır.Sadece bu ayrıcalık bile,bizce,yasanın asıl amacını açık açık göstermektedir.
Sonra...Yalnızca zengin azınlıklar da vergilendirilmemiştir.Neredeyse azınlıktan olan bütün kişilere korkunç vergiler konulmuştur.Örneğin,gene aynı dergide açıklandığına göre,o dönemde marangozluk yapan Ligor Kardan'a,aylık geliri topu topu 15-30 lira arasında olduğu hâlde,tam 500 lira vergi konulmuştur.Bahçıvanlık yapan babasından da,Varlık Vergisi olarak tam 5 bin lira istenmiştir.
İstenilen vergiyi ödeyemeyenlerin de,hemen neleri var neleri yok bütün mâllarına devletçe el konulmuştur.Kendileri de,kara vagonlara doldurularak,Erzurum,Aşkale'deki çalışma kamplarına gönderilmişlerdir.Kayıtlara göre,tam 2.057 Yahudi,Rum ve Ermeni tüccâr ve işadamı,istenilen yüksek vergileri ödeyemedikleri için Aşkale'ye sürülmüştür.
Bu zorbaca uygulamalarla da,gerçekten piyasanın Türklerin eline geçmesi büyük ölçüde sağlanmıştır.Devlet,haczettiği azınlık mâllarını da yok pahasına Türklere satmıştır.Mâllarının haczedileceğini kestiren azınlıklar da tez davranıp,kâh belki sonra geri alabilirim umuduyla,kâh belki elime birkaç kuruş daha fazla geçer umuduyla,neleri var neleri yok,hepsini yakın çevrelerindeki tanıdıkları Türklere yok pahasına devretmişlerdir.
Böylece de,Türkler,belki de târihlerinde ilk kez,zorla tüccâr edilmişlerdir.Sanayici edilmişlerdir.Taşradaki aşiret beyleri,aşiret ağaları zorla azınlık mâllarının üzerine oturtularak,gene devlet gücüyle,tarımla,ticâretle,sanayiyle uğraşmak zorunda bırakılmışlardır.
İşte,çeyrek yüzyıldır toplum olarak sancılarını çektiğimiz şu büyük toplumsal olgunun hızlanmasında ve bugünkü şekle dönüşmesinde,bu kanlı "Varlık Vergisi" olayının da önemli bir rolü olsa gerektir.Ancak,yüzyıllardır doğru dürüst bir tarım toplumu aşamasına bile geçememiş bu insânların,salt "Varlık Vergisi" gibi birtakım politik önlemler ve dürtülerle,çeyrek yüzyılda hemen ticâret toplumu aşamasına sıçradığını savlayabilmek de,kuşkusuz olanaksızdır.
Kısacası,toplumumuz bugün göçebelikten yerleşikliğe geçmenin,dolayısıyla göçebe ve kırsal üretim ilişkilerinden kentsel üretim ilişkisine sıçramanın sancılı dönemini yaşamaktadır.İlginçtir,bu yeni üretim ilişkisi içinde de ticâret kendiliğinden ağırlık kazanmıştır.Sanayileşme girişimleri de,gene kendiliğinden ticâretin yörüngesine girmiştir.ANAP'ın başarısı da,bizce bu noktada,ticâretin yeni ekonomik ilişkilerimiz içinde kendiliğinden ön plâna çıktığı gerçeğini tez görüp,bu eğilimi dillendirerek daha da güçlendirilmesinde olsa gerektir.Bugün gerçekten de,ülkede herkes birbirine bir şeyler satmanın telâşı içindedir.Bir yandan dış ticâretimiz hızla artarken,öte yandan da sokaklarımız seyyar satıcılardan geçilmez olmuştur.
Gâlibâ,hızla bir tüccâr toplum hâline dönüşmekte olduğumuz gerçeği,artık yadsınamaz bir hâl almıştır...
*Demirtaş Ceyhun,Ekonominin Türkleştirilmesinin adı da,gâlibâ "Varlık Vergisi";Demirtaş Ceyhun,Ah Şu Biz "Kara Bıyıklı" Türkler,8. bs.,İstanbul:E Yayınları,1993,s.187-193.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder