"Ermeni Soykırımı"/Doç.Dr.Candan Badem*

İttihatçı-İslâmcı parti-devletin Ermenilerin mallarına el koymak,Ermeni kadınlara tecavüz etmek ve nihayet bütün Ermenileri yok etmek için uyguladığı kurnazca,sahtekârca,haince,alçakça ve iblisçe eylemlerini okumak insanda öfke patlamasına yol açacak kadar yoğun duygular yaratıyor.Bu sebeple Kévorkian'ın kitabı okunması zor bir kitap.

Raymond Kévorkian'ın Türkçe'ye bu yıl [2015] çevrilip yayımlanan "Ermeni Soykırımı" adlı kitabı konu hakkında muhtemelen en ayrıntılı ve en çok bilgi veren kitap.Türkçe'ye çevrilmesi çok yararlı olmuş.Altı kısımdan oluşan bu hacimli kitabın kısım başlıkları şöyle:Birlikte muhalefet yapan Jön Türkler ve Ermeniler (1895-1908),İktidar Sınavındaki Jön Türkler ve Ermeniler (1908-1912),Jön Türklerle Ermeniler Karşı Karşıya (Aralık 1912-Mart 1915),Savaş Girdabında:Soykırımın İlk Aşaması,Soykırımın İkinci Aşaması (Sonbahar 1915-Aralık 1916) ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Son Günleri:Cellâtlarla Hâkimlerin Karşı Karşıya Gelmesi.Dördüncü kısımda Erzurum,Van,Bitlis,Diyarbekir,Harput,Sivas,Trabzon,Ankara,Kastamonu,Edirne,Bursa,Aydın,Konya, Adana vilâyetleri ile Biga,İzmit ve İskenderun (Antakya) sancaklarında ve başkent İstanbul'da tehcir kararının uygulanması kaza bazında ayrıntılı bir biçimde anlatılıyor.Yazar bütün bunları Osmanlı,Almanya,Avusturya,ABD,Fransa,İngiltere,Mısır,Vatikan ve Ermeni Patrikhanesi arşivleri ile başka birincil ve ikincil kaynaklara dayanarak veriyor.Rusya arşivleri ve Rusça kaynakların kullanılmayışı ise kitabın veri tabanındaki önemli bir eksik olarak karşımıza çıkıyor.Kévorkian'ın en çok kullandığı iki arşiv Kudüs Ermeni Patrikhanesi (Surp Agop Manastırı) ile Paris AGBU (Ermeni Hayırseverler Birliği) Nubar Kütüphanesi arşivi olmuş.

Kévorkian,Ermeni Soykırımı'nın ayırt edici özelliğinin İttihatçıların kurmak istedikleri homojen Türk ulus-devleti için Ermenilerin imhâsını gerekli bir koşul olarak düşünmeleri olduğu tezini savunuyor.İttihatçıların şiarını "yapmak için yıkmak" olarak belirliyor.Ne var ki bu tez İttihatçı ideolojinin önemli bir bileşeni olan ve Soykırım'da ulus-devlet kurma hayali kadar rol oynamış olan İslâmcı ideolojiyi geri plâna itiyor ve bazen görünmez kılıyor.Yazar İttihatçı ve Ermeni elitleri arasındaki ilişkilere özel bir önem veriyor ki burası Türkiye'de sosyalist siyâset yapanları yakından ilgilendiren bir husus.Ermeni devrimci partileri Hınçak ve Taşnakların İttihatçılarla ilişkileri gerçekten de özel olarak incelemeye değer,Türkiye'deki sosyalist hareket ve Kürt hareketi için önemli dersler içeriyor.

Ondokuzuncu yüzyılda Rusya ile girdiği savaşlarda Kafkas cephesinde hep yenilen Osmanlı ordusundaki düzenli birlikler ve başıbozuk güruhu bozgunun acısını sivil gayrimüslim ve özellikle Ermeni halktan çıkarmıştır.Esasen başıbozuklar sözkonusu olduğunda savaş zaten Hristiyan tebaayı soymak için özel bir fırsat olarak görülmekteydi.Bozgun olmasa bile ordunun kışladığı yerlerde askerlerin bakımı Müslüman köylerine değil Ermeni köylerine yüklenmiştir.Ayrıca başıbozuk askerleri devletten tayınat alamadığı için yine gayrimüslim köylerini soymuştur.Kars ve Ardahan'ın yerli Müslüman halkı dahi Rus ordusundan ziyade Osmanlı ordusundan ve başıbozuklardan zulüm görmüştür.Birinci Dünya Savaşı başlangıcında Sarıkamış bozgunundan sonra da askerler Sivas vilâyetindeki Ermeni ve Kızılbaş köylerine doluşmuşlar,köylünün sırtından geçinmişlerdir.Sivas şehir merkezinde Ermeni fırıncıların askeri zehirlediği yalanı yayılmış bunun doğru olmadığı anlaşıldığı hâlde İstanbul basınında böyle haberler çıkmıştır.Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinde Alevilere,Kürtlere ve sosyalistlere yönelik faşist provokasyonlarda olduğu gibi o zamanki Osmanlı gericiliği bu türden yalanlarla Ermenilere karşı düşmanlık körüklenmiştir.

Ermeniler hep Rus ordusunun müttefikleri olarak görülmüşlerdir.Kuşkusuz Rus ordusuna yardım eden Ermeniler olmuştur ancak aynı şekilde Kürt aşiretlerinden de Rus ordusuna yardım edenler olmuştur.Ayrıca Rus ordusundaki gönüllü Ermenilerin toplam sayısı en çok 9 bindir ki bir milyondan fazla Osmanlı Ermeni nüfusuna ve yine Osmanlı ordusundaki binlerce Ermeni askerine nispeten bu sayı önemsiz bir miktardır.Rus yayılmacılığı karşısında Kafkasya'dan göçerek Osmanlı'ya gelen Çerkes ve diğer halklara verilen jandarmalık görevi de Ermenilerin aleyhine olmuştur.Kévorkian bu Müslüman Kafkas göçmenlerinin kendi trajedilerinin intikamını Hristiyan Ermenilerden almak istediği kanısındadır.Yazar Soykırım'da Kürtlerin rolünün de abartılmış olduğu kanısındadır.

Jön Türkler ve daha sonraki adıyla İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC),her ne kadar Abdülhamid istibdadına karşı mücadele ediyorsa da ve Batılı fikirlerden etkilenmişse de İslâmcı ideolojiden kopamıyordu.Ermeni devrimcilerin Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı altı vilâyette idarî özerklik taleplerini ayrılık talebi olarak yorumluyordu.Özellikle Taşnaklar İttihatçılarla 1907'den sonra anlaştılar ve 1909 Adana Ermeni Katliamı'na rağmen Soykırım'a giden süreci öngöremediler.Kuşkusuz öngörmek kolay değildi,Soykırım'ın artan güvensizlik ve şiddet sarmalının bir sonucu mu olduğu yoksa beklenmedik bir şekilde birden mi geldiği sorusu bugün de tartışılmaktadır.Ancak Osmanlı ordusunun Enver Paşa'nın ihtirasları uğruna 1914 Aralık ayında Sarıkamış'ta uğradığı ağır hezimet önemli bir dönüm noktası olmuştur.Bu yenilgi yazarın dediği gibi İTC merkez komitesini ihtiraslarını gerçekleştirmenin imkânsızlığı konusunda ikna etmekle kalmamış,aynı zamanda onu bu hezimeti Ermeni halkına karşı çok daha radikal bir politika benimseyerek telâfi etmeye sürüklemiştir.Bozgundan sonra orduda firarlar başlamış,yalnızca Ermeni askerleri değil,Müslüman askerleri de topluca firar etmeye başlamıştır.Türkiye'de Türk-İslâm sentezci tarihyazımı Birinci Dünya Savaşı süresince sayıları 500 bini bulan asker kaçakları hakkında şimdiye dek susmayı yeğlemiştir.

İttihatçı-İslâmcı parti-devletin Ermenilerin mallarına el koymak,kadınlara tecavüz etmek ve nihayet bütün Ermenileri yok etmek için uyguladığı kurnazca,sahtekârca,haince,alçakça ve iblisçe eylemlerini okumak insanda öfke patlamasına yol açacak kadar yoğun duygular yaratıyor.Bu sebeple Kévorkian'ın kitabı okunması zor bir kitap.Ancak yazar bunu basit kaba bir nefret söylemiyle değil aksine son derece soğukkanlı,rasyonel ve olgusal bir anlatımla yapıyor.Ermeni halkının Soykırım'dan biraz olsun korunabildiği ender örnekler (Van,Musa Dağ gibi) öldürülmeyi beklemek yerine direnişe geçtiği yerlerdir.Ermeni halkı trajik bir seçimle karşı karşıya kalmıştır:Hükümetin emirlerine uyarak beklemek mi yoksa nasıl olsa bizi yok edecekler diyerek direnişe geçmek mi?Kuşkusuz hükümetin Ermenileri yok etme kararı vermiş olabileceğine çoğu Ermeni inanamamıştır.

Yazarın gösterdiği gibi Suriye'de toplama kamplarında toplanmış ve çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan 500 bin kadar Ermeni nüfusa yönelik Soykırım'ın ikinci aşaması İTC'nin soykırım niyetini tam olarak göstermektedir çünkü artık bir güvenlik söylemi de mümkün değildir.Geride kalan bu sürgünleri de yok etme kararı 1916 Şubat sonuyla Mart başında verilmiş görünüyor.İttihatçı murahhasların Suriye'ye gelişi ve doğu vilâyetlerindeki baş cellâtların Suriye'ye atanması Soykırım'ın ikinci aşamasının habercisi olmuştur.

Birinci Dünya Savaşı'nda İttihatçılar nihayet kapitülasyonları kaldırmışlardır.Kapitülasyonların kaldırılmasının emperyalizme bağımlılıktan kurtuluş hamlesi olarak olumlu yanını görmekle birlikte İttihatçıların Ermeni mal ve mülkünü yağmalamak için engelleri kaldırma hamlesini de görmek gerekir.1915 sonbaharında İaşe Nâzırı Kara Kemal öncülüğünde "millî iktisat" programı başlatılmış ve kurulan emval-i metruke komisyonları Ermeni mallarına el koyarak İTC'nin kurduğu seksen kadar "millî" şirkete sermaye yapmıştır.Bu komisyonlarda çalışan memurlar Ermeni mallarının bir kısmını kendi zimmetlerine geçirdikleri için yargılanmışlar ve bir kısmı mahkûm olmuştur.Yusuf Halaçoğlu türünden Türk faşistlerinin İTC Ermeni mallarına el koyanları yargılamıştır diyerek çarpıttığı bu olaylarda yargılananlar Ermeni mallarını devlete teslim etmedikleri için yargılanmıştır.1919'da başlayan yargılamalar ise her düzeyden İttihatçı memurların pasif direnişi ve mahkeme emirlerini (örneğin tutuklama emirlerini) uygulamayışı ile boşa çıkarılmıştır.Mart 1919'da Trabzon'a sorgu hâkimi olarak atanan Setrag Karagözyan'ın tanıklığı İslâmcı faşist devletin adâletinin o günkü işleyişiyle bugünkü işleyişinin ne kadar benzer olduğunu göstermektedir.

Bugünkü Ermeni milliyetçileri ve komünizm düşmanı Batılı birçok akademisyen gibi Kévorkian da Doğu Anadolu'da Rus ordusundaki çözülme ve geri çekilmenin 1917 Bolşevik Devrimi'nin bir sonucu olduğunu sanmaktadır.(Bkz.s.983.) Soykırım konusunda titiz araştırma yaparken Bolşevikler sözkonusu olduğunda ise Ermeni milliyetçi ve anti-komünist propagandasının klişelerini tekrarlamaktadır.Oysa çok yüzeysel bir araştırma bile bize Rus ordusundaki firarlar ve çözülmenin 1917 Ekim Devrimi'nden çok önce hattâ 1917 Şubat Devrimi'nden bile önce başladığını ve Bolşeviklerin isteseler bile bu çözülmeyi durduramayacağını göstermektedir.1917'de Rus Kafkas Ordusu kesinlikle Bolşevik hükümetin emrinde olmamış,aksine Yudenich gibi gerici Çarcı generallerin ve Gürcü,Azeri ve Ermeni Kafkas milliyetçilerinin etkisinde olmuştur.Dolayısıyla Rus ordusunun Anadolu'dan çekilip Ermenileri savunmasız bırakmasının sebebi Bolşevikler değildir.Rus mujiği Anadolu'da Çarlık iktidarı için veya Ermeniler veya Türkler veya Kürtler için ölmek istememiştir.Ancak hem kendi beceriksizliğinin ve talihsizliğinin suçunu Bolşeviklere yüklemek isteyen Ermeni milliyetçiliği hem de zaten komünizme düşman olan liberal tarihyazımı Bolşevikleri günah keçisi yapmak istemektedir.

Son olarak Türkçe çeviri hakkında birkaç söz edelim.Kitabın çevirisi genelde akıcı ve pürüzsüz olmakla birlikte tarihsel yer adlarında ve askerî terminolojide bazı hatalar göze çarpıyor.Nitekim Çaldır değil Çıldır sancağı (s.382,bu dizgi hatası değil sözcüğün Fransızca imlâsını olduğu gibi verme hatası),Akhaltshik değil Ahıska,Akhalkalak değil Ahılkelek,Julfa değil Culfa,Ganja değil Gence,Bach Abaran değil Başaparan,mareşal değil müşir olmalıdır.Çevirmen bir yerde (s.984,1. satır) division (tümen) sözcüğünü bölük diye çevirmiş ki tümen ve bölük arasında dağlar kadar fark vardır.Yine aynı paragrafta çevirmen özgün metne uygun olarak "panik içinde kaçmak" diyeceği yerde "yaka paça kaçmak" gibi Türkçe'de olmayan garip bir deyim uydurmuştur.Çevirmen yine Gümrü ve Kars'ın ele geçirilmesi ifadesi yerine "Gümrü ve Kars'ın geri alınması" demiştir ki Gümrü zaten savaştan önce de Osmanlı'nın elinde olmadığına göre "geri" alınması da sözkonusu değildi (s.987.) Tarihî bir eseri doğru bir biçimde çevirmek için hedef ve kaynak dilleri bilmek yetmez,aynı zamanda konunun uzmanı olmak gerekir.Son olarak orijinal metinde yer alan ve çevirmenin tekrarladığı bir hata ise Dersim Kızılbaşlarının "kırmızı yumurta" bayramının Zazaca adının "hake sur" olması gerekirken "hake sun" olarak yazılmış olması...

Künye:Raymond Kévorkian,Ermeni Soykırımı,İstanbul:İletişim Yayınları,2015,1167 sayfa.

*Doç.Dr.Candan Badem,"Ermeni Soykırımı",İleri Haber,24 Nisan 2015.

https://ilerihaber.org/icerik/candan-badem-yazdi-ermeni-soykirimi-14136.html

"Nazaret Daghavarian'ın az biliniyor olması büyük kayıp"/Kevork Taşkıran*

Kevork Taşkıran'la,Türkçe'ye kazandırdığı "Hristiyan Protestanlığı'nın ve Kızılbaş İnancının Doğuşu" adlı eseri ve yazarı Daghavarian'ı konuştuk.

Kevork Taşkıran,edebiyat ve bilim dünyasının tozlu sayfaları arasında kalmış bir Osmanlı aydını olan Nazaret Daghavarian'ın "Hristiyan Protestanlığı'nın ve Kızılbaş İnancının Doğuşu" adlı eserini Türkçe'ye kazandırdı.Bir belge niteliği taşıyan kitapta Nazaret Daghavarian,Protestanlığın ve Kızılbaş inancının nasıl doğduğunu,ortak kökenlerini ve o dönemki durumlarını inceliyor.

Kor Kitap tarafından basılan "Hristiyan Protestanlığı'nın ve Kızılbaş İnancının Doğuşu" kitabının çevirmeni Kevork Taşkıran'la Nazaret Daghavarian'ı ve kitabın önemini konuştuk.Kitabın kendi alanında ilk ve tek bilimsel alan çalışması olduğunu söyleyen Taşkıran;Nazaret Daghavarian gibi önemli bir ismin edebiyat ve tarih camiasında bu kadar az biliniyor olmasının büyük kayıp olduğunu dile getirdi.

-"Hristiyan Protestanlığı'nın ve Kızılbaş İnancının Doğuşu" adlı kitabını çevirmeye nasıl karar verdiniz?

Biraz kendimden bahsedeyim,bu kitabı neden çevirdiğim bu şekilde daha anlaşılabilir hâle gelir.Ermeni ve Kızılbaş kökenliyim.Bizler Kızılbaş yerine "Işık (Işığ) Taifesi" deriz.İki aidiyet de benim için öz aidiyettir.Bir taraftan dede torunu olmak bir yandan da babamın beni bilgilendirmesiyle bu konular hakkına takdir edersiniz diğer insanlardan daha fazla bilgiye sahibim.Bir de şu var:Kendimi bir noktada borçlu hissetmem de bu çeviriyi yapmamda bir etken.Hem bir hizmet olarak,hizmet her iki anlamda yol için ve insanlık için.Bu benim bitmeyecek olan bir borcum.

-Kitabın ana tezi nedir?

Yazarın anlatımlarından yola çıkarsak;ana tezinin "kutsal kitapları gerçeğin anahtarı olan Arkhvalt Protestanları (Gnostikler) ile Kızılbaşlar arasındaki "inanç kaynakları"nın ve özellikle de "ritüeller"inin benzeşmesi olsa gerek diye düşünüyorum.

-Protestanlık ve Kızılbaşlık inancını biraraya getiren tarihsel kökenden bahsedebilir miyiz?

Protestanlık ile Kızılbaşlığı yan yana getiren tarihsel köken de,aynı toprağın,binlerce yıl birlikte yaşamış,belki de aynı kökten yeşermiş insanlarının,çeşitli iç ve dış etkenlerle az da olsa ayrışmalarına rağmen,temelde aynı "sağduyu"ya sahip olmalarından kaynaklı...

-Protestanlık ve Kızılbaş inancı arasındaki ortak noktaları nasıl örnekleyebiliriz?

Sanırım her iki inancın da "resmî,dikte edilen dinler"e karşı olan ortak duruşları ve onlara karşı olan "gnostik" yaklaşımları olsa gerek...Aslında tüm bunları,kitabı okudukça çok daha net anlayabilme olanağına erişebiliriz.

-Peki bu kitabın kaleme alınan Alevilik ile ilgili diğer kitaplardan farkı ve özgünlüğü nedir?

Bu kitabın özelliği kendi alanında ilk ve tek bilimsel alan çalışması olması.Bu kitap çok kıymetli ve akademik çalışmalara kaynak olacak bir eser.

-Kitaba dair Sünni Türklerden ve Kızılbaşlardan nasıl geri dönüşler aldınız?

Konuyu gerçekten bilmek lâzım."Işık Taifesi" dediğimiz bu inanç,yaşadığımız toprakların binlerce yıllık geçmişe sahip bir inanç sistemidir.Bir yaşam ve sevgi sistemidir.Özellikle bu inancın İslâmiyet'le bağıntılı olduğunu düşünen belki de öyle olmasını dileyen kesimin bunlar sırf palavra dedikleri nidalar var ama ben onlara her hâlükârda tarihi iyi okumalarını öneririm.Bilinçli olan Kızılbaşlar,sağolsunlar teşekkür ettiler.

-Kitabın önsözünü yazan Mehmet Bayrak;bu eserden Türk edebiyatçı ve tarihçilerinin haberdar olmamalarının imkânsız olduğunu,bilinçli bir şekilde görmezden gelindiğini söylüyor.Bu konu hakkında fikrinizi alabir miyiz?

Sn. Mehmet Bayraktar bu kitap için çok bilgilendirici bir önsöz yazdı.Mehmet Hoca'mdan farklı düşünmüyorum.

-Eseri okurken nelere dikkat edilmeli,tavsiyeleriniz neler?

Bu kitapla ilgilenecek olan esas kesim zaten belirli eserleri okumuştur ya da haberdardır.İlk kez eline alacak olan okurlara;benim tavsiyem,bu kitapla birlikte diğer araştırmacı-yazarların eserlerini bulsunlar ve okusunlar.

-Ermenice'den çevirmeyi plânladığınız ya da şu anda üzerinde çalıştığınız başka eserler var mı?

Evet var.Bunlardan bir tanesi Yervant Odyan'ın son eseri.TÜYAP kitap fuarına yetişeceğini düşünüyorum.Şu anda da yine aynı yazarın başka bir kitabı üzerinde çalışmaktayım.

"Eski metinleri okurken zorluk yaşamıyorum"

-Çeviri yaparken tıkandığınız,ilerleyemediğiniz zamanlar oldu mu?Sonuçta eser 1900'lerin başında yazılmış...

Aslında olmadı.Tabii duraksadığım,hatırlamakta zorlandığım bazı kelimeler oldu ama çevirinin ilerleyişini hiç engellemedi bunlar.Elimizdeki yazılı metinlere göre konuşuyorum.1820'lerden sonraki yazılı olan tüm Emenice metinler ile bugünkü Ermenice neredeyse hiç farklı değil.Bunun nedeni eğer bir dil kendine yeterli ve güçlü bir dil ise teknolojiyle gelen eklemeler dışında pek bir değişiklik olmaz.Ermenice de böyle bir dil olduğundan eski metinleri okurken zorluk yaşamıyorum.

"Çok yönlü ve üretken bir isim"

-Biraz Nazaret Daghavarian'dan bahseder misiniz?

Çok yönlü ve her alanda üretken bir isim.Öldürülene kadar bilimle,edebiyatla,filolojiyle,tıpla ilgilenmeye,üretmeye devam etti."Doğa Tarihi","İdrar Yolları Taşlarının İncelenmesi","Ermeni Harflerinin Doğuşu","Mikrobiyoloji","Evren'in Kuruluşu","Krikor Ağaton","Hastalıklar Sözlüğü","Darwinizm","Eski Ermeni Dinleri","İnsan Anatomisi","Sağlık","Kısa Ermeni Tarihi" kitaplarının sadece bir kısmı.Böylesine önemli bir ismin edebiyat ve tarih camiasında bu kadar az biliniyor olması büyük kayıp...

*Kevork Taşkıran,"Nazaret Daghavarian'ın az biliniyor olması büyük kayıp",Röportaj:Edanur Tanış,Evrensel,26 Temmuz 2018.

https://www.evrensel.net/haber/357732/kevork-taskiran-nazaret-dagavaryanin-az-biliniyor-olmasi-buyuk-kayip

"Aslında Türkler 1915'in soykırım olduğunu biliyor"/Robert Fisk*

Ünlü İngiliz gazeteci ve Ortadoğu uzmanı Robert Fisk,"yeni Türkiye"nin Ermeni Soykırımı'nı tanıma başarısı gösterebileceğini düşünüyor.Fisk'e göre,Türkiye böyle bir yüzleşme için otuz yıl öncesine göre daha enerjik ve özgüven sahibi.

Robert Fisk,konu Ortadoğu olduğunda,herkesin dönüp ne diyeceğine baktığı isimlerin başında geliyor.Lübnan İç Savaşı sırasında geldiği bu topraklarda,o günden bu yana "otoritelere kafa tutma ve mazlumdan yana olma" şiarıyla İngiltere'de yayımlanan Independent'ta gazetecilik yapmaya devam ediyor.Bu uzun serüvenin birikimini aktardığı 2005 tarihli dev kitabı "Büyük Medeniyet Savaşı:Ortadoğu'nun Fethi",[2011] Ekim ayında nihayet Türkçe'de yayımlandı.Usame bin Ladin röportajlarıyla başlayan kitap,SSCB'nin Afganistan'ı işgâlindeki Mücahid direnişinden,Musaddık'tan İslâm Devrimi'ne kadarki İran tarihine,Irak'ın Saddam'lı yıllarından ABD işgâline,babasının Birinci Dünya Savaşı anılarından 11 Eylül Saldırıları'na bu toprakların tarihini şekillendiren olayları konu alan 24 bölümden oluşuyor.Biz de Fisk'le,kitabın en dikkat çekici bölümlerden biri olan Ermeni Soykırımı'nı konuştuk.

-1915'in soykırım olduğu konusunda çok netsiniz.Sizin de bahsettiğiniz gibi,ortada bu kadar açık kanıtlar varken,Türkiye hükümetleri inkâr konusunda nasıl ısrar edebiliyor?

Sizin de bildiğiniz gibi,Türklerin Ermeni Soykırımı'nın gerçek olup olmadığı hakkında şüphe duyduğunu düşünmüyorum.Türkiye'yi her ziyaret ettiğimde,arkadaşlarımla konuşurken konuyu Soykırım sorununa getiririm ve hepsi olanları kabul ettiklerini söylerler.1999'daki korkunç deprem dolayısıyla Türkiye'deydim ve hem bilim insanı olarak,hem de kurtarma ekibi olarak görev alan kıdemli devlet memurlarından yardım aldım.İki hafta sonra,hepsini Boğaz'da yemeğe çıkardım ve gayet doğal bir şekilde sordum:"Ermeni Soykırımı hakkında ne düşünüyorsunuz?" Hepsinin cevabı aynıydı:"Tabii ki yaşandı."

Üstüne üstlük,bildiğiniz gibi,çoğu Türk,büyükannelerinin veya büyük büyükannelerinin,Ermeni olduğunu keşfediyor.Onlar,1915'te birer genç kızdılar ve Müslüman olarak katliamlardan kurtuldular.Bu,binlerce Türk'ün bir yanıyla Ermeni olduğu anlamına geliyor.Onların,bunu bilmeye ve atalarının meydana getirdikleri ıstırabı ve ölümü anlamaya hakları var.Bu konuştuğumuz,sadece Ermeni tarihi değil,aynı zamanda Türk tarihi...

-Peki inkâr neden sürüyor?

Bu konuda üç gerekçem var.Birincisi,Türkler gerçekten çok gururlu bir halk ve Soykırım'la ilgili gerçekleri kabullenmenin,kendilerine katil damgası vuracağından korkuyorlar.Eğer durum gerçekten böyleyse,bu biraz yanlış.Tarihî gerçekleri kabul etme kararı,tarihlerindeki korkunç gerçekleri kabullenmiş diğer ülkelere getirdiğinden başka hiçbir şey getirmeyecek.İngilizler,neredeyse 1915'te katledilen Ermeniler kadar İrlandalı erkek,kadın ve çocuğun öldüğü 1850'lerdeki Büyük İrlanda Kıtlığı'ndaki sorumluluğunu kabul ettiler.Almanlar 1939-1945 yıllarında işledikleri suçları,savaş suçu olarak tanıdılar.Kısa süre önce,Ukrayna'nın Polonya'dan,kendi halkının Nazi işgâli sırasında Polonyalı köylülere karşı işledikleri toplu katliamı da içeren korkunç suçlardan dolayı özür dilediğini gördük.

İkincisi,Mustafa Kemal,Ermenilere karşı işlenen suçların hiçbirisinin faili değilken,hattâ kendisi hiçbir zaman böyle nitelendirmese de,Soykırım'ı tasvip etmediğinin kanıtları da yayımlanırken,daha sonraki yıllarda yakın çalışma arkadaşları olacak insanlarınsa her ne kadar dolaylı olsa da,Soykırım'la ilgileri var.Başka bir deyişle,bugünün Türkiye'si,yani Mustafa Kemal'in yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin bu ilgiden dolayı zarar göreceğine dair korku duyuyor olabilirler.

Son gerekçe ise,eğer Türkiye Soykırım'ı tanırsa,dünyadaki milyonlarca Ermeni'nin tazminât,hattâ mallarının iadesini uluslararası mahkemeler vasıtasıyla isteyebileceği korkusu...Bu gerçekleşebilir.Elbette,eğer Türkiye,kişisel olarak desteklediğim bir süreç sonucu Avrupa Birliği'ne katılma başarısı gösterirse,Fransa'da,İngiltere'de veya Avrupa Birliği'nin herhangi bir yerinde yaşayan Ermenilerin tazminât veya mal iadesi dâhil her türlü talepte bulunma hakları olacak.Bu,Türkiye'nin yüzleşmek zorunda olduğu ve yüzleşmesi gereken bir gerçek...Fakat böyle talepler gelirse,eminim ki Avrupa Birliği ve ABD,tazminât hususunda yardımda bulunacaklardır.Bu,Türkiye'nin de parçası olduğu Avrupa'nın çözmesi gereken bir problem olacaktır.

-Kitabınızda,Holokost ile Ermeni Soykırımı arasındaki güçlü benzerliklere işaret ediyorsunuz.Fakat Türkiye'de Holokost için kullanılan Lemkin'in "soykırım" tanımının hâlâ Ermeni Soykırımı için geçerli olamayacağı savunuluyor.Bunun hakkında ne düşünüyorsunuz?

Bence,Lemkin hakkındaki tez tamamen yanlış.Lemkin Yahudi'ydi ve "soykırım" terimini Ermeni Soykırımı için kullanmıştı.Dolayısıyla,soykırım teriminin 1915'te varolmadığını söylemek çok saçma.Balkan Savaşları sırasında yüzbinlerce Müslüman'ın katledilmesinin soykırım olabileceğini savunan Türkiye de bu konuda haklı.Peki,1912'de yaşanan toplu ölümler için kullanılabilecek bir kelime,nasıl oluyor da 1915 için uygun olmuyor?Bu ikiyüzlülüktür.Olayları,gerçekleştikleri tarihteki kelime dağarcığıyla isimlendirmeye çalışmak da çok gülünç.1939'a kadar,1914-1918 Savaşı,İngiltere'de "Büyük Savaş" olarak adlandırılırdı.Fakat 1945'ten sonra,"Birinci Dünya Savaşı" demek zorunda kaldılar.

-Türkiye'de 1915 konusu açıldığında,"Batı" veya "emperyalist" komplolarından bahsedilir.Hâlbuki siz,Batı'nın hiçbir zaman Türkiye'ye Soykırım'ı kabul ettirmek için siyâsî etkisini ortaya koymadığını söylüyorsunuz.Hattâ medya ve üniversitelerin de dürüst davranmadığını belirtiyorsunuz.Neden Batı böyle bir tavır alıyor?

Batı,her zamanki gibi,tarihle yüzleşmeyi reddediyor.Amerikalılar,her zaman NATO müttefikliğini ve Türkiye'nin hava üslerini kullanmayı,tarihî gerçeklerin önüne koydukları için özellikle suçlular.Öte yandan birkaç Avrupa parlamentosu,şu an resmî olarak Ermeni Soykırımı'nı tanımış durumda ve bunların devamının geleceğini düşünüyorum.

-Türkiye,Soykırım'ı reddetmekte ısrarcıyken,atalarının da Soykırım'ın faili olduğu Kürt hareketi,utangaç adımlar atıyor.Kürtlerin,Soykırım'ı kabul etmeleri,neler getirir?

Kuzey Irak'ta,nesillerdir yakın arkadaş olan ve Soykırım'ı bir gerçek olarak tartışan Kürtler ve Ermenileri gördüğümde çok şaşırmıştım.Dolayısıyla ilişkileri Türk-Ermeni ilişkilerinden daha farklı...Kürtlerin Ermeni Soykırımı'nı tanımaları kafamda tek soru doğuruyor:Eğer Soykırım suçuna gerçekten ziyadesiyle bulaşmış Kürtler,bunu kabul edebiliyorsa,neden Türkiye yapamasın?

-1915'te yaşananları kabul eden Türkiye entelektüelleri,son yıllara kadar olaylarla ilgili pek bilgileri olmadıklarını söylüyorlar.Siz,1915'te yaşananları ne zaman öğrendiniz?

Birinci Dünya Savaşı'nda Fransa'da asker olan babam Bill,Ermeni Soykırımı'ndan bahsettiğinde,küçük bir çocuktum.Tarihe çok meraklı bir insandı.Bana,Churchill'in Ermeni Soykırımı'nı "Holokost" olarak adlandırdığı Birinci Dünya Savaşı'nı anlatan kitabını vermişti.Daha sonra,1976'da Beyrut'a muhabir olarak geldiğimde,orada kendilerini İç Savaş'ın dışında tutmaya çalışan büyük bir Ermeni toplumuyla karşılaştım.Ermeni Soykırımı ile ilgili onlardan çok şey öğrendim.

-Bu kitabı 2005 yılında yayımladınız.O zamandan bu yana,Türkiye bir yandan Hrant Dink Cinayeti ve davasındaki adâletsizlikleri,rahip ve misyoner cinayetlerini;diğer yandan Vakıflar Yasası,vakıf mallarının iadesi gibi süreçler yaşadı.Sizce bu açıdan,Türkiye şu anda nasıl bir noktada?

Hrant Dink öldürüldüğünde Beyrut'taydım ve o gece gazetem Independent'a onu,Soykırım'ın 1.500.001. kurbanı olarak gördüğümü anlatan bir yazı yazdım.Sonrasında Türklerin sokaklara dökülüp "Hepimiz Hrant'ız" diye bağırmalarından müthiş etkilendim ve bunun 1915'te yaşananların,Dink kadar masum olan yüzbinlerce Ermeni'nin Osmanlı Türkleri tarafından katledilmelerini hatırlamanın önündeki yolu açacağını düşündüm.Fakat daha sonra,Türk polislerin,Dink'in katilinin yanında gururla poz vererek,dünyaya eski nefretlerin hiç değişmeden yerinde durduğunu hatırlattıkları iç karartıcı fotoğraf geldi.Ama şunu da ekleyeyim;son zamanlarda azınlık vakıflarıyla ilgili gelişmeler çok umut verici.

-Son olarak,sizin tabirinizle,"yeni" Türkiye'nin,Ermeni Soykırımı'nı tanıma başarısı gösterebileceğini düşünüyor musunuz?

Türkiye'nin şu anda bunu kabul edebileceğini düşünüyorum.Türkiye,ilk kez ziyaret ettiğim yaklaşık otuz yıl öncesine göre daha kendine güvenli ve daha enerjik bir ülke.Fakat "yapabilir" demek,"yapacak" demek değil!

"İsrail'in '1915' ile ilgili tavrı utanmazca"

-Kitabınızda,Türkiye'nin Ermeni Soykırımı konusunda bir gelişme yaşanmasını engellemek konusunda en büyük desteği İsrail'den aldığını söylüyorsunuz;fakat Türkiye-İsrail ilişkileri bitme noktasına gelmiş görünüyor.Bu gelişme,1915'in tanınma sürecini nasıl etkiler?

Resmî olarak birçok kez dillendirdiği gibi,İsrail,Ermenilere uygulanan katliamları soykırım olarak kabul etmiyor.Bu,İsrail'in en ünlü soykırım uzmanı Israel Charny'nin çok ağır eleştirdiği bir siyâsa.Hattâ Shimon Peres dışişleri bakanlığı döneminde Ermeni Soykırımı'nı reddetmiş ve Charny'den şöyle bir mektup almıştı:"Bana öyle geliyor ki...Siz ahlâkî sınırın o kadar ötesine geçtiniz ki bu,hiçbir Yahudi'nin işlememesi gereken bir günah...Bir Yahudi ve bir İsrailli olarak,Holokost'un inkârıyla karşılaştırılabilecek bir olaya,Ermeni Soykırımı'nı reddetmeye cüret etmenizden utandım." Charny,soykırım tarihini anlattığı iki ciltlik müthiş eserinde,Ermenilere 45 sayfa ayırır.

İsrail'in böylesi bir tavrı iki sebepten dolayı aldığını düşünüyorum:Türkiye'yle mükemmel ilişkilerini sürdürmek ve 1915 Soykırımı'yla Holokost'un eşit görülmesini engellemek ki,böylece Holokost,tüm ölümler içindeki ayrıcalıklı konumunu koruyacaktı.Mavi Marmara saldırısı ve Türkiye'nin sert cevabından sonra,İsrail'in sağ siyâsetçileri bir anda,Ermeni Katliamları'na dikkat çekmeye ve bu korkunç suçtan kaynaklanan Türkiye'nin yaralarını açmayı denemeye başladılar.Başka bir deyişle,Ermeni Soykırımı'nı bugüne kadar reddeden İsrail,aniden bunu kabul etmenin siyâseten çıkarına olduğunun farkına vardı.Toplu ölümlerden bahsederken,bundan daha utanmaz bir tavır alamazsınız...

*Robert Fisk,"Aslında Türkler 1915'in soykırım olduğunu biliyor",Röportaj:Sevag Beşiktaşlıyan,Agos,16 Kasım 2011.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/5/aslinda-turkler-1915in-soykirim-oldugunu-biliyor

Osmanlı'da Protestan Ermeni basını ve Zabel Yesayan/Murat Cankara*

"Batı Ermenilerinin edebiyatında hiçbir kadın yazar,feminist ve aktivist,araştırmacıların dikkatini Zabel Yesayan kadar çekmemiştir," diye yazmıştı Hasmik Khalapyan 2006 yılında.(1) Gerçekten Zabel Yesayan (1878-1942?) son onbeş yılın Türkiye'sinin de (en azından bir kesiminin) üzerinde en çok konuşulan,hayatı ve yapıtları en fazla merakı celp eden yazarlarından ("kadın yazarlarından" değil) biri.Şüphesiz,bunun kimileri bariz kimileri de anlaşılmak için epey çaba gerektiren nedenleri var.Her ne kadar bu ilginin en azından Türkiye'deki kısmı 2005 yılında düzenlenen "İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri:Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları" başlıklı konferanstaki bilimsel açıdan sorunlu bir bildiriyle başlamış ve yazarla Halide Edib arasında yüzeysel bir karşılaştırmada tıkanmaya eğilimli gibi görünüyorsa da,(2) Yesayan'ın,ismi konjonktür gereği keşfedilerek bir anda parlayan ve akabinde de "ara sıra hatırlanarak unutulma"ya mahkûm edilen yazarlarla aynı kaderi paylaşmadığını ve kendisine yönelik ilginin -hak ettiği düzeyde olmasa da- ardının geldiğini belirtmek gerek.Aras Yayınları'nın ve Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu'nun (BGST) çabaları,Mehmet Fatih Uslu'nun Türkçe çevirileriyle yazıları,Hazal Halavut'un tartışmayı sterillikten kurtararak "tehlikeli" sulara çekme girişimleri bu ilginin belki en öne çıkan örnekleri.(3)

Üsküdar'da başlayan;1895,1909 ve 1915'ten geçen;başarılarla,acılarla ve sürgünlerle virgüllenerek yine bir sürgünde noktalanmış;romanlara sığmayacak bir hayat Yesayan'ınki.Bize mirâs bıraktığı edebiyat güçlü ve zengin.Üstelik -en azından şimdilik- kadın,kimlik,felâket ve tanıklık gibi küresel edebiyat radarındaki en belirgin mevzuları tartışmak için zemin sağlıyor.Dolayısıyla bugün ilgimizi çekmemesi tuhaf olurdu.Bununla birlikte onun eserlerinin,kendisi hayattayken farklı etnik/dinsel kimlikler tarafından nasıl karşılandığı da -erkek otoritesini ve döneminin "ağır yazarları"nı pek de hoşnut etmediği yönündeki gayet anlaşılır ve genel değerlendirme bir yana- ilginç ve önemli bir araştırma konusu değil mi?

Aşağıdaki parça böyle bir tartışmaya vesile olabilecek somut bir örnek sunmak amacıyla seçildi.Bu,Zabel Yesayan üzerine kaleme alınmış iki bölümlük bir eleştiri yazısının ilk bölümüdür.Mihran Hovhannesyan'ın(4) kaleme aldığı bu eleştirinin ilk kısmı,Ermeni harfli Türkçe bir süreli yayın olan Rahnüma'nın [yol gösterici,önder] 30 Nisan 1915 tarihli 18. sayısında,"Muhaberat" üst başlığı altında yayınlanmış.Fiziksel koşullar nedeniyle yer veremediğimiz ikinci kısım ise 7 Mayıs tarihli bir sonraki sayıda yer alıyor.Rahnüma,Protestan Ermeni cemaatinin,İstanbul'daki Bible House tarafından "Haftalık Din,Ahlâk,İlim,Siyâset Gazetesi" alt başlığıyla çıkarılan yayın organıdır.1915 itibariyle gazetenin editörü (imtiyaz sahibi ve sorumlu müdürü) Hovhannes K. Krikoryan'dır ve 16 sayfa olarak çıkmaktadır.Ermeni basını üzerine en güncel iki kaynağa bakılırsa gazete 1911-1914 yılları arasında İstanbul'da,1924-1934 arasında ise New York'ta yayınlanmıştır.(5) Hâlbuki okuyacağınız yazının yayınlandığı tarih,gazetenin en azından 1915'in ilk yarısında da yayına devam ettiğini gösteriyor.(6) Rahnüma'nın Protestan Ermeniler arasında belli bir yaygınlığı olduğunu da,Dr.Avedis Cebeciyan'ın Çanakkale Cephesi'nde Ermeni harfleriyle Türkçe yazarak tuttuğu günlüğüne "22-23 Nisan 1915" başlığı altında yazdığı şu satırlardan çıkarmak mümkün:"Rahnüma'ya bir bend yazdım,'Bir meslektaşımın ölümü' ve [22'si] böylece geçti."(7)

"Ermeni Edebiyatından Zabel Yesayan'ın Eserlerinden" pek çok bakımdan dikkati hak eden bir metin.Her şeyden önce Rahnüma'daki bu yazının,misyoner yayınlarıyla ilgili bazı önyargıları hafifçe de olsa sarsması umulur.Zira bu yayınlar modern Osmanlı/Türk tarihyazımında maalesef hâlâ yalnızca dinsel (bazen de siyâsal) boyutlarıyla ele alınıyor ve değerlendiriliyor.Yazının yayınlanma tarihi,30 Nisan 1915 (tam o sırada ne yapıyordu Yesayan;Hovhannesyan yazısını ne zaman yazmış,gazeteye ne zaman göndermişti;neden,ne kadar haberdardı?) başlı başına bir mevzu.Yazarın niçin bu üç eseri seçtiği de düşündürücü.Belki bu yazıdan yola çıkarak dönemin edebiyat kamusunun dinsel,mezhepsel ve dilsel sınırlarına dair bildiklerimizi de sorgulamamız gerekecek.Nihayetinde,öncelikli olarak Protestan Ermenilere hitap eden (fakat okur kitlesini bununla sınırlayamayacağımız) Ermeni harfli Türkçe bir gazetede yayınlanan,Ermenice edebiyat yapıtları üzerine bir inceleme sözkonusu burada.Tüm bunların haricinde,Hovhannesyan'ın yazısı sadece Ermeni edebiyatını değil Osmanlı edebiyatını da ilgilendiren tartışmalara göz kırpıyor:Gerçekçilik (mahalli rengin,iyinin/kötünün,doğrunun/yanlışın temsili),edebiyata yüklenen (millî) misyon,kadının özgürleşmesi ve elbette,kimliğin asli bir unsuru olarak dil.İşin ironik ve tam da bu yüzden üzerine gidilmesi gereken yanı da,galiba,Yesayan'a yöneltilen bu dil merkezli ve onun modern edebiyat anlayışının çarpıcı bir biçimde gerisinde kalmış eleştirinin Türkçe,yani yazarının deyişiyle "devletin hâkim lisanında" kaleme alınmış olması.

***

Ermeni Edebiyatından Zabel Yesayan'ın Eserlerinden(8)

Yerp al çen sirer,(9) Koğı,Vebı

Digin [Bayan] Zabel Yesayan 1890 tarihlerinde alem-i edebiyatda malûm olmağa [tanınmaya] başlamış ve Darülfünun'a müdavemet etmekle terakki etmişdir.Bundan sonra kendini İstanbol ve memalik-i ecnebiyede intişar eden [yabancı ülkelerde yayınlanan] ğazetalara mekaleler yazmakda buluyoruz ve peyderpey Şnorhkov Martig (Kibar Adamlar),Geğdz Hancarner (Sahte Dehalar),Isgüdari Verçaluysı (Üsküdar'ın Şafağı),Averagneru Meç (Harabeler Arasında) nam eserleri intişar ediyor ve işte kendi silsile-i asarını üç romanların yeni bir cildiyle dahi zenginlendiriyor.Digin Zabel,Ermeni edebiyatı sahnesine yeni kademzen olmuş [adım atmış] deyildir ve kendi huviyyetini ketm etdiyi [gizlediği] takdirde dahi calib uslubu ve parlak resmleriyle en müşkilpesendleri bile kendine dost eder.Biz ise mümaileyhanın ismi etrafında çevrilmiş olan şan u şöhretin baki ve daim kalmasını an-samim-ül-kalb [yürekten] temenni ederiz.

Şu hâlde kendinin yakınlarda neşr etdiyi üç romanları okur iken,bugüne kadar romanının kahremanlarından bazılarının yazma yıkamağa endikleri Kadıköy'den Salacak'a ve Salacak'tan Kız Kulesi'ne kadar kendini takib edersek ve sonra kendinin en böyük romanının aktörlerinin yaşadıkları ve yeni medeniyetin mahva mahkûm etdiyi son nümüneleri yaşatmağa çalışdığı Üsküdar tepesinin zirvesine kendiyle beraber yükselirsek,teaccüb etmemelidir.

1-Filhakika Yerp Çen Sirer (sevmekten dur oldukları [uzaklaştıkları] zeman) nam romanında;Yeranig,kızı Yevpime,nişanlısı Haçadur,ustası Hagopcan Ağa pek mahir bir fırça ile resm edilmişlerdir.Mahalli rengi mükemmeldir ve kendi kahremanlarından ömr maksedlerini ve iç saiklerini tersim etmekle iktifa etdiyi [resmetmekle yetindiği] müddetce,anlerin ahval-ı ruhiyesini nakl etmekde muvaffak oluyor.

Fakat kendi kendini romanın kahremanlarıyla birleşdirmeye teşebbüs etdiyinde veya anlere şahsiyet vererek anlerin ağzından konuşmağa başladığında mesele başkalaşıyor.Romanın muharriresi ve hakiki ademler biribirinden uzaklaşıyorlar,adi kadınların konuş[d]uğu saçma sapanlık ve işcilerin şarlatanlıkları hakikatdan uzak sahtelik halini alıyor.Fakat romandaki aktörlerin konuşduklarının şekli bizzarure [ister istemez] suni olacak idi,zira muharrirenin sinni [yaşı] ve kadınlığı,ehalinin engin tabakalarıyla temasda bulunmasına ve anlerin iç mahallerine giderek anlerin konuşmak usullarını öyrenmesine mani olmuşdır.Şöyle ki,bayağı kelimeler yanında nagâh [ansızın] edebî luğetlere [sözcüklere] tesadüf ederiz ve fikri terakki etmemiş kimselerin uslubları yanında terakki etmiş kimselere mahsus usul-ı ifadeler buluruz.

2-Bu suni lisan ve uslub karışıklığı Koğı (Peçe) nam eserinde daha ziyade teeyyüd ediyor [şiddetleniyor].Bu eserde,İslâm hayatının bize mechul kalmış bir vakıası gözlerimiz önünde resm olunuyor,aktörler arasında Ermenice konuşan hiçbir kimse bulunmayıb cümlesi de devletin hâkim lisanını konuşuyorlar.İmdi Digin Zabel romanını ya başdan başa Türkce yazarak Türk vatandaşlarımızın zaten zengin edebiyatı üzerine yeni,parlak edebî bir cevher ilâve etmeli idi veya da başdan başa cari [kullanılan] lisanı Ermeniceye tahvil ederek ana lisanımız edebî hazinesini tezyid etmeli [zenginleştirmeli] idi.Ermenicede luğet eksik deyildir,binaenaleyh teelifin revişini [akışını] ecnebi istillahlar [terimler] ile kat etmenin [kesmenin] ve Ermeniceyi Türkce kelimelerle noktalamanın manâsı nedir?Aceba Digin Zabel Yesayan Ermeni kariunın [okurların] Asvadz,hayrigıs,dadzgots,yergdoğ kelimelerini anlamazlar mı zann ediyor ki mukabilleri olan Allah,babacığım,örtü,pusula kelimelerini istimal etmeye [kullanmaya] kendini mecbur hiss ediyor?Bu lisan karışıklığından ne Türk edebiyatı ve ne Ermeni lisanı müstefid olur [faydalanır].Fakat her ikisi de müsavi suretde mütezarrur olurlar [zarar görürler] ve bir lisan bir defa bozulursa,anın vasıtasıyla takdim olunan en güzel edebî madde bile hüsnünü zay eder [güzelliğini yitirir].

3-Veb nam eserinde,Kadıköy'de yüksek bir Ermeni ailesine mensub bir oriort [hanımefendi] ile biraderi arasında bazı vukuat cereyan ediyor.Burada lisanın tağyiri Fransızca ile icra ediliyor,meselâ silüet,kanmem [Fr. quand même,"yine de"] gibi kelimelerin istimalıyla oluyor.Kendilerin[in] nakıs [kusurlu] Fransızcalarını ortaya komak arzu edenler bulunsa bile,bu tağyir [bozma] hiçbir suretle tebriye olunamaz [haklı gösterilemez] ve lisanı bir keyfe kurban etmek doğru deyildir.Hususa[n],tağyir edilmiş bir lisanın b[ı]raktığı nahoş teesiri,sevilmiş bir edibenin dudaklarının sihrini [sihri?] dahi izale edemez [ortadan kaldıramaz],çünki edib kendini yaşadan lisanı yaşatmalıdır.

***

Möhterem Diginin,edebiyatın hangı mektebine mensub,muhafazakâr mı yoksa ahrar [hürriyet taraftarı] mı,esgiye mi yoksa yeniye mi tarafdar olduğunu anlamak daha ziyade calib-i merak olacakdır.Aceba klâsik edebiyatın hüsn,hakk ve eyilik mebdesiyle [ilkesiyle] mi beslenmişdir,yoksa her maddeden karışmış olarak senaatı senaatın aşkı içün mi ileri götürüyor?

Yerp al çen sirer,Koğı,Vebı hikâyelerini okuduğumuz zeman nagâhani bir hal karşısında bulunuruz.Filhakika anlerin muharriresi esgi mektebin yükünü silkib atıyor ise de,yeni mektebin bahş etdiyi serbestiden istifade etmeyor ve fikrini merkezlendirmiş olduğu maddenin esiri oluyor ki bundan senaat da mütezarrır oluyor.

İşte bir kadın ki kadınlara karşı silâhlanıyor ve üç yekdigerlerini müteakıb romanlarda [art arda üç romanda] bize göstermeye çalışıyor ki kadınlar Sevmekden dur oldukları zeman neler yaparlar.Fakat bu ne halet-i fikriyedir!Niçün bazen de bize beyan etmeyor ki kadınlar ilelebed sevdiklerinde neler yapmağa kadirdirler?Şair muhabbet hayal eder,dinsiz muhabbet deye nida eder,feylesof muhabbeti tahlil eder,ahlâk muallimi muhabbet vaz eder,Kristian muhabbeti yaşar,beli [evet],muhabbeti ilelebed yaşar.Muhabbeti inkâr etmeklik gibi ğeyr-i tabii bir hâlde ne hususi bir cazibe vardır ki edebî bir teşebbüs içün muvaffakiyet teemin eylesin?

Fakat kendine inanalım mı?Kadın sevmekden dur olduğu zeman dahi bazen sabr etmez mi,afv etmez mi,feda-i nefs [kendini feda] etmez mi ve o nazik mahlûk hakkında demek doğru mıdır ki,meselâ Yevpime kendinin bırakmış olduğu nişanlısının yüzüne karşı arsızcasına ve ğurur ile tebessüm ediyor (s.77) ve yahod Zöher,gelininin başına gelen "belânın menbaı kendisi oluyor" (s.141) veya Arusyag,"bu nefsperest yılan kendi biraderini hiss etdirmeyerek ısırıb,zehirleyor" (s.199)? Binaenaleyh kadın -zevce,valide veya hemşire olsun- hayatın bilcümle hal u keyfiyetleri altında erkek içün mucib-i felâket [felâket sebebi] imiş.Diginin bu fevkelâde ifratını [aşırılığını] tebriye eden ve bizce mechul olan aceba hususi bir maksedi var mıdır?Bu noktayı sonra tedkik ederiz.Mamafih eger bir erkek kadınlara karşı bu kadar ileri gitmiş olsa idi,anın sözünü kadınların namına tevcih edilmiş [yöneltilmiş] bir hakaret deye telakki edecek idik.

***

Fakat bizim bu beyanatımız ifrat deye telakki olunmaması içün,Digin Zabel Yesayan'ın üç yekdigerini müteakıb romanlarını kendi ecza-i mürekkebesine [bileşenlerine bakarak] tahlil ediyoruz ki tahriratın maddesi meydana çıksın.

1-Yerp al çen sirer:Sert yürekli bir kız olan Yevpime,sırf Hagopcan Ağa ile evlenmek ihtimâlına mebni [dayanarak] kendini muhabbetle arayan nışanlısı Haçig'i redd ediyor.Söz aramızda Hagopcan Ağa'nın vakaa birkaç parası var,fakat sinni geçgin,yüzü çirkin ve kaba bir ademdir.İşte Yevpime nışanlısını buna feda ediyor ve Haçig'in son derece iztirabatına tüy ürperdici "vay!..vay!..vay!.."lar ile sey[i]rci oluyor (s.77.)

2-Koğı:Boşanmış bir kadın olan Zöher Hanım,oğlu Hasan'ı,bikes [kimsesiz] Adile'ye zulm etmeye teşvik eder ve böylece zavallı kadının genc yaşında vefatına sebeb olur.Fakat niçün o güzel ve dilber kızın kalbini kırsın,niçün anın hilmiyet ve germiyetli [yumuşak ve ateşli] muhabbetini tahkir etsin (s.141) ve böylece mezburenin [onun] vefatına sebeb olsun?

3-Vebı:Bu roman hakikaten bir romandır.Nefsperest bir hemşire olan Arusyag,hayalperest biraderi Hrant'ın kalbinde ahlâk-i ademi öldürüyor idi.Ve bu teğayyür etmiş olan evlâd,"hiçbir keder hiss etmeyerek ebeveyninden ayrılır ve hemşiresinin yüzünü görmek bile istemez" (s.212.)

***

Dipnotlar

1-Hasmik Khalapyan,"Kendine Ait Bir Feminizm:Zabel Yesayan'ın Hayatı ve Faaliyetleri",Bir Adalet Feryadı:Osmanlı'dan Türkiye'ye Beş Ermeni Feminist Yazar (1862-1933) içinde,(ed.) Lerna Ekmekçioğlu ve Melissa Bilal (Aras Yayıncılık,2006),167.
2-Sunum metni Yesayan'dan yapılan şu çevirinin başında bulunabilir:Zabel Yesayan,Silahtarın Bahçeleri,(çev.) Jülide Değirmenciler (İstanbul:Belge Yayınları,2006);ayrıca bkz. İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri:Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları,(ed.) Fahri Aral (İstanbul:İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2011.) Sunumun eleştirisi için bkz. Hazal Halavut,"Zabel ile Halide",erişim 17 Haziran 2018, https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2018/05/03/zabel-ile-halide/
3-Aras Yayınları yazarın eserlerinin hem Ermenice orijinallerini hem de Uslu'nun çevirisiyle Türkçelerini (Meliha Nuri Hanım ve Sürgün Ruhum,2016) yayınlıyor.Uslu ve Halavut'un çeşitli kitap,dergi ve çevrimiçi ortamlarda yazdıklarının tümünü buraya almak ne yazık ki mümkün değil.BGST'nun kolektif bir çalışma sonucu 2015 yılından itibaren sahneye taşıdığı Zabel isimli oyunun metni ise bu yıl içerisinde yayınlandı:Aysel Yıldırım ve Duygu Dalyanoğlu,Zabel (İstanbul:BGST Yayınları,2018.)
4-Bu satırların yazarı tarafından Hovhannesyan'ın ilgili ayrıntılı biyografik bilgi henüz elde edilememiştir.Öte yandan,Pars Tuğlacı'nın anıtsal çalışmasına bakarak yazarın 1892'den 1922'ye kadar aralarında ders kitabı,sözlükler,politik iktisat üzerine inceleme ve edebî eleştiri de bulunan çok sayıda Ermenice eserinin bulunduğunu belirtebiliriz.Bkz. Pars Tuğlacı,Tarih Boyunca Batı Ermenileri (İstanbul:Pars Yayınları,2004,c.3.)
5-Hasmik Stepanyan,Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası,1727-1968 (İstanbul:Turkuaz Yayınları,2005),596-597;Zakarya Mildanoğlu,Ermenice Süreli Yayınlar:1794-2000 (İstanbul:Aras Yayıncılık,2014),395.
6-Yine aynı kaynaklara bakılırsa Rahnüma günlük ya da onbeş günlük olarak da ve "Din,Ahlâk,Sanat ve Siyâset Gazetesi" alt başlığıyla da yayınlanmıştır.
7-Avedis Cebeciyan,Bir Ermeni Subayın Çanakkale ve Doğu Cephesi Günlüğü,1914-1918,(ed.) Rober Koptaş,(çev.) Takuhi Tomasyan (İstanbul:Aras Yayıncılık,2015),67.
8-Transliterasyonda,büyük ölçüde,Ermeni harflerinin Batı Ermenicesindeki okunuşları esas alınmıştır.Noktalama işaretlerine okumayı kolaylaştıracak ölçüde müdahale edilmiş,bariz yazım hataları düzeltilmiş,imladaki tutarsızlıklar bir-iki istisna hariç olduğu gibi bırakılmış,bazı ekler günümüz kurallarına göre yazılmış,yanlış anlamaları önlemek amacıyla bir-iki yerde sesli harflere müdahale edilmiştir.Köşeli parantez içerisindeki karşılıklar her zaman "tam ve tutarlı karşılıklar" olmayıp,metni ortalama okur için anlaşılabilir kılmak amacıyla yazının bütünü dikkate alınarak yapılan yorumların neticesidir.Dolayısıyla,kolaylıkla "yanlışlanabilirler".
9-Eserin adı Yerp aylevıs çen sirer olmalı.Yazı boyunca yanlış kullanılıyor.Benzer bir şekilde,yazıda değinilen Averagneru meç de Averagnerun meç olmalı.

***

*Osmanlı'da gayrimüslim basından:Osmanlı'da Protestan Ermeni basını ve Zabel Yesayan,hazırlayan Murat Cankara,Toplumsal Tarih,Sayı:295,Temmuz 2018,s.8-11.

"Filistin'i halk direnişi kurtarır"/Prof.Ilan Pappé*

Balfour Deklarasyonu'nun yüzüncü yılı sebebiyle BDS (Boykot,Yatırımların Geri Çekilmesi ve Yaptırımlar) Türkiye tarafından düzenlenen "Balfour Deklarasyonu'nun Yüzüncü Yılı ve Tarihsel Sorumluluklar" başlıklı konferansa konuşmacı olarak katılan İsrailli tarihçi Prof. Ilan Pappé,Trump'ın çıkışıyla iki devletli çözüm yaklaşımının tabutuna son çivinin çakıldığını söylüyor.Ilan Pappé,artık iki halkın birarada yaşayabileceği yeni bir strateji düşünülmesi gerektiğini savunuyor.

İsrailli tarihçi Ilan Pappé,yıllardır İsrail'in Filistin politikasına eleştirel bir perspektiften bakıyor.Resmî İsrail tarihini sorgulayan "Yeni Tarihçiler" grubunda yer alan Pappé,çok uzun zamandır İsrail'in Filistin halkına karşı etnik temizlik uyguladığını söylüyor.1917 yılında Siyonistlere devlet vaadi veren Balfour Deklarasyonu'nun yüzüncü yılı sebebiyle BDS (Boykot,Yatırımların Geri Çekilmesi ve Yaptırımlar) Türkiye tarafından düzenlenen "Balfour Deklarasyonu'nun Yüzüncü Yılı ve Tarihsel Sorumluluklar" başlıklı konferansa konuşmacı olarak katılan Ilan Pappé yaptığı konuşmada Siyonistlerin İngiliz ordusunun desteği olmadan hedeflerine ulaşamayacaklarını söyledi.Pappé,manda yönetiminin mantığının,"uygulandığı toprakların sahiplerinin bağımsızlık sürecine hazırlanması" olduğunun söylendiğini ve dolayısıyla aslında İsrail topraklarının Filistinlilere ait olduğunun doğrulandığını belirtiyor.

Konferans hazırlandığı sırada yoktu ama tam da İngilizlerin desteğiyle İsrail'in kuruluşunun tartışıldığı sırada ABD Başkanı Donald Trump'ın "Kudüs İsrail'in başkentidir" çıkışı,ardından da Hamas'ın intifada çağrısı geldi.Biz de Ilan Pappé'den konuyla ilgili tarihsel süreci ve güncel durumu değerlendirmesini istedik.

-Siz en çok İsrail'in Filistin'de etnik temizlik yaptığına dair çıkışınızla tanındınız geçmişte.İsrail'in Filistin politikaları nasıl gelişti?

Siyonizm bir yerleşimci sömürge hareketidir.Kurucuları,kendilerine hem yeni bir ev hem de bir anavatan (devlet) kurmak isteyen Avrupalı Yahudilerdir.Genel sorunları yeni devlet kurmak kurmak için hâlihazırda başka insanların yaşadığı toprakları seçmiş olmaları.Bu tercihlerinin sonucu Filistin'in yerli halkı için pek iyi olmadı.Aynı ilk yerleşimci Amerikalıların yerlilere yaptığı gibi Siyonistler de Filistinlilere benzer biçimde bir soykırım uyguladılar.Siyonistler,toprakları üzerinde insan olmaksızın istiyorlardı.1948 yılında İsrail kurulurken yapılan buydu.Filistin topraklarının yüzde 80'i ilhâk ve Filistinli nüfusun yarısı sürgün edildi.

Öte yandan hedeflenen etnik temizlik tamamlanamamıştı.Filistinliler toprakların çok büyük bir bölümünde hâlâ kontrol sahibiydi,ciddi sayıda bir Filistinli nüfus bu topraklarda yaşamaya devam ediyordu.1948'den sonra sürekli olarak,binlerce,milyonlarca insanı sürmeye devam edemezlerdi.Bu sefer de ikinci aşamada sertlik politikaları uyguladılar.İnsanların hareket özgürlüğünü kısıtladılar ve onları nüfusun bir parçası olarak kabul etmediler,yok saydılar.Bu şekilde yavaşlatılmış bir etnik temizlik yaptılar.

-Şu anda en yeni gelişme olarak Trump'ın Kudüs çıkışıyla karşı karşıya kaldık.İki devletli çözüm söyleminin herhangi bir meşrû temeli kaldı mı?

Trump,Kudüs çıkışıyla iki devletli çözümün tabutuna son çiviyi de çaktı.İki devletli çözüm önerisinin en önemli özelliği ABD'nin bu çözümde pazarlık yapan,kolaylaştırıcı olan tek güç olmasıydı.Trump,çok açık bir biçimde pazarlık yapmaya niyeti olmadığını ilân etmiş oldu.Bu açıklamanın tek iyi tarafı artık geçerliliğini kaybetmiş olan tek devlet veya iki devletli çözüm gibi tartışmaları rafa kaldırıp başka yaklaşımları tartışma şansı vermesi.

"İki devletli çözüm için artık çok geç"

-ABD perspektifinin dışında adil bir iki devletli çözüm formülü olduğunu düşünüyor musunuz veya size göre hem Filistin hem de İsrail için ideal çözüm nedir?

Bence artık iki devletli çözüm için çok geç.Filistinlilere anavatanlarının sadece yüzde 20'sini veren bir çözüm zaten adil olamaz.Tamamen yeni,farklı bir şey düşünmemiz gerekiyor.Bir tarafta bir grup yerleşimci diğer tarafta da oranın yerlisi olan insanlar var.Tek devlete dayanan ama herkes için demokratik olan iki uluslu bir model dikkate alınabilir.Varolan gerçeklikte işlevsel olabilecek tek seçenek budur.Burada geçmişin yanlışları,hataları da telâfi edilmelidir.Göç etmiş Filistinlilerin evlerine dönmelerine izin verilmesi gibi.Araplara doğal kaynaklara ulaşımda daha adil bir pay da verilmelidir.

-Sizce geçmişte Filistinlilerin de hataları oldu mu?Örneğin Devlet Başkanı Mahmoud Abbas konuşmalarından birinde "1947'de masayı terketmemeliydik" demişti...

Belki Filistinlilerin 1947'de Birleşmiş Milletleri boykot etmeleri yanlış bir tercihti çünkü belki İsrail'in kuruluş kararına etki etme ihtimâlleri olurdu.Bunu söylüyorum ancak masayı terketmemiş olmaları bir fark yaratır mıydı ondan da emin değilim.

"Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) yönetimi yeni siyâsî yapıya ayak uyduramadı"

-Peki Oslo süreci ve sonrası için ne düşünüyorsunuz?Meselâ Edward Said,Yasser Arafat'ın ABD'ne çok fazla güvendiğini söyler?Siz ne diyorsunuz?

Oslo bir tuzaktı.İsrail'in hâlisâne bir barış isteği olmadı."Arafat bu tuzağa nasıl yürüdü?" derseniz 1993'te hem Sovyetler Birliği yıkıldığı için hem de Körfez Savaşı döneminde Irak Devlet Başkanı Saddam Hussein'i desteklediği için zayıf bir pozisyondaydı.Bunun üstüne bir de Filistin'den epey uzakta,Tunus'ta sürgündeydi.Bu yüzden muhtemelen bir an önce Filistin'e geri dönebilirse içeride mücadele edebileceğini düşündü ama başaramadı.Buna ek olarak Oslo teklifini reddetmek de başka sorunlara yol açacaktı.Birdenbire elinde hiçbir şey kalmayabilirdi.

-Mahmoud Abbas ekibinin performansını nasıl buluyorsunuz?

Tunus'tan dönen ekibin iki temel problemi vardı.Birincisi,Birinci İntifada'dan beri gelişen sürece liderlik becerisi göstermeleri gerektiğini çok idrâk edemediler.Yeni siyâsî yapıya çok fazla ayak uyduramadılar.İkincisi de özellikle Trump'ın da son çıkışıyla birlikte geçmişte ABD'nin barış tekliflerine dair duydukları güveni sorgulamaları gerekecek.İnşallah bundan sonra ortada yeni bir gerçeklik olduğunu,yeni bir strateji ve politikaya gereksinim duyulduğunu anlayacak enerji ve bilgeliği gösterebilirler.Onlardan değil ama gelecek,genç kuşaklardan umutluyum.

-Yenilikçi fikirlerin FKÖ veya Hamas şemsiyesinden mi yoksa bambaşka yeni bir oluşumdan mı çıkacağını düşünüyorsunuz?

Başka aktivist gençlik örgütleri ortaya çıkabilir.Yeni oluşumun farklı renklere sahip bir FKÖ olacağını düşünüyorum.

-Bir dönem Tanzim Hareketi'nin lideri Marwan Barghouti epey umut yaratmıştı,ikinci kuşak lider olarak ama hapse girmesiyle bu umutlar da suya düştü galiba...

Marwan Barghouti'nin özgürlüğü için hepimiz çaba sarfetmeliyiz ama Filistin'de en büyük sorun Nelson Mandela gibi büyük bir ismin,liderin ve bir siyâsî programın olmayışı.

-Peki bu noktada geleceğe dair ne öngörüyorsunuz?İsrail'de barışı savunan alternatif bir oluşum var mı meselâ?

Küçük barış hareketleri var ama çok zayıflar.Bu yüzden hepimiz yeni stratejiler düşünmeliyiz.Filistin'e dair ancak bu şekilde net ve açık bir duruş elde edebiliriz.

-Eğer bir Üçüncü İntifada başlarsa bu çabaya bir katkısı olur mu peki?

Eskiden olduğu gibi silâhlı eylemler olacaksa bu sadece İsrail'in eline koz verir ama bir halk direnişi gerçekleşebilirse yol alabilirler.Bu şekilde uluslararası topluma da seslenebilirler...

*Prof.Ilan Pappé,"Filistin'i halk direnişi kurtarır",Röportaj:Balkan Talu,Gazete Duvar,14 Aralık 2017.

https://www.gazeteduvar.com.tr/dunya/2017/12/14/israilli-tarihci-pappe-filistini-halk-direnisi-kurtarir/

"Ermenistan bana şu anda Asterix ve Obelix çizgi romanını hatırlatıyor"/Prof.Dr.Taner Akçam*

Ermeni Soykırımı konusunda çalışmalarıyla bilinen Taner Akçam çalışmalarının yeni dillerde yayınlanması vesilesiyle Ermenistan'ın başkenti Yerevan'daydı.Bir dizi toplantı ve söyleşiye katılan,kitaplarını imzalayan Akçam yeni hükümet çevreleri ve yeni Dışişleri Bakanı Mnatsakanyan ile de buluştu.Taner Akçam ile Ermenistan'ın yeni dönemine dair izlenimlerini,akademik açıdan soykırım çalışmalarındaki son durumu ve yeni hükümetin temsilcileri ile yaptığı temasları konuştuk.

-Çalışmalarınızın İngilizce'ye ve Ermenice'ye çevrilmesi vesilesiyle Ermenistan'daydınız.Öncelikle çalışmalarınızın çevrilmesi sonrasında nasıl yankılar aldınız?

Ermenistan ziyaretimin nedeni,"Naim Efendi Hatıratı ve Talat Paşa Telgrafları" kitabının İngilizce'sinin yayınlanması vesilesiyle,Ermenistan Amerikan Üniversitesi tarafından davet edilmemdir.Amerikan Üniversitesi dışında Yerevan Devlet Üniversitesi'nde Türkoloji Bölümü öğrencilerine Türkçe konuşma yaptım.Ayrıca da Khoren and Shooshanig Avedisian Okulu'nun mezuniyet töreninde konuştum.Ermenistan ziyareti esnasında,hemen tüm kitaplarımın Ermenice'ye çevrilmiş olduğunu gördüm.Çevirisi yapılmamış iki kitap için de ("Kanunların Ruhu" ve "Naim Efendi Hatırat"ı) galiba ön anlaşmalar yapıldı gibi...

Akademik faaliyetler dışında,siyâset içinde aktif görev alan ve yakından izleyen birkaç arkadaşla çok yararlı bazı görüşmeler yaptım.

-Seyahatiniz Ermenistan'da yeni yönetimin iktidara gelmesinin hemen sonrasına denk geldi.Gözlemleriniz neler,Ermenistan halkı nasıl bir ruh hâli içinde,halk hareketinin kansız bir şekilde iktidara gelmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ermenistan bana şu anda Asterix ve Obelix çizgi romanını hatırlatıyor.Hikâye bilinir:Roma İmparatorluğu tüm Avrupa,Kuzey Asya ve Ortadoğu'yu işgâl etmiştir ama Asterix ve Obelix'in yaşadığı Armorica bölgesinde tek bir köyü işgâl edememiştir.Bu küçücük köy ufacık bir leke gibi durur İmparatorluk haritasında...Ermenistan bugün Asterix ve Obelix'in köyü gibi.Tüm dünyada [Rusya,Türkiye,ABD ve Avrupa] milliyetçilik ve ırkçılığın kol gezdiği,otoriter ve totaliter eğilimlerin siyâseti büyük ölçüde belirlediği bir ortamda,Ermenistan bu büyük haritada güzel bir leke gibi...Ülkede demokrasi ve özgürlük rüzgârları esiyor.İnsanlar,bazıları çok dikkatli ve çekingen olsa da büyük bir ümit içindeler.Bir şeyleri başarmış olmanın mutluluğunu yaşıyorlar.

Sadece Türkçe-İngilizce günlük gazeteler ve konuyu bilenlerden dinlediklerimle sınırlı bilgi dağarcığımla gelişmeler hakkında "değerlendirme" yapmak istemem.Ama duyduklarımı aktarabilirim:Kritik soru,Serzh Sargsyan'ın niçin iktidarı kolayca teslim ettiği,barışçıl geçişin nasıl sağlandığıdır...Üç temel gerekçe söylediler bana:

1-23 Nisan'da istifa etmeseydi 24 Nisan kana bulanabilirdi ve bu Ermeniler için bir "kimlik imhâsı" anlamına gelirdi;Soykırım'ın anma gününde Ermenilerin birbirleri ile çatıştıkları ve karşılıklı ölümlerin olduğu gibi bir resmi düşünsenize...Düşünmesi bile ürkütücü...
2-Rusya'nın,sivil direnişin kanlı bastırılmasını asla desteklemeyeceğini açık olarak söylemesi.Muhalefet,Rusya'ya Ermenistan dış politikasında bir değişiklik olmayacağı garantisi vermişti ve mevcut iktidarla sorunu "iç sorun" olarak tanımlıyordu.Rusya için halk desteği olmayan bir rejimi desteklemek yerine,halkın desteğini almış demokratik bir rejimle devam etmesi çok daha uygundu...
3-Evde kimse kalmamıştı...Herkes sokakta idi.Benim anladığım bir diğer husus da nüfusun homojen (Ermeni ve Hristiyan) olması.Etnik-kültür kimlik bölünmeleri olmadığı için,ortak tavır almak daha da kolaylaşıyor.

Şu anda Ermenistan'da bizim Susurluk ve Ergenekon süreçlerinde yaşadıklarımız yaşanıyor,her gün yeni bir skandalla ortalık çalkalanıyor ve eski oligarkların çirkin ilişkileri ve yolsuzlukları gün ışığına çıkıyor.Tüm zorluklarına rağmen Pashinyan'ın,kurum ve kuralların çalıştığı,demokratik bir sistemi kurmada başarılı olacağı görüştüğüm insanların genel kanaati gibi...Ama bunun için Parlamento'yu arkasına alması gerekiyor ve erken seçim şart.Konuyu yakından izleyen bazı gazeteci arkadaşların bana aktardıkları arasında,Ekim'de muhtemel bir erken seçim olacağı bilgisi de vardı...

-Susurluk ve Ergenekon dışında size benzerlik gibi görünen başka gelişmeler var mı?

Evet,aslında duyduğumda "Kılıçdaroğlu'nun beceremediği" diye bir yazı da yazmayı düşünmüştüm.Meğer Pashinyan,Kılıçdaroğlu'nun "Adâlet Yürüyüşü"nden etkilenmiş ve kendisine onu model olarak almış.Muhalefetini "adâlet yürüyüşü" olarak başlatmış ve ilk önce Gümrü'den Yerevan'a yürümüş.Daha sonra da insanları sokağa çağırmış.Hükümetin sivil muhalefete saldırması üzerine de insanlara akşamları çanak-çömlek çalmalarını önermiş.Bu da sembolik bir direniş tarzı olmuş.Yani,Türkiye bazı sivil direniş tarzları ile bir örnek de teşkil etmiş.Burada görülen,Türkiye'de Kılıçdaroğlu'nun Pashinyan gibi siyâsî cesarete sahip olmaması ve değişiklikten korkması galiba...

-Temaslarınız sırasında Ermenistan'ın yeni Dışişleri Bakanı ve diğer yetkililer ile de görüştünüz.Özellikle Dışişleri Bakanı ile görüşmeniz nasıl geçti,Türkiye ile ilişkilere yönelik yeni bir yaklaşıma dair bir izlenim edindiniz mi?Keza Ermenistan-diaspora ilişkilerine dair yeni bir yaklaşım gözlediniz mi?

Yeni Dışişleri Bakanı Zohrab Mnatsakanyan ile ABD'nden tanışırım.Birçok toplantıda aynı masaya oturmuştuk.Programımda kendisi ile görüşme yoktu.Çok yoğun olacağını ve bir akademisyen ile görüşmeye vakti olmayacağını biliyordum.Sadece,geldiğimden haberi olur ve "niye aramadı" diye yanlış anlamasın diye,Ermenistan'da olduğumun ve göreve atanmasını kutladığımın kendisine iletilmesini istemiştim.Sağolsun,büyük bir incelik göstererek beni görmek istedi.Türkiye konusunda söyledikleri oldukça karamsar idi.Özetle,"Biz,protokoller sırasında söyleyecek her şeyimizi söyledik ve kullanabileceğimiz her argümanı kullandık ve sonuç ortada," dedi."Şu anda oyunu değiştirmeye yarayacak,söylenecek yeni bir şey yok.Konu tamamıyla Türkiye'nin sahasında ve onların elindedir." Dolayısıyla,anladığım yeni bir açılım vb. beklemiyor.Bir tek hükümetler arası değil,daha önce TARC örneğinde olduğu gibi Track-II olarak bilinen,kapalı kapılar arkasından desteklenen,yarı-resmî girişimler de beklemiyor.Her iki ülkenin tabanından,sivil toplum örgütlerinden gelecek her türlü girişime ise sıcak baktıklarını,desteklediklerini söyledi.

Mesleğim gereği,kendisi ile daha çok Ermenistan'ın "soykırımların engellenmesi" konusundaki girişimlerini konuştuk.Bilindiği gibi,11 Eylül 2015'te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu,Ermenistan'ın girişimi ile 9 Aralık tarihini "Uluslararası Soykırım Kurbanlarını Anma,Onur ve Soykırım Suçunun Önlenmesi Günü" olarak ilân etmişti.Anladığım bu yıl Ermenistan'da bu doğrultuda bazı etkinlikler düzenlenecek.Bakan,"Biz sadece kendimizle yapılanla değiliz,tüm dünyada soykırım ve kitlesel katliamlar ciddi bir sorundur ve engellenmesi yolunda ciddi çabalar harcanmalıdır.Biz Ermenistan olarak bu çabalarımızı artırarak sürdüreceğiz," dedi.

Ben de konu hakkındaki kanaatlerimi kendisiyle paylaştım,burada ayrıntısına giremeyeceğim,"kitlesel katliamlar ve engellenme imkânları" konusunda benim için de çok faydalı karşılıklı bir görüş alışverişi oldu.

-Ermenistan'da Soykırım konusundaki akademik çalışmalar hakkında bir gözleminiz oldu mu?

Ziyaretim sırasında beni en çok ilgilendiren konu buydu.Ağırlıkla Amerikan Üniversitesi ve Yerevan Devlet Üniversitesi Türkoloji Bölümü ile bu konuları tartıştık.Benim gözlediğim,yeni genç ve dinamik bir akademik kuşağın oluşmakta olduğu...Bu kuşak henüz yeterli uluslararası bağlantılara sahip değil ve çalışmaları fazla bilinmiyor.Bunda çalışmalarının Ermenice olmasının yanı sıra,Batı'daki çalışmaları yakalayamamış olmak da bir rol oynuyor.Dolayısıyla,Batı'daki Ermeni Soykırımı ve ilgili konuları çalışan akademisyenlerle Ermenistan akademisi arasında ciddi köprüler kurmak gerekiyor.Kişi olarak bu konuda üstüme düşeni yapmak istiyorum.Bakalım...

*Prof.Dr.Taner Akçam,"Ermenistan bana şu anda Asterix ve Obelix çizgi romanını hatırlatıyor",Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,3 Temmuz 2018.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/20909/pasinyan-adalet-yuruyusunden-ilham-almis

"Ermenistan'da Müslümanlaştırılan Ermeniler konusu ilgi görüyor"/Dr.Meline Anumyan*

Taner Akçam'ın Ermenistan seyahati sırasında 2016 yılında Ermenice'ye çevrilen "Ermenilerin Zorla Müslümanlaştırılması" kitabının tanıtımı da yapıldı.Tanıtım toplantıları hayli ilgi gördü.Bu vesileyle kitabın çevirmeni Türkolog Meline Anumyan'la kitabın Ermenistan'da gördüğü ilgiye dair bir söyleşi yaptık.

-Taner Akçam'ın "Ermenilerin Zorla Müslümanlaştırılması" kitabını Ermenice'ye çevirdiniz?Neden bu kitabı seçtiniz?

Sn. Taner Akçam'ın Ermeni meselesi ve Ermeni Soykırımı hakkında çok sayıda kitabı var.Ermenice'ye çevirmek için neden bu kitabı seçtim?Bu konuda çalıştığım yerin büyük etkisi var,zira Batı Ermenileri Sorunları Araştırmalar Merkezi (BESAM) Türkiye'deki Müslümanlaştırılmış Ermenilerle ilgili araştırmalar yürütüyor.2014 yılında "Ermenilerin Zorla Müslümanlaştırılması" kitabı çıktığında,araştırma merkezimizin müdürü Haykazun Alvrtsyan'ın tavsiyesi üzere kitabın çevirisi için Taner Akçam'a başvurdum.Akçam kitabın BESAM tarafından çevrilip basılmasını kabul etti.Ermeni dili ve edebiyatı uzmanı Haykazun Alvrtsyan kitabın Ermenice çevirisinin editörü oldu.Kitabın Ermenice'ye çevrilmesini ve basılmasını "Jerair Nshanian Vakfı" karşıladı.

-Sizce bu kitabın Ermenice'ye çevrilmesinin ve Ermenistanlı okurlara ulaştırılmasının önemi nedir?

Bu kitap o kadar önemli ki sadece Ermenice'ye değil birçok farklı dile çevrilip Ermeni Soykırımı ve Ermeni meselesi üzerine çalışan bütün akademisyenlerin ulaşabileceği hâle gelmeli.Elbette,kitabın Ermenicesi daha da önemli,zira Ermeniler günümüzde hiç olmadığı kadar Ermeni Soykırımı'nın sonucu olan Müslümanlaştırılmış Ermeniler konusunu merak etmeye başladı.Taner Akçam'ın bu kitabının Ermeni okurlar ve akademisyenler için başka önemi de,kitabın neredeyse tamamının Osmanlı kaynaklarına dayanması,özellikle de tüm soykırım süresince merkezî hükümetin bölgelere göndermiş olduğu telgraflar ve aldığı cevaplar üzerine olmasıdır.Bu çalışma,Ermeni Soykırımı'nın ve Ermenilerin zorla asimilasyonunun sistematik özelliğini bu anlamda açığa çıkartan son derece değerli belgeler ihtivâ etmektedir.Sn. Akçam'ın belirtmiş olduğu gibi,konuyla ilgili kitaplarda,ihtidânın teşvik edilmediği ve merkezî hükümet tarafından kontrol edilmediği,sadece yerel yöneticilerin iradesi veya "oluru"yla gerçekleştirilmiş olduğu fikri ileri sürülmektedir.Hâlbuki bu telgraflar,İttihatçıların emelinin,Ermenilerin bir halk olarak tamamen yok edilmeleri olduğundan dolayı,Jön Türk yöneticilerinin ve özellikle de Talat'ın,muhtedi Ermenilerin kendi yerleşim yerlerinde kalmalarına zaman zaman izin vermeyerek,tüm ihtidâ sürecini tamamen kontrol altında tuttuğunu göstermektedir.Sn. Akçam,ayrı bir başlıkta,Ermeni çocuklar ve kadınların zorla asimilasyonu siyâsetine değinerek,Jön Türklerin telgraflarında,bu çocukların yetim kalacakları ve onların İslâm ve Türk kültürüne göre eğitilmesi amacıyla yetimhanelere veya Müslüman ailelere dağıtılmaları gerektiğini belirttiklerine işaret etmektedir.Yazar,bu konuda varolan ve soykırım bilimi için son derece önemli kasıt olgusunu,yani Jön Türklerin Ermenileri kesin ölüme yollamış olduklarını çok iyi bildiklerini vurgulamaktadır.

-Ermenistan'da kitabın Ermenice çevirisinin tanıtımı yapıldı.Nasıl geçti?Kitaba halkın ilgisi nasıldı?

Kitap tanıtımı beklediğimizden çok daha büyük ilgi gördü.Hattâ salonda yer kalmadığı için sandalyeler eklemek zorunda kaldık.Taner Akçam'ın Ermenistan'da bilindik ve saygın akademisyen olduğunu düşünüyorum.Kitap tanıtımına yurtdışından gelen Ermeniler de katıldı.Kitap tanıtımına özellikle Akçam'ın konuşmasını dinlemek için Türkiye'den Yerevan'a gelen Ermeniler de gelmişti."Ermenilerin Zorla Müslümanlaştırılması" kitabına ilgi hep vardı,iki senedir sadece konunun uzmanları değil,konuya ilgi duyanlar bile kitabı merkezimizden elde ediyorlardı.Akçam'ın bu kitabı Ermenice'ye 2016 yılında çevrilip basılmıştı,fakat yazarın katılımı olmadan tanıtım yapmayı istememiştik.Ve şimdi Ermenistan'daki Amerikan Üniversitesi'nin davetiyle Profesör Akçam'ın Ermenistan'da olacağını öğrenince kitap tanıtımını organize ettik.

-Taner Akçam'ın kitabının Ermenice'de yayınlanması Ermeni ve Türk akademisyenlerin işbirliğini güçlendiriyor mu?

Bu konulara çalışan bir akademisyen olarak,Ermeni tarihçilerinin Ermeni tarihine ve tarihimizin en karanlık sayfalarından olan Ermeni Soykırımı'na tarafsız yaklaşan,tarihî gerçekleri saptırmayan bütün Türk ve yabancı akademisyenlerle çalışmaya hazır olduğunu söyleyebilirim.Bu anlamda Ermeni bilim insanları için Akçam'ın çalışmaları çok önemli,zira bu çalışmalar son derece tarafsız ve yazar bilim insanına özgün tarafsızlığı koruyarak tarihî gerçekleri belgelerin asıllarına dayanarak analiz ediyor...

*Dr.Meline Anumyan,"Ermenistan'da Müslümanlaştırılan Ermeniler konusu ilgi görüyor",Röportaj:Varduhi Balyan,Agos,3 Temmuz 2018.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/20909/pasinyan-adalet-yuruyusunden-ilham-almis