"Türkiye'nin bugününü,Soykırım'ın inkârı şekillendiriyor"/Prof.Dr.Taner Akçam*

Türkiye'nin köklü tabularından birinin yıkılmasında en önemli rollerden birini üstlenmiş olan ABD Clark Üniversitesi öğretim üyesi,tarihçi ve araştırmacı Taner Akçam,1915'te yüzbinlerce Osmanlı tebaası Ermeni'nin topluca katledilmesi,dünyada genel kabul görmüş görüşe göre soykırıma uğratılmasının yıldönümü olan bugün,24 Nisan 2018'de,Stockholm'de İsveç Parlamentosu'nda bir konuşma yaptı.

Konuşmanın geniş özetini sunuyoruz:

***

Kim olduğumuzu sergilediğimiz duruş tanımlar.

Tarihî suçlar üzerine konuşmak,özellikle soykırım hakkında konuşmak,tüm insanlığın sorumluluğudur.Soykırım,yalnızca Ermeniler ve Türkler veya Yahudiler ve Almanlar için varolan bir konu değil.

Türklerin yüzleşmesi gereken ana konular kendi Hristiyan vatandaşlarımız olan Ermeniler,Süryaniler ve Rumlara yönelik olarak gerçekleştirdiğimiz katliamlar ve soykırımlar başta olmak üzere uyguladığımız şiddeti kabul etmeyi yanaşmamamız ya da doğrudan inkâr etmemiz.

Kitlesel şiddet Türkiye'ye özgü olmamakla birlikte,Ortadoğu'yu tanımlayan kargaşanın da önemli bir özelliğidir.

Tarihsel süreçlerin başlangıç ​​ve bitiş tarihlerini belirlemek zor,ancak, 1878 Berlin Kongresi ile 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu arasında,Osmanlı-Türk topraklarında bir soykırım sürecini oluşturan bir dizi katliamdan oluşan bir depreme yol açan isyan dalgaları yaşandı.

1894-1896 Ermeni ve Süryani katliamları;1904 Sasun ve 1908'de Adana'da yaşanan Ermeni Katliamı;Rumların 1913-1914'te maruz kaldığı etnik temizlik ve katliamlar,1915-1918 yıllarında yaşanan Ermeni ve Süryani Soykırımı ve 1921-1922 Pontus soykırımı bu depremin en önemli sarsıntıları oldu.

Hristiyanların Osmanlılar tarafından soykırıma uğraması olarak nitelendirilebilecek 45 yıllık (1878-1923) deprem,Cumhuriyet döneminde çeşitli aralıklarla devam etmiştir.1934'te Trakya'da Yahudi meselesi;1937-1938 Dersim soykırımı;1942 Mülkiyet Vergisi;6-7 Eylül 1955 pogromu;1960,1971 ve 1980 darbelerinde entelektüel gençliğin katledilmesi ve 1990'larda ve 2015'te yaşanan sistematik işkence ve cinayetler de dâhil olmak üzere Kürtlere yönelik olarak asla sonu gelmeyen baskılar bu devamlılığın bazı örneklerini teşkil ediyor.

Türkiye bugün insan haklarına saygılı bir rejim oluşturmakta zorlanıyor ve demokratikleşme yolunda önemli engellere rastlamaya devam ediyorsa bunun nedeni geçmişte işlenen suçlarla yüzleşmeyi ve yüz yüze gelmeyi reddetmesidir.Dahası,sözkonusu sorunlar Türkiye'nin içişleri ile sınırlı kalmayıp daha geniş bir alana yayılmakta.Suriye'deki askerî harekât ve Kürtlerle savaş da geçmişle yüzleşememe sorununun bir göstergesidir.

Bu durum,temel bir soruyu gündeme getiriyor:

Geçmişimizle neden yüzleşmeli,tarihteki suçları neden hatırlamalı ve hatırlatmalıyız?

Birbiriyle ilişkili beş neden sıralamama izin verin:

Geçmiş zulümleri neden hatırlamamıza dair ilk önemli neden,kurbanları anmamız,onların anısına saygılarımızı sunmamız ve onları yeniden insanlaştırmamız gerekmesidir.İnsanlıktan çıkarma kitlesel kıyımların sürdürülebilmesi için olmazsa olmaz bir şarttır.Failleri,öldürmeye teşvik etmenin en etkili yolu,mağdurları insanlık-dışı varlıklar olarak göstermektir.Bu,bireylerin cinayete karşı normalde sahip oldukları tiksinmeyi ortadan kaldırır.Naziler Yahudileri "bakteri" veya "mikrop" olarak tanımladı;Ruanda'da Hutular,Tutsileri "hamamböceği" olarak adlandırdı.Osmanlı-Türk sultanları,Ermenileri Türk'ün bedeninden kesilip atılması gereken bir tümör olarak tanımladılar.Failler,kurbanlarını oluşturan grubu insanlığından ederek,kitlesel zulümlerin önünü açar.Anmak,başka hiçbir işe yaramasa dahi,bu mide bulandırıcı fenomene karşı yapılan bir protesto eylemidir.Kurbanları onurlandırarak ve onurlarını canlandırarak onları yeniden insanlaştırmak,failin suçlanmasının en önemli adımlarından biridir.

Kurbanları hatırlamanın ikinci nedeni,onları anmanın birlikte yaşamın temellerini oluşturmasıdır.Şiddet dolu ve acılı bir geçmişe sahip olan toplumlar yalnızca bu ortak geçmiş hakkında birbirleriyle "konuşarak" uzlaşabilir ve barış içinde birlikte yaşayabilirler.Bunu yapmazlarsa,birbirlerine şüphe ve kuşku ile bakmaya devam eder ve nihayetinde geçmişin yükü altında ezilirler.

Türkler,kendi suçlarını dürüst bir şekilde görmeyi,Ermeniler,Rumlar ve Süryanilerle ciddi bir diyaloğa girmeyi ve bu toplulukların derin acılarla dolu tarihlerini dinlemeyi başaramazlarsa mağdur gruplar hiçbir zaman Türklere yönelik olarak bir güven duygusu hissedemeyecektir.Türklerin kendi ülkelerinde komşularıyla birlikte barışçıl bir şekilde yaşamalarının tek yolu Türk devletinin ve halkının (Türkler,Kürtler,Aleviler,Sünniler,vb. de dâhil olmak üzere) dürüst bir şekilde tarihî hataları ve eylemlerinin sorumluluğunu kabul etmeleridir.Bu acı dolu tarihi gerçekten idrak etmeden ve kabul etmeden,ortak bir gelecek asla inşa edilemeyecektir.

Tarihimizle yüzleşmemizi gerektiren üçüncü neden ise şudur:Geçmişi hatırlamamız ve kitlesel zulümlerin kurbanlarını anmamız gerekir çünkü bu demokratik bir toplum için temel bir ön koşuldur.İnsan haklarına saygılı bir demokrasi oluşturmak için öncelikle insan hakları ihlâllerinin önlenmesi şarttır.Bunun yapılmaması ve geçmişteki suçlar için cezasızlık,bir ülkenin günümüzde de insan haklarına saygı gösterme taahhüdünü engeller.Geçmişinizi nasıl gördüğünüz geleceğinizi nasıl kurduğunuzu belirleyecektir.Tarihsel adâletsizliklerin kabulü,insan haklarına değer veren demokratik bir ortamın oluşturulması için şarttır.

Geçmişi hatırlamak ve kurbanları onurlandırmak için dördüncü önemli neden,sesimizi "Bir daha asla!" demek için yükseltmektir.Kitlesel kıyımların tekrarlanmaması için,hatırlamamız gerekir!Tek başına hatırlamak,geçmiş adâletsizliklerin tekrarını önlemek için yeterli olmasa da önemli bir ön koşuldur.Tarihsel yanlışları reddetmek,aynı suçları tekrar tekrar yineleme riskini ortadan kaldırmak için bir kapı açacaktır.Türkiye,katliamla ve suçları reddederek tehdit edildiğinde aynı suçları tekrar işleyeceği mesajını vermektedir.Bu nedenle,Türkiye'nin tüm bölge için potansiyel bir tehdit oluşturduğunu öne sürmek de abartılı olmayacaktır.

Geçmişte yaşanan kıyımları hatırlamak için son önemli neden ise,inkârcılıkla savaşmak ve hakikat ve adâlet arayışındaki engelleri aşmaktır.Bu temel ilke çok önemlidir,çünkü tarihsel bir suçun kabul edilmesinin geçmişte yaşanan bir olayı hatırlamakla sınırlı kalmadığını ve günümüzde barış,güvenlik ve istikrarın güçlendirilmesi için bir ön koşul oluşturduğunu güçlü bir şekilde ortaya koymaktadır.

Soykırımın inkârı ve özellikle Türklerin inkârı ile ilgili iki temel yanlış anlama var.

Öncelikle,inkârcılık genellikle kitlesel zulümlere karşı yanlış ama hoş görülebilir bir ideolojik tutum olarak görülmekte.İkinci yanlış anlama da bununla ilintili olup inkârla yüzleşmenin tarihin sayfalarında unutulan tek bir suça karşı "ahlâkî" bir tavır oluşturmakla ilgili olduğunu varsaymaktadır.

Bunun sonucunda geçmişle olan herhangi bir bağ etkin bir şekilde koparılmaktadır.

Bu yanlış algılamaların her ikisi de benim "dönemsel ayrıştırma" adını verdiğim olgunun mantıkî bir sonucu olup,geçmişi ve bugünü farklı kutulara yerleştirip birbirleriyle olan ilişkilerini görmezden gelme eğilimidir.İnkâr ile bugün yaşanan politik sorunlar arasındaki bağları koparmak çok büyük bir problemdir.İnkâr,yalnızca geçmişe yönelik ideolojik bir tutum değildir ve tarihsel suçların tanınması talebi,geçmiş olaylara ilişkin ahlâkî bir inançla sınırlı değildir.

İnkârcılık,geçmişte yaşanan vahşete indirgenemeyecek bir yapıdır.İnkârcı yapı geçmişte politikalar üretmiş olup bugün de politika üretimine devam etmektedir.

Bu bağlamda,Türk inkârcılığını Güney Afrika'nın ırkçı Apartheid rejimiyle karşılaştırmak uygun ve makûldür.Apartheid'in sistemi,zihniyeti ve kurumları ırksal farklılıklar üzerine inşa edilmişti.Ermeni Soykırımı'nın inkârı da benzer köklere sahip.Soykırım,ayrımcılık ve etnik-dinî azınlıkların dışlanmasıyla üretilmişti ve bu grupların demokratik taleplerini ortadan kaldırılması gereken bir ulusal güvenlik tehdidi olarak kabul ediyordu.

Geçmişte,"Ermeni meselesi" olarak adlandırılan konunun ortaya çıkması,Ermenilerin daha iyi ve daha güçlü bir Osmanlı toplumu yaratma potansiyeline sahip olan eşitlik ve sosyal reform taleplerinin sonucuydu.

Ermenilerin hem talepleri hem de kendileri,katliam ve tehcir için hedef hâline gelmelerine neden olacak şekilde bir güvenlik tehdidi olarak kabul edildi.Bu gerçeği inkâr etmek sadece suçların inkârını değil aynı zamanda hukuk önünde eşitlik,sosyal reform ve ifade özgürlüğü gibi temel demokratik hakların yaygınlaştırılmasının ulusal güvenliği tehdit ettiği algısından oluşan Türk güvenlik anlayışının temelini oluşturmakta.

Bu noktadaki ironi şudur:Soykırımı reddetmek ve daha demokratik ve adil bir topluma yönelik talepleri yalnızca ulusal güvenlik nedeniyle suç saymak demokrasinin önünde gerçek bir engel teşkil ediyor.

Türkiye'nin insan hakları ile ilgili taleplere karşı verdiği şiddetli tepki ters tepmektedir.Aksine,bu tür tepkiler doğrudan gerçek güvenlik sorunlarına yol açmaktadır.

Bu "kendi kendini gerçekleştiren kehanet" Ermeni Soykırımı'nın temel nedeniydi ve bugün de Kürt sorununu şekillendirmektedir.

Daha demokratik bir topluma yol açacak çözümler arayışında Kürt sorununun çözümü yerine,kurumsallaştırılmış inkâr,aynı güvenlik kavramını yeniden diriltmekte ve Kürt taleplerinin ulus için önemli bir güvenlik sorunu olduğunu öne sürmektedir.Türk Ordusu'nun Suriye'yi işgâlinin kısa hikâyesi de budur.

Resim apaçık ortadadır:

1915'te olanı inkâr ederek Türkiye,1915'in hadiselerini yaratan kurumları,sosyal ilişkileri ve zihniyeti yeniden üretmektedir.

İnkâr yalnızca eski rejimin (Osmanlı İmparatorluğu'nun) bir savunması olmakla kalmamaktadır.İnkâr,bugün hem Türkiye'nin içerisinde hem de dışında devam eden saldırgan politikalarını da körüklemektedir.

Türkiye'nin Ermeni Soykırımı'nı inkârı ile bugün ülkenin yerel ve bölgesel politikaları arasındaki güçlü ilişkiyi göstermek zor değildir.

Türkiye'de özellikle 15 Temmuz 2016 Darbe Girişimi'nden bu yana devam eden karanlık gelişmeleri detaylı bir şekilde ele almadan bugünkü durumu sayılarla ifade etmeme izin verin.

Şu anda,10'dan fazla milletvekili ve 160'a yakın gazeteci hapiste,yaklaşık 4.000 akademisyen üniversitedeki pozisyonlarından istifaya zorlandı ve Kürt illeri taş üstünde taş kalmayacak şekilde yok edildi.

Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği'nin 2017 raporuna göre 158 medya kuruluşu kapatıldı.Bunlar arasında 45 gazete,60 televizyon ve radyo istasyonu,19 dergi,29 yayınevi ve beş haber ajansı bulunuyor.

Bu gerçekliğe ek olarak Türkiye entelektüel elitinin belki de tarihindeki en büyük ölçekte kitlesel bir şekilde ülkeyi terketmesine tanık oluyor.

1000'in üzerinde akademisyen,gazeteci ve edebiyatçı şimdiden Avrupa'ya kaçmış durumda.

Henüz tümüyle varmadıysa bile Türkiye dörtnala totaliter bir rejime doğru koşuyor.

Türkiye hükümeti [15 Temmuz] Darbe Girişimi'ni demokratik muhalefeti ezmek için bir mazeret olarak kullandı ve hükümetin bu politikalarını savunmak için öne sürdüğü temel argüman daha çok demokrasi ve insan haklarına saygı taleplerinin ulusal güvenliğe bir tehdit oluşturduğu ve fazla yaygınlaşmadan yok edilmesi gerektiği oldu.

Suriye'ye yönelik saldırganlıksa bu Türk ulusal güvenlik politikasının başka bir parçası.Kürtlerin Suriye'de veya Türkiye'de demokratik bir yapı istemesini ulusal güvenlik sorunu olarak gören Türkiye,Suriye'yi işgâl etti.

Genç Türklerin ideologlarından biri olan ve Osmanlı'nın son dönem politikalarının mimarı olan Ziya Gökalp,Birinci Dünya Savaşı sırasında Doğu'ya yönelik Osmanlı saldırganlığını "Kızıl Elma" analojisiyle açıklıyordu.

"Kızıl Elma" temelleri eski Türklerin yerel inançlarında yatan ve evren üzerinde Türk egemenliğini simgeleyen bir ilkeyi anlatan bir benzetme.Osmanlı Türkleri savaştan ve zaferden bahsederken,başarılarını "Kızıl Elma"ya ulaşmak olarak nitelendirirdi.Bu anlamda "Kızıl Elma" tüm Türk halklarının birleşmesi anlamına gelen pan-Türkizm fikrini sembolize ediyor.

Bu mitolojiyi bilmek,Ermeni Soykırımı'nı anlamak yönünden çok önemlidir.Tayyip Erdoğan'ın bu efsanevi sembolü Suriye'deki 2018 Afrin Operasyonu'ndan hemen önce referans göstermesi çok açık bir ipucu ortaya koymaktadır.

22 Ocak 2018 tarihinde yaptığı bir konuşmada Erdoğan "Nereye gidiyoruz?" sorusuna cevap olarak "Kızıl Elma'ya gidiyoruz" dedi.

Tüm bu politikalar,Türkiye'deki en yüksek anayasal kurum olan Milli Güvenlik Konseyi tarafından kavramsallaştırılıp karara bağlandı ve uygulandı.

2001 yılında bu yüksek anayasal makam "Asılsız Soykırım ile Mücadele Koordinasyon Kurulu"nu kurdu.

Silâhlı Kuvvetler de dâhil olmak üzere tüm önemli bakanlıklar,başbakan yardımcısı tarafından yönetilen bu komitede temsil edilmektedir.Bu kurumun tek misyonu,geçmişte birbirini izleyen Osmanlı-Türk hükümetleri tarafından işlenen Ermeni Soykırımı da dâhil olmak üzere kitlesel kıyımların tanınmasını talep edenlere karşı savaşmak.

Aynı kurumun Kürtlerin,Alevilerin ve diğer azınlıkların demokratik taleplerini ve Suriye'deki bölgesel gelişmeleri bir ulusal güvenlik tehdidi olarak görmesi tesadüf değildir.

Resim nettir:Türkiye,tarihî haksızlığa karşı dürüstçe yüzleşmeyi ve yapılan yanlışları ulusal güvenlik tehdidi olarak görmeyi sürdürdüğü ve geçmişle hesaplaşmayı reddettiği sürece,daha fazla güvenlik sorunu ortaya çıkacaktır.

Ermeni Soykırımı'nın tanınması,geçmişte kalmış ve günümüzün daha acil meseleleriyle karşılaşıldığında unutulabilecek bir şey değildir.

Aksine,günümüzdeki güvenlik problemlerini çözmenin anahtarıdır.

Türkiye örneğinde gösterdiğim ve son gelişmelerin açıkça ortaya koyduğu gibi,Ortadoğu'da güvenlik,demokrasi ve tarihle yüzleşme arasında güçlü bir bağlantı var.Bölgeye bir bakış bile,tarihsel adâletsizliklerin ve bu adâletsizliklerin bölgedeki herhangi bir devlet tarafından tutarlı bir şekilde inkâr edilmesinin sadece bölgenin demokratikleşmesi için değil,aynı zamanda farklı etnik ve dinî gruplar arasında istikrarlı ilişkiler kurulabilmesi için de büyük engel teşkil ettiğini ortaya koymaktadır.

Bugün Ortadoğu'daki hiçbir sorunu geçmişteki yanlışlarla yüzleşmeden çözemezsiniz çünkü tarih geçmişte olan bir şey değildir:Ortadoğu'da geçmiş bugündür.

Başka bir deyişle,bölgedeki temel sorunlardan biri,tarihte meydana gelen olayların sonucu olarak farklı grupların ve devletlerin birbirlerine karşı duydukları güvensizliktir.Bu acı dolu eylemlerin ısrarlı inkârı,güvenlik politikanızın temelini oluşturduğunda,ötekine karşı güvensizlik duyguları kaçınılmaz hâle gelir.

Bu,güvenlik ikilemi olarak adlandırdığımız durumdur:Bir ülkenin kendi güvenliğini geliştirmek için attığı bir adım sonunda ülkeyi daha da az güvenli yapabilecek bir tepkimeye sebep olabilir.Bu sebeple,geçmişte yaşanan vahşeti bulanıklaştıran ve bu tarihî yanlışları görmezden gelen her türlü güvenlik kavramı ve bu anlamda üretilen her türlü reel politika sonuçsuz kalmaya mahkûmdur.

1915 ve günümüz reel politikası arasındaki bu anlamsız ayrıma ve bölümlemeye bir son vermeliyiz.Bugüne kadar Batı "güvenlik" veya "ulusal çıkarlar" gerekçesiyle 1915'i tanımayı reddetmiş ve konu üzerine parlamentolarda karar alındığı durumlarda dahi Türkiye'ye destek ve siyâsî koruma sağlayan politikalar uygulamaya devam etmiştir.Batı'nın Ortadoğu'ya yönelik politikasının nihai hedefi demokrasi,barış ve güvenlik ise,bu tür davranışlar sonlandırılmalıdır.

Çünkü Türkiye'nin 1915'i inkârını sürdürmesini sağlayan ve bugün bölgedeki demokrasi,barış ve güvenliği tehdit eden politikalarında devam etmesini teşvik eden şey,Batı'nın bu tavrı ve yaklaşımıdır.

Unutmayalım -inkârcılık,Türkiye'ye ve tarihine özel bir sorun değildir.Avrupa'nın geleceği ve bölgesel barış ve güvenliği ile ilgili kolektif ve temel sorunudur.

Eğer geçmişimizle yüzleşmek ve politikalarımızın merkezindeki inkârcılıkla savaşmak yönünde mücadele etmezsek yalnızca bugünü kaybetmekle kalmıyor,geleceğimizi de tehlikeye atıyoruz.Türk inkârcılığı ile savaşmak ile Güney Afrika'da Apartheid rejimi ile savaşmak arasında hiçbir fark yok.Apartheid sadece içeriden gelen baskıyla çökmedi.Uluslararası toplumun desteği de son derece önemliydi.

Bugün bu kürsüden,size geçmiş ve günümüz arasındaki bu zararlı ayrıştırmayı sona sona erdirmek ve inkârcılığın etkisinin şiddetini ve büyüklüğünü kavramak çağrısında bulunuyorum.

Kurbanların onuruna saygı göstermek,adâleti sağlamak,bölgede demokrasi;barış ve istikrar oluşturmak ve gelecekteki kitlesel kıyımları engellemek istiyorsak inkârcılıkla yalnızca geçmişte işlenen bir suça karşı bir tavır olarak değil bugün insanlık onuruna karşı işlenen bir suç olarak mücadele etmeliyiz...

*Prof.Dr.Taner Akçam,"Türkiye'nin bugününü,Soykırım'ın inkârı şekillendiriyor",Ahval,24 Nisan 2018.

https://ahvalnews.com/tr/ermeni-soykirimi/turkiyenin-bugununu-soykirimin-inkari-sekillendiriyor

Andonyan belgeleri niçin sahte olamaz?/Prof.Dr.Taner Akçam*

Ermeni Soykırımı üzerine çalışmalarıyla bilinen Prof. Taner Akçam geçtiğimiz yıl yayınlanan "Naim Efendi'nin Hatıratı ve Talat Paşa Telgrafları" kitabında Soykırım'a dair yeni bulgularını paylaşmıştı.Akçam bu çalışmasının devamı niteliğinde bir makale kaleme aldı ve yine Naim Efendi'nin Hatıratı'ndan yola çıkarak Ermeni Soykırımı'nın örgütlenmesine dair yeni bulgular ortaya koydu.

Aram Andonyan,Halep Sevkiyat Müdürlüğü'nde çalışan Naim Efendi adlı bir Osmanlı bürokratından aldığı bir hatıratı 1920-1921 yıllarında,üç ayrı dilde (İngilizce,Fransızca ve Ermenice) kitap olarak yayınlamıştı.(1) Hatırat,aslında 52 civarında Osmanlı belgesinin el yazımı kopyalarından oluşuyordu.Naim Efendi ayrıca bu belgeler arasına,kendi hatırladığı bazı olaylar hakkında bilgiler de eklemişti.

Sözkonusu 52 belgeden 18 adedinin orijinal görüntüleri mevcuttu.Andonyan Ermenice kitabında,bu 18 görüntüden 14 adedinin resmini basmıştı.Naim Efendi'nin kopyaladığı telgrafların çoğu dönemin İçişleri Bakanı Talat Paşa'ya aitti ve aralarında Ermenilerin öldürülme emirlerini içeren telgraflar da vardı.

1983 yılında Türk Tarih Kurumu,Şinasi Orel ve Süreyya Yuca imzalı "Ermenilerce Talat Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü" adlı bir kitap yayımladı.Kitapta,Andonyan'ın yayımladığı Naim Efendi'nin hatıratının ve içindeki telgrafların sahte olduğunu iddia ediliyordu.Bu iddia üç önemli teze dayanıyordu:1) Naim Efendi isimli bir Osmanlı memuru yoktur;2) Olmayan bir kişinin yazdığı bir Hatırat sözkonusu olamaz,böyle bir hatırat da yoktur;3) Talat Paşa'ya ait olduğu söylenen belgeler tahrif edilmiş,sahte belgelerdir.Yazarlara göre,hatırat ve belgeler,başta Andonyan olmak üzere Ermenilerce üretilmişti.

Orel ve Yuca'nın kitabından sonra,hatırat ve belgelerin sahte olduğu genel kabul gördü.Gerek Naim Efendi isminde bir Osmanlı bürokratına ait herhangi bir kaydın bulunamaması,gerekse hatırat ve belgelerin orijinallerinin nerede olduklarının bilinememesi nedeniyle,eleştirel tarihçiler de konuya değinmemeyi tercih ettiler.Sahtelik iddiası "Resmî devlet tezleri"ni savunanların sıkça kullandığı bir silâhı oldu ve hatırat ve telgraflar o günden beri kamuoyunda,"Talat Paşa'ya ait sahte telgraflar" olarak bilindi ve anıldı.

2016 yılında İletişim Yayınları'ndan çıkan "Naim Efendi'nin Hatıratı ve Talat Paşa Telgrafları" adlı kitabım bu konuda bir dönüm noktasına denk düşer.(2) Bu çalışmada gösterdim ki,1) Naim Efendi isimli bir Osmanlı bürokratı vardır ve bu kişinin varlığını gösterir Osmanlı belgeleri mevcuttur;2) Naim Efendi tarafından kaleme alınmış bir hatırat mevcuttur;3) Naim Efendi'nin hatıratında bahsettiği olayların doğruluğunu Osmanlı Arşiv belgeleri ile ispatlamak mümkündür;4) Talat Paşa'nın telgraflarının sahte oldukları konusunda Oral ve Yuca tarafından ileri sürülen tezler,özellikle şifreleme teknikleri ile ilgili söylenenler tamamıyla uydurma ve yanlıştırlar.

Orel ve Yuca,Naim Efendi'nin verdiği telgrafların sahte oldukları konusundaki iddialarını 12 temel tezde özetlemişlerdi.(3) Bu tezlerin en önemlilerini beş ana başlık altında toplamak mümkündür;1) Belgelerdeki Vali Mustafa Abdulhalik'e ait imzalar sahtedir;2) Belgelerde ciddi tarih yanlışları vardır;3) Belgelere verilen tarih ve belge numaralarının gerçeklikle alâkası yoktur;4) Gerçek şifre tekniği ile alâkasız birtakım rakam gruplarından oluşan şifre telgraflar üretilmiştir;5) Kullanılan kâğıtlar Osmanlı bürokrasisinin kullandığı kâğıtlar değildir.

İletişim Yayınları'ndan çıkan kitapta,üç,dört ve beş nolu tezleri ele almış ve bu iddiaların geçersizliğini göstermiştim.Naim Efendi tarafından Andonyan'a satılan telgraflardaki şifreleme teknikleri,Osmanlı hükümetinin kullandığı şifreleme tekniği ile aynı idi.Örneğin,Halep'ten gönderilen telgrafların iki rakam gruplu şifreleme tekniği ile yazılması,belgelerin çizgili kâğıtlar üzerine yazılmış olması belgelerin sahteliğinin değil,tam aksine belgelerin gerçek olduklarının kanıtı idi.

Kitapta,bir ve iki numaralı tezleri tartışmamış ve bunları ayrı bir makalede ele alacağımı söylemiştim.Bu makalede esas olarak bu iki iddiaya ele alacak ve ileri sürülen iddiaların doğru olmadıklarını göstereceğim.

Orijinal belgelerin sahteliği meselesi

Okuyucunun konuyu kolay takip edebilmesi için orijinal belgeler konusundaki temel bazı bilgileri tekrar etmekte fayda var.Naim Efendi Andonyan'a muhtemel 26 civarında belge vermiştir.(4) Belgelerin yedi adedi şifreli (sadece rakamlardan ibaret) telgraflardır ve ikili ve üçlü rakam grupları ile şifrelenmişlerdir.Andonyan Ermenice kitabında bu yedi adet şifreli belgeden beş tanesinin görüntüsünü basmıştır.

Naim Efendi Andonyan'a çözümü yapılmış belgeler de vermiştir.Bu belgelerin 12 tanesinin altında Vali Mustafa Abdülhalik'in imzası vardır.(5) Naim Efendi,bu belgelerden on tanesinden hatıratında bahsetmiştir,yani bu belgelerin hem orijinalleri hem de Naim'in el yazısı ile yapılmış kopyaları mevcuttur.Andonyan,hatıratta sözkonusu edilen bu on belgeden yedi adedinin görüntüsünü kitabında basmıştır.(6)

İletişim Yayınları'ndan çıkan kitapta,yedi adet şifreli telgrafa ilişkin ileri sürülen sahtelik iddialarını ele almış ve iddiaların doğru olmadıkları göstermiştim.(7) Bu iddiaların başında,belgelerin çizgili kâğıda yazılmış olmaları ile iki ve üç rakam gruplu şifreleme tekniğinin kullanılmış olması geliyordu.Gösterildiği gibi,bu iddialar doğru değildir.Belgelerin çizgili kâğıtlara yazılmış olması,onların sahteliğinin değil,orijinal olduklarının göstergesiydi.Çünkü,Dâhiliye Nezâreti şifreli belgelerin çizgili kâğıtlara yazılmasını istiyordu.

Benzeri durum,belgelerin iki ve üç rakam grupları ile şifrelenmiş olmaları için de geçerliydi.Orel ve Yuca,Osmanlı hükümetinin savaş yıllarında iki ve üç rakam gruplu şifreleme tekniği kullanmadığını iddia etmişlerdi.Bu iddianın da elle tutar bir yanı yoktu,çünkü Osmanlı Arşivi,savaş yıllarına ait onlarca iki ve üç rakam gruplu belge ile dolu idi.

Özellikle iki rakamlı şifreleme tekniğine ilişkin bir husus çok önemli idi.Arşiv belgelerinin gösterdiği bir gerçek vardı:Ermenilerin sürülmesi işini yürütmekle sorumlu Sevkiyat Dairesi sadece iki rakam gruplu şifreleme tekniği kullanıyordu.Üstelik,İçişleri Bakanlığı,Sevkiyat Dairesi'nin iki rakam gruplu şifreleme tekniği dışında bir teknik ile yazışmamasını özel olarak belirtiyordu.(8) Naim Efendi,Halep Sevkiyat Dairesi'nde çalışmaktadır.Ve Andonyan'a verdiği şifreli belgeler arasında Halep Sevkiyat Dairesi'ne ait olan belgeler de vardı ve bu belgeler ikili rakam grubu tekniği ile şifrelenmişlerdi.Yani,iki rakamlı şifreleme tekniği,belgelerin sahteliğinin değil,orijinalliğinin bir göstergesi idi.

Şimdi geriye kalan ve açığa kavuşturulması gereken son husus,12 adet çözümü yapılmış belgelere ilişkin ileri sürülen sahtelik iddialardır.

Belgeler,üretilmeyi gerektirecek bilgi içermiyorlar

Naim Efendi'nin Andonyan'a verdiği belgelerin niçin sahte olmadıkları konusunda söylenebilecek en önemli şey;bu belgelerin sahte olmalarını gerektirecek bir içeriğe sahip olmadıklarıdır.Bunlar,Osmanlı bürokrasisinin yazışma diline uygun,benzerleri Osmanlı Arşivi'nde de bulunabilecek belgelerdir ve Ermenilerin öldürülmelerine ilişkin herhangi bir emir ihtiva etmemektedirler.Yani ortada özel olarak üretilmelerini gerektirecek hiçbir neden yoktur.Bu bilginin son derece şaşırtıcı olduğunu biliyoruz ve bu açıklanmaya muhtaçtır.

Naim Efendi tarafından verilen ve çözümü yapılmış belgelerin sahte olduklarının iddia edilmesinin en önemli nedeni,bu belgelerin Ermenilerin doğrudan imhâlarına ilişkin emirler içerdiği hususudur.En azından kamuoyunda yaratılan kanaat budur.Bu kanaatın yerleşmesinin nedeni 1983 tarihli Türk Tarih Kurumu'nun,Orel ve Yuca imzalı kitabıdır.Kitaba göre,"Ermenilerin Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı hükümetince 'katledildiğinin ileri sürülmesi...yıllardır Türkiye'ye karşı" yürütülen bir iftira kampanyasıdır.Ve Andonyan başta Ermeniler,"bütün Türkleri lekelemeyi amaçlayan" belgeleri bu amaçla üretmişlerdir.Orel ve Yuca kendi amaçlarını "Andonyan'ın kitabında yer alan ve 'resmî' olduğu iddia edilen 'belgeler' teker teker ele alınarak gerek içerik,gerek şekil bakımından derinliğine incelenecek ve her birinin sahte..." olduğunu kanıtlamak biçiminde tanımlayacaklardır.(9)

Konu bu muhtevada tartışıldığı için,daha sonra kamuoyunda,birincisi,tüm belgelerin Ermenilerce üretildiği ve ikincisi,özellikle altında Mustafa Abdülhalik imzası olan ve görüntüsü basılan belgelerin öldürme emirlerini içeren sahte belgeler oldukları gibi bir algı yaratılmış oldu.İletişim Yayınları'ndan çıkan çalışma ile,birinci iddianın,yani belgelerin Andonyan tarafından üretilmiş olduğu iddiasının saçma olduğunu göstermiş bulunuyorum.Belgeler Naim Efendi tarafından verilmişlerdi ve üstelik hangi günlerde verildiklerini de bilmekteyiz.(10)

Şimdi 1983 yılından bu yana,kamuoyunda yanlış olarak oluşmuş ve/veya oluşturulmuş bir yanlış kanaatin düzeltilmesi gerekmektedir.Altında Mustafa Abdülhalik imzası olan belgelerin hiçbiri doğrudan öldürme veya katliam emri içermemektedir.Bu,sahtelik tartışmaları açısından hayatî öneme sahip bir bilgidir.

Naim Efendi'nin hatıratında yer alan tüm belgeler dikkatle okuduğumuzda ortaya çıkan tablo şudur:Ermenilerin doğrudan imhâ edilmelerini içeren belge sayısı sekiz adettir.Bunlardan iki tanesi üçlü rakam grubu ile şifrelenmiş ve elimizde görüntüleri olan belgelerdir.Nitekim Andonyan kitabında bu iki belgenin de görüntüsünü basmıştır.Diğer altı belgeye ilişkin ise elimizde hiçbir görüntü yoktur,sadece Naim Efendi'nin hatıratında el yazısı ile yazılmış kopyalar olarak mevcutturlar.(11) Yani doğrudan öldürme emri içeren bu sekiz belge içinde,tek bir tane bile çözümü yapılmış ve altında Abdülhalik imzası olan belge yoktur.Altını çizerek tekrar etmekte fayda vardır:Mustafa Abdülhalik imzasını içeren belgelerin hiçbirisi doğrudan ölüm emri ile ilgili değildirler.

Yukarıda belirttiğimiz gibi,altında Vali Mustafa Abdülhalik imzası olan belge adedi 12 tanedir.Bu belgelerden on tanesi Naim Efendi'nin hatıratında yer almaktadır.Geriye kalan iki adet belge,Ermeni milletvekili Krikor Zohrab'ın öldürülmesi ile ilgilidir ve şu anda Paris Bogos Nubar Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.Sözkonusu 12 belgenin içeriklerine yakından bakmakta fayda vardır.

Vali Mustafa Abdülhalik imzalı belgelere bazı örnekler

Andonyan'ın kitapta görüntüsüne yer verdiği yedi belgeden beş tanesi kadın ve çocuklarla yönelik alınması gereken tedbirlerle ilgilidir.Örneğin,12 Ekim 1915 tarihli telgrafta,Talat Paşa Ermeni kadınlarla evlenmelere izin verilmemesini istemektedir.(12) 18 Kasım 1915 tarihli telgrafta,yollarda anne-babalarını kaybetmiş ve öksüz kalmış Ermeni Müslüman ailelerce evlâtlık olarak alındıklarını bildirilir ve buna müsaade edilmemesi istenir.Bu çocuklar toplattırılmalı ve doğrudan iskân bölgelerine gönderilmelidirler.(13) 5 Şubat 1917 tarihli telgraf da benzeri konuyla ilgilidir.Telgrafta,Ermeni yetimlerin iaşeleri için harcama yapılmasının doğru olmadığı söylenmekte,bu tür yetim çocukların toplanarak Sivas'a gönderilmeleri istenmektedir.(14) 1 Aralık 1915 tarihli telgraf Halep Amerikan Konsolosluğu'nun faaliyetlerinin gözetlenmesi gerektiği ile ilgilidir.Talat Paşa,telgrafında,"Amerikan hükümetinin emriyle,İstanbul elçiliğinin son zamanlarda vaki müdahalelerinden,Amerikan konsoloslarının gizli yollarla bazı bilgiler edindiği anlaşılmaktadır," diyerek,şehir,kasaba ve merkezlere yakın bölgelerde bulunan Ermenilerin sevki esnasında,dikkat çekecek olayların olmamasına özen gösterilmesini istemektedir.Hattâ,"bu sebeple geçici olarak,göstermelik bile olsa,göçmenlere iyi davranılması ve bilinen tedbirlerin uygun yerlerde uygulanması çok önemlidir." Talat ayrıca,Amerikan konsoloslarına bilgi verenlerin bulunup,tutuklanarak yargılanmalarını ister.(15)

Altında Vali Mustafa Abdülhalik imzası olan ve Andonyan tarafından görüntüleri basılmayan üç belgeden bir tanesi,daha önce istenmiş bir evrakın yeniden istenmesi ile ilgilidir.25 Ekim 1915 tarihli bu belgede,Dâhiliye Nâzırı Halep'ten,"25 Eylül 331 tarih,1923 numaralı mahrem tahrirâtla istenilen evrakın bir haftaya kadar tanzim ve irsâli [gönderilmesi]" istemektedir.Eskiden istenmiş ve gönderilmemiş bir evrakın gönderilmesini hatırlatan bir belgenin sahte olarak üretildiğini iddia etmenin saçmalığı ortadadır.Nitekim Andonyan da bu belgeyi önemsiz gördüğü için kullanmamış ve görüntüsüne kitapta yer vermemiştir.

Altında Vali'nin imzası olan ve Andonyan tarafından kullanılmayan diğer iki belge İstanbul milletvekili Krikor Zohrab'ın öldürülmesi ile ilgilidir.Birinci belge 17 Ekim 1915 tarihlidir ve İçişleri Bakanı Talat tarafından gönderilmiştir.Talat telgrafta,İstanbul'da kalması sakıncalı görülerek,Altıncı Ordu Kumandanlığı bölgesine gönderilen Krikor Zohrab'ın "bir kaza neticesiyle vefat ettiği" haberinin alındığını söylemekte ve ilgili soruşturma evrakının İstanbul'a gönderilmesini istemektedir.(16) 11 Kasım 1915 tarihli bir diğer telgrafta ise Talat,Zohrab'ın hangi otelde kaç gün kaldığı,hangi tarihte Halep'ten çıkartıldığı vb. gibi bazı sorular sormakta ve konunun soruşturularak,bilginin kendisine iletilmesini istemektedir.(17)

Cevap verilmesi gereken soru basittir:Naim Efendi,Krikor Zohrab'ın öldürülmediğini aksine bir kaza sonucu öldüğünü söyleyen ve Zohrab'ın hangi otelde kaç gün kaldığını soran bir belgeyi niçin üretsin?Sahte belgelerin üretilme amacı,Orel ve Yuca'nın da iddia ettikleri gibi,"'Türkleri suçlayacak resmî kanıtları' piyasaya sürmek,"(18) ise,bunun tam aksini kanıtlayan bir belgeyi üretmenin mantığı nedir?Tuhaflık ortadadır ve konu üzerinde fazla durmayı gerektirmeyecek bir sarahata sahiptir.

Altında Vali'nin imzası olan belgeler içinde belki bir istisna sayılabilecek iki adet telgraf mevcuttur.Bunlardan birincisi,16 Eylül 1915 tarihli belgededir.Belgede,erkek nüfus için evvelce tebliğ edilmiş uygulamanın kadın ve çocukları da kapsadığı bildirilmekte ve bu amaca uygun olabilecek güvenilir insanların istihdam edilmesi istenmektedir.(19) İkinci belge,16 Ekim 1915 tarihli olandır.Telgrafta,daha önce gönderilen şifreli bir telgrafla Der-Zor'un niçin iskân bölgesi olarak seçildiğinin izah edilmiş olduğu söylendikten sonra,ahalinin Ermenilere yönelik işlediği suçlarla (cinayetlerle) ilgili,bu cinayetler hükümetin izlediği siyâset ile uyum hâlinde olduğu için herhangi bir soruşturma açılmaması istenir.(20) Bu iki belge içerik itibariyle,hükümetin Ermenilerin imhâsının istediği biçiminde yorumlanabilecek olsa bile,doğrudan öldürmeye ilişkin bir emir değildirler.Bugün Osmanlı Arşivi'nde,bu belgelerin benzeri başka belgelere de rastlamak mümkündür.(21)

Özetle,görüleceği gibi,altında Vali Mustafa Abdülhalik'in imzalarının bulunduğu belgeler,Ermenilerin öldürülme emirlerini içermeyen,benzerleri Osmanlı Arşivi'nde de bulunabilecek belgelerdir.Bunlar,elbette 1915-1918 sürecini anlamamızı sağlayacak son derece önemli belgelerdir ama Naim Efendi tarafından özel olarak üretilmesinin hiçbir mantıkî gerekçesi yoktur.Şimdi tek tek belgeler üzerindeki tarih ve imzalar konusuna daha yakından bakabiliriz.

Belgeler üzerindeki tarihler meselesi

Orel ve Yuca,İstanbul'dan 16 Eylül 1915'te Halep'e gönderilen 502 sayılı bir telgrafın,üzerindeki tarih ve altında Vali Mustafa Abdülhalik imzası nedeniyle sahte olduğunu iddia etmektedirler.Vali imzasının yanına 5 Eylül anlamına gelen "5 minhü" yazmıştır.(22) Oysa Mustafa Abdülhalik bu tarihlerde henüz Halep Valisi değildir.Abdülhalik 3 Ekim 1915'te Vali olarak atanmış ve Halep'e ancak 7 Kasım 1915 tarihinde gelebilmiştir.(23) Dolayısıyla,Orel ve Yuca'ya göre,Vali'nin göreve başlamadan önce Halep'e gelmiş olan bir belgenin altına imza atması belgenin sahte olduğunun kanıtıdır.

Orel ve Yuca tarih hatası nedeniyle sahtelik iddiasını tek bir belgeye (16 Eylül 1915 tarihli belgeye) ilişkin olarak ileri sürmüşlerdir.Oysa,Mustafa Abdülhalik'in Vali olarak göreve başladığı tarihten önce Halep'e gelen ve ama altlarında Abdülhalik'in imzası olan belge sayısı beş adettir.Naim Efendi,hatıratında bunların dördünden bahsetmiştir:1)16 Eylül 1915;2)12 Ekim 1915;3)16 Ekim 1915 ve 4)25 Ekim 1915.(24) Hatıratta bahsedilmeyen 17 Ekim 1915 tarihli belge,Ermeni milletvekili Zohrab'ın öldürülmesi ile ilgili bir belgedir ve orijinali Bogos Nubar Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.

Orel ve Yuca'nın mantığı ile hareket edecek olursak,Mustafa Abdülhalik göreve başlamadan önce gelen ve ama altlarında onun imzası bulunan bu beş belgeyi de sahte saymak gerekmektedir.Oysa bu iddia doğru değildir.Bunun birkaç nedeni vardır.Birincisi,Naim Efendi hatıratında,Vali Mustafa Abdülhalik ile Sevkiyat Müdürü Abdulahad Nuri'nin Halep'e gelmelerinden birkaç gün sonra göreve başladığını söyler."Halep'e geldim ve şans eseri,daha üç-dört gün önce Halep'te Göçmenler Genel Müdür Vekili görevine başlayan,Abdülahad Nuri Bey'in başkâtibi görevine atandım."(25) Vali Mustafa Abdülhalik ile Sevkiyat Dairesi Müdürü Abdülahad Nuri Halep'e beraber gelmişlerdir.Demek ki Naim Efendi 1915 Kasım ortasına doğru göreve başlamıştır.Vali ile Sevkiyat Müdürü'nün ne zaman geldiğini bilen birisi olarak,eğer Naim Efendi sahte belge üretmek isteseydi,açık ki,belgelere Vali'nin göreve başladığı tarihten sonraki tarihleri atardı.Ayrıca belge sayısının fazlalığı,bir değil beş adet olması,Naim Efendi'nin bir hatasına değil,belgelerin gerçek olduklarına işaret eder.Orel ve Yuca'nın en büyük hataları,zaten belgenin Naim Efendi tarafından verildiğine değil,Andonyan tarafından uydurulmuş olduğuna inanmalarıdır.

İkincisi,herhangi bir belge üzerindeki tarih yanlışlığı,tek başına o belgenin sahteliği için kanıt olarak kullanılamaz.Tarih hatası belgenin orijinal olduğunun göstergesi de olabilir.Eğer tarih yanlışlıklarından kalkarak bir belgenin sahte olacağını ilân edecek olursak,Osmanlı Arşivi'nin sahte belge ile dolu olduğunu kabul etmemiz gerekir.Burada üç ayrı belge örneği vermek isteriz.Birinci örnek,İçişleri Bakanı nâmına Şükrü tarafından 1 Nisan 1915 tarihinde Sivas Vilâyeti'ne çekilmiş ve Kürtlerin bölgedeki durumu hakkında bilgi isteyen şifre telgraftır.Telgrafta,"10 Şubat 1916 tarihli şifre ile bildirilen Kürdlerin Türk köyleri ve kasaba ahalisi ile münâsebet[lerinin]" ne olduğu sorulmaktadır.Açık ki 1 Nisan 1915 tarihinde,1 Şubat 1916 tarihinde gönderilmiş bir telgrafa atıfta bulunulması sözkonusu olamaz.Telgrafın gerçek tarihi 1 Nisan 1916 olmak zorundadır.Bakanlık belgeye yanlış tarih atmıştır.(26)

İkinci örnek Dışişleri Bakanlığı'ndan İçişleri Bakanlığı'na 1 Aralık 1915 tarihinde gönderilmiş bir yazıdır ve yazıda 13 Aralık 1915 tarihinde ait bir olaydan bahsedilmektedir.Metinde ayrıca hiç mevcut olmayan bir tarih daha (31 Teşrinisani:31 Kasım) yazılmıştır.Açıktır ki ya raporun tarihi ya da içindeki tarihler yanlıştır.(27) Üçüncü örnek Halep'ten çekilen bir telgraftır,telgrafın üzerinde 24/25 Şubat 1332 tarihleri vardır.Oysa Osmanlı takviminde 24/25 Şubat 1332 günleri mevcut değildir.Bilindiği gibi Osmanlı hükümeti Rumî takvim kullanıyordu ve bu takvimle,Milâdî takvim arasında 13 gün fark vardı.Osmanlı hükümeti aldığı bir kararla,15 Şubat 1332'den sonra,Şubat ayından kalan günleri takvimden sildi ve 16 Şubat yerine 1 Mart tarihini kullanmaya başladı.Dolayısıyla belgedeki 24/25 Şubat tarihleri yanlıştır.

Eğer tarih hatalarını,belge sahteliği için gerekçe olarak sunacak olursak,yukarıdaki orijinal belgelerin tümünün sahte olarak tasnif edilmesi gerekir ki bu doğru değildir.Söylediğimiz gibi,Osmanlı Arşivi'nde bu tür hatalı tarihlerin olduğu yüzlerce başka belge kolaylıkla bulunabilir.

Belgelerin tarihleri nedeniyle sahte olamayacakları konusunda söylenebilecek üçüncü önemli tez,yukarıda aktardığımız gibi,sözkonusu belgelerin muhtevâlarıdır.Yukarıda ayrıntısı ile gösterdiğimiz gibi,tamamıyla Osmanlı bürokrasisinin diline ve mantığına uygun olan bu belgelerin hiçbirisi,Ermenilerin öldürmeleri ve imhâ edilmelerine ilişkin bir emir içermezler.

Eğer tekrar örnek vermek gerekirse,17 ve 25 Ekim 1915 tarihli belgeler çok çarpıcıdırlar.17 Ekim 1915 tarihli belgede,"İstanbul Mebusu Krikor Zohrab Efendi'nin esna-yı rahda [seyahat sırasında] bir kaza neticesiyle vefat ettiği" söylenmektedir.25 Ekim 1915 tarihli belge ise Dâhiliye Nâzırı,Halep'ten,"25 Eylül 331 tarih,1923 numaralı mahrem tahrirâtla istenilen evrakın bir haftaya kadar tanzim ve irsâli [gönderilmesini]" ile ilgilidir.Krikor Zohrab'ın öldürülmediği aksine kaza sonucu vefat ettiğini ileri sürerek resmî Türk tezini kanıtlayacak bir belgenin veya eskiden istenmiş bir evrakın gönderilmesini hatırlatan bir telgrafın sahte olarak üretilmelerinin hiçbir mantığı olamayacağı açıktır.

Yukarıda ileri sürdüklerimiz doğru olsa bile,ortada hala açıklanmaya muhtaç bir soru vardır.Tarihlerden de anlaşılacağı gibi,bu telgralar Vali Mustafa Abdülhalik göreve başlamadan önce gelmişlerdir.Vali'nin,bu telgrafların altında imzasının olması açıklanmaya muhtaçtır.Bizce sorunun cevabı basittir.Vali muhtemelen,sözkonusu belgeleri göreve başladığı tarihten sonra okumuş ve Naim Efendi'nin görevli olduğu Sevkiyat Müdürlüğü'ne havale etmiştir.Naim Efendi'nin bu belgeleri elde edebilmiş olmasının nedeni budur.Burada,devlet bürokrasisinde son derece sık karşılaşılan bir durum sözkonusudur.

Mustafa Abdülhalik'ten önce Halep Valisi Bekir Sami'dir ve Bekir Sami'nin görevine 3 Ekim 1915 tarihinde son verilir.(28) Burada sözkonusu edilen belgeler,16 Eylül 1915 tarihli belge hariç,Bekir Sami'nin görev süresi sonrası gelen belgelerdir.(29) Bekir Sami'nin görevden ayrılması ve yeni Vali'nin göreve başlaması arasındaki sürede Valilik görevini Halep Kadısı Halid vekâleten yürütmüştür.Elimizdeki arşiv belgelerinden anladığımız Kadı Halid,sadece İstanbul'dan soru mahiyetinde gelen veya çözülmesi acilen gerekli sorunlara ilişkin telgraflara cevap veriyor,tavsiye veya politika iletme biçiminde gelen evrakları ise gelecek Vali'ye bırakıyordu.(30)

Eğer Naim Efendi'nin verdiği Eylül ve Ekim ayına ilişkin telgraflara bakılırsa görülecektir ki,bu telgraflar bazı konuların "ehemmiyetle tavsiye edilmesi" ile ilgilidir.Yeni Vali göreve atandıktan sonra bu telgrafları okumuş ilgili makamlara havale etmiştir.

Vali Mustafa Abdülhalik'in imzaları

Orel ve Yuca'nın Naim Efendi'nin verdiği belgelerin sahte olduklarına ilişkin ileri sürdükleri bir diğer argüman,Vali Mustafa Abdülhalik'e ait imzaların sahte olduğudur.Yazarlar bu tezlerini Mustafa Abdülhalik'e ait,Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezâreti İkinci Şube evrakı arasında buldukları bir imzayı yayımlayarak kanıtlamaktadırlar.Gerçekten de Orel ve Yuca'nın İkinci Şube evrakı arasında buldukları imza ile Naim Efendi'nin verdiği belgeler üzerindeki imzalar arasında bazı farklar olduğu ileri sürülebilir.Fakat biz Osmanlı Arşivi'nde Vali Mustafa Abdülhalik'e ait başka imzalar da bulduk.Ve bu imzalar Orel ve Yuca'nın kanıt olarak kullandıkları İkinci Şube evrakındaki imzadan son derece farklıdırlar.Yani,Orel ve Yuca'nın iddialarını esas alacak olursak,Osmanlı Arşivi'nin Vali Mustafa Abdülhalik ait sahte imzalar ile dolu olduğunu iddia edebiliriz.

Biz iki ayrı kaynakta,Vali Mustafa Abdülhalik'e ait oldukça değişik sayıda imza bulduk.Birinci kaynak,Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezâreti Şifre evrakıdır.İkinci kaynak,Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) tarafından yayımlanan 8 Ciltlik "Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)" adlı eserdir.Tüm bu kaynaklardaki imzalara baktığımızda görülen şudur:İkinci Şube evrakındaki imzalarla Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzalar arasındaki benzerlik dikkat çekicidir.Dâhiliye Şifre Kalem evrakındaki ve ATASE tarafından yayınlanan kitapta bulduğumuz imzalar ise çok ama çok farklıdırlar.

İmzalara ilişkin hazırladığımız tablodan da anlaşılabileceği gibi,Mustafa Abdülhalik birbirinden çok farklı,en azından dört-beş değişik tür imza kullanmıştır.Bunun özel bir nedeni var mıydı bilemiyoruz ama konunun teknik bir izahı mümkün.Vali imzalarını ya her iki ismini (Mustafa Abdülhalik) birden yazarak ya da isimlerinden sadece birisini kullanarak (ya Mustafa ya da Abdülhalik) atmaktadır.

Orel ve Yuca'nın yayımladığı (İkinci Şube evrakındaki) imza ile Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzalar her iki ismin birden yazılmasından oluşmaktadırlar.İmzalara dikkatli bakılırsa bu iki isim ayrı olarak seçilebilecektir.İmzanın başlangıç kısmı,Osmanlıca yazım gereği,sağdan sola doğru,Mustafa'nın şekil verilerek yazılmış hâline denk düşer.İmzada oval yuvarlak gibi duran şekillerin nedeni budur.İkinci parça ise Abdülhalik isminin kısaltılmış hâlinden oluşmaktadır.Dâhiliye Şifre evrakı arasında bulduğumuz belgelerdeki imzalar ise ismin sadece Abdülhalik isminden oluşmaktadır.ATASE tarafından yayınlanan belgedeki imza ise ismin sadece Mustafa kısmıdır.

Orel ve Yuca'nın kullandığı İkinci Şube evrakındaki imzalar ile Naim Efendi belgelerindeki imzaların,Mustafa kısımları benzerdir;fakat Abdülhalik'in kısaltılmış hâlinden oluşan ikinci kısımları farklıdır.En dikkati çeken fark ise Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzaların üstünde,soldan geriye doğru atılmış olan uzun çizgidir.Bu çizgi Orel ve Yuca'nın yayımladığı imzada çok sert olup kısadır ve imzanın tümünü kapsamamaktadır.Orel ve Yuca,imzalar arasındaki bu farklılıktan dolayı,belgelerin Andonyan tarafından üretilmiş,sahte belgeler olduğunu iddia etmektedirler.

Tüm diğer iddialarında olduğu gibi,Orel ve Yuca bu konuda da haklı değildirler ve ileri sürdükleri tez yanlıştır,birçok nedenden dolayı.Bu nedenleri sıralamadan önce eklemek gerekir ki,Orel ve Yuca'nın sadece bir tanesini kullandıkları İkinci Şube evrakındaki imzalar da,yayınladığımız tabloda görüldüğü gibi,birbirlerinden farklılıklar içermektedir.Bazı belgelerde imza sonundaki çizgi aşağıya doğru,bazılarında ise tam aksine yukarıya doğrudur.Yukarı doğru atılan çizgi kimisinde sert bir düz çizgi,kimisinde ise kavis yapmaktadır.Biz,bu tür farklardan kalkarak imzaların sahteliği tartışması yapmanın doğru olmadığı kanaatindeyiz.

İmzalar niçin sahte değildirler?

Naim Efendi belgelerindeki imzaların sahte olamayacaklarının birinci önemli kanıtı,bu belgelerde de farklı Vali imzalarının olmasıdır.Örneğin 11 Kasım 1915 tarihli olan ve Zohrab ile ilgili bir belgedeki imza,diğer belgelerdeki imzalardan tamamıyla farklıdır.Naim Efendi'nin verdiği tüm diğer belgelerdeki imzalar iki ismin birlikte yazılmasından oluşurken,11 Kasım 1915 tarihli bu belgedeki imza ismin sadece ikinci kısmından (Abdülhalik) oluşmaktadır.Sahte imzaya dayalı belge üretmek isteyen bir kişinin yapmayacağı tek şey herhâlde birbirinden farklı imzalar üretmektir.

İmzaların sahte olamayacağının ikinci önemli nedeni,Osmanlı Arşivi'nde,11 Kasım tarihli belgedeki imzaya benzer imzalar bulmuş olmamızdır.Bunlar,Dâhiliye Nezâreti Şifre Kalemi evrakı arasında bulduğumuz belgelerdir ve söylediğimiz gibi ismin sadece ikinci kısmından (Abdülhalik) oluşmaktadır.Biz bu evrak arasında,Mustafa Abdülhalik'e ait yüzün üzerinde imza tespit etmiş bulunuyoruz.Bu kadar çok sayıda imzayı bulmamızın nedeni,Mustafa Abdülhalik'in Nisan 1917 ile Eylül 1918 arasında İçişleri Bakan Müsteşarı olarak görev yapmış olmasıdır.Bölgelerle gönderilecek şifreli telgraflar,şifrelenmeden önce onun tarafından imzalanmaktadırlar.Hattâ bu telgraflardan 24 Eylül 1918 tarihli olanı doğrudan Mustafa Abdülhalik tarafından yazılmıştır.

Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzaların sahte olamayacağının üçüncü önemli kanıtı,hazırladığımız listeden de açıkça görüleceği gibi,Dâhiliye Şifre Kalemi evrakı arasındaki imzaların kendi içlerinde de çok ciddi farklılıklar içermeleridir.Özellikle bulduğumuz altı adet imza,Şifre Kalemi'ndeki diğer imzalardan oldukça farklıdır ve diğer imzalara hiç benzememektedir.(31) Sadece bu altı imza esas alındığında,bırakınız tüm diğer (İkinci Şube,ATASE,Naim Efendi) imzalarını,Dâhiliye Şifre Kalemi'ndeki diğer tüm imzaların da sahte olduğunu kolaylıkla ileri sürebilirsiniz.

İmzaların sahte olamayacağının dördüncü önemli göstergesi,Dâhiliye Şifre Kalemi'ndeki imzalar ile Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzaların ikinci,yani Abdülhalik ismine denk düşen kısımlarının büyük benzerlik göstermeleridir.Şifre Kalemi'ndeki imzaların büyük çoğunluğunun üstünde tüm imzayı kapsayan bir çizgi bulunmaktadır.

İmzaların sahte olamayacağına ilişkin beşinci önemli neden,söylediğimiz gibi,Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) tarafından yayımlanan 8 Ciltlik "Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)" adlı eserde,Mustafa Abdülhalik'e ait tamamıyla farklı başka bir imza bulmuş olmamızdır.Burada bulduğumuz imzada,Mustafa Abdülhalik,isminin sadece ilk kısmını (Mustafa) kullanmıştır.

İkinci Şube evrakı içinde buldukları bir imzadan hareketle Naim Efendi'nin verdiği belgelerdeki imzaların sahte olduklarını iddia eden Orel ve Yuca'nın mantığı ile hareket edersek,Dâhiliye Şifre Evrakı'nda ve ATASE kitabında bulduğumuz imzaların tümünün sahte olduklarını iddia etmemiz gerekir.Hattâ Dâhiliye Şifre Kalemi'ndeki altı imzayı esas alarak,bu evraktaki tüm diğer imzaların da sahte oldukları rahatlıkla ileri sürülebilir.Ya da ATASE tarafından yayınlanan imzayı esas alarak,Mustafa Abdülhalik'in diğer tüm imzalarının sahte olduğunu söyleyebiliriz.Yani ortada,hangi imza tarzını esas alırsanız,diğer imzaları sahte olarak ilan edebileceğimiz bir tablo ile karşı karşıyayız.

Mustafa Abdülhalik'in niçin bu denli farklı imzalar kullanmış olduğu sorusuna cevap vermemiz mümkün değil.Ama biz bu farklı imza tarzlarının Abdülhalik'in bilinçli bir tercihi olduğunu iddia edeceğiz.Mustafa Abdülhalik imzalarını bilerek değiştirmiş ve farklı imzalar atmıştır.Bu da Naim Efendi tarfından verilen belgelerdeki imzaların niçin sahte olamayacağına ilişkin ileri süreceğimiz altıncı tezdir.Bu tez için elimizdeki en önemli kanıt,DH.ŞFR.,79/139 belgesindeki imzadır.Belgedeki imzadan da anlaşılacağı gibi,Mustafa Abdülhalik imza atmaya bizlerin gözünde oval yuvarlaklar olarak gözüken,imzasının birinci bölümü ile yani Mustafa ile başlamış ama daha sonra bunun üstünü çizerek imzanın sadece ikinci kısmı (Abdülhalik) ile yetinmiştir.

Yukarıda da söylediğimiz gibi Dâhiliye Şifre Kalemi'ndeki tüm imzalar bu niteliktedir.Mustafa Abdülhalik'in bu imzada üstünü çizdiği birinci kısım ile imzanın ikinci kısmını (Abdülhalik) birleştirildiğinizde ise Naim Efendi belgelerindeki imzalar ortaya çıkmaktadır.Bu,Mustafa Abdülhalik'in bilerek farklı imza tarzları kullandığının açık bir kanıtıdır.

Mustafa Abdülhalik'in el yazısı

İmzaların ve dolayısıyla belgelerin sahte olmadığına yönelik elimizde çok güçlü bir başka kanıt daha vardır.Bu da belgelerin üstündeki Mustafa Abdülhalik'e ait el yazısıdır.Naim Efendi'nin verdiği belgelere çıplak gözle bakıldığında her belge üzerinde esas olarak iki farklı yazı türü olduğu görülecektir.Birinci yazı tarzı,asıl metin olarak tanımlanacak metindir ve İstanbul'dan gelen telgrafların Halep'te görevli memur(lar) tarafından çözümlenmiş hâlidir.İkinci yazı tarzı da belgenin ana metninin altında ve Vali'nin imzası üstünde yer alan kısa havale yazısıdır ve genellikle,"Muhacirin Müdüriyet-i Umumiyesi Muavinliğine" ifadesi vardır.Bazen de ne yapılması gerektiğine ilişkin kısa bir not yazılmıştır.Birkaç örnek vermek gerekirse:"Jandarma kumandanıyla görüştünüz mü";"Polis müdürüyle görüşünüz";"Şifreyi mevzubahis etmeyerek polis müdürüyle görüşünüz.Hakikaten bu gibi eşhâs-ı teşekküliye var mıdır?..";"Pek ehemmiyetlidir değil mi? Muhâcirin Müdüriyet-i Umumiyesi muavinliğine."(32)

Çıplak bir gözle dahi bakıldığında tüm belgelerdeki havale yazılarının birbirleri ile aynı olduğu görülecektir.Ve aynı yazı tarzına sahip bu havale notları,belgelerdeki ana metindeki yazı tarzlarından çok farklıdır.Elimizde bu havale notlarının Halep Valisi Mustafa Abdülhalik tarafından yazıldığını gösterecek bilgiler mevcuttur.Gerek Dâhiliye Nezâreti Şifre Evrakı arasında gerekse Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayımlanan "Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)" adlı eserde Vali'ye ait el yazısı örnekleri bulunuyor.Bu el yazılarına bakıldığında bunların Naim Efendi belgelerindeki havale notları ile benzerlikler taşıdığı çıplak bir gözle bile anlaşılabilir.

Dâhiliye Şifre Evrakı arasında bulunan belge,Mustafa Abdülhalik tarafından Batum'a çekilmiş bir telgraftır.Telgrafta Abdülhalik,yeniden Halep'e vali tayin edildiğini ve hemen yola çıkmasının gerekli olduğunu söylemektedir.(33) ATASE tarafından yayımlanan havale notunda ise,"Şifâhen görüşüldüğü vechle bi-z-zât Meskene'ye kadar azîmetle keyfiyyetin tedkiki ve ba'de bir karâr ittihâzı zımnında Sevkıyat Müdîr Muâvini Hakkı Bey'e," denilmektedir ve altında Mustafa imzası vardır.(34)

Özetle,gerek Osmanlı Arşivi'nde gerekse ATASE belgeleri arasında Vali Mustafa Abdülhalik'e ait bulduğumuz el yazıları ile Naim Efendi'nin verdiği belgeler üzerindeki havale notları büyük benzerlik addetmektedir.

Naim Efendi tarafından verilen belgelerdeki yazı tarzları hususunda eklenmesi gereken son bir nokta daha vardır.Eğer bu belgelere yakından bakılırsa görülecektir ki,ana metinlerindeki yazı tarzları da birbirlerinden çıplak gözle görülecek farklılıklar içermektedir.Yani el yazısı farkı bir tek havale notları ve ana metin arasında değildir.Belgelerdeki ana metinlerin el yazıları da farklılıklar göstermektedir.Bu da aslında son derece doğaldır.Çünkü bu durum,belge çözümlerinin değişik memurlar tarafından yapıldığını göstermektedir.

Bu belgelerin sahte olarak üretildiklerini iddia etmek,Naim Efendi'nin en az dört-beş farklı stilde yazı yazma yeteneğine sahip olduğunu ve bu yeteneği ile sahte belgeler ürettiğini iddia etmek anlamına gelir ki,bu belki komplo teorileri geliştirenlerin düşünebileceği bir şey olabilir ama ciddiye alınabilecek bir iddia değildir.

İmzalar ve tarihler konusunda söyleyebileceğimiz son söz şudur:Gerçek o kadar basit ve sıradan bir biçimde karşımızda durmaktadır ki,bu belgelerin sahte olduklarını ispat etme çabası fazlası ile anlamsız bir uğraştır.Eğer bu ve benzeri belgelerin sahteliğine harcanan enerjinin;tarihî hakikatleri kabul etmemek için gösterilen ısrarın çok azı,basit gerçeğin kabul edilmesi için harcanmış olsaydı,1915 Felâketi'nin bu toplum üzerinde yarattığı büyük yıkımı ortadan kaldırmak çok daha kolay olurdu.Yöneticilerin gerçeği kabul etmemek için onlarca yıldır sürdürdükleri bu akıl almaz inat,bugün toplum olarak içinde yaşadığımız çöküşün de en önemli nedenidir.Keşke gerçeği kabul etmek bu denli zor olmasaydı...

***

1-Kitabın İngilizce baskısı çok sorunludur.Fransızca baskı ise,Ermenice kitabın düzgün bir çevirisi olmakla birlikte,bazı bölümlerini içermemektedir.Biz çalışmamızda Ermenice metni esas aldık.İngilizce:Andonian,The Memoirs of Naim Bey,Turkish Official Documents relating to the Deportations and Massacres of Armenians,Compiled by Aram Andonian with an introduction by Viscount Gladstone (London:Hodder and Stoughton);Fransızca:Aram Andonyan,Documents officiels concernant les massacres Arméniens,(Paris:Imprimerie H. Turabian 227,Boulevard Raspail,1920);Ermenice:Aram Andonyan,Medz Vocirı,[Büyük Cinayet],(Boston Bahag Printing House,1921.)

2-Taner Akçam,Naim Efendi'nin Hatıratı ve Talat Paşa Telgrafları,(İstanbul:İletişim Yayınları,2016.)

3-Şinasi ve Süreyya Yuca,Ermenilerce Talat Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü,(Ankara:Türk Tarih Kurumu,1983),129-130.

4-"Muhtemel" ifadesini kullanmamızın nedeni,Boghos Nubar Kütüphanesi'nde Krikor Zohrab'ın öldürülmesi ile ilgili olarak mevcut olan altı belgeden ne kadarının Naim Efendi tarafından verildiğini bilmiyor olmamızdır.Andonyan bu belgelerden bazılarını başka kaynaklardan elde etmiş olabilir.Nitekim Andonyan kitabında,başka kaynaklardan elde ettiği belgeleri de yayınlamıştır.Örneğin,Enver Paşa'ya ait bir telgraf böyle bir belgedir.

5-Vali Mustafa Abdülhalik'in altında imzası olan telgrafların tümü İstanbul'dan şifreli olarak gelmiş,çözümü yapılmış ve Vali tarafından okunduktan sonra ilgili dairelere havale edilmiş telgraflardı.

6-Altında Vali'nin imzası olan ve hatıratta sözü edilmeyen iki belge İstanbul milletvekili Krikor Zohrab'ın öldürülmesi ile ilgilidir.Bu iki belge şu anda Paris Bogos Nubar Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.

7-Tüm bu tartışma için bakınız,Taner Akçam,Naim Efendi'nin Hatıratı,65-101.

8-a.g.e.,s.68-79,Şifre Telgraflar ve Şifreleme Teknikleri bölümü

9-Şinasi Orel ve Süreyya Yuca,Talat Paşa'ya Atfedilen,Önsöz,12.

10-Taner Akçam,Naim Efendi'nin Hatıratı,20-21.

11-Orijinal görüntüsü olmayan bu altı belgeden dört tanesi elimizdeki orijinal hatıratta Naim'in el yazısı kopyaları olarak mevcuttur;diğer ikisi hatıratın Andonyan tarafından yayımlanan ve bizde olmayan kısmında yer almaktadır.

12-Aram Andonyan,Medz Vocirı,153,tam metin:"Ahali ve memurinden bazılarının birtakım Ermeni kadınlarıyla izdivaç ettikleri haber alınıyor.Şiddetle men'iyle o gibi kadınların bi't-tefrîk sevkleri ehemmiyetle tavsiye olunur."

13-a.g.e.,s.184,tam metin:"Sivas,Ma'muretü'l-aziz,Diyarbakır ve Erzurum vilâyetlerinden sevk olunup esna-yı râhda ebeveynlerinin vefatı hasebiyle kimsesiz kalan eşhâs-ı malume etfâlinin birtakım Müslüman aileler tarafından evlâtlığa,hidmetkârlığa kabul edildiği istihbâr olunuyor.Vilâyetiniz dâhilinde bu gibi çocukların toplattırılarak menâtık-ı iskâniyelerine i'zâmları ve ahâlîye sûret-i münasebe ile bu bâbda vesâyâ-yı lazımede bulunulması tamimen tebliğ olunur."

14-a.g.e.,s.191 tam metin:"Muhtac-ı himaye ve iaşe binlerce muhâcirin ve şühedâ-yı İslamiye eytam ve erâmili mevcut iken âtiyyen yine mazarrattan başka bir şey tevlîd etmeyecek olan birtakım eşhas-ı malûme metrukât-ı tıfliyesinin iaşeleri için masarif-i zâide ihtiyarı muvafık değildir.Bu gibilerin sevkiyat kafilelerine terfikan ihracı ve şimdiye kadar iaşe edilmekte olanların da tebligat-ı âhire mucibince Sivas'a i'zâmları."

15-a.g.e.,s.136.

16-Bibliothèque Nubar,Fonds Andonyan,Matériaux pour l'histoire du génocide:"Déportations et massacres:Zohrab,Vartkès et divers."

17-a.g.e."Mebus Krikor Zohrab Efendi'nin orada hangi otelde ve kaç gün ikâmet ettiğinin ve hangi tarihte Halep'ten çıkarıldığının bi't-tahkîk iş'ârı."

18-Şinasi Orel ve Süreyya Yuca,Talat Paşa'ya Atfedilen,12.

19-Andonyan,Medz Vocirı,152.Tam metin:"Eşhâs-ı malûmenin nüfus-ı zükuru [erkek nüfusu] hakkında icrası evvelce tebliğ olunan muamelenin kadın ve çocuklarına da teşmili [uygulanması] ve bu bâbda memurin-i mü'temine [güvenilir memurların] istihdamı tavsiye olunur."

20-a.g.e,209.Tam metin:"Zor sancağının mıntıka-i iskân ittihâzından maksat evvelce 3 Eylül 331 tarih ve 1843 numaralı mahrem tahrirâtla izah edilmişti.Esna-yı râhda eşhas-ı malume haklarında ahâlînin icra edecekleri bilumum cerâim hükümetin takip ettiği gayenin istihsâlini temin etmiş olacağından bu bâbda takibat-ı kanuniye icrasına mahal yoktur.Zor ve Urfa mutasarrıflıklarına tebligat-ı lazıme icra olunmuştur."

21-Taner Akçam,Ermeni Meselesi Hallolunmuştur,(İstanbul:İletişim Yayınları,2008),kitabında bu tür oldukça fazla belge bulmak mümkündür.

22-"Ondan" anlamına gelen "minhü" ifadesi,Osmanlı belgelerinde,tarihlerde "aynı ay" anlamında kullanılmıştır.Belgenin görüntüsü Aram Andonyan,Medz Vocirı,152;metin için bakınız;Naim Efendi,Hatırat,06 [06].

23-Atanma ile ilgili bakınız;BOA.İ.MMS,200/27,Bâb-ı lî Dâhiliye Nezâreti Memurin ve Sicill-i Ahvâl Müdüriyetinin 3 Ekim 1915 tarihli yazısı;BOA.DH.BEO.,4377-328273-01-01 Dâ'ire-i Sadâret Umûr-ı Mühimme Kaleminden Dâhiliye Nezâreti'ne 4 Ekim 1915 tarihli yazı.Göreve başlama ile ilgili olarak bakınız;BOA.DH.ŞFR.496/53,Emniyeti Umumi Müdürü İsmail Canpolat'tan Dâhiliye Nezâreti'ne 7 Kasım 1915 tarihli şifre telgraf.

24-25 Ekim 1915 tarihli belgenin görüntüsü olmasına rağmen Andonyan tarafından kitapta kullanılmamıştır.

25-Aram Andonyan,Medz Vocirı,21.

26-BOA.DH.ŞFR.,62/18,Dâhiliye Nezâreti'nden Sivas Vilâyeti'ne 1 Nisan 1915 tarihli şifre telgraf.

27-BOA.DH.EUM.2. Şb.,14/58-1,Hariciye Nezâreti'nden Dâhiliye Nezâreti'ne 1 Aralık 1915 tarihli yazı.

28-BOA.İ.MMS,200/27,Bâb-ı lî Dâhiliye Nezâreti Memurin ve Sicill-i Ahvâl Müdüriyetinin 3 Ekim 1915 tarihli yazısı.

29-16 Eylül tarihli bu belgenin,eğer üzerindeki tarih doğru ise,niçin o tarihte Halep'te bulunan Bekir Sami tarafından cevaplandırılmadığı,ya da Mustafa Abdülhalik'in "5 minhü" tarihini yanlışlıkla mı attığı spekülasyona açık soru olarak kalacaktır.

30-Vali Vekili'nin yazışmalarına iki örnek:BOA.DH.ŞFR.,494/34 ve 496/17,Halep Vali Vekili Kadı Halid'den Dâhiliye Nezâreti'ne 19 Ekim 1915 ve 4 Kasım 1915 tarihli şifre telgraflar.

31-BOA.DH.ŞFR.,77/042;79/061;79/216;82/221;84/113 ve özellikle 91/221.

32-Alıntıların yapıldığı görüntüler için,Aram Andonyan,Medz Vocirı,152,184;136 ve 147-8 (son alıntının görüntüsü Andonyan tarafından kullanılmamıştır,elimizde mevcuttur.)

33-BOA.DH.ŞFR.,91/221,Mustafa Abdülhalik'ten Batum Mutasarrıflığı'na 24 Eylül 1918 tarihli şifre tel.

34-Genel Kurmay Başkanlığı,Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918),Cilt VII (1914-1915),408 ve 523.

*Prof.Dr.Taner Akçam,Andonyan belgeleri niçin sahte olamaz?,Agos,13 Nisan 2018.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/20488/andonyan-belgeleri-nicin-sahte-olamaz

İki kurbânın mirâsı/Jennifer Loewenstein*

İnanıyorum ki,Anne Frank de Rachel Corrie'ye hayran olurdu.Aynı şekilde,kendi Günlük'ü ve ma'rûz bırakıldığı ölümü,kan ve toprakla tanımlanan bir devletin yaptıklarını ahlâkî gerekçesi olarak kullananları rezil edecekti.İnanıyorum ki,Anne Frank,Rachel'ın buldozerden kaçması gerekirdi denildiğinde,"Rachel'ın kaçması gerektiğini düşünmüyorum.Hepimizin onunla birlikte orada durması gerektiğini düşünüyorum" karşılığını veren Rachel'ın annesi Cindy ile aynı fikirde olacaktı.

İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminden altmış yedi yıl sonra,Hollanda'daki Anne Frank Evi'nden gelen bir grup araştırmacı ve kameraman,Wisconsin eyaletinin Madison şehrindeki Capitol Lakes Huzurevi'nde kayınpederim Fritz Loewenstein'la röportaj yapmak için geldi.Fritz,Anne Frank'in "gizli çatı katı" arkadaşı Peter van Pels'in (Günlük'te Peter van Damm olarak geçer) çocukluk arkadaşı olan ve hâlâ yaşayan tek kişi.

Fritz'le iki saatin üstünde sözlü tarih çalışması yapıldı,aralarında Anne Frank Evi'nin koleksiyonlar müdürü Teresien da Silva'nın bulunduğu röportaj yapanlar,özellikle Peter van Pels'le kesişen,ailesi Almanya'dan kaçmadan önceki hayâtının her ânına dair derinlemesine sorular sordular.Bu,Fritz için 1930'lar Almanyası'nda Nazizmin karanlık bulutlarının altında büyüyen bir Yahudi çocuğunun geçmişine ait istenmeyen hayaletleri geri çağırmak demekti.Anne Frank'in yaşamı ve ölümünde rol oynayan herkesin,onun duyarsızca ve sistematik öldürülüşünün üzerinden çok zaman geçmesine rağmen hâlen,milyonların muhayyilesini esir aldığına şüphe yok.Fritz'in gözünden çocukluk arkadaşı Peter,bu yılının sonunda Anne Frank Evi'nde gösterilecek yeni bir Anne Frank belgeselinde yerine alacak.Her yıl bir milyonun üzerinde insân,Anne Frank Evi'ni,Anne'in ailesi birlikte yaşadığı ve van Pels'lerin üç yıldan fazla süre saklandıkları yeri görmek için ziyaret ediyor.

Hitler karşıtı çocuk eylemi

Fritz Loewenstein'ın babası,1920'ler ve 1930'lar boyunca Osnabrueck'te doktorluk yapmış.Almanya,nesiller boyu ailesinin yurdu olmuş ve onyıllar boyunca,alınları açık şekilde yaşamış ve Alman yurtseverleri yetiştirmişler.Loewenstein'lar,Nasyonal Sosyalist iktidarın en kötü zamanlarının geçeceğini ummuşlar,fakat zaman geçtikçe,Fritz'in anne ve babası,aileleriyle kaçmaları gerektiğini anlamışlar.Fritz,kendi Hitler karşıtı eylemini hatırlıyor:Her sabah babasının kliniğinin kapısındaki gamalı haçları yıkayarak çıkarmaya çalışmış.Bunu yaptığında,yıl 1937,Yahudiler için Almanya'yı terketmenin giderek zorlaştığı zamanlar.Loewenstein ailesi,en azından bir kısmı,bu konuda şanslı:Bazı eşyalarını da yanlarına alarak,birçok Yahudi'nin Nazi rejiminin dehşetinde kaçarkenki ilk tercihi olan ABD'ne göç etmeyi başarmışlar.Bu yolculuk,eşim David Loewenstein'ın büyüdüğü New York'un Binghamton şehrinde son bulmuş.

Anne Frank Evi'nden gelen grupla yapılan söyleşi boyunca,David,Anne Frank'in ne kadar ikonik bir figüre dönüştüğüne şaşırdı.Dünyadaki her yaştan insân hâlen Anne'in dikkat çekici Günlük'ünü okuyor ve Almanlar Hollanda'ya saldırıp Hollanda'yı işgâl ettikten sonra,Anne'in ailesiyle birlikte Nazilerden saklandığı yeri ziyaret ediyor.Oniki yaşımdayken,Anne Frank'in Günlüğü'nü okuduğumu ve onun ve ailesinin yakalandığı ve babası Otto dışında,herkesin yok edildiği toplama kamplarına götürüldüğü gerçeğine rağmen,bu belâgat sahibi ve yaratıcı kızın dünyasına tüm ilgimi verdiğimi hatırlıyorum.Bu yaşananlara rağmen,o,zulmün her yerdeki kurbanları için umudun ve sabrın ışığı olarak kaldı.Bazıları,Anne'in yaşamı ve ölümünün Yahudilere özgü ve sadece diğer Yahudilerin anlayabileceği bir tecrübe olduğunu iddia etmeye çalışsa da,Anne'in hikâyesinin küresel olduğuna inanıyorum.Hem yaşamında,hem de ölümünde,Anne Frank,yaşamak ve hayal edilebilecek en kötülerden birisine karşı direnebilmek için ortaya konan iradenin ve arzunun cisimleşmiş hâli.Biz,Anne'i kâbus gibi insânî koşullarla mücadele eden bir çocuk olarak tanıdık.

Buldozere karşı bir Rachel

28 Ağustos 2012'de,İsrail'de, Hâkim Oded Gershon,Rachel Corrie davasını karara bağladı.Fakat,hiç şaşılmayacak bir şekilde,İsrail Devleti'ni ve ordu aracını,Rachel'ın ölümündeki tüm sorumluluktan kurtardı ve temize çıkardı.Ben bunu bekliyordum.Gazze Rafah'ta yaşayan onbinlerce insânın yaşam alanlarını yok etmek olan yasadışı ve gayri-ahlâkî günlük rutinini yerine getirmek için orada olan D-9 zırhlı Catepillar buldozer tarafından ezildiği günden bugüne geçen dokuz yıldan sonra,Rachel Corrie hâlen ABD'nin eğitimli kesiminin büyük çoğunluğu tarafından neredeyse bilinmiyor.Ölümüyle ölümsüzleşen Anne Frank'ten farklı olarak,Rachel'ın adı,yaşamı ve ölümü,genel olarak Filistin'le ilgili diğer haberler gibi ABD resmî tarihi tarafından neredeyse karartılıyor.Her ikisi de [Rachel Corrie ve Filistin],kasıtlı dezenformasyonla bilinmez,karanlık ve çarpık kılınıyor.

Rachel'in uğrunda mücadele ederken öldüğü davada savunduğu,sesleri kendi yaşadıkları acılar ve yıkım karşısında hâlâ meşrû ve güvenilir birer tanıklık olarak geçerli sayılmayan insânlar,uzun süredir hak ettikleri gibi,yani,tarihî Filistin'in kendilerine karşı hayal edilemeyecek kadar büyük çapta ve acımasız bir suç işlenen yerli halkı olarak kabul edilmeyi bekliyorlar.İsrail kabul edene kadar,tazminât teklif edene kadar ve Uluslararsı Hukuk ve İnsân Hakları Evrensel Beyannamesi'ne saygı gösterene kadar;İsrail Devleti,Filistin'in yerli halkına karşı uyguladığı muazzam boyuttaki tarihî adâletsizlik için açıkça özür dileyene kadar,İsrail'in açtığı yara,irin toplamaya ve yayılmaya devam edecek ve bu yara,Ortadoğu boyunca ve dünyanın dört bir köşesinde,modern İsrail Devleti'ne,Firavun devleti payesi verecek.İsrail'in bu statüsü,İsrail'in,ABD'nin askerî gücünün koruyucu şemsiyesi altında kalmaya devam ettikçe,bu cezadan muaf tavrını takınmaya devam edeceğini anlayan Batılı güçler tarafından bile giderek farkedilmeye başladı.

Rachel Corrie,İsrail'in,Filistin'in birbirlerini besleyen ulusal yaşamını,tarihini ve kültürünü acımasızca ve kasıtlı olarak yok edişine tanıklık etmek için Uluslararası Dayanışma Hareketi'nin diğer üyeleriyle Gazze'ye giden dirençli,dobra ve meydan okuyan 23 yaşında bir üniversite öğrencisiydi.Çünkü Rachel,ABD-İsrail Ortadoğu siyâsetinin yanlış tarafının sessiz kurbanları için ayağa kalktı,ismi ve mirâsı,resmî tarih kayıtlarından çok gizli bilgiler gibi silindi.O,sadece fısıldaşmalarda varoluyor;modern siyâsî-tarihî olayların resmî versiyonlarının onaylandığı ve inceltildiği;ABD'nin İsrail'in bölgesel hegemonik amaçlarına desteği ve suç ortaklığının,İsrail'in cömertliği yanılsamasının sürdürülmesine yardım ettiği gücün ve ana akım medyanın koridorların dolaşan bir gölge...

Onlar ABD politikalarını ifşâ ediyor

Eğer Amerikan devleti,yine de Amerikan siyâsetine göre "yanlış" tarafta mücadele etmeyi seçen cesur beyaz bir kahramanın yaşamı ve ölümünü,ABD dışişleri çöplüğüne başarıyla yollarsa,bu bize,kendi seslerini duyurmaya çalışan ve davalarının tekrar açılmasını isteyen Filistinliler,diğer Araplar ve Müslümanların genel statüsü ve itibarı hakkında neyi açıklar?Kaç Filistinli Rachel hiç okunmamış günlükler bırakmıştır geriye?Hangi okul,öğrencilerinden,geçtiğimiz yüzyılda kolonyal ve emperyal güçler ve destekleyicilerinin sebep olduğu acıların kayıtlarını ve yüzlerce insânın hikâyesini okumasını istemiştir?

Bugünün ABD askerî ortamının hapsettiği Anne Frank ve Rachel Corrie'nin varlıkları,şuurumuzdan silinmelidir.Çünkü onların sözleri,ABD ve müttefiklerinin berbat politikalarını ifşâ etme tehdidini barındırıyor.Genç ve yaşlı,kaç insân,insânsız hava araçlarının,hiçbir zaman neden böyle bir cehenneme mahkûm edildiğini sorma şansı elde edememiş sivillere karşı düzenlediği saldırılarda ölecek?

Filistin'in işgâli,etnik temizliği,topraklarına el konulması,parçalanması ve toplu kolonileştirilmesinin,modern İsrail'in meşrû amaçlarını ve taktiklerini tasfir etmek için kullanılan dilde yeniden sınıflandırılması gerekiyor.Bu dilin açık biçimde ırkçı çerçevesi,varolma nedeni ve devletin Yahudi çoğunluğunu daim kılacak metodolojiler,"barış" görüşmeleri başlamadan önce,tüm Filistinlilerin gerekli sosyal ve siyâsî şartları kabul edeceği şekilde,ABD ve İsrail anlatılarında dikkatlice yeniden tanımlanmalıdır.Daha basit bir deyişle,sadece mukaddes dinî alanlar da dâhil toprak üzerindeki egemenliğin teslimi ve Filistinlilerin uluslaşmadan vazgeçmeleri,Filistin yönetimine,Netanyahu'nun uygulanamaz "küçük devlet" teklifine rağmen,"müzakere masasına ön şartsız gel" deme cüretine sahip İsrail yönetimini tatmin edecektir.

Rachel,kendi adına,Filistin'in yıkımının Gazze Şeridi'nde nasıl tasarlandığını ve uygulandığını görmüştü.Parlak zekâsı,keskin algısı ve bugünün dünyasında az bulunan vicdânıyla Rachel Corrie,günlüğünde ve annesine yazdığı mektuplarında,Gazze'deki yaşamı etkileyen en önemsizinden en önemlisine kadar konuşulmayan,ıstırap dolu İsrail rutinini anlatmıştı:Herkes ve her şey,kontrol noktalarından,yerleşimlerden ve sadece yerleşimcilerin kullandığı yollardan,sokağa çıkma yasaklarından ve kapatılmalardan etkileniyordu.

Cinayetin zamanlaması

Dün de bugün de,kimse,kendi silâhlarını taşıyan askerlerden,kendi nöbetçi kulelerinden,duvarlardan ve dikenli tellerle çevrilmiş çitlerden,hareket sensörlerinden ve geçenlerin insânlıklarını dışarıda bıraktıkları fütüristik geçiş yerlerinden,insânları yeni çağın üretim hattının rûhsuz yedek parçalarına çeviren yönlendirici komut seslerinden bağımsız bir hayat yaşayamıyor.Hiç kimse,Gazze'de yaşayanların hayatlarının içine sızan Orwell'in gözetim teknolojilerinden veya süregiden yaşamın her ânını,"istihbarat" toplamak için Gazze Şeridi'nin üstünde rûhânî bir varlık gibi dolaşan beyaz balondan kurtulamıyor.Kimse,âniden "şüpheli" olarak tanımlanan insânları birkaç saniye içinde kül edecekmişçesine dolaşan tankların ve zırhlı personel nakliye araçlarının veya savaş helikopterlerinin ve F-16'ların ne zaman ortaya çıkacağını veya saldıracağını tahmin edemiyor.Hiç kimse,çocukları ve yetişkinleri aşağılamak,insânlıktan çıkarmak,acı,korku ve psikolojik zarar vermek için dikkatlice tasarlanmış stratejilerin sonucu olan sadistçe ve haksız eylemlerden kaçamıyor.Su ve yemekten yoksunluk,günlük elektrik kesintileri,açıkta duran lağım suları ve tehdit oluşturan altyapı yetersizliği,ilaç eksikliği ve kelimenin tam anlamıyla etraflarındaki tozdan ve yıkıntıdan harap olan dünyalarını yeniden inşâ etmek için gerekli malzemelere erişememe,Gazze'deki "gayri-insânlar"ın ortalama hayatını tarif ediyor.

Rachel Corrie'nin ölümü,korkunç bir şiddetin yaşandığı zamanda,Filistinlilerin İkinci İntifada'sı sırasında ve Bush yönetimi birkaç gün önce Irak'a savaş açmışken,meydana geldi.Zamanlama ve daha fazla toprak hırsızlığı ve doğal kaynakları iç etmek için kullanılan bahaneler,bundan daha iyi olamazdı.ABD'nin "terörle savaş"ı,Bağdat'a karşı süregelen "şok ve dehşet" uygulamasının başlangıcıyla neredeyse doruk noktasına ulaşmıştı.İsrail Başbakanı Ariel Sharon,kendi yönetiminin siyâsalarını,petrol ve doğalgaz kaynaklarıyla dolu bir bölgenin üzerindeki ABD hegemonyasını genişletmek ve konsolide etmek için yollar geliştiren muhafazakâr,neo-muhafazakâr siyâsetçiler ve kurumlar tarafından ilk olarak ortaya konan ABD'nin psikopatik "terör" ve "teröristler" takıntısıyla,başarılı bir şekilde birleştirdi.

İkinci İntifada'nın şiddetli içeriği,İsrail'in kendisini "terörist-gâvurlar"a karşı savunduğunu ve Sharon'un kutsal savaşının,ABD'nin "şeytan"la giriştiği savaşın gerekli ve hayâtî parçası olduğunu iddia eden en ırkçı ve tutucu tezleri şiddetlendirdi.Eğer varsa,Filistin tarafından gelen haberleri,ABD raporlarına sokmak için küçük bir çaba gösterildi,çünkü kabul edilen kanonun bir kısmı,İsrail'in kendi kurtuluşu için savaştığını anlamıştı.Fakat Filistinlilerin motivasyonunu,Rachel Gazze'deyken de,şimdi de duyulmayan özgürlük,bağımsızlık ve hür irade için adil ve gerekli mücadele olarak göstermek,en korkunç saldırılara ve en acımasız ithâmlara davetiye çıkarttı.

Kendi yönetimi altındaki insânlara baskı gösteren,insânların mülklerine el koyan ve insânları öldüren suçlu rejimlere tanıklık eden diğer insânlar gibi Rachel Corrie'nin de,Gazze'de,zora başkaldıran bir yerde,gördükleriyle başı dertteydi.Öldürüldüğü gün,Rachel,her gün çıldırmadan yaşamını devam ettirmenin yollarını arayan,büyük çoğunluğu fakir ve savunmasız bir mülteci topluluğu için üzerinlerine el bombası atılmış etkisi yaratan sonsuz sayıda onursuzluklardan ve suçlardan birisini protesto etmek için bir buldozer ile bir ev arasında duruyordu.İsrail mahkemesine göre,Rachel'in ölümü,"müessif bir kaza" ve Rachel,savaş alanının ortasında tehlikeli bir ortamda bulunuyordu.Ayıplanmalıydı.Kurban,kendi cinayetinden sorumluydu;devletsiz,fakir ve mallarına el konulmuş insânlar,mülteciliklerinden ötürü kınanmalıydı;insafsız,acınası davranışlarından ötürü,esâretlerinden,insânîsizleştirilmelerinden ve işgâlden ötürü...

Let me stand alone!

Rachel arkasında bir günlük,mektuplar ve etrafındaki insânların cesâretine ve kararlılığına ayna tutan cesâret ve metânetle dolu bir mirasa bıraktı.Buldozer yaklaştığında,kaçmayı reddeti ve belirli bir noktadan sonra,kaçamayacak şekilde kapana kısıldı.Yaşamı gibi,ölümü de,o Rafah'a gelmeden çok önce yıkılmak için ayrılmış bir arazide,evlerin yıkılmasını ve "kapalı askerî alan" kurulmasını engellemek için çok zayıf olduğunu bilen genç bir kadının öfkesini yansıttı.

Başka bir çağda,Rachel'ın günlüğü,"Let me stand alone!",doğru olduğuna inandığı için yaşamaya ve mücadele etmeye karar vermiş genç bir kadının yaşadığı müthiş macerayı anlatan bir klâsik olacak.Başka bir zamanda,Rachel'ın hikâyesi,tüm dünyadaki okul çağındaki çocuklar tarafından okunacak ve milyonlarca insân,tek başına zırhlı bir buldozerin karşısına dikilip,bedeniyle "bu durmalı!" dediği yeri ziyaret edecek.Bizim yaşadığımız zamanda ise,o resmî tarihin kayıtlarında bilinmeyen bir kurbân.Cesâreti kınanıyor ve mahkûm ediliyor,ismine kara çalınıyor ve ona iftirâ atılıyor.Fakat inanıyorum ki,Anne Frank de Rachel Corrie'ye hayran olurdu.O,savaş ve teröre,bütün bir halkın insânîsizleştirilmesine içkin tehlikelere ve topraklarının vahşice işgâline karşı,evrensel bir adâlet çağrısının farkına varırdı.O,Allah tarafından bahşedildiği iddia edilen bir kaderden ileri gelen güç ve haklılık hissiyle kabaran,geçmişlerinin öcünü alan ve öldürmeye hakkı olduğuna inanan ulusların kurbânları üzerinde yükselen sessiz ve kayıtsız bir dünyanın şiddetini farkedecekti.Aynı şekilde,kendi Günlük'ü ve ma'rûz bırakıldığı ölümünü,kan ve toprakla tanımlanan bir devletin yaptıklarını ahlâkî gerekçesi olarak kullananları rezil edecekti.Anne Frank,kendi popülaritesini parlatan,iğrenç bulacağı ve öğrendiği derslere ve yaşadığı şiddete aykırı bir ideolojiyi ifşâ edecekti.İnanıyorum ki,Anne Frank,Rachel'ın buldozerden kaçması gerekirdi denildiğinde,"Rachel'ın kaçması gerektiğini düşünmüyorum.Hepimizin onunla birlikte orada durması gerektiğini düşünüyorum" karşılığını veren Rachel'ın annesi Cindy ile aynı fikirde olacaktı...

*Jennifer Loewenstein,İki kurbânın mirâsı,Mondoweiss,1 Eylül 2012;(çev.) Sevag Beşiktaşlıyan,Agos,15 Eylül 2012.

http://mondoweiss.net/2012/09/a-legacy-of-two-martyrs/
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/2429/iki-kurbanin-mirasi

"Zulüm bizdense,ben bizden değilim"/Samira Esmer*

Samira Esmer,tam on yıl önce [2003'te] bir 16 Mart günü,Filistin Refah'ta bir insan daha ölmesin,bir ağaç daha kesilmesin,bir ev daha yıkılmasın diye bedenini buldozere siper eden ve "o dik duruşuna inat omurgası kırılarak" öldürülen Rachel Corrie'yi yazdı.

Her halkın dilinde acıları,temennileri ve tarihi gizlidir.Her dilde olmazsa olmazların karanlık köşe başı:Beddualar.Dinlerle,geçmişle,yaşanmış acılarla bezeli,inciten,kavgalara mahal,irkilten sözler...Filistinli bir Arap için söylenecek en habis beddua "evin başına yıkılsın!" olur.Zira bu onun ya en büyük acısı ya da korkusudur.

Sarışın,genç bir kadın,bir aktivist,adı Rachel.Esmer insanların coğrafyasına geldi.Her Filistinlinin ortak korkusunu dinledi,evlerinde uyudu,annesine mektuplar yazdı,Arapça öğrenmeye başladı,çocuklara İngilizce öğretti...Filistinli bir doktorun evi yıkılmasın diye bir buldozerin karşısına,aslında bütün bir halkın ortak korkusunun karşısına dikildi...

Sorulsa idi;umutları,geleceği,hayalleri olan bir insanın gideceği en son yerdi Rafah.Fakat hayatı sevmek,öyle sevmek ki,onu hiç yaşamamış,yarım bırakmışların tatması için elinde megafonla anıları,yazar olma hayali,hayatta kalma içgüdüsü dahi arkasında,dikildi evleri yıkmak için gelmiş buldozerin karşısına.

Beyaz bir kadını öldürmezdi İsrail askeri,hele ki Amerikalı bir aktivistin ölümünden sorumlu olmak büyük bir kaos olurdu.Rachel bu ırkçı bilince dayamıştı sırtını.Toprak titredi,megafonlar susmadı,buldozer devam etti,tüm gözler,bilinçler,kameralar kayıttaydı!O dik duruşuna inat omurgası kırılarak öldürüldü Rachel.

Buldozeri kullanan asker megafonu duymadığını,olanların kaza olduğunu iddia etti.Sorumlu asker hiç yüksek sesle konuşmadı,bunalıma girdiği,suçluluk duygusu başa çıkamayıp tedavi gördüğü söylendi İsrailli yetkililer tarafından.Hasıl olan suçluluk duygusunun sebebi bir Amerikalıyı öldürdüğü için mi,23 yaşında genç bir kadını öldürdüğü için mi,yoksa bir insanı öldürmekten mi kaynaklıydı?Öldürülen Araplar için de bu duyguyu hiç hissetmiş miydi?Olayın aslı gibi bunlar da asla tam anlamıyla aydınlatılmadı.

"Bu durmalı.Hepimizin her şeyi bir kenara bırakıp hayatlarımızı bunu durdurmaya adamamızın iyi fikir olduğunu düşünüyorum.Dünyaya geldiğimde istediğim şey bu değildi,asla.Capitol Gölü'ne bakıp 'işte büyük dünya bu ve ben onun parçası olacağım' dediğimde bunu kastetmemiştim.Ben hiçbir çaba sarfetmeksizin,müreffeh bir hayat içinde yaşayıp,bir soykırımın parçası olduğumun farkına bile varmadan çıkıp gideceğim bir hayata gelmedim..." Biçilmiş tüm sıfatların ötesinde olanların en yüreklilerinden,Rachel.Bir Amerikalı,kadın,kız çocuğu veya Hristiyan değil,sadece "insan".

Rachel'dan miras bir utanç boynumuzda.Müslümanların Yahudi düşmanlığının vizesi Filistin,sosyalistlerin bir türlü "Siyonist" ekseninden çıkamadan öteledikleri İsrail kavgasının yersizliğini,Arapların soydaşlarının ölmesine değil,en çok Yahudiler tarafından öldürülmelerine olan öfkelerinin ve birçok kirli bilincin ötesinde bir halkı savunmak,bir insanın yaşam hakkını savunmak için gerekli tek vasfın insan olmak olduğunu anımsatarak yaptı bunu.Bal ve süt akan ırmaklar için değil,sağ kalma mücadelesi veren çocuklar için mücadele ederek..."Zulüm bizdense,ben bizden değilim" diyerek...

*Samira Esmer,"Zulüm bizdense,ben bizden değilim",Agos,16 Mart 2003.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/4583/zulum-bizdense-ben-bizden-degilim