Soner bey
Bugünkü Hürriyet'te yukardaki başlıklı yazınızı dikkatle okudum ve çok enteresan buldum.Şu açıklamalarda bulunmak isterdim:
1-Annemin kızlık ismi:Roz Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1896-2001.Babasının (yani dedemin) ismi Ohannes Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1857-1944.
2-Kasapyan ailesi Çankaya köşkünü hiç kimseye satmamıştır.Devrin hükümeti yalnız o köşkü değil,bütün mallarını ve mülklerini ellerinden alıp Ağustos 1915'de tüm aileyi sürgüne sevketmiştir.Benim babam (Ankara doğumlu 1887-1930) o tarihlerde ecnebi bir şirketin sahibi olduğu demiryolunda çalışması yardımıyla tüm aileyi Ankara'dan (Konya yoluyla) İstanbul'a kaçırmıştır.
3-Ayrıca Kasapyan ailesinin sahip olduğu mülker arasında Keçiören'deki bağ evi vardı ve bu bağa da Vehbi Koç ailesi sahip olmuştur.Bundan birkaç sene evvel (belki 15 veya daha fazla) İstanbul gazetelerinin birinde bu bağ evinin resmi çıkmıştı, (bu evi Vehbi bey müzeye çevirmişti) ve annem rahmetli Vehbi bey'e bir mektup yazmıştı.Vehbi bey de anneme o bağ evinin renkli bir fotoğrafını yollamıştı.Annem bu evde çocukluk yıllarını geçirmiştir.Bize daima o günlerden bahsederdi.
4-Ayrıca Ankara'da dedemin ailesi ve kardeşleri kendi paralarıyla bir (Ermeni Katolik) Kilisesi inşa etmişlerdi ki bu Kilise yakılmıştır!
5-Dedemin ailesi,kardeşleriyle birlikte Ankara keçisinin tiftiğini (Angora Wool) İngiltere'ye ihraç ederlermiş.Kardeşlerden bir tanesi İngiltere'de Bradford şehrine yerleşmiş ve Ankara keçisinin tiftiğini İngiltere'de pazarlarmış.Ben İTÜ Mimarlık Fakültesi'nden 1954'de mezun oldum.Yedek subaylık görevimi bitirmemi müteakkip evlendim ve 1957 Şubatında eşimle Kanada'ya muhacir olarak geldik.Hamdolsun Ottawa'nın belli başlı mimarlarından biriyim.
http://www.cuhaci.com/
Saygılarımla
Edward J. Cuhaci
OAA OAQ MRAIC171 Slater Street Ottawa ON.
Canada K1P 5H7
20 Nisan 2010 Salı
19 Nisan 2010 Pazartesi
Diaspora Dedikleri...
otokton Ermeniler hangi tarihi yaşamışsa diaspora Ermenileri de onu yaşadı
şu diaspora ayrımına nokta koyulmalı artık
diaspora kimin diasporası?
soykırıma maruz kalmış Ermeni milletinin diasporası!!!
hadise budur
Rober Koptaş'ın ve Talin Suciyan'ın konuyla ilgili makaleleri aşağıdadır:
Diasporanın Ahını Almak*
"Ermenistan'la Türkiye arasındaki sınırın açılması,diplomatik ilişkilerin başlaması,iki ülkenin sorunlarını çözmek için diyalog sürecini başlatmaları,gelecek için umut verici gelişmeler.Elbette ki,barıştan yana olan herkes,bugüne kadarki ilişkisizliğin son bulmasını,halkların birbirleriyle daha çok temas etmesini,gelecek nesillerin nefretten uzak bir şekilde yetişmesini arzu ediyor ve bu yönde atılacak adımları gönülden destekliyor.
Ancak,gerçek bir barışmayı,salt devletler düzeyinde,salt diplomatik görüşme ve anlaşmalarla sağlamak mümkün olmadığına göre,Ermenistan,Türkiye ve diasporadaki dinamiklerin yakından takip edilmesi ve toplumların nabzının iyi tutulması,hayati önem taşıyor.Bu bakımdan,Türkiye’de diasporadan protokollere gelen tepkilerin algılanma ve yansıtılma biçimi,diaspora gerçeğini ve diasporanın içinde bulunduğu ruh halini anlamama yönündeki ısrar ve inat,Türkiye’nin Ermenilerle gerçekten konuşmayı aslında pek istemediğini ve buna hazır da olmadığını gösteriyor.
Protokollere en sert ve ağır tepkiler,haftalardır yazılıp çizildiği gibi,diasporadan geldi.Dünyanın dört bir yanına dağılmış olan Ermeniler,gösteriler,bildiriler,protesto metinleri ve kampanyalarla protokollerin imzalanmaması yönündeki isteklerini haykırdılar.Diasporadaki toplulukların bu sert itirazı,başta Serzh Sargsyan olmak üzere,protokollerle ilgili görüşmeleri yürüten Ermenistanlı yetkilileri ihanetle suçlamaları,Türkiye’de diaspora hakkındaki mevcut önyargıları da iyice su yüzüne çıkardı.Diasporanın tavrı Türkiye’de,'Ermenilerin' aslında ne kadar milliyetçi,ne kadar uzlaşmaz,ne kadar radikal,ne kadar şahin,ne kadar Türk düşmanı olduklarını gösterme vesilesi olarak kullanıldı,kullanılıyor.Ermenilere ilişkin tüm önyargılar,uygun ortamı bulmanın vermiş olduğu rahatlıkla,diaspora eleştirisi kılıfında dile getiriliyor.
Hangi vicdana sığar?
Sınırın açılması,yıllardır beklediğimiz,arzu ettiğimiz,hayalini kurduğumuz bir gelişme.Ancak bu hayale yaklaşmış olmanın verdiği mutlulukla tarihsel haksızlıkların gözardı edilmesi,üzerinin örtülmesi ve dahası,diasporada yaşayan,yaşamak zorunda bırakılan Ermenilerin seslerinin bastırılması karşısında,itirazımızı ortaya koymak,hem insani,hem de vicdani sorumluluğumuz olmalı.
Diasporanın protokollere yönelik tepkiselliğinin ardında yatan psikolojik faktörleri,bu tepkiselliğin tarihsel arka planını gözlerden ırak tutarak,Türklerin yücegönüllülüğü,iyiniyeti,hoşgörüsü,yapıcı tavrına karşılık Ermenilerin katılığını,kalın kafalılığını koyup,Türklük gururunu okşayacak yayınlar yapmak,Taraf gazetesinin yaptığı gibi 'Diaspora çıldırdı' gibi insafsızca başlıklar atarak yangını körüklemek,çıkar yol olmadığı gibi,haksızlıkları da derinleştiriyor.
Evet,iki ülke arasındaki ilişkilerde bir balayı yaşanırken bir süre durup bunun tadını çıkarmak istiyor insan.Ancak,geleceği bugün yapıp ettiklerimiz şekillendirdiğine göre,binanın sağlam olup olmayacağını bugünden üst üste koyacağımız tuğlalar belirleyeceğine göre,bu balayı havasını biraz bozmanın,aykırı sesler çıkarmanın zamanıdır.
Diaspora hakkında söz söyleyecek Türklerin,eğer biraz olsun vicdan taşıyorlarsa,diaspora lafını ağızlarına almadan önce oturup şu soruların yanıtını düşünmelerinde,üstelik kırk düşündükten sonra bir konuşmalarında yarar var:
Diasporanın nasıl oluştuğunu,1915'te yaşananlar olmasaydı bugün diaspora dediğimiz insanların bugün birer Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olacağını,bu insanların,buradan,bu topraklardan,Sivas’tan,Malatya'dan,Diyarbakır'dan,Tekirdağ'dan,Samsun'dan dünyanın dört bir yanına dağıldığını ve bunun sebebinin yine bu topraklar üzerinde üğradıkları insalıkdışı tavır olduğunu hatırda tutmadan,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Bu insanların,tehcirden,katliamdan canlarını kurtarmış;belki ana babalarının gözleri önünde katledildiğini,tecavüze uğradığını görmüş;Halep,Beyrut yetimhanelerinde yokluk içinde büyümüş;Batı ülkelerinde ucuz işgücü olarak yıllarca sömürülmüş;bu arada hayata tutunmaya,dillerini,dinlerini,kültürlerini yaban ellerde yaşatmak için çabalamış;'Beyaz Soykırım' olarak adlandırdıkları asimilasyona karşı durmaya çalışmış kuşakların evlatları olduğunu unutarak diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Yerinden yurdundan edilmiş,mülklerine,topraklarına el konmuş,okulları,kiliseleri yağmalanmış,yıkılmış,cami,kaymakamlık binası,ahır,silah deposu yapılmış bu insanlardan kalan mülkler üzerinde güzel güzel oturup,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Türkiye devleti onyıllardır yaşanan acıları inkar eder,bu topraklar üzerindeki Ermeni varlığının izlerini silmeye çalışır,gözlerinin içine baka baka bu insanlara,'Hayır,siz öldürülmediniz,sizin malınıza el konmadı,sizin buralarda hakkınız yok,aksine siz öldürdünüz,haindiniz,vatanı sattınız' derken,diaspora hakkında laf söylemek hangi vicdana sığar?
Diaspora onyıllardır bütün enerjisini bu acıların kabul edilmesine,Türkiye devletinin inkâr ettiği gerçeklerin dünya kamuoyu tarafından duyulmasına harcar ve bu nedenle gerçek bir delilik haliyle yaşamaya;darmaduman edilmiş bir halkın çıldırmış çocukları olarak,köklerinden koparılmış ve artık yaşamayan bir kültürün ölüsünün başında nöbet tutmaya mahkûm edilirken,yan yana gelmiş iki Ermeni anadillerini bile doğru dürüst konuşup anlaşamazken,onların siyasi sığlıklarından,öngörüsüzlüklerinden,basiretsizliklerinden şikâyet etmek hangi vicdana sığar?
Ha Yeniçağ,ha Taraf
Yukarıdaki sorular aynı minval üzere çoğaltılabilir.Bütün bu sorulara ve olası yanıtlarına rağmen,diasporanın yanlış bir yol tuttuğu,doğru bir strateji izlemediği de savunulabilir ve bu görüşlere saygı duyulur.Ancak,14 Ekim tarihli Taraf gazetesinin,“Ha Bahçeli ha diaspora” manşetiyle yaptığı gibi,bunca acıdan sonra diasporayı bilinçli olarak şeytanlaştırmak,ancak ve ancak ahlaksızlıkla açıklanabilir.
Bu ahlaksızlık karşısındaki isyan ve çaresizliğimizi,ancak "Başınıza diaspora kadar taş düşsün" sözü ifade edebilir..."
*Rober Koptaş,Agos,14 Ekim 2009
http://www.nefretsoylemi.org/detay.asp?id=34&bolum=sizden
Diaspora Kim?*
"Taraf gazetesinin 'Ermeniseverliği'nin sınırlarını anladık geçen hafta.Eleştirel olmaktan korkmadığı izlenimini veren,sisteme tam göbeğinden eleştiri oklarını yöneltebilen bir gazete imajı yaratan Taraf gazetesi geçen hafta çarşamba günü manşetini 'Ha Bahçeli ha Diaspora' diye atarak,bir kez daha yapabileceği eleştirinin asıl derinliğini ve çapını,hatta daha da önemlisi nasıl bir anlayışın temsilcisi olduğunu ortaya koydu.Zaten bu ilk değildi.Giro Manoyan için 'Ermenistan'ın Bahçelisi' başlığını atan da,'Bakü ve diaspora çıldırdı' diyebilen de Taraf gazetesiydi.
1915'i soykırım olarak nitelendiren Taraf gazetesinin,diasporayı Bahçeli'nin sahip olduğu zihniyete hapsetmesi,gazetenin aslında ne 1915’den ne de soykırımdan bir şey anladığını ortaya koyar.Bilgisizliğin,duyarsızlığın bu kadar aleni bir cesaretle sergilenmesi,adaletin olmadığı yerde ahlakın da var olamayacağı gerçeğinden kaynaklanıyor olsa gerek.Ancak adalet yerini bulmadığı için bu kadar aymaz bir tavır sergilenebilir.Çünkü adaletin yerini bulması,suçlunun suçunu vicdanında ömür boyu taşıması ve yapıp ettiklerinin bu ağırlık altında tartması demektir aynı zamanda.İnkâr edilmiş bir suçun üzerinden atlayıp,mağdurların üzerini bir kalemde çizebilmek,açık yüreklilikle hiç adalet aramamış olmak demektir.
Bu başlığı atan zihniyetin duygu ve düşünce dünyasının sığlığı,diasporanın varoluş sebebinin ne olduğunu,bu insanların beş kuşaktır nasıl bir hayat yaşadıklarını,inkâr ve yok sayma söylemleri altında nasıl bir acze mahkûm edildiklerini,kendilerini ve yaşadıklarını,bir şeyleri ispatlamak zorunda kalmak için anlatmaya zorlanmalarını,ne olursa olsun geri getirilemez bir kaybın tam ortasında yaşadıklarını göremez ve anlayamaz.
Tüm bunları anlayamadığı gibi,Türkiyeli Ermenilerin de diaspora olduklarını fark edemez.O zihniyete hatırlatmak gerekir ki o pek rahatlıkla dillendirilen bizim Ermenilerin de neredeyse tamamı diasporiktir.Şunun şurasında kırkbin ellibin kişi kalan ve Cumhuriyet döneminde yaşadıkları yerlerdeki güvenlik,eğitim olanaksızlığı,kendi kültürünü yaşayamama gibi çok temel sorunlardan dolayı İstanbul'a gelmek zorunda kalan Ermenilerin gerçek yurtlarının İstanbul olmadığını söylemeye gerek var mı bilmiyorum.Ayrıca,sayın Taraf gazetesi yazı işleri müdürleri,o başlıkta rahatlıkla ötekileştirdiğiniz insanlar hepimizin ablaları,teyzeleri,amcaları,yengeleri,dayıları,yani en yakın akrabalarımız olur.Daha açık söylemek gerekirse,o bahsettiğiniz diaspora hepimiz oluyoruz.
Bu başlıkları atabilen insanlar,protokollerin imzalanmasına doğru giden süreçte Amerika'da ya da Avrupa'da yaşayan Ermenilerin tepkilerinin Türkiye'ye değil,Ermenistan'a olduğunu da anlamaktan acizler.Bu yaşanan krizin Ermenistan ile Ermenistan dışında yaşayan Ermeniler arasında son elli yılda yaşanan en derin kriz olduğunun da farkında değiller.Ermenistan’ın devlet başkanı olarak Serzh Sargsyan'ın Paris'teki Gomidas Heykeli'nin önüne çelenk bıraktığı gün hissetikleri,öyle kolay hazmedilir şeyler olmasa gerek.Herhalde,o başlıkları atanlar bunun da ne demek olduğunu hiç düşünmediler...
Diasporanın ne olduğunu,kim olduğunu düşünmek zahmetine katlanmayan,kısa yoldan külliyen bütün diasporayı milliyetçiliğe,hem de Bahçeli'nin temsil ettiği türden bir milliyetçiliğe hapsetmek,kendinden ziyadesiyle memnun olmayı gerektirir.Gidin Van'ı,Diyarbakır'ı,Kastamonu'yu,Sivas'ı,Afyon'u,Antakya'yı,Bingöl'ü,Erzurum'u,Elazığ'ı,Kars'ı,Mardin'i ve daha sayısız şehri,köyü ziyaret edin.Karış karış kazılmış,talan edilmiş kiliselerin bahçesinde,kemiklerin üzerinde yürüyün.Yürüyün ve diasporanın kim olduğunu kendinize tekrar sorun.Düşünmek söylediğiniz gibi taraf olmaksa,düşünün biraz..."
*Talin Suciyan,Taraf,20 Ekim 2009
http://www.taraf.com.tr/haber/diaspora-kim.htm
şu diaspora ayrımına nokta koyulmalı artık
diaspora kimin diasporası?
soykırıma maruz kalmış Ermeni milletinin diasporası!!!
hadise budur
Rober Koptaş'ın ve Talin Suciyan'ın konuyla ilgili makaleleri aşağıdadır:
Diasporanın Ahını Almak*
"Ermenistan'la Türkiye arasındaki sınırın açılması,diplomatik ilişkilerin başlaması,iki ülkenin sorunlarını çözmek için diyalog sürecini başlatmaları,gelecek için umut verici gelişmeler.Elbette ki,barıştan yana olan herkes,bugüne kadarki ilişkisizliğin son bulmasını,halkların birbirleriyle daha çok temas etmesini,gelecek nesillerin nefretten uzak bir şekilde yetişmesini arzu ediyor ve bu yönde atılacak adımları gönülden destekliyor.
Ancak,gerçek bir barışmayı,salt devletler düzeyinde,salt diplomatik görüşme ve anlaşmalarla sağlamak mümkün olmadığına göre,Ermenistan,Türkiye ve diasporadaki dinamiklerin yakından takip edilmesi ve toplumların nabzının iyi tutulması,hayati önem taşıyor.Bu bakımdan,Türkiye’de diasporadan protokollere gelen tepkilerin algılanma ve yansıtılma biçimi,diaspora gerçeğini ve diasporanın içinde bulunduğu ruh halini anlamama yönündeki ısrar ve inat,Türkiye’nin Ermenilerle gerçekten konuşmayı aslında pek istemediğini ve buna hazır da olmadığını gösteriyor.
Protokollere en sert ve ağır tepkiler,haftalardır yazılıp çizildiği gibi,diasporadan geldi.Dünyanın dört bir yanına dağılmış olan Ermeniler,gösteriler,bildiriler,protesto metinleri ve kampanyalarla protokollerin imzalanmaması yönündeki isteklerini haykırdılar.Diasporadaki toplulukların bu sert itirazı,başta Serzh Sargsyan olmak üzere,protokollerle ilgili görüşmeleri yürüten Ermenistanlı yetkilileri ihanetle suçlamaları,Türkiye’de diaspora hakkındaki mevcut önyargıları da iyice su yüzüne çıkardı.Diasporanın tavrı Türkiye’de,'Ermenilerin' aslında ne kadar milliyetçi,ne kadar uzlaşmaz,ne kadar radikal,ne kadar şahin,ne kadar Türk düşmanı olduklarını gösterme vesilesi olarak kullanıldı,kullanılıyor.Ermenilere ilişkin tüm önyargılar,uygun ortamı bulmanın vermiş olduğu rahatlıkla,diaspora eleştirisi kılıfında dile getiriliyor.
Hangi vicdana sığar?
Sınırın açılması,yıllardır beklediğimiz,arzu ettiğimiz,hayalini kurduğumuz bir gelişme.Ancak bu hayale yaklaşmış olmanın verdiği mutlulukla tarihsel haksızlıkların gözardı edilmesi,üzerinin örtülmesi ve dahası,diasporada yaşayan,yaşamak zorunda bırakılan Ermenilerin seslerinin bastırılması karşısında,itirazımızı ortaya koymak,hem insani,hem de vicdani sorumluluğumuz olmalı.
Diasporanın protokollere yönelik tepkiselliğinin ardında yatan psikolojik faktörleri,bu tepkiselliğin tarihsel arka planını gözlerden ırak tutarak,Türklerin yücegönüllülüğü,iyiniyeti,hoşgörüsü,yapıcı tavrına karşılık Ermenilerin katılığını,kalın kafalılığını koyup,Türklük gururunu okşayacak yayınlar yapmak,Taraf gazetesinin yaptığı gibi 'Diaspora çıldırdı' gibi insafsızca başlıklar atarak yangını körüklemek,çıkar yol olmadığı gibi,haksızlıkları da derinleştiriyor.
Evet,iki ülke arasındaki ilişkilerde bir balayı yaşanırken bir süre durup bunun tadını çıkarmak istiyor insan.Ancak,geleceği bugün yapıp ettiklerimiz şekillendirdiğine göre,binanın sağlam olup olmayacağını bugünden üst üste koyacağımız tuğlalar belirleyeceğine göre,bu balayı havasını biraz bozmanın,aykırı sesler çıkarmanın zamanıdır.
Diaspora hakkında söz söyleyecek Türklerin,eğer biraz olsun vicdan taşıyorlarsa,diaspora lafını ağızlarına almadan önce oturup şu soruların yanıtını düşünmelerinde,üstelik kırk düşündükten sonra bir konuşmalarında yarar var:
Diasporanın nasıl oluştuğunu,1915'te yaşananlar olmasaydı bugün diaspora dediğimiz insanların bugün birer Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olacağını,bu insanların,buradan,bu topraklardan,Sivas’tan,Malatya'dan,Diyarbakır'dan,Tekirdağ'dan,Samsun'dan dünyanın dört bir yanına dağıldığını ve bunun sebebinin yine bu topraklar üzerinde üğradıkları insalıkdışı tavır olduğunu hatırda tutmadan,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Bu insanların,tehcirden,katliamdan canlarını kurtarmış;belki ana babalarının gözleri önünde katledildiğini,tecavüze uğradığını görmüş;Halep,Beyrut yetimhanelerinde yokluk içinde büyümüş;Batı ülkelerinde ucuz işgücü olarak yıllarca sömürülmüş;bu arada hayata tutunmaya,dillerini,dinlerini,kültürlerini yaban ellerde yaşatmak için çabalamış;'Beyaz Soykırım' olarak adlandırdıkları asimilasyona karşı durmaya çalışmış kuşakların evlatları olduğunu unutarak diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Yerinden yurdundan edilmiş,mülklerine,topraklarına el konmuş,okulları,kiliseleri yağmalanmış,yıkılmış,cami,kaymakamlık binası,ahır,silah deposu yapılmış bu insanlardan kalan mülkler üzerinde güzel güzel oturup,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Türkiye devleti onyıllardır yaşanan acıları inkar eder,bu topraklar üzerindeki Ermeni varlığının izlerini silmeye çalışır,gözlerinin içine baka baka bu insanlara,'Hayır,siz öldürülmediniz,sizin malınıza el konmadı,sizin buralarda hakkınız yok,aksine siz öldürdünüz,haindiniz,vatanı sattınız' derken,diaspora hakkında laf söylemek hangi vicdana sığar?
Diaspora onyıllardır bütün enerjisini bu acıların kabul edilmesine,Türkiye devletinin inkâr ettiği gerçeklerin dünya kamuoyu tarafından duyulmasına harcar ve bu nedenle gerçek bir delilik haliyle yaşamaya;darmaduman edilmiş bir halkın çıldırmış çocukları olarak,köklerinden koparılmış ve artık yaşamayan bir kültürün ölüsünün başında nöbet tutmaya mahkûm edilirken,yan yana gelmiş iki Ermeni anadillerini bile doğru dürüst konuşup anlaşamazken,onların siyasi sığlıklarından,öngörüsüzlüklerinden,basiretsizliklerinden şikâyet etmek hangi vicdana sığar?
Ha Yeniçağ,ha Taraf
Yukarıdaki sorular aynı minval üzere çoğaltılabilir.Bütün bu sorulara ve olası yanıtlarına rağmen,diasporanın yanlış bir yol tuttuğu,doğru bir strateji izlemediği de savunulabilir ve bu görüşlere saygı duyulur.Ancak,14 Ekim tarihli Taraf gazetesinin,“Ha Bahçeli ha diaspora” manşetiyle yaptığı gibi,bunca acıdan sonra diasporayı bilinçli olarak şeytanlaştırmak,ancak ve ancak ahlaksızlıkla açıklanabilir.
Bu ahlaksızlık karşısındaki isyan ve çaresizliğimizi,ancak "Başınıza diaspora kadar taş düşsün" sözü ifade edebilir..."
*Rober Koptaş,Agos,14 Ekim 2009
http://www.nefretsoylemi.org/detay.asp?id=34&bolum=sizden
Diaspora Kim?*
"Taraf gazetesinin 'Ermeniseverliği'nin sınırlarını anladık geçen hafta.Eleştirel olmaktan korkmadığı izlenimini veren,sisteme tam göbeğinden eleştiri oklarını yöneltebilen bir gazete imajı yaratan Taraf gazetesi geçen hafta çarşamba günü manşetini 'Ha Bahçeli ha Diaspora' diye atarak,bir kez daha yapabileceği eleştirinin asıl derinliğini ve çapını,hatta daha da önemlisi nasıl bir anlayışın temsilcisi olduğunu ortaya koydu.Zaten bu ilk değildi.Giro Manoyan için 'Ermenistan'ın Bahçelisi' başlığını atan da,'Bakü ve diaspora çıldırdı' diyebilen de Taraf gazetesiydi.
1915'i soykırım olarak nitelendiren Taraf gazetesinin,diasporayı Bahçeli'nin sahip olduğu zihniyete hapsetmesi,gazetenin aslında ne 1915’den ne de soykırımdan bir şey anladığını ortaya koyar.Bilgisizliğin,duyarsızlığın bu kadar aleni bir cesaretle sergilenmesi,adaletin olmadığı yerde ahlakın da var olamayacağı gerçeğinden kaynaklanıyor olsa gerek.Ancak adalet yerini bulmadığı için bu kadar aymaz bir tavır sergilenebilir.Çünkü adaletin yerini bulması,suçlunun suçunu vicdanında ömür boyu taşıması ve yapıp ettiklerinin bu ağırlık altında tartması demektir aynı zamanda.İnkâr edilmiş bir suçun üzerinden atlayıp,mağdurların üzerini bir kalemde çizebilmek,açık yüreklilikle hiç adalet aramamış olmak demektir.
Bu başlığı atan zihniyetin duygu ve düşünce dünyasının sığlığı,diasporanın varoluş sebebinin ne olduğunu,bu insanların beş kuşaktır nasıl bir hayat yaşadıklarını,inkâr ve yok sayma söylemleri altında nasıl bir acze mahkûm edildiklerini,kendilerini ve yaşadıklarını,bir şeyleri ispatlamak zorunda kalmak için anlatmaya zorlanmalarını,ne olursa olsun geri getirilemez bir kaybın tam ortasında yaşadıklarını göremez ve anlayamaz.
Tüm bunları anlayamadığı gibi,Türkiyeli Ermenilerin de diaspora olduklarını fark edemez.O zihniyete hatırlatmak gerekir ki o pek rahatlıkla dillendirilen bizim Ermenilerin de neredeyse tamamı diasporiktir.Şunun şurasında kırkbin ellibin kişi kalan ve Cumhuriyet döneminde yaşadıkları yerlerdeki güvenlik,eğitim olanaksızlığı,kendi kültürünü yaşayamama gibi çok temel sorunlardan dolayı İstanbul'a gelmek zorunda kalan Ermenilerin gerçek yurtlarının İstanbul olmadığını söylemeye gerek var mı bilmiyorum.Ayrıca,sayın Taraf gazetesi yazı işleri müdürleri,o başlıkta rahatlıkla ötekileştirdiğiniz insanlar hepimizin ablaları,teyzeleri,amcaları,yengeleri,dayıları,yani en yakın akrabalarımız olur.Daha açık söylemek gerekirse,o bahsettiğiniz diaspora hepimiz oluyoruz.
Bu başlıkları atabilen insanlar,protokollerin imzalanmasına doğru giden süreçte Amerika'da ya da Avrupa'da yaşayan Ermenilerin tepkilerinin Türkiye'ye değil,Ermenistan'a olduğunu da anlamaktan acizler.Bu yaşanan krizin Ermenistan ile Ermenistan dışında yaşayan Ermeniler arasında son elli yılda yaşanan en derin kriz olduğunun da farkında değiller.Ermenistan’ın devlet başkanı olarak Serzh Sargsyan'ın Paris'teki Gomidas Heykeli'nin önüne çelenk bıraktığı gün hissetikleri,öyle kolay hazmedilir şeyler olmasa gerek.Herhalde,o başlıkları atanlar bunun da ne demek olduğunu hiç düşünmediler...
Diasporanın ne olduğunu,kim olduğunu düşünmek zahmetine katlanmayan,kısa yoldan külliyen bütün diasporayı milliyetçiliğe,hem de Bahçeli'nin temsil ettiği türden bir milliyetçiliğe hapsetmek,kendinden ziyadesiyle memnun olmayı gerektirir.Gidin Van'ı,Diyarbakır'ı,Kastamonu'yu,Sivas'ı,Afyon'u,Antakya'yı,Bingöl'ü,Erzurum'u,Elazığ'ı,Kars'ı,Mardin'i ve daha sayısız şehri,köyü ziyaret edin.Karış karış kazılmış,talan edilmiş kiliselerin bahçesinde,kemiklerin üzerinde yürüyün.Yürüyün ve diasporanın kim olduğunu kendinize tekrar sorun.Düşünmek söylediğiniz gibi taraf olmaksa,düşünün biraz..."
*Talin Suciyan,Taraf,20 Ekim 2009
http://www.taraf.com.tr/haber/diaspora-kim.htm
Ahmed Rıza Bey...
***
"Beni kolumdan tut,köyümden dışarı at,malımı mülkümü de sonra sat,bu hiçbir vakitte caiz değildir.Bunu ne Osmanlı vicdanı kabul eder ne de kanun.Ermenilerin malı kısmen yağma edildi.Kuvve-i Teşriiye kanunu reddedinceye kadar elde bir şey kalmayacak.Yapılmış şeylerin hepsi yapılmış olacak..."*Ahmed Rıza Bey (Yusuf Hikmet Bayur,Türk İnkılabı Tarihi,Cilt III,Kısım III,s.48-49'dan aktaran Prof.Dr.Taner Akçam,Türk Ulusal Kimliği ve Sorunu,5. bs.,İstanbul:Su Yayınları,2001,s.179.)
***
"21 Kasım 1918 günü toplanan Meclis-i Ayan'da,Jön Türk hareketinin en kıdemli mensubu ve yıllarca İkinci Abdülhamid'in baskı rejimine karşı Paris'ten muhalefet etmiş olan Ahmed Rıza Bey'in önergesi okunur.(1) Önergede Ahmed Rıza Bey Birinci Dünya Savaşı'na girilmesi ile ilgili kararın sorumlularının bir an önce tahkikat komisyonu kurularak tespit edilmesini isteyerek konunun genel hatları ile tartışılmasından öte somut olarak araştırılmasını ve sorumlularının Yüce Divan'a sevkedilmesini talep etmektedir.Önergede,'tehcir namı altında yapılan mezalimin' araştırılması ve memlekette yaratmış olduğu kötü tesirlerin belirlenerek bu işlere karışanların yargılanması talep edilmektedir.Aynı önergenin son kısmında 'bilcümle Osmanlılar hakkında birçok ef'al [fiiller] ve cinayat dahi irtikab edilmiş ve bilhassa Arap,Ermeni,Rum vatandaşlarıma şimdiye kadar tarih-i Osmanide emsali görülmedik mezalim icra olunmuştur' denilerek bunların Yüce Divan'da araştırılıp,bu işleri gerçekleştiren siyasi ekibin yargılanmasından önce,yapılan mezalimin bireysel suç olarak kabul edilerek savcılık yolu ile kovuşturulması ve sorumluların 'pençe-i adalete teslim edilmeleri' hükümetten istenmektedir.(2)
(...)
2 Aralık 1918 tarihli celsede Meclis-i Ayan reisliğine yine Ahmed Rıza Bey tarafından tekrar bir soru önergesi verilir.Bu önergede 25 Kasım 1918 günü hükümete yapılan müracaatta Birinci Dünya Savaşı'na girildiği günden 8 Ekim 1918 tarihinde Talat Paşa kabinesinin istifasına kadar geçen süre içinde 'hükümet tarafından intisab edilen hatiat ve ceraim meyanında [hatalar ve cürümler bağlamında] katliam,aleni şekavet [düpedüz eşkiyalık],masuniyeti şahsiyeye [kişisel dokunulmazlığa] ve emval ve mesakine [mallar ve meskenlere] tecavüz gibi bilumum Osmanlılar hakkında vukua gelen mezalim ve cinayattan dolayı' savcılık marifeti ile hangi işlemlerin yapıldığı sorulmaktadır.(3)"
1-1876 Anayasası'nın 60. maddesine göre,üyeleri doğrudan doğruya padişah tarafından atanan ve toplam sayısı Meclis-i Mebusan'ın üye tam sayısının üçte birini geçmemek üzere oluşturulan Meclis-i Ayan bir üst meclis işlevini görür.Senato gibi çalışır.
2-Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi.Devre 3,İçtima senesi 5,cilt 1.Ankara:TBMM Basımevi,1990,s.117.
3-Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi.a.g.e.,s. 151.
*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Osmanlı Meclisi Ermeni Meselesini Tartışıyor:Kasım-Aralık 1918;içinde Prof.Dr.Ayhan Aktar,Türk Milliyetçiliği,Gayrimüslimler ve Ekonomik Dönüşüm,İstanbul:İletişim Yayınları,2006,s.53-98.
***
"Tehcir karşıtı" bir İttihatçının portresi/Ümit Kurt*
Erdem Sönmez'in yazdığı "Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi"(1) kitabını tarihçi Ümit Kurt kitapkirk okurları için değerlendiriyor.
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde II. Abdülhamid rejimine dönük muhalefeti tanımlamak için kullanılan "Young Turks" Türkçe ifadesiyle "Jön Türk" muhalif hareketi kendi içinde barındırdığı birçok farklı siyasi kanada rağmen Abdülhamid tarafından kapatılan Meclis'in açılması ve askıya alınan Kanun-i Esasi'nin yeniden yürürlüğe girmesi gibi unsurlarda birleşen;modern Türk siyasi tarihinin de temel dinamiklerinin şekillenmesinde önemli rol oynayan bir siyasi hareketti.
1908'den önce
Başta Şerif Mardin ve Şükrü Hanioğlu olmak üzere önemli tarihçilerimiz tarafından etrafıca analiz edilen kelimenin sahih anlamıyla bu "siyasi hareket" yukarıda bahsi geçen ortak idealler haricinde içinde farklı politik görüşler ve stratejiler barındırmıştır.Bu farklılık gerek 1902-1907'deki Jön Türk kongrelerinde Abdülhamid'e dönük şiddetli muhalefeti temsil eden örgütlü yapının parçalanmasını da beraberinde getirmiştir.Temmuz 1908'de Meşrutiyet'in ikinci kez ilan edilmesiyle birlikte bu parçalanış,bir nebze de olsa ivmesini düşürmekle birlikte Meclis'in yeninden açılması sonrasında İttihat ve Terakki'nin siyaset sahnesine alenen bir parti olarak çıkması sonucunda artık siyaseten ve partisel olarak kendini iyiden iyiye kristalize etmiştir.
Cumhuriyete geçişle birlikte modern Türk siyasi tarihindeki politik blokları ve ayrışmaları da biçimlendiren bu siyasal düşünsel hareketin içinden yetişmiş ve bahis konusu olan farklı siyasi kanatların da temsilcisi olan önemli bir siyasi entelijansiya mevcuttur.Düşünsel olarak bir hayli üretken olan ve o dönemde Abdülhamid rejimine yönelik muhalefetini çıkardıkları yayınlarla da serdeden bu aydınlar arasında en önemli şahsiyetlerden biri Ahmed Rıza Bey'dir.1902'deki I. Jön Türk Kongresi'nin önderlerinden olan ve rejime yönelik muhalefetini Paris'te 1895'te kurduğu Türkçe ve Fransızca yayımlanan "Meşveret" dergisi ekseninde dile getiren Ahmed Rıza Bey,Abdülhamid'in gazabından ve sansüründen kaçarak Paris'e sığınan Jön Türklerin lideridir.
Literatürde gerek Jön Türk hareketine gerekse de bu hareketin içinden çıkan ve hakim politik blok olan İttihat ve Terakki üzerine mebzul miktarda çalışma olmasına rağmen;bu hareketi idare eden ve onun parametrelerini belirleyen aydınların ve siyasetçilerin düşünsel ve zihinsel haritaları üzerine yazılmış aynı miktarda eser ne yazık ki yok.Bu anlamda aslında genç tarihçilere ve araştırmacılara büyük görev düşüyor.Zira,bu gibi verimli ve bakir çalışma alanlarının yeni çalışamalara da kapı arayalacağı aşikar.İşte genç tarihçi ve araştırmacı Erdem Sönmez'in geçtiğimiz günlerde Tarih Vakfı Yurt Yayınları'ndan çıkan "Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi" başlıklı çalışma bu bakir alanı doldurmak saikiyle yazılmış son derece önemli ve çarpıcı bir çalışma.
Özgün bir Ahmed Rıza Bey portresi
Ahmed Rıza Bey'in entelektüel portresini kendi yazdıkları orijinal metinler üzerinden irdeleyen Sönmez,bize daha özgün bir Ahmed Rıza Bey resmi sunuyor.Sönmez'in eserini özgün kılan çıkış noktası,Yeni Osmanlı,Jön Türk,İttihat ve Terakki gibi meşrutiyetçi hareketlerin ve siyasal tasarıların tek kaynağı olarak Avrupa'daki anayasal yönetimleri işaret eden yaklaşımı yapıbozuma uğratması.Zira,Sönmez'e göre Osmanlı meşrutiyetçi hareketleri,onyedinci ve onsekizinci yüzyıllardaki öncüllerinden kopartılarak ele alınmıştır.(s. 6) Dolayısıyla bu tutum,yazarın da haklı olarak işaret ettiği gibi,Yeni Osmanlı,Jön Türk ile İttihat ve Terakki hareketlerinin siyasal iktidarın paylaşılmasını kurumsallaştırmak olan nihai amacı,"ondokuzuncu yüzyılı önceleyen iki yüz yıl boyunca,Osmanlı padişahının siyasi salahiyetlerin sorgulamaya ve sınırlamaya yönelik iddia ve eylemlerden soyutlanarak" değerlendirilmiştir.
Bu bağlamda bu önemli çalışma,Ahmed Rıza Bey'in de dikkat çekici bir öznesi olduğu ondokuzuncu yüzyıldaki meşrutiyetçi hareketlerin tarihsel bağlamı olarak,onyedinci ve onsekizinci yüzyıllarda Osmanlı siyasal yapısında yer alan ve padişahın iktidar alanını sınırlama mücadelesi veren politik konfigürasyonu analiz ediyor.Kitabın ilk bölümünde onyedinci yüzyıl başlarından II. Mahmud döneminin sonuna kadar geçen süreçte,Osmanlı siyasal yapısının evrimini analitik bir izlekten sunuyor.İkinci bölümde,Ahmed Rıza Bey'in düşünsel kaynakları arasında belirleyici konumda olan Yeni Osmanlı hareketinin liderleri Şinasi ve Namık Kemal ile ondokuzuncu yüzyıl öncesinde Osmanlı padişahının iktidar alanını sınırlamak isteyen özneler arasında süreklilik ilişkisi olabileceğine dair izleri gösteriyor.Sonraki bölümde,Ahmed Rıza'nın entelektüel izlerini süren Sönmez,onun Jön Türk hareketi içerisindeki siyasi ve düşünsel aktivitelerine değiniyor.
"Kanun" adamı
Ahmed Rıza Bey'in muhalif ve istibdat karşıtı ve bu anlamda devrimci bir düşünce ve siyaset adamı olduğu kabul edilirse,onun bilhassa Anayasa'nın restorasyonuna ve Parlamento'nun hayati önemine kendi yazılarında ve yayınlarında yaptığı şiddetli vurgu kayda değer.Aynı şekilde Ahmed Rıza Bey'in "kanun" kavramına atfettiği hayati önem ve bunun o dönemin siyasi terminolojisine yerleşmesi bir Jön Türk aydını olarak Ahmed Rıza Bey'in en belirleyici karakteristik özelliğidir.Pozitivizm ve merkeziyetçilik gibi Ahmed Rıza Bey'in entelektüel bagajındaki diğer anahtar noktaları da yine onun kendi yazılarına işaret ederek ortaya koyan Sönmez,bu anlamda onu Mizancı Murad,Prens Sabahaddin vs. gibi dönemin diğer Jön Türk muhalif aydınlarından farklılaştıran ayrım noktalarını ve fay hatlarını da yine dönemin orijinal metinlerine göndermede bulunarak ele alıyor.
Ermenilerin tehcir kararının alındığı 27 Mayıs 1915 tarihinden hemen sonraki Meclis oturumunda söz alarak büyük bir cesaret ve vicdan örneği sergileyerek,İttihat ve Terakki hükümetinin verdiği bu kararın hiçbir kanun ve hukuk düzeni ile bağdaşmadığını anlatan Ahmed Rıza Bey'in,Meclis'teki şu sözleri hatırlamaya değer:"Beni kolumdan tut,köyümden dışarı at,malımı mülkümü de sonra sat,bu hiçbir vakitte caiz değildir.Bunu ne Osmanlı vicdanı kabul eder ne de kanun." Kanuna ve hukuka verdiği önemi burada da gösteren Ahmed Rıza Bey'i etraflıca ele alan ve bunu yaparken onu tarihsel bağlamına da oturtarak önemli bir tarihçilik işçiliği gösteren Erdem Sönmez'in bu dikkate şayan çalışması,bu muhalif harekete dahil olan diğer siyasi entelektüel aktörlerin de fikriyatının araştırılması açısından tarihçilere iştah açıcı bir patika da açıyor...
1-Erdem Sönmez,Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi,1. bs.,İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2012.
*Ümit Kurt,"Tehcir karşıtı" bir İttihatçının portresi,Agos,15 Şubat 2013.
http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=tehcir-karsiti-bir-ittihatcinin-portresi&haberid=4393
Ahmed Refik:Cemal Paşa'nın Telgrafı;Çerkez Ahmed'in İzalesi Vacip Olmakla...
Cemal Paşa'nın Telgrafı:Çerkez Ahmed'in İzalesi Vacip Olmakla...
Çerkez Ahmed'i getiren tren geldiği zaman,her taraf inzibat altına alınmıştı.Ahmed,esasen Afyon'da tevkif edilmiş Eskişehir'e muhafaza altında getiriliyordu.Trenden uzun boylu,kalpaklı,İttihatçı murahhasların ve valilerin seyahat kıyafetinde palabıyıklı,zayıf yüzlü biri çıktı.Arkasından kadife pantolonlu,esmer,orta boylu biri daha geliyordu.Uzunu Çerkez Ahmed,ötekisi mülazım Halil idi.Bunlar Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle gönderilen çete reisleriydi.Özellikle Halil'in gazası daha büyüktü.Bu mücahid,mebus Suudi Bey'in çetesi Ardahan'a girdiği sırada o da Artvin'e gitmiş,bu güzel beldede yaşayan Ermenileri perişan eylemişti.Bu felaketi daha Ulukışla'da bulunduğum zaman işitmiştim.Bir Alman gazetesinin muhabiri menfur çetelerin cinayetlerinden nefret ediyordu:
-Görseniz,ne zalim hareketlerde bulundular!Lanet olsun,bir daha bu adamlarla yola çıkmaya!Ne İslam ne Hristiyan hiçbir şey tanımıyorlar.Şimdi orada İslam İslamla çarpışıyor.
Alman gazetesi muhabirinin bu sözleri birer gerçekti.Üç sene sonra Artvin'e gittiğim zaman,bunun ne derece doğru olduğunu gördüm.Zavallı Ermeni kadınları,Türk üniforması gördükleri zaman,ezile büzüle duvar diplerine sokuluyordu.Cennetten numune olan güller çiçekler meyve ağaçlarıyla ruhlara şevk ve serinlik veren güzel belde bomboştu.Halil ve avanesi Artvin halkına o kadar zulüm etmişlerdi ki,Ermenilerin teşviki üzerine,Rus hükümeti tarafından Sibirya'ya sürülen İsmail Ağa,bu bedbaht halkın çektiklerine dilhun olmuş,Rus Ordusu'nun geri çekilmesinden sonra Ermenileri tecavüzden vikaye eylemişti.
Çerkez Ahmed,Ermeni fecayii için mühim bir vesika idi.Bu kanlı olayın safahatını bizzat failinden dinlemek istedim.Çerkez Ahmed'e vilayat-ı şarkiye'de neler yaptığını sordum.Çizmeli ayaklarını birbirinin üzerine attı,sigarasının dumanını karşıya doğru savurarak:
-Bey birader dedi,şu durum namusuma dokunuyor.Ben bu vatana hizmet ettim.Gidin,görün,Van ve çevresini Kabe toprağına çevirdim.Bugün orada bir tek Ermeniye tesadüf edemezsiniz.Vatana bu kadar hizmet ettim,sonra o Talat gibi hergeleler İstanbul'da buzlu bira içsinler,beni de böyle muhafaza altında getirtsinler,yok,bu haysiyetime dokunuyor!
Fakat onun bir arkadaşı vardı,kendisiyle beraber Zeki Bey'i öldüren Nazım!Çerkez Ahmed'e Nazım'ı sordum:
-Sus bey birader.Zavallı şehit oldu dedi.
Çerkez Ahmed'den daha fazla malumat almak istiyordum:
-Pekiyi bu Zöhrab falan ne oldular?
-Aaa... duymadınız mı?Hepsini geberttim.
Sigarasının dumanını havaya doğru savurdu,sol eliyle bıyıklarını düzelterek sözüne devam etti.
-Halep'ten çıkmışlardı.Yolda rastgeldik.Derhal arabalarını kuşattım.Gebereceklerini anladılar.Varteks dedi ki:
-"Pekiyi Ahmed Bey,bize bunu yapıyorsunuz,fakat Araplara ne yapacaksınız?Sizden onlar da memnun değiller."
-O senin bileceğin iş değil kerata dedim.Bir mavzer kurşunuyla beynini patlattım.Sonra Zöhrab'ı yakaladım.Ayağımın altına aldım,kafasını ezdim.
Çerkez Ahmed,o sabahki trenle İstanbul'a gitmişti.Ahmed'in dönüşü,arkadaşlarını pek mütehayyir ediyordu.Bu haber Merkez kumandanı Cevad Bey'le beraber kumandanlık odasında bir şeyler muayene eden Bedri'nin de hayretini mucip olmuştu.Fakat bunda herhalde bir yanlışlık vardı:Çerkez Ahmed Halep'e gidecekti.İki sene evvel izzet ve ikramla büyük bir mücahid sıfatıyla çete reisliğini üzerine alan Çerkez Ahmed,Merkez Kumandanlığına nasıl olur da mevkufen getirilebilirdi?İnzibat kumandanı bunu haber aldığı zaman hakikaten şaşırdı,mebhut bir halde:
-İçeri gelsin! dedi.
Çerkez Ahmed elinde sigara,vakur endamıyla kollarını sallayarak içeri girdi.O zaman odada samimi bir sohbet başladı,Yüzbaşı ayağa kalkmış:
-Vay kardeşim,Ahmed'ciğim,nereden böyle diye,koca katili kucaklıyor,Çerkez Ahmed peltek lisanıyla:
-Azizim bunda bir yanlışlık olacak,fakat bu bir edepsizlik diyordu.
Birkaç hafta sonra haber alındı:Çerkez Ahmed Şam'a gönderilmiş,"izalesi vacip olmakla!!!" Cemal Paşa tarafından kaydı görülmüştü.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.174-177.
saygılarımla
Çerkez Ahmed'i getiren tren geldiği zaman,her taraf inzibat altına alınmıştı.Ahmed,esasen Afyon'da tevkif edilmiş Eskişehir'e muhafaza altında getiriliyordu.Trenden uzun boylu,kalpaklı,İttihatçı murahhasların ve valilerin seyahat kıyafetinde palabıyıklı,zayıf yüzlü biri çıktı.Arkasından kadife pantolonlu,esmer,orta boylu biri daha geliyordu.Uzunu Çerkez Ahmed,ötekisi mülazım Halil idi.Bunlar Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle gönderilen çete reisleriydi.Özellikle Halil'in gazası daha büyüktü.Bu mücahid,mebus Suudi Bey'in çetesi Ardahan'a girdiği sırada o da Artvin'e gitmiş,bu güzel beldede yaşayan Ermenileri perişan eylemişti.Bu felaketi daha Ulukışla'da bulunduğum zaman işitmiştim.Bir Alman gazetesinin muhabiri menfur çetelerin cinayetlerinden nefret ediyordu:
-Görseniz,ne zalim hareketlerde bulundular!Lanet olsun,bir daha bu adamlarla yola çıkmaya!Ne İslam ne Hristiyan hiçbir şey tanımıyorlar.Şimdi orada İslam İslamla çarpışıyor.
Alman gazetesi muhabirinin bu sözleri birer gerçekti.Üç sene sonra Artvin'e gittiğim zaman,bunun ne derece doğru olduğunu gördüm.Zavallı Ermeni kadınları,Türk üniforması gördükleri zaman,ezile büzüle duvar diplerine sokuluyordu.Cennetten numune olan güller çiçekler meyve ağaçlarıyla ruhlara şevk ve serinlik veren güzel belde bomboştu.Halil ve avanesi Artvin halkına o kadar zulüm etmişlerdi ki,Ermenilerin teşviki üzerine,Rus hükümeti tarafından Sibirya'ya sürülen İsmail Ağa,bu bedbaht halkın çektiklerine dilhun olmuş,Rus Ordusu'nun geri çekilmesinden sonra Ermenileri tecavüzden vikaye eylemişti.
Çerkez Ahmed,Ermeni fecayii için mühim bir vesika idi.Bu kanlı olayın safahatını bizzat failinden dinlemek istedim.Çerkez Ahmed'e vilayat-ı şarkiye'de neler yaptığını sordum.Çizmeli ayaklarını birbirinin üzerine attı,sigarasının dumanını karşıya doğru savurarak:
-Bey birader dedi,şu durum namusuma dokunuyor.Ben bu vatana hizmet ettim.Gidin,görün,Van ve çevresini Kabe toprağına çevirdim.Bugün orada bir tek Ermeniye tesadüf edemezsiniz.Vatana bu kadar hizmet ettim,sonra o Talat gibi hergeleler İstanbul'da buzlu bira içsinler,beni de böyle muhafaza altında getirtsinler,yok,bu haysiyetime dokunuyor!
Fakat onun bir arkadaşı vardı,kendisiyle beraber Zeki Bey'i öldüren Nazım!Çerkez Ahmed'e Nazım'ı sordum:
-Sus bey birader.Zavallı şehit oldu dedi.
Çerkez Ahmed'den daha fazla malumat almak istiyordum:
-Pekiyi bu Zöhrab falan ne oldular?
-Aaa... duymadınız mı?Hepsini geberttim.
Sigarasının dumanını havaya doğru savurdu,sol eliyle bıyıklarını düzelterek sözüne devam etti.
-Halep'ten çıkmışlardı.Yolda rastgeldik.Derhal arabalarını kuşattım.Gebereceklerini anladılar.Varteks dedi ki:
-"Pekiyi Ahmed Bey,bize bunu yapıyorsunuz,fakat Araplara ne yapacaksınız?Sizden onlar da memnun değiller."
-O senin bileceğin iş değil kerata dedim.Bir mavzer kurşunuyla beynini patlattım.Sonra Zöhrab'ı yakaladım.Ayağımın altına aldım,kafasını ezdim.
Çerkez Ahmed,o sabahki trenle İstanbul'a gitmişti.Ahmed'in dönüşü,arkadaşlarını pek mütehayyir ediyordu.Bu haber Merkez kumandanı Cevad Bey'le beraber kumandanlık odasında bir şeyler muayene eden Bedri'nin de hayretini mucip olmuştu.Fakat bunda herhalde bir yanlışlık vardı:Çerkez Ahmed Halep'e gidecekti.İki sene evvel izzet ve ikramla büyük bir mücahid sıfatıyla çete reisliğini üzerine alan Çerkez Ahmed,Merkez Kumandanlığına nasıl olur da mevkufen getirilebilirdi?İnzibat kumandanı bunu haber aldığı zaman hakikaten şaşırdı,mebhut bir halde:
-İçeri gelsin! dedi.
Çerkez Ahmed elinde sigara,vakur endamıyla kollarını sallayarak içeri girdi.O zaman odada samimi bir sohbet başladı,Yüzbaşı ayağa kalkmış:
-Vay kardeşim,Ahmed'ciğim,nereden böyle diye,koca katili kucaklıyor,Çerkez Ahmed peltek lisanıyla:
-Azizim bunda bir yanlışlık olacak,fakat bu bir edepsizlik diyordu.
Birkaç hafta sonra haber alındı:Çerkez Ahmed Şam'a gönderilmiş,"izalesi vacip olmakla!!!" Cemal Paşa tarafından kaydı görülmüştü.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.174-177.
saygılarımla
Ahmed Refik:Matmazel Liman Von Sanders
Matmazel Liman Von Sanders...
Gece gündüz istasyonda müthiş bir faaliyet vardı.Bir akşam zarif bir madam,bir paşa ile beraber trenden çıktı.Salona girdi.Bu felaket manzarası kalbinde derin bir üzüntü doğurmuştu.Görüştüm:Matmazel,Liman Von Sanders Paşa'nın hanımı imiş,Cemal Paşa'nın yanından Suriye'den geliyormuş.Üzüntümü o da anladı,derhal bu muhacerat kurbanlarına nakli kelam etti:
-Ah ne yazık! dedi.Bu yavrulardan bu masumlardan,bu biçare kadınlardan bilmem ne istiyorlar.Kimler cinayet yapmışsa onları tecziye etsinler.
Sanki İstanbul'dakiler bunlardan daha az mı suçlu?Asıl kafaları kesilecekler o Talat,o Enver,o zalim kabine.Dereler insan gövdeleri,çocuk başları taşıyor.Bu manzara yürekleri parçalıyor.Fakat bir gün bunların hesabı sorulmayacak mı?Alman zabitleri hep bu kesilen başların,parçalanan cesetlerin fotoğraflarını aldılar.Zaten bu zulmü lanetlemek için çeteci zihniyeti ile malül olmak lazımdı.Almanların kalpleri insaniyet hisleriyle dolu,bu cinayetlerden nefret ettiklerine hiç şüphe yoktu.Fakat Almanya resmen istese,bu kıt'ale mani olurdu.Said Halim Paşa,İttihat ve Terakki'nin kör bir aletiydi.Talat ve Enver Almanların sözünden bir adım dışarı çıkamazlardı.Bu cinayetleri kuvvetlerine güvenerek icra etmeleri imkan haricinde idi.Hiç şüphesiz Almanya'nın zaferine güveniyorlar,bu muazzam faciayı Almanya'nın kuvvetiyle,bu masumlar feryadını Almanların zafer teraneleriyle bastırmak ümidine kapılmışlardı.Almanya,Anadolu'da kazanacağı menfaatlerle sermest,Ortaçağ'da bile görülmeyen bu cinayetlere kayıtsız ve seyirci kalıyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-171.
Gece gündüz istasyonda müthiş bir faaliyet vardı.Bir akşam zarif bir madam,bir paşa ile beraber trenden çıktı.Salona girdi.Bu felaket manzarası kalbinde derin bir üzüntü doğurmuştu.Görüştüm:Matmazel,Liman Von Sanders Paşa'nın hanımı imiş,Cemal Paşa'nın yanından Suriye'den geliyormuş.Üzüntümü o da anladı,derhal bu muhacerat kurbanlarına nakli kelam etti:
-Ah ne yazık! dedi.Bu yavrulardan bu masumlardan,bu biçare kadınlardan bilmem ne istiyorlar.Kimler cinayet yapmışsa onları tecziye etsinler.
Sanki İstanbul'dakiler bunlardan daha az mı suçlu?Asıl kafaları kesilecekler o Talat,o Enver,o zalim kabine.Dereler insan gövdeleri,çocuk başları taşıyor.Bu manzara yürekleri parçalıyor.Fakat bir gün bunların hesabı sorulmayacak mı?Alman zabitleri hep bu kesilen başların,parçalanan cesetlerin fotoğraflarını aldılar.Zaten bu zulmü lanetlemek için çeteci zihniyeti ile malül olmak lazımdı.Almanların kalpleri insaniyet hisleriyle dolu,bu cinayetlerden nefret ettiklerine hiç şüphe yoktu.Fakat Almanya resmen istese,bu kıt'ale mani olurdu.Said Halim Paşa,İttihat ve Terakki'nin kör bir aletiydi.Talat ve Enver Almanların sözünden bir adım dışarı çıkamazlardı.Bu cinayetleri kuvvetlerine güvenerek icra etmeleri imkan haricinde idi.Hiç şüphesiz Almanya'nın zaferine güveniyorlar,bu muazzam faciayı Almanya'nın kuvvetiyle,bu masumlar feryadını Almanların zafer teraneleriyle bastırmak ümidine kapılmışlardı.Almanya,Anadolu'da kazanacağı menfaatlerle sermest,Ortaçağ'da bile görülmeyen bu cinayetlere kayıtsız ve seyirci kalıyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-171.
Ahmed Refik:Gesi Bağlarında Bir Tek Gülüm Var!
Gesi Bağlarında Bir Tek Gülüm Var...
.....................................
Nihayet İstanbul'dan emir geldi.Eskişehir'e Muhacirin Memurları gönderilmişti.Bütün Ermeniler Konya'ya Pozantı'ya ve Halep ovalarına gideceklerdi.
Siranuş'u merak ettim.Mini mini yavruyu görmek istedim.Binlerce Ermeni'nin içinde,o sarışın masum öksüz yavruyu aradım.Nihayet buldum.Büyükanasına yalvardım:
-Bırak bu çocukları,bu felaket geçer,sonra gel burada beni bul,dedim.
-İhtiyar kadın yaşlı gözlerini semaya dikerek:
-Hayır,dedi.Hayır efendi sağol.Biz hep gideceğiz,beraber öleceğiz,hem ben onları nasıl taşıyacağım?Yapacağım şey pek basit:Yolda önce onları sonra kendimi dereye atacağım.
Kalbim sızladı.Eskişehir kafile kafile,katar katar boşalıyordu.Bu trenler,kapalı yük vagonları bile değildi,kafes şeklinde her tarafı açık,hayvan vagonlarıydı.Muhacirler İdaresinden gelen memura:
-Bari kapalı vagonlarla gönderin,dedim.Hiç tavrını bozmadan lakayt bir sesle,
-Daha iyi ya,hava alırlar.
Cevabını verdi.Bu zavallıların hava almaya değil,artık yaşamaya bile ihtiyaçları kalmamıştı.Bir gün,yine bir tren,fakat muntazam ve muhteşem bir tren,bu sefalet kafilesi arasından geçti.Enver Paşa ailesiyle,şevket ve ihtişamıyla,İzmir'e gidiyordu.Sabahın sisleri arasında aç halkı tiz bir ses uykudan uyandırdı.Birkaç dakika sonra,İttihatçıların hürriyet kahramanı,elleri cebinde,başı açık,trenin ön tarafına çıkmış,gözleri yüksek ufuklarda,yıldırım gibi geçip gitti.Yerlere serilen,açlıktan ilen bedbaht tebaya başını bile çevirip bakmaya tenezzül etmedi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-169.
.....................................
Nihayet İstanbul'dan emir geldi.Eskişehir'e Muhacirin Memurları gönderilmişti.Bütün Ermeniler Konya'ya Pozantı'ya ve Halep ovalarına gideceklerdi.
Siranuş'u merak ettim.Mini mini yavruyu görmek istedim.Binlerce Ermeni'nin içinde,o sarışın masum öksüz yavruyu aradım.Nihayet buldum.Büyükanasına yalvardım:
-Bırak bu çocukları,bu felaket geçer,sonra gel burada beni bul,dedim.
-İhtiyar kadın yaşlı gözlerini semaya dikerek:
-Hayır,dedi.Hayır efendi sağol.Biz hep gideceğiz,beraber öleceğiz,hem ben onları nasıl taşıyacağım?Yapacağım şey pek basit:Yolda önce onları sonra kendimi dereye atacağım.
Kalbim sızladı.Eskişehir kafile kafile,katar katar boşalıyordu.Bu trenler,kapalı yük vagonları bile değildi,kafes şeklinde her tarafı açık,hayvan vagonlarıydı.Muhacirler İdaresinden gelen memura:
-Bari kapalı vagonlarla gönderin,dedim.Hiç tavrını bozmadan lakayt bir sesle,
-Daha iyi ya,hava alırlar.
Cevabını verdi.Bu zavallıların hava almaya değil,artık yaşamaya bile ihtiyaçları kalmamıştı.Bir gün,yine bir tren,fakat muntazam ve muhteşem bir tren,bu sefalet kafilesi arasından geçti.Enver Paşa ailesiyle,şevket ve ihtişamıyla,İzmir'e gidiyordu.Sabahın sisleri arasında aç halkı tiz bir ses uykudan uyandırdı.Birkaç dakika sonra,İttihatçıların hürriyet kahramanı,elleri cebinde,başı açık,trenin ön tarafına çıkmış,gözleri yüksek ufuklarda,yıldırım gibi geçip gitti.Yerlere serilen,açlıktan ilen bedbaht tebaya başını bile çevirip bakmaya tenezzül etmedi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-169.
Ahmed Refik:Eskişehir Ermenileri!
Eskişehir Ermenileri...
Trenler birbirini takip ediyordu.Her trenden binlerce aile,binlerce köy halkı çıkıyordu.O derecede ki,gelenlerin Eskişehir'den sevki mümkün değildi.Gitmekten ümitlerini kesenler,istasyon bahçesinde,yol üzerinde birleşiyorlardı.Birkaç gün içinde Eskişehir istasyonunun civarı onbinden yirmibinden ziyade aileyle dolmuştu.Trenle sevk edilemeyen çoluk çocuk,kadın erkek,ayakları kanlar içinde,etraflarında birkaç fakir jandarma,karadan gelmişlerdi.Bu manzara pek acı idi.Bedbaht aileler nereye gideceklerdi?Kimsenin bildiği yoktu.Tren yarım biletle taşımaya bile razı olmuyordu.Artık hiçbir ümit kalmamıştı.Birçok aile babaları,çocuklarını soğuktan korumak için çadırlar yapmaya başlamışlardı.Çarşıdan tanıdıklarından tahtalar ve direkler getiriyorlar,kilimlerini pırtılarını üzerlerine örtüyorlar,bağlarını bahçelerini bırakan zengin aileler bile,geceyi topraklar üzerinde geçiriyorlardı.Artık Eskişehir civarında yirmibin kişiden ibaret bir ordugah vücuda gelmişti.Çadırlar arasında sokaklar açılmış,pazarlar kurulmuştu.Gece dağlar kararıyor,Porsuk suyunun hazin uğultusu tepelere aksediyor,bedbaht Ermenilerin perişan bir halde yattıkları ovalardaki sönük ışıkları görülüyordu.Bazen bu çadırlar altında birbirine sarılıp yatan masumların kalbi üzüntü ve heyecanlar içinde en tatlı emel ve saadetini mahvolmuş gören,sabahtan beri ağzına bir lokma ekmek koymayan,çadırın bir köşesinde uyuyan zavallı bir kızın sarı saçları,zayıf bir mum ışığı altında parlıyordu.
Eskişehir Ermenileri,bu manzaradan dilhun oluyorlardı.Fakat ne yapabilirlerdi?En zenginleri birkaç ailenin nakli için aralarında para toplamışlar,kendilerine yardımdan geri durmamışlardı.Acaba aynı felaket onların,kendilerinin de başına gelmeyecek miydi?Fakat onlar biraz emin gibi görünüyorlardı.Adapazarı'ndan ve çevresinden gelen Ermenilerle görüştükleri zaman,haber almışlardı:Adapazarı'nda birçok silah bulunmuştu.Fakat Adapazarlılar bu silahların kendilerine evvelce İbrahim Bey tarafından verildiğini,kendilerinin tamamen suçsuz olduklarını iddia ediyorlardı.Mamafih her ne surette olursa olsun,oralarda silah çıktığı için kendileri tehcir edilmişler demekti.Eskişehir'de ise Ermeni meselesiyle alakadar olanlar yoktu.Halk ticaret ve ziraatla meşguldü.Tüfek ve bomba Eskişehir bölgesine uğramamıştı.Fakat onun da Eskişehir merkez memurunun marifeti olduğundan hiç şüphe yoktu.Bu herif Eskişehir'in en menhus simasıydı.İttihat ve Terakki'ye intisap ederek rezalet ve külhanbeylikle temayüz eden birisiydi.Eskişehir Ermenileri,tehcir edilmeyeceklerinden emin,arada sırada istasyon civarına geliyorlar,soydaşlarına yardım ediyorlardı.
Artık bütün Ermeniler,çadırlar içinde Eskişehir'e yerleşmişlerdi.Kendilerine hiç tecavüz eden yoktu.Onların en gaddar düşmanı merkez memuru idi.Zaman oluyor aralarından erkeklerini toplatıyor,ceplerinden paralarını aldırıyordu.Kadınların feryat ve çığlığı üzerine istasyon zabitleri erkekleri kurtarıyorlar,merkez memurunu tehdit ederek aldıkları paraları sahiplerine iade ettiriyorlardı.
Haftalar geçtiği halde Ermenilerin nakledildikleri görülmüyordu.Bir kısmı karadan Kütahya'ya sevkedilmişti.Fakat bunlar kasabaya girmemişler,(Alayunt) istasyonunda ikinci bir karargah tesis etmişlerdi.Bu binlerce aileler içinde artık açlık da başgöstermişti.Yiyecek,içecek,para,bir şeyleri yoktu.Nihayet eşyalarını satmaya karar verdiler.Bu karar pek kötüydü.Eskişehir sokaklarında istasyon meydanlarında gelinlik ve genç kızların göz nuru dökerek masum kalplerinde tatlı emeller besleyerek ördükleri dantellerini ipekli yatak çarşaflarını,özene bezene yaptıkları gelinlik esvaplarını kollarına atmışlar,kırmızı çarşaflı kadınlara yok pahasına sattıkları,sokak sokak dolaştırdıkları görülüyordu.Ne feci haldi!Bu felaketten cahil halk,Eskişehir'in Almanları ve Rumları istifade ediyorlardı.Satacak eşyası olmayanlar için dilenmekten başka çare yoktu.Ekseriya perişan kıyafetli ailelerin kapı diplerinde oturdukları,boyunlarını bükerek dilendikleri görülüyordu.Açlık gittikçe çoğalıyor,soğuk gittikçe şiddetini artırıyordu.Kendilerine çadır yapmayanlar istasyon civarındaki evlerin duvar diplerine yataklarını sermişler,çoluk çocuklarıyla beraber geceyi soğukta geçiriyorlardı.İstasyon civarında,sokakta yatan aileler içinde hırçın bir kız vardı.Her sabah başını taratmaz,anasına devamlı eziyet ederdi.Bir sabah,zavallı kadın aç ve biilaç kızının saçını taramakla meşguldü.Felaket kalbinde büyük bir üzüntü doğurmuştu.Çocuğun hırçınlığı ise büsbütün üzüntüsünü artırıyordu.Kız ağlıyor,bağırıyor biçare kadına bir türlü rahat tarattırmıyordu.Nihayet o kadar müteessir oldu ki,eline bir makas aldı kızının saçlarını kesmeye karar verdi,fakat üzüntüsünden elleri titredi,makas hırçın yavrunun derisini de beraber kesti,çocuğun başından çıkan kanlar bedbaht annenin kalbine döküldü,yavrusunun başını elleri içine aldı,öptü,üzerine kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.
Bu gibi manzaralar bir değildi.Köylerinde verem döşeğinde yatan,ihtizar halde bulunan hastalar alil ve mecnun,yarı belinden aşağısı tutmayan dilenciler bile çıkarılmıştı.Hemen her gün Eskişehir Ermeni mezarlığına,önde papaz arkada birkaç fakir aile ya çocuklarından birini,ya analarını veya ihtiyar babalarını gömüyorlardı.Fakat bu merasim sessiz ve sade oluyordu.Ne bir çan sedası dostlarını topluyor,ne bir ilahi zemzemesi ruhları huşuya davet ediyordu.Bu felaket kalpleri yaralıyordu.Bir gün karı koca iki Ermeni konuşarak gidiyorlardı.İkisi de üzgündü.Fakat erkeğin üzüntüsü daha fazlaydı.Kadın,kocasını teselliye çalıştı.
-Ne yapalım,Allah büyük elbette bizi gözetir.
Dedi.Erkek birdenbire kızdı.Karısına sert nazarla baktı.
-Hala Allah mı diyorsun?Allah nerede?Allah var mı?Varsa bu hal ne?
Diye bağırdı.Dereye doğru ilerliyor,yırtık kolunun yeniyle gözlerini siliyordu.
Nihayet bir gün,meş'um bir emir geldi.Eskişehir de tahliye edilecekti.Merkez memuru için gün doğmuştu.O gece Eskişehir'de matemli bir sükun hasıl oldu.Sokağa kimse çıkmayacaktı.Ortalık karardı.Bir gece önce sükun ve huzur içinde aydınlanan evlerde bir ölüm sessizliği başladı.sokak başlarında nöbetçiler bekliyor,evlerde çekiç sesleri işitiliyordu.Demek onlar da gideceklerdi?Bir zamanlar pencerelerinin önünde mahçup tavırları,namuskar simaları,afif edalarıyla dikişlerini diken,erkek yüzü görür görmez başlarını içeri çeken masum kadınlar,genç kızlar hasta ve ihtiyarlar,talihsiz çocuklar,demek onlar da bu felakete ve ölüm seline karışacaklardı.
Filhakika öyle de oldu.Ertesi gün Eskişehir'in biçare aileleri,ellerinde birer sepet kollarında paltoları,hayvan vagonlarına bindiler,gözleri yaşlarla dolu,kalpleri heyecanlı,asırlardan beri sevip oturdukları,yaşadıkları evlerini,çiçekli bahçelerini aziz hatıralarını bıraktılar,Eskişehir'in güzel ufuklarına,yiğit Osman'ın adaletine makes olan tarihi şehre veda ettiler.Konya Ovası'nı kuşatan dağlara Pozantı'nın yalçın geçitlerine,El-Cezire'nin ateşli çöllerine,açlığa sefalete,perişanlığa,ölüme doğru gittiler.
Bu masum halkı kurtarmak için hiçbir vesile yok muydu?Eskişehir'deki Alman rahiple görüştüm.İstanbul'a bir telgraf çekmişti,hiç olmazsa Avusturya sefiri vasıtasıyla Katolik Ermeniler için müsaade almasını söyledim.Kabul etti.Ertesi gün,İstanbul'dan gelen bir emirde,Katolik Ermenilerin,asker ailelerinin,tren kumpanyalarında işçi olanların kalabilecekleri beyan ediliyordu.Bu emir birçok aileleri kurtardı.Genç ve kibar kızlar,normal zamanlarda kendilerine uşaklık bile edemeyecek adamlarla,kumpanyanın kardofrenleriyle (demiryolu memuru) evlenmeye başladılar.Bu evlenme canlarını kurtarmak içindi.İçlerinden bir kısmı Müslüman olmak istiyor,hükümet kabul etmiyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.161-166.
Trenler birbirini takip ediyordu.Her trenden binlerce aile,binlerce köy halkı çıkıyordu.O derecede ki,gelenlerin Eskişehir'den sevki mümkün değildi.Gitmekten ümitlerini kesenler,istasyon bahçesinde,yol üzerinde birleşiyorlardı.Birkaç gün içinde Eskişehir istasyonunun civarı onbinden yirmibinden ziyade aileyle dolmuştu.Trenle sevk edilemeyen çoluk çocuk,kadın erkek,ayakları kanlar içinde,etraflarında birkaç fakir jandarma,karadan gelmişlerdi.Bu manzara pek acı idi.Bedbaht aileler nereye gideceklerdi?Kimsenin bildiği yoktu.Tren yarım biletle taşımaya bile razı olmuyordu.Artık hiçbir ümit kalmamıştı.Birçok aile babaları,çocuklarını soğuktan korumak için çadırlar yapmaya başlamışlardı.Çarşıdan tanıdıklarından tahtalar ve direkler getiriyorlar,kilimlerini pırtılarını üzerlerine örtüyorlar,bağlarını bahçelerini bırakan zengin aileler bile,geceyi topraklar üzerinde geçiriyorlardı.Artık Eskişehir civarında yirmibin kişiden ibaret bir ordugah vücuda gelmişti.Çadırlar arasında sokaklar açılmış,pazarlar kurulmuştu.Gece dağlar kararıyor,Porsuk suyunun hazin uğultusu tepelere aksediyor,bedbaht Ermenilerin perişan bir halde yattıkları ovalardaki sönük ışıkları görülüyordu.Bazen bu çadırlar altında birbirine sarılıp yatan masumların kalbi üzüntü ve heyecanlar içinde en tatlı emel ve saadetini mahvolmuş gören,sabahtan beri ağzına bir lokma ekmek koymayan,çadırın bir köşesinde uyuyan zavallı bir kızın sarı saçları,zayıf bir mum ışığı altında parlıyordu.
Eskişehir Ermenileri,bu manzaradan dilhun oluyorlardı.Fakat ne yapabilirlerdi?En zenginleri birkaç ailenin nakli için aralarında para toplamışlar,kendilerine yardımdan geri durmamışlardı.Acaba aynı felaket onların,kendilerinin de başına gelmeyecek miydi?Fakat onlar biraz emin gibi görünüyorlardı.Adapazarı'ndan ve çevresinden gelen Ermenilerle görüştükleri zaman,haber almışlardı:Adapazarı'nda birçok silah bulunmuştu.Fakat Adapazarlılar bu silahların kendilerine evvelce İbrahim Bey tarafından verildiğini,kendilerinin tamamen suçsuz olduklarını iddia ediyorlardı.Mamafih her ne surette olursa olsun,oralarda silah çıktığı için kendileri tehcir edilmişler demekti.Eskişehir'de ise Ermeni meselesiyle alakadar olanlar yoktu.Halk ticaret ve ziraatla meşguldü.Tüfek ve bomba Eskişehir bölgesine uğramamıştı.Fakat onun da Eskişehir merkez memurunun marifeti olduğundan hiç şüphe yoktu.Bu herif Eskişehir'in en menhus simasıydı.İttihat ve Terakki'ye intisap ederek rezalet ve külhanbeylikle temayüz eden birisiydi.Eskişehir Ermenileri,tehcir edilmeyeceklerinden emin,arada sırada istasyon civarına geliyorlar,soydaşlarına yardım ediyorlardı.
Artık bütün Ermeniler,çadırlar içinde Eskişehir'e yerleşmişlerdi.Kendilerine hiç tecavüz eden yoktu.Onların en gaddar düşmanı merkez memuru idi.Zaman oluyor aralarından erkeklerini toplatıyor,ceplerinden paralarını aldırıyordu.Kadınların feryat ve çığlığı üzerine istasyon zabitleri erkekleri kurtarıyorlar,merkez memurunu tehdit ederek aldıkları paraları sahiplerine iade ettiriyorlardı.
Haftalar geçtiği halde Ermenilerin nakledildikleri görülmüyordu.Bir kısmı karadan Kütahya'ya sevkedilmişti.Fakat bunlar kasabaya girmemişler,(Alayunt) istasyonunda ikinci bir karargah tesis etmişlerdi.Bu binlerce aileler içinde artık açlık da başgöstermişti.Yiyecek,içecek,para,bir şeyleri yoktu.Nihayet eşyalarını satmaya karar verdiler.Bu karar pek kötüydü.Eskişehir sokaklarında istasyon meydanlarında gelinlik ve genç kızların göz nuru dökerek masum kalplerinde tatlı emeller besleyerek ördükleri dantellerini ipekli yatak çarşaflarını,özene bezene yaptıkları gelinlik esvaplarını kollarına atmışlar,kırmızı çarşaflı kadınlara yok pahasına sattıkları,sokak sokak dolaştırdıkları görülüyordu.Ne feci haldi!Bu felaketten cahil halk,Eskişehir'in Almanları ve Rumları istifade ediyorlardı.Satacak eşyası olmayanlar için dilenmekten başka çare yoktu.Ekseriya perişan kıyafetli ailelerin kapı diplerinde oturdukları,boyunlarını bükerek dilendikleri görülüyordu.Açlık gittikçe çoğalıyor,soğuk gittikçe şiddetini artırıyordu.Kendilerine çadır yapmayanlar istasyon civarındaki evlerin duvar diplerine yataklarını sermişler,çoluk çocuklarıyla beraber geceyi soğukta geçiriyorlardı.İstasyon civarında,sokakta yatan aileler içinde hırçın bir kız vardı.Her sabah başını taratmaz,anasına devamlı eziyet ederdi.Bir sabah,zavallı kadın aç ve biilaç kızının saçını taramakla meşguldü.Felaket kalbinde büyük bir üzüntü doğurmuştu.Çocuğun hırçınlığı ise büsbütün üzüntüsünü artırıyordu.Kız ağlıyor,bağırıyor biçare kadına bir türlü rahat tarattırmıyordu.Nihayet o kadar müteessir oldu ki,eline bir makas aldı kızının saçlarını kesmeye karar verdi,fakat üzüntüsünden elleri titredi,makas hırçın yavrunun derisini de beraber kesti,çocuğun başından çıkan kanlar bedbaht annenin kalbine döküldü,yavrusunun başını elleri içine aldı,öptü,üzerine kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.
Bu gibi manzaralar bir değildi.Köylerinde verem döşeğinde yatan,ihtizar halde bulunan hastalar alil ve mecnun,yarı belinden aşağısı tutmayan dilenciler bile çıkarılmıştı.Hemen her gün Eskişehir Ermeni mezarlığına,önde papaz arkada birkaç fakir aile ya çocuklarından birini,ya analarını veya ihtiyar babalarını gömüyorlardı.Fakat bu merasim sessiz ve sade oluyordu.Ne bir çan sedası dostlarını topluyor,ne bir ilahi zemzemesi ruhları huşuya davet ediyordu.Bu felaket kalpleri yaralıyordu.Bir gün karı koca iki Ermeni konuşarak gidiyorlardı.İkisi de üzgündü.Fakat erkeğin üzüntüsü daha fazlaydı.Kadın,kocasını teselliye çalıştı.
-Ne yapalım,Allah büyük elbette bizi gözetir.
Dedi.Erkek birdenbire kızdı.Karısına sert nazarla baktı.
-Hala Allah mı diyorsun?Allah nerede?Allah var mı?Varsa bu hal ne?
Diye bağırdı.Dereye doğru ilerliyor,yırtık kolunun yeniyle gözlerini siliyordu.
Nihayet bir gün,meş'um bir emir geldi.Eskişehir de tahliye edilecekti.Merkez memuru için gün doğmuştu.O gece Eskişehir'de matemli bir sükun hasıl oldu.Sokağa kimse çıkmayacaktı.Ortalık karardı.Bir gece önce sükun ve huzur içinde aydınlanan evlerde bir ölüm sessizliği başladı.sokak başlarında nöbetçiler bekliyor,evlerde çekiç sesleri işitiliyordu.Demek onlar da gideceklerdi?Bir zamanlar pencerelerinin önünde mahçup tavırları,namuskar simaları,afif edalarıyla dikişlerini diken,erkek yüzü görür görmez başlarını içeri çeken masum kadınlar,genç kızlar hasta ve ihtiyarlar,talihsiz çocuklar,demek onlar da bu felakete ve ölüm seline karışacaklardı.
Filhakika öyle de oldu.Ertesi gün Eskişehir'in biçare aileleri,ellerinde birer sepet kollarında paltoları,hayvan vagonlarına bindiler,gözleri yaşlarla dolu,kalpleri heyecanlı,asırlardan beri sevip oturdukları,yaşadıkları evlerini,çiçekli bahçelerini aziz hatıralarını bıraktılar,Eskişehir'in güzel ufuklarına,yiğit Osman'ın adaletine makes olan tarihi şehre veda ettiler.Konya Ovası'nı kuşatan dağlara Pozantı'nın yalçın geçitlerine,El-Cezire'nin ateşli çöllerine,açlığa sefalete,perişanlığa,ölüme doğru gittiler.
Bu masum halkı kurtarmak için hiçbir vesile yok muydu?Eskişehir'deki Alman rahiple görüştüm.İstanbul'a bir telgraf çekmişti,hiç olmazsa Avusturya sefiri vasıtasıyla Katolik Ermeniler için müsaade almasını söyledim.Kabul etti.Ertesi gün,İstanbul'dan gelen bir emirde,Katolik Ermenilerin,asker ailelerinin,tren kumpanyalarında işçi olanların kalabilecekleri beyan ediliyordu.Bu emir birçok aileleri kurtardı.Genç ve kibar kızlar,normal zamanlarda kendilerine uşaklık bile edemeyecek adamlarla,kumpanyanın kardofrenleriyle (demiryolu memuru) evlenmeye başladılar.Bu evlenme canlarını kurtarmak içindi.İçlerinden bir kısmı Müslüman olmak istiyor,hükümet kabul etmiyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.161-166.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)