Daron Acemoğlu'nun Türkiye'den epey uzakta kaldığı,Türkiye'yi hâlâ 2010'ların Türkiyesi zannettiği anlaşılıyor. Hâlbuki Türkiye'de uzun süredir muhâliflerin Atatürk hakkında ilkokul öğretmenlerinden duyduklarından fazlasına tahammülü yok. İşin aslını bilenler de "ne gereği var şimdi" diyerek bu cehâlet perdesinin arkasına geçiyor,kendisini Instagram Kemalizm'inin güvenli ve linç edilmeme garantili kollarına bırakıyor.
Nobel İktisat Ödüllü Daron Acemoğlu,Nobel Edebiyât Ödüllü Orhan Pamuk ile aynı kaderi paylaşacak gibi duruyor.Nobel'i görmezden gelinen,küçümsenen,"zâten bunu dediği için verdiler" Nobelliler kategorisine girmesine çok az kaldı.
Sebebi,ülkelerin târihini demokrasi,kurumlar,katılımcılık açısından değerlendirirken,bir gaflet ânında kendi ülkesi ve Atatürk dönemiyle ilgili de konuşması:
"Atatürk'ün o sırada politik sistemi açabilmek gibi bir elinde opsiyon olmasına rağmen tam tersini yapıyor.Elinde gücü merkezileştirmeye çalışıyor.Yâni mümkün müydü gerçekten daha demokratik bir şey olması?Belki de mümkündü.Niye?Çünkü Osmanlı'dan başlayarak yâni Birinci Dünyâ Savaşı'ndan önceki parlamentolara bakarsanız daha çoğulcu bir sistem var.İstiklâl Savaşı sırasında bile var.Atatürk iyice ele geçirmeden önce."
Acemoğlu'nun Türkiye'den epey uzakta kaldığı,Türkiye'yi hâlâ 2010'ların Türkiyesi zannettiği anlaşılıyor.
Hâlbuki Türkiye'de uzun süredir muhâliflerin Atatürk hakkında ilkokul öğretmenlerinden duyduklarından fazlasına tahammülü yok.
İşin aslını bilenler de "ne gereği var şimdi" diyerek bu cehâlet perdesinin arkasına geçiyor,kendisini Instagram Kemalizm'inin güvenli ve linç edilmeme garantili kollarına bırakıyor.
Bugünkü iktidara kızan çâreyi bugünün bütün cevâplarını hayâlî bir geçmişte bularak kendini avutuyor.Sonra da eline kırbacını alıp,vuruyor târihin sırtına "bunların hakkından ancak Atatürk gelmiş"leri.
Bu gönüllü cehâletin,1990'lar Kemalizm'inin şeytânî "ikinci cumhuriyetçiler"i gibi,"her kötü şeyin sebebi post-Kemalistler" diye akademik teorisi bile yapıldı.
Bu basit târihe göre kara sabanlar çeken câhil köylülerden,kafeslerin ardındaki kadınlardan,Cumhuriyet'i camış zanneden mebûslardan oluşan,herkesin hayâtının padişahın iki dudağı arasında olduğu bir karanlığın ortasına Atatürk güneş gibi doğdu.
Neredeyse 1923'den öncesini Cilâlı Taş Devri zanneden bir kitleye konuştuğu unutmuş Acemoğlu.
Nobelli bir iktisatçı olarak,Berna Laçin ve Şahan Gökbakar kadar târih epistemolojisine de hâkim olmadığı anlaşılıyor.
Çünkü,dünyâ târihini incelemiş,bestseller kitâplar yazmış ama târihi kendi şartları içinde değerlendirmesi gerektiğini öğrenememiş!
Peki neydi o devrin kendi içinde değerlendirilmesi gereken kendi şartları?
Önce dönemin iç şartlarına bakalım.
Şahan Gökbakar ve Berna Laçin'e anlatmak kolay değil ama Türkiye,Nâmık Kemâl ve kuşağının büyük fikrî ve siyâsî mücâdeleleri sonucunda,Avrupa'daki pek çok ülkeyle eş zamanlı olarak ya da birkaç on yıllık bir gecikmeyle 1876'da ilk Meclis'in açıldığı,ilk Anayasa'nın yürürlüğe girdiği ve bir yıl sonra ilk seçimlerin yapıldığı bir ülkeydi.
Yine inanması zor ama 1876'da çıkarılan İntihâbât-ı Mebûsan Kânûn-ı Muvakkatı tadil edilerek 1946'ya kadar yapılan tüm seçimlerde geçerli olmuştu.
İki yıl sonra Meclis tatile,Anayasa rafa kaldırılınca ülkenin içinde ve dışında otuz yıl boyunca Meclis'i yeniden açmak,Anayasa'yı yürürlüğe koymak için ülkenin en donanımlı insânları büyük bir mücâdele başlatmışlar,gizli cemiyetler kurup,gazeteler çıkarmışlar ve nihâyet 23 Temmuz 1908'de asker-sivil bir halk ayaklanmasıyla İkinci Meşrûtîyet'i ilân ettirip Meclis'i yeniden açtırmışlardı.
1905 Rus ve 1906 İran Devrimi'nden sonra 1908 Devrimi ile Türkiye,padişahın iki dudağı arasından meşrûtî demokrasiye geçmişti.
İlân-ı Hürriyet'in 1934'e kadar bayram olarak kutlandığını,Hürriyet,Müsâvât,Uhuvvet,Adâlet kavramlarının çocuklara isim olarak verilen yarı kutsal kavramlar hâline geldiğini,Meclis,Anayasa ve hâkimiyet-i milliye üzerinde İttihatçısından İslâmcısına kadar geniş bir mutâbakatın olduğunu da bugün anlatmak kolay değil.
Ve esâs şok edici haber;Türkiye'de ilk çok partili seçimler 1908'de yapıldı.İttihat-Terakki ve Ahrar Fırkası'nın adayları yarıştı.
Çok milletli,çok dinli,çok sesli ilk Meclis toplandı.Meclis'te Yahudi sosyalist de vardı,Arap ittihatçı da,Ermeni liberal de.
Sendikalar kuruldu,grevler başladı,inanmazsın ama cânlı bir kadın hareketi bile vardı.
1909'da basına hürriyeti esâs alan,sansüre karşı ilk basın kânûnu kabul edildi.Ki bu kânûn Cumhuriyet'ten sonra da geçerliliğini korudu.
1908 ile 1919 arasında İttihat ve Terakki Fırkası dışında onlarca parti kuruldu:Osmanlı Ahrar Fırkası,Osmanlı Demokrat Fırkası,İttihad-ı Muhammedi Fırkası,Islâhât-ı Esâsiye-i Osmaniye Fırkası,Ahâlî Fırkası,Osmanlı Sosyalist Fırkası,Hürriyet ve İtilâf Fırkası,Millî Meşrûtîyet Fırkası,Radikal Avam Fırkası,Osmanlı Hürriyetperver Avâm Fırkası,Teceddüt Fırkası,Osmanlı Sulh ve Selâmet Cemiyeti,Ahâlî İktisat Fırkası,Sosyal Demokrat Fırkası,Sulh ve Selâmet-i Osmaniye Fırkası...
1911'de Meclis-Mebûsan'da beş parti vardı.
1911'de İstanbul'da yapılan ara seçimleri muhâlefetteki Hürriyet ve İttilaf Partisi'nin adayı kazanmıştı.
Bu yüzden telâşlanan İttihat ve Terakki 1912'deki seçimlerde devletin gücünü karşısında birleşen muhâlefete karşı kullandı.
Trablusgarp Savaşı sürerken,Balkan Harbi'nin eli kulağındayken 1912'de seçim yapıldı.
Sopalı seçimleri bile sopalı yapan iktidar ve muhâlefet arasındaki rekâbetti.1913 Bâb-ı Âlî Baskını ve ardından Birinci Dünyâ Savaşı sırasında İttihatçı diktatörlük kuruldu.
1918'den sonra savaş ve işgâl şartlarında çok partili seçimler yapıldı.
1918 ile 1920 arasında iki yıllık fetret döneminde,Türkiye'nin pek çok şehri Bülent Tanör'ün Yerel Kongre İktidarları dediği,seçimlerle kurulan Meclisler eliyle yönetildi.
İstiklâl Harbi'ni de kongreler başlattı.Savaş sürerken bile seçimlerle mebûslar seçildi.
Ankara'ya gelemeyen Meclis-i Mebûsan üyelerinin vekilliklerini düşürmeyle ilgili bir kânûn tasarısını Birinci Meclis kabul etmemişti.
1920'de kurulan Birinci Meclis'te savaş kararlarını tartışan güçlü bir muhâlefet bloğu vardı.
İkinci Grup adı verilen bu muhâlefet bloğu zannedildiği gibi karşı-devrimci de değildi.Saltanat ve hilâfet neredeyse oybirliğiyle kaldırıldı.
Bu mebûslar saltanatı ya da halifeyi geri getirmek istemediği gibi,Cumhuriyet'i de camış zannetmiyorlardı.
Ekim 1923'den önce gazetelerdeki en büyük tartışma nasıl bir Cumhuriyet kurulacağıydı.Tartışma saltanatçılarla cumhuriyetçiler arasında değildi,Amerikan,Fransız,İngiliz tarzı cumhuriyetleri ve yönetim modellerini savunanlar arasındaydı.
En büyük endişe ise güçlü Meclis'in denetim yetkilerinin azalması ve rejimin tek adam rejimine dönmesiydi.
CHP kurulmadan önce Nezihe Muhiddin öncülüğünde bir grup kadının Kadınlar Halk Fırkası kurmaya çalıştığını ama onlara izin verilmediği gibi,kadınlara seçme ve seçilme hakkı için mücâdele eden Nezihe Muhiddin'in rejimin gadrine uğradığını maalesef okullarda hâlâ öğretmiyorlar.
1924'ün sonunda dönemin şartları;İstiklâl Harbi komutanları,Halide Edip,Adnan Adıvar gibi önde gelen entelektüellerinin önderliğinde,tek adam rejimi tehlikesine karşı Halide Edip'in kaleme aldığı liberal bir parti programı olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurmasıydı.
Yâni o dönemin insânları,aydınları,siyâsetçileri çok partili,çok sesli bir hayâtı talep ediyordu.Hilâfetçi,saltanatçı,şeriatçı ya da devrim-karşıtı da değillerdi.En az Atatürk kadar terakkiperverlerdi.
Türkiye'nin bunu yapacak bir birikimi de vardı.
Ama tam da Daron Acemoğlu'nun dediği gibi bu yol yerine 1925'de Takrîr-i Sükûn ile tek parti diktatörlüğü tercih edildi.Partiler kapatıldı,gazeteciler tutuklandı,gazeteler kapatıldı,İstiklâl Mahkemeleri bir tasfiye aracı olarak kullanıldı.
Ülkenin en birikimli kadroları ya yurtdışına kaçtı ya da evlerine çekildi.
Yâni Atatürk'ün kurduğu CHP tek parti rejimi tam da Acemoğlu'nun dediği gibi bir geri adımdı.
Peki,o devrin dünyâdaki şartları bunu mu gerektiriyordu?
Hayır.
Samuel Huntington'ın yaptığı târihteki üç demokrasi dalgası kategorizasyonuna göre dünyâdaki ilk demokrasi dalgası 1828-1926 yılları arasında yaşanmıştı.
Birinci Dünyâ Savaşı'ndan sonra yâni bizde tek parti rejimi inşâ edilirken,Avrupa'da yükselen değer parlamenter demokrasilerdi.
1920'lerde Cumhuriyet kurulurken,Avrupa'da ve dünyânın farklı ülkelerinde 44 partili demokrasi deneyimi vardı.
İngiltere,Belçika,Danimarka,Fransa,Hollanda,İrlanda,İsveç,İsviçre,Norveç'te 1939'da savaşa başlayana kadar,Almanya,Avusturya,Çekoslovakya,Estonya,Finlandiya'da 1930'lara kadar,Polonya ve Portekiz'de 1926'ya kadar çok partili demokrasiler vardı.
Komşumuz Yunanistan'da 1864'den 1936'ya kadar,1922-1926 yılları dışında 72 yıl,Bulgaristan'da 1878'den 1935'e kadar arada kesintiler ve darbeler olmasına rağmen 66 yıl çok partili parlamenter sistem sürmüştü.
İlk kötü örnek 1922'de iktidarı faşistlerin ele geçirdiği İtalya'ydı ama 1929 ekonomik krizine kadar bu yaygın bir kötü bir model olmamıştı.
Türkiye'de parlamento,halk egemenliği,çok partili hayât geleneği güçlüydü siyâsî aktörler,aydınlar bu konuda bilinçli ve talepkârdı.
Nitekim 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasına izin verilince,yoğun bir ilgi görmüş,ilk yerel seçimde parti baskılara rağmen çok sayıda il ve ilçeyi kazanmıştı.
1945'de demokrasiler savaşı kazanınca çok partili hayâta geçiş de çok hızlı olmuş,hiç acemîlik çekilmemiş,hemen partiler kurulmuş,ilk özgür seçimde de iktidar değişmişti.
Peki,o devirlerde Daron Acemoğlu gibi resmî söylemin dışına çıkanların başına ne geliyordu?
Çok benzer şeyler.
Ülkenin birikimli insânları,rejimin sadık bendelerine linç ettiriliyordu.
Halide Edip,dünyâda ses getiren kitâpları,röportajları,konferansları yüzünden Türkiye'deki gazetelerde yıllarca hâin damgası yedi,yerden yere vurulmuştu.Ancak 1939'da Türkiye'ye dönebildi.
Yeni Türk Cumhuriyeti umuduyla 1923'de Sorbonne'dan Türkiye'ye gelen Sadri Maksudi,Denizbank adına itirâz edince,ismi koyan Atatürk'ün hışmına uğradı,akşam radyoyu açtıran Atatürk,sofrasındakileri radyoya göndererek sabaha kadar Sadri Maksudi'nin cehâleti üzerine yayın yaptırıp,ertesi günkü gazetelerde tam sayfa olarak yayınlattı.
Yine büyük ümitlerle Rusya'dan Türkiye'ye gelen târihçi Zeki Velidi Togan,Türklerin Orta Asya'dan geliş ile ilgili resmî hikâyeye itirâz edince,tıp doktoru Reşit Galip'e linç ettirildi,ülkeyi terketmek zorunda kaldı.
Sosyal psikolojinin kurucularından Muzaffer Şerif Başoğlu,1940'ların faşizmini eleştirince üniversiteden atıldı,tutuklandı,ancak ABD'ne kaçarak kurtuldu.
Bu hikâyeler kesintisiz olarak böyle devam etti.
Muhtemelen Daron Acemoğlu Türkiye'de kalsaydı târihin bir kırılma anında başına benzerleri gelebilirdi.
Tabiî bütün bunları Daron Acemoğlu,Şahan Gökbakar'dan daha mı iyi bilecek?
Maalesef bu devrin şartları da böyle.
Elli yıl sonra bu devrin târihi yazılırken,"o devrin şartları öyleydi,ABD'nde Trump,Rusya'da Putin,Macaristan'da Orban vardı,o devri şartlarına göre değerlendirelim" diyenler de muhakkak çıkacaktır.
Herhâlde onlara da benzer bir anlayışla yaklaşılır!
Tabiî o devrin şartları nasıl olur bilinmez!.. *Yıldıray Oğur,Peki devrin şartları nasıldı?,Serbestiyet,16 Kasım 2024. https://serbestiyet.com/featured/peki-devrin-sartlari-nasildi-187790/
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder