Tarihsel arka plânı ile Karabağ'da ne oldu?/Dr.Hakan Güneş*

İstanbul Üniversitesi Siyâsal Bilgiler Fakültesi'nden Hakan Güneş ile konuştuk...

Gencecik insanların hayatlarına mâl olan ağır bir savaşın ardından iki ülkede de barışın mı yoksa nefretin mi öne çıkacağı elbette birçok tarihsel gelişmeye bağlı olarak şekillenecektir.Ancak iki halkın savaş ve kıyımlar kadar asırlara dayalı birarada yaşama tecrübesi de vardır.

-"Karabağ" ismi bir "sorun" olarak tarihsel olarak nasıl ortaya çıktı bize kısaca özetler misiniz?

Karabağ sorununun tarihçesi hem karmaşık hem de son derece sade anlatılabilir.Bunun için Karabağ derken nereyi ve Karabağ sorunu ile hangi somut olayı anlamamız gerektiğini netleştirmek yeterli olacaktır.Konunun hem Azeri ve Ermeni tarafları hem uluslararası toplum hem de Türkiye kamuoyunda tartışılma biçimlerine bakıldığında meselenin toptancı bir düzeyde ele alındığını görmek mümkün.Karabağ sorunu denen olayı en azından iki temel düzeyde ayrıştırmadan kuracağımız tüm cümleler bir tarafa savrulur.Meselâ 9 Kasım Ateşkes Antlaşması sonrasında "Karabağ azad olundu" diye Azerbaycan açıklaması da,"Putin Karabağ'ı Azerilere verdi" diyen Ermenistan mahreçli açıklama da gerçeği yansıtmaz.Son otuz yılda tartışmaya konu olan olay Sovyet Azerbaycan'ı içinde yer alan Dağlık-Karabağ Özerk Vilâyeti'nin statüsü konusunda Ermeniler ile Azeriler arasındaki anlaşmazlıktır.Ancak 1988'de başlayan ve 1992-1994 arasında savaş boyutuna tırmanan çatışmalarda Ermeni kuvvetlerinin bu bölgeye ilâve olarak yedi Azerbaycan vilâyetini de işgâl etmeleri ile soruna ikinci bir boyut eklenmişti.Yazı ve konuşmalarda Karabağ Özerk Bölgesi ile bu işgâl edilmiş yedi vilâyet birlikte anılır oldu.Bu çerçevede işgâlin sonlandırılması konusu ile Karabağ Ermenilerinin statü sorunu da birbirine karışmış bir formatta ilerledi.Bu iki başlığı ayrıştırmama konusunda iki tarafın milliyetçilikleri de birbirleri ile yarıştılar.

Bir parça daha detaya girecek olursak Karabağ sorununun birinci boyutu etnik Ermenilerin ağırlıkta olduğu Azerbaycan Cumhuriyeti'ne bağlı Dağlık-Karabağ Özerk Vilâyeti (Oblast)'nin self-determinasyon (kendi kaderini belirleme) hakkı ve bunun egemenlik sınırlarına ilişkindir.Karabağ Ermenileri Artsakh Cumhuriyeti adıyla bağımsızlık ilân etmiş ve bunu tartışma-dışı tutuyor durumda idiler.Artsakh'ı resmen tanımasa da Ermenistan bu tezin arkasında duruyor.Azeriler ise özerk vilâyet olarak kalmasına sıcak bakan bir azınlık ve hiçbir düzeyde özerkliği tartışmak istemeyen bir çoğunluk olarak ikiye ayrılıyorlar.

Sorunun ikinci boyutu ise 1992-1994 Savaşı sürecinde Ermeni güçlerin kontrolleri altına aldıkları ve o tarihte nüfusunun yüzde 97'si Müslüman olan yedi vilâyet (Rayon) ile ilgili,daha doğrusu bu yedi vilâyetin işgâli ile ilgilidir.Azerbaycan tarafı burasının koşulsuz geri verilmesini yani işgâle son verilmesini istiyordu.Ancak bunu isterken çoğu zaman kullandığı toptancı dil Azeri tarafının isteklerinin sadece yedi vilâyetin işgâline son vermekle sınırlı kalmayacağı,Karabağ ahâlîsinin toprakları üzerindeki kontrollerine de son vermeyi amaçladığına işaret ediyordu.Nitekim Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin son günlerinde Ayaz Niyazovich Mutallibov'un imzası ile 1991 Kasım'ında Karabağ'ın özerkliği Azerbaycan Millî Meclisi'nce lağvedilmişti.Bu karar Karabağ Ermenilerinin 1988 Şubat'ında tek taraflı olarak Ermenistan ile birleşme kararına mukabele olarak alınmış bir karşı karar idi.Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası'nda Karabağ'ın özerkliğine ya da statüsüne ilişkin hiçbir hüküm mevcut değildir.

Görüldüğü gibi bir yanda işgâl sorunu diğer yandan özerklik hakkı ile ilgili iki sorun iç içe geçmiş durumda.Bu bakımdan sorunun iki düzeyinin ayrıştırılmasında büyük yarar var.

27 Eylül'de başlayan ve 9 Kasım 2020'de son bulan İkinci Karabağ Savaşı sonucunda yedi vilâyetin işgâli son buldu ve bu topraklar tekrar Azerbaycan kontrolüne girdi.Öte yandan şimdi tek taraflı olarak bağımsızlık ilân etmiş olan Sovyet dönemindeki Özerk Karabağ Vilâyeti sınırlarının ise yaklaşık yüzde 70'i hâlâ Karabağ Ermenilerinin kontrolünde.Buranın statüsünün ne olacağı ise önümüzdeki dönemde tartışılmaya devam edecek.Bir bakıma 9 Kasım Ateşkes Antlaşması ile Karabağ sorunu orijinal sınırlarında konuşulmaya başlanacak denilebilir.

-Bu güzel özetten sonra geçerken insan sormadan edemiyor:Sovyetler zamanında bu "sorun" yok muydu?Dondurulmuş muydu?Ya da mevcut idârî taksimatlar,mevcut adem-i merkezî yapılar bir şekilde "sorun" hâline gelmesini engelliyor muydu?

Sovyet döneminde Sovyet milletler politikasının inşâ edildiği 1922 yılından itibaren Karabağ'ın bir sorun başlığı oluşturduğunu elbette söyleyebiliriz.Tarihte ilk defa bir devlet (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği/SSCB) bütün halklara bir devlet ya da özerk bölge va'dediyor ve bu çerçevede devlet ve özerk bölge sınırları çiziliyordu.Bu sınır oluşturma sürecinin belki de en sert tartışmaların yaşandığı yerlerin başında Karabağ geliyordu.Bolşeviklerin tartışmasında Karabağ Vilâyeti'nin etnik Ermeni nüfusundan hareketle bir Ermeni bölgesi olduğu konusunda büyük bir tartışma yoktu ama bu bölgenin etrafındaki Azeri-Müslüman nüfus ve bizzat bölge içinde yine Azeri-Müslüman ağırlıklı Shusha [Shushi] gibi kentlerin varlığı konuyu çetrefil bir hâle getirmişti.Sonunda 1923'te bu bölgenin Dağlık-Karabağ Sovyet Sosyalist Özerk Vilâyeti olarak Azerbaycan'a bağlı olmasına karar verilmişti.Yani Azerbaycan içindeki etnik Ermenilerin özerk bölgesi olarak kurulmuştu Dağlık-Karabağ Özerk Vilâyeti.

Sovyet dönemi boyunca gerilimler zaman zaman hissedilse de merkezin otoritesi bunun bir çatışmaya dönüşmesini engelleyebilmişti.Üstelik bu dönemde Yerevan'da ciddi sayıda Azeri,Bakû ve civarında da ciddi sayıda Ermeni yaşıyordu.Tâ ki Glasnost ve Perestroika döneminde milliyetçi hareketlerin güç kazanıp Sovyet merkezî otoritesinin güç ve kontrol kaybedeceği 1980'lerin sonlarına kadar.Bu dönemde cumhuriyet statüsünde olan devletler (Estonya,Letonya,Litvanya,Gürcistan,Azerbaycan vb.) tam egemenlik hattâ giderek bağımsızlık talep ederken Abhazya,Osetya,Çeçenistan vb. özerk cumhuriyet ve bölgeler de statülerini yükseltme kavgasına girişmişlerdi.İşte bu şartlarda 1988 Şubat'ında Karabağ Ermenilerinin özerk vilâyetten cumhuriyet statüsüne geçme kararı,yani Azerbaycan'dan ayrılarak SSCB'ne doğrudan bağlı bir cumhuriyet olma kararı,çatışmaların da fitilini ateşlemişti.Önce çeşitli gruplar arasında başlayan çatışmalar giderek kırsal bölgelerde silâhlı lokal çatışmalara,kentlerde ise pogromvari olaylara yol açmıştı.SSCB dağılırken çatışma iki devlet ve halk arasında tam boy bir savaşa dönüşmüş ve 1994 Ateşkesi'ne kadar da sürmüştü.

Bu soru vesilesi ile bu ve benzeri sorunlar ortaya çıktığında bir günâh keçisi gibi Sovyet milletler siyâsetinden yahut daha özelde Stalin'in haritalarla oynama taktiklerinden bahsedilmesini de hayli sorunlu buluyorum.Evet,Moskova zamanında bu bölgeyi Azerbaycan'a bağlamak yerine sınırı 20 kilometre batıya kaydırıp Yerevan'a bağlasa belki bugünkü sorun yaşanmayabilirdi.En azından bu şekilde yaşanmayabilirdi.Evet,Moskova bölgeler üzerinde denetimi sağlayacak "kolonyal" yönetim tekniklerini büsbütün tarihin çöplüğüne atmadı.Ve evet,son tahlilde Sovyet sınır çizme siyâsetinin de bu süreci karmaşıklaştıran bir faktör olduğunu söylemeliyiz.Ancak sene 2020.Yani bu ülkeleri Bolşevikler yönetmiyor.Buradaki rejimlerin kendi yönetimleri altındaki farklı etnik gruplara yaklaşımına baktığınızda Stalin sütten çıkmış ak kaşık kalır.Kezâ 1920'lerin sömürgeci emperyalist dünyâsında her halka bir yurt,her etnik gruba da bir özerk bölge va'deden ve sorunlu yanlarına karşın bunu hayata geçiren tarihteki yegâne yönetime anakronik suçlar yüklemek hiç de doğru değildir.Bu konuda son olarak bu tür eleştirileri yapan kesimlerin ülkelerindeki azınlıkların kendi dillerinde otobüste bile sohbet edemediğini unutmamak,hatırlatmak gerekir.Kolaycı ve anakronik bir dış sebep sorunları kavramaktan uzaklaştırır.Buna da dikkat çekmek isterim.

-Meselede büyük güçlerin pozisyonlarını nasıl betimlersiniz.Özellikle Rusya,ABD ve Avrupa meseleye nasıl yaklaştı,yaklaşıyor?Bu güçlerin yaklaşımında tarihsel süreç içinde hiç değişim oluyor mu yoksa tutarlı pozisyonlara mı sahipler?Büyük güçlerin "sorun"un ortaya çıkmasındaki rolü nedir?

Avrupa Birliği ülkeleri ve ABD yani Batılı ülkeler,SSCB'nin dağılmasından sonra bu bölgeyi Rusya'yı güneyden çevreleyecek bir bölge olarak gördü.Bölgedeki tüm milliyetçilikler bu noktada desteklendi.Karabağ sorununda ise Batı,Rusya'nın etkisini kıracak çeşitli formülleri savundu.Bu süreçte Batı derken Türkiye'yi de bunun bir parçası olarak anlamak lâzım.Rusya ise bu bölgeyi "yakın çevre"si olarak gördüğünden çatışan iki tarafın varlığına kendi konumunu konsolide edecek bir süreç olarak yaklaştı.Bölge üzerinde en etkili aktör olan Rusya,Gürcistan'ın Abhazya ve Güney Osetya bölgelerinde,Moldova'nın Transdinyester bölgesinde olduğu gibi burada da de facto bağımsız bir cumhuriyet olması siyâsetini teşvik etti.

Ancak tam da söylediğiniz gibi süreç içinde konumlarda da sahadaki realiteye bağlı değişimler gösterdi.26 yıl boyunca dondurulmuş bir savaştan istifâde eden Rusya,Azerbaycan'ın Ermenistan'a nispetle çok güçlü hâle geldiği ve ekonomik önemini de artırdığı yeni şartlarda eski dengenin değişmesine müsaade etti.Rusya 9 Kasım Ateşkesi'nin mimârı olarak yeni şartlar içinde konumunu güçlendiren yeni bir denge ve denklemi yönetiyor.

-Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bölgede etkili olan milliyetçilik ne şekilde bir rol oynadı?

1990 başlarında en keskin örnekleri Kafkaslar'da görülen milliyetçi hareketler Moskova'nın tahakkümüne itiraz ederken ileri sürdükleri tüm "Rus şovenizmi" örneklerini kendi topraklarındaki azınlıklara karşı gösterdiler.En tipik örneği Gürcistan ve Zviad Konstantinovich Gamsakhurdia yönetimi idi.Rus şovenizmine karşı itiraz kısa sürede yerini Abhazlar ve Osetlerin haklarını tanımayan bir Gürcü şovenizmine bıraktı.Rusya o zayıf döneminde tam da bu koşulları bölgedeki tutamaçları olarak değerlendirip milliyetçi yeni Kafkas rejimlerine karşı ayrılıkçı eğilimleri destekledi ve çatışmaların kıyımlara döndüğü evrelerin sonunda bölgeye askerî "kurtarıcı" olarak girdi.

Çeşitli Rus şovenizmi unsurlarını barındırmakla eleştirilen Sovyet milletler politikasının yanından bile geçemeyecek olan bu ayrımcı yeni milliyetçiliklerin kendi azınlıklarına yönelik siyâsetleri hem Rus müdahalelerine zemin sağlamış hem de bölgede farklı etnik grupların Sovyet döneminde sahip olduklarının tehdit edildiği,çatışmaya açık bir süreci inşâ etmiştir.

-Otuz yıl öncesinde Ermenistan'ın toprak kazanımıyla ortaya çıkan yeni statüko bugün neden bozuldu?Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki denge nasıl bozuldu?Ne şekilde değişti?

Bildiğimiz gibi 9 Kasım'da Azerbaycan,Ermenistan ve Rusya arasında imzalanan ateşkes antlaşmasıyla bölgedeki dengeler değişti.Rusya,Sovyetler Birliği'nin yıkışından beri ilk kez Dağlık-Karabağ'a askerî olarak dönüş yaparken,Azerbaycan,Ermenistan'ın işgâli altındaki bölgeleri yeniden ele geçirdi.Bu noktaya getiren saha gelişmeleri ise 2020 yazında başlayıp sonbaharında şekillendi.Sorunun daha da gerisindeki süreci de kısaca anacak olursak,bu değişiklik ağır ve istikrârlı bir güç dengesi değişimi ile ilgilidir.Ermenistan ekonomik ve askerî kapasite bakımından yerinde sayarken Azerbaycan ciddi bir gelişme göstermiş ve bunun da sonucunu sahada askerî bir başarı olarak ortaya koymuştur.

Nüfus olarak Ermenistan'ın üç katı olan Azerbaycan 1994'te askerî olarak ağır bir yenilgi yaşamıştı.Ancak geçen 26 yılda petrol sayesinde Ermenistan'ın üç katı bir askerî bütçeye sahip oldu.İngiliz,Fransız,Rus ve Türk şirketlerine uygun ortaklıklar sağladı.Hem Batı hem de Rusya ile Ermenistan'ın kurduğu türden güçlü ilişkiler kurdu.Ermenistan yoksulluktan kurtulamazken Azeri zenginleşmesi askerî dengeyi tamamen değiştirdi.Son beş yılda Azerbaycan'ın Ermenistan'ı mağlup etmesini engelleyen tek şey Rusya'nın konumu idi.2018'de Yerevan'da Putin-karşıtı bir grubun iktidara gelmesi ve Moskova'nın hem Pashinyan liderliğindeki bu Yerevan yönetimini dizginlemek hem de yeni güç dengesinin realitesine uygun düzenleme yapma kararı ile tüm süreç değişti.İsrail'in uzun süredir sağladığı askerî teknoloji desteğine Türkiye'nin de katılması ile 2020 yazı içinde Azerbaycan açık askerî üstünlük elde etmiş oldu.Rusya'nın belli bir noktaya kadar Bakû'yü engellemeyeceğinin anlaşılması ile de Aliev harekâtına başlamış oldu.Sonunda Bakû 1994'te kaybettiği yedi vilâyetin dördünü savaşarak üçünü ise antlaşma yoluyla alırken Karabağ Özerk Bölgesi'nde yer alan Shusha [Shushi] şehri ve çevresini de kontrol altına alarak 26 yıllık denklemi radikal düzeyde değiştirmiş oldu.

Karabağ sorununda 26 yıllık ateşkes sürecinde Minsk grubunun bu sorunda bir arpa boyu yol almamış olmasını önemli buluyorum.Peki neden hiç yol alamadı derseniz,oradaki tüm ülkelerin Türkiye dâhil çözüm önerisi sunmadığını söyleyebiliriz.Ama bizâtihi sorumlusu bana kalırsa Rusya'dır.Rusya Kafkasya'daki hiçbir halkın tam bağımsız olmasını arzu etmiyor.Emperyalist bir kafayla yaklaşıyor.Rusya'nın rolünün çok büyük olduğunu,bundan sonraki süreçte de öyle olacağını,en önemli aktörün o olduğunu düşünüyorum.

-Bütün bu tarihsel süreçte Türkiye'nin pozisyonu ne şekilde gelişti?

Öncelikle Türkiye'deki hükûmetin 2002'den bu yana iktidarda olduğu hesaba katılmalı.Bu 18 yılda Azerbaycan diye özel bir gündeminin olmadığı,ağırlığın Ortadoğu'ya verildiği anımsanmalı.

Aslında Türkiye'nin 1992'den sonraki tabloya bir parça müdahale etmeye çalıştığı,doğrudan ordu kanalıyla ve gayrî-resmî kanallarla işin içine girmeye çalıştığı bir dönem vardı.Fakat ne gücü ne de Rusya buna izin verdi.Rusya,Türkiye'ye çok sert bir yaklaşım sergiledi.Onun dışında baktığınızda ben İsmail Cem'in ciddi bir barış diplomasisi yönettiği dönemi hatırlıyorum.O dönem yeni başlamıştım o bölgeyi çalışmaya ama tabiî İsmail Cem'in dışişleri bakanlığı çok uzun sürmedi.Ondan sonra bir Davutoğlu-Gül dönemi diyebileceğimiz,son derece kısa ömürlü,hazırlığı iyi yapılmamış komşularla sıfır sorun açılımı vardı.Ondan sonra bölgenin pek gündem edilmediğini söyleyebiliriz.

Ancak son yıllarda enerji sahasında gelişen işbirliği ve ilişkilerin son iki yılda daha farklı bir noktaya doğru evrildiğini de kayda geçmeliyiz.Bunun birçok nedeni olsa da AKP'nin Suriye ve Libya'da art arda yaşadığı sorunlu gerileme yeni bir dış politika başarı hikâyesine olan ihtiyâçla perçinlendi.Tam bu aşamada Temmuz 2020 Tovuz çatışmaları ile sahaya inen Ankara son Karabağ Savaşı'nda ise Bakû'nün tam boy arkasında yer aldı.Azerbaycan askerî başarısında tek unsur olmasa da en kuvvetli unsurun Türkiye olduğunu hemen hemen tüm yorumcular kabul etmektedir.

Türkiye bu rolünü 9 Kasım 2020 Antlaşması'nda istediği düzeyde kâğıda döktüremedi ve örneğin bölgeye askerî güç konuşlandırma maddesinde kendisine Rusya yanında bir rol bulamadı.Ancak gözlem misyonunda yer alacak olması ile de büsbütün masa-dışına itilmemiş oldu.

-Son çatışma nasıl yaşandı?Son yapılan antlaşmanın temel özellikleri neler?Bu antlaşma ve ortaya çıkacak yeni düzende ileriye dönük yeni çatışma potansiyelleri var mı?Ve bu bir "çözüm" olarak görülebilir mi?

Karabağ ve çevresindeki bölgede 1994'te dondurulan savaşı 2008'de başlayan ve ortalama bir buçuk yılda bir yenilenen,ateşkes hattı boyunca karşılıklı ve kısmî askerî kabiliyet kullanılarak yürütülen çatışmalar izlemişti.2008-2020 Temmuz arasındaki kayda değer 13 çatışmada iki taraftan toplam 500'ün üzerinde asker ve 50'nin üzerinde sivil yaşamını kaybetmişti.

2020 yaz ortasında Tovuz kenti sınırı hattında iki tarafın da diğerinin başlattığını ileri sürdüğü çatışmalar bir hafta sonra durulmuş ancak çok geçmeden 27 Eylül'de bu kez kısa sürede durmayacak bir savaşa da vesile olmuştu.Savaşın sonunda varılan ateşkes antlaşması daha önceki 1994 tarihli ateşkes antlaşmasına oranla belirli çözüm perspektiflerini de barındıran kısmî bir çözüm antlaşması olarak da adlandırılabilir.Vladimir Vladimirovich Putin'in "Artık Karabağ'dan sorun olarak söz edilmez umarım" cümlesi fazla iyimser olsa da,tekrar edecek olursak,bu kez belirli bir uzlaşma noktasına yaklaşılmış görünüyor.

Antlaşma Azerbaycan'ın son savaşta kontrol altına aldığı tüm sahayı kontrol etmeye devam etmesini öngörüyor.Buna ilâve olarak da ateşkes tarihinde Ermeni kontrolünde olan Lachin,Agdam,Kalbajar ve Qubadli'ya bağlı bölgelerin de Azeri tarafına transferini öngörüyor ki bu süreç de 1 Aralık'ta tamamlanıyor.Azeri tarafı ayrıca Dağlık-Karabağ Özerk Vilâyeti sınırları dâhilinde yer alan toprakların da daha önce kontrolünde bulunan yüzde 10'luk bir kısmına yüzde 20'lik bir ilâve daha yapmış durumda.Yeni durumda Karabağ 1923'te oluşturulan sınırların yaklaşık ancak yüzde 70'ine hâkim durumda olan de facto bir bölge.

Bu bölgenin gelecekte nasıl bir statü ile yaşamına devam edeceği antlaşmada açık bırakılan,yanıtlanmayan soruların başında yer alıyor.Ermeni tarafının tam bağımsızlıktan vazgeçmesi buna karşılık Azeri tarafının da bu bölgeyi Sovyet döneminde olduğu gibi -ama daha küçülmüş sınırlar içinde- özerk bir vilâyet ya da (örneğin Nahçıvan gibi) özerk cumhuriyet olarak tanıması orta nokta uzlaşma zemini olarak duruyor.Ancak bu uzlaşma noktasına gelmek elbette kolay olmayacaktır.İki tarafta da milliyetçiler oldukça güçlü.Azeri tarafındaki milliyetçiler Aliev'i tüm Karabağ'ı askerî olarak ele geçirmeden durduğu ve ateşkese imza attığı için suçlarken Ermeni milliyetçileri de Pashinyan'a savaşmaktan kaçarak Karabağ'ı sattığı iddiaları ile saldırıyor.

Bu tartışmanın Rus askerlerinin bölgede ateşkes denetleyici güç olarak görev yapacağı beş yılın sonlarına doğru daha da öne çıkacağını tahmin edebiliriz.Hâlihazırda Dağlık-Karabağ resmen ne özerk ne de bağımsız olacak.Ama mevcut durumda de facto bir bölge olarak da dokunulmayacak.Rusya tamamen Azerbaycan toprakları içinde kalan bu bölgenin Ermenistan ile temâsını ve lojistiğini sağlayan bir koridoru da antlaşma maddeleri arasına sokarak Aliev'in kabul etmesini sağladı.Lachin koridoru Azerbaycan toprağı olarak kabul edilmekle birlikte Ermenistan-Karabağ arasında ulaşım koridoru olarak işlevlendirilen özel bir statüde olacak.

Rusya'nın tansiyonu düşürmek için bazı adımlar attığını ve antlaşmanın özellikle 9. maddesinin "Karabağ karşılığında Nahçıvan ile Azerbaycan arasında bir koridor açılması" konusunu da burada anmalıyız:Rusya,önümüzdeki üç yıl içerisinde Nahçıvan ve Azerbaycan arasında Ermenistan topraklarından geçecek bir trafik yolu,karayolu inşâ edecek.

Bu anlamda ilk defa Rusya,çözüm ve işbirliği perspektifini dâhil etti işin içine.Muhtemelen Karabağ'ın bu küçültülmüş topraklar içinde bir tür Azerbaycan'a bağlı özerkliğinin kabul edilmesini sağlayacak anahtar bu maddeye yerleştirildi.Azerbaycan'a bağlı bir tür özerklik.Karşılığında ise Nahçıvan'la Azerbaycan'ı bağlayacak bir karayolu projesi...Bu Türkiye'nin de ticâret açısından çok önem verdiği bir proje.

-Siz verdiğiniz mülâkâtlarda ve yazdığınız yazılarda sorunun çözülemeyecek bir sorun olmadığının altını çizmeye çalışıyorsunuz,halkların ortak bir çözüm üretebileceklerine ve bu yüzden yoksulluk üreten mevcut rejimlerin eleştirisine işaret ediyorsunuz.Mevcut senaryolar dışında "gerçek bir barış" için sizce nasıl bir yöntem izlenmeli ve nasıl bir alternatif aranmalı?

Bir kere ateşkes noktasından itibaren Karabağ'daki Ermeni nüfusa bir yaşam alanının kalması önemli.Azerbaycan'da yurdundan edilmiş insanların buraya dönebilmesi önemli.Bütün bunlar kıymetli.Ancak bütün bu sürecin kendi aralarında barış süreciyle değil başka bir patron devletin eliyle gerçekleşmiş olması da bu iki devleti birbirine karşı gergin bıraktıracak süreç olacak.

Şimdi bu soru vesilesi ile sorun olarak adlandırılan meselelerden birincisinin artık olmadığını yani işgâl edilmiş yedi vilâyet diye bir sorunun artık tarih olduğunun altını çizelim.Geriye daha daraltılmış bir sorun kaldı:Dağlık-Karabağ'ın statüsü ve sınırları ne olacak?Bu noktada özellikle Azeri tarafının hassas olduğu ve tarihsel önemi yüksek olan Shusha [Shushi] şehrinin de Azeri tarafına geçtiğini eklersek sorun Azerbaycan açısından daha uzlaşılır bir noktaya gelmiş görünüyor.

Çeşitli milliyetçi tepkilere vesile olacak olsa bile Azeri yönetimi ve halkının Shusha [Shushi]'sız ve daraltılmış bir Karabağ Özerk Vilâyeti formülüne,hele de Ermenistan'dan geçecek Nahçıvan otoyolu gerçekleştiği takdirde,çok da zorlanmadan rıza göstereceğini söyleyebilirim.Ancak Ermenistan tarafında suların durulması ve yeni bir politika oluşturulması için daha uzun ve zorlu bir sürece ihtiyâç var gibi görünüyor.Pashinyan'ın yutkunarak mecbur kaldığı ateşkesin Ermenistan'da devlet ve halk katında sindirilmesi mümkün ancak zaman alacak bir konu.Kezâ Ermenistan daha varoluşsal bir sorgulamayı da bu süreçte yapmak zorunda.Çok güvendiği Rusya'dan istediği desteği alamayan Yerevan,yine çok ümitvar olduğu Batı merkezlerinin konuyu gündeme bile almamış olmalarının şokunu uzun süre atamayacaktır.Buna ülkenin ekonomik geri kalmışlığı,otuz yılda ne Rusya ne Batı ne de diasporadan ülkedeki üç milyon insanın yoksulluğuna çare olacak tek bir adım atılmış olması tartışmasını da ekleyelim.Ermenistan yeni şartlarda Karabağ konusunda ne yapacağına,yeni politikasının ne olacağına bu büyük soruların arasında yanıt verecektir.Ancak Karabağ'ın bağımsız bir devlet olarak tanınmasında ısrar etmesinin görünür vadede bir seçenek olmadığını da herkes biliyor olacaktır.

2000-2002 doğumlu gencecik insanların hayatlarına mâl olan ağır bir savaşın ardından iki ülkede de barışın mı yoksa nefretin mi öne çıkacağı elbette birçok tarihsel gelişmeye bağlı olarak şekillenecektir.Ancak iki halkın savaş ve kıyımlar kadar asırlara dayalı birarada yaşama tecrübesi de vardır.Bölge ülkelerinin sorunu tırmandırmak yerine çözüme destek olacak adımlar atması,evet belki bir kuşak yani yirmi yılda çözümü mümkün kılmayabilir ama yeniden birarada yaşamanın zeminini sağlayabilir...

*Dr.Hakan Güneş,Tarihsel arka plânı ile Karabağ'da ne oldu?,Röportaj:Y. Doğan Çetinkaya,Toplumsal Tarih,Sayı:324,Aralık 2020,s.68-72.