20 Ermeni 15 Haziran'da darağacındaydı/Nevzat Onaran*

İttihatçı hükûmet Türkçü politikalarıyla 1908 Devrimi'ni boğdu.Ermenilerin imhâsı,Paramaz ve yoldaşlarının idâmı,devrimi boğan temel politikalardı.

Paramaz yoldaşa ve yoldaşlarına saygıyla

Yıl 1915...

Osmanlı ordusunu Alman generaline ve Osmanlı maliyesini Alman markına teslim eden ve Bulgaristan'a savaş rüşveti olarak Osmanlı toprağını bağışlayan İttihatçı hükûmetin(1) harici ve dâhili harbi birleştirdiği yıllardı...

Ermeniler yerinden yurdundan kopartıldı...Zindanlar doldu...Darağaçları kuruldu...

Paramaz ve 19 yoldaşı 15 Haziran 1915'te idâm edildi...

"Ey Paramaz kutsanmış yiğit" ve "Işık saçıyor giyotinler ormanında" ve "Kızıl türküsünü haykırıyor"...

Bunlar,Nişan Beşiktaşlıyan'ın(2) Paramaz şiirinden üç dize...

Ve günün puslu havası...

"Temkinli ve gizli hıçkırıklarımız uzun zaman sürdü.Çünkü yapabileceğimiz başka bir şey yoktu,biz silâhsızdık ve engellenmiştik,belirgin bir çığlık ve yüksek sesle ağlamak bile yasaklanmıştı."

A. Sirvan'ın "20'lerden İkisi" başlıklı yazısında Paramaz (Madteos Sarkisyan) ile Vanik'i (Keğam Vanikyan) anlatırken(3) milletinin ve halkın hâlini bu şekilde kaleme aldı...

Vanik,politik kimliğini,"Günümüz iğrenç kapitalist sisteminin baskısı [...] Sosyalist bir savaşçının ise şu ân tek bir amacı olacaktır.Varolan sistemi çökertmek ve insanı yücelten bir sistemi kurmak.Bu sistem yakın gelecek için sosyalizmdir" diye yazdı.(4) Bu kadar net!

Paramaz,1908 Devrimi'ni "Olan (Midhat Anayasası) barış değildir,ateşkestir"(5) şeklinde isabetli değerlendirdi.Devrimle 1876 Anayasası yürürlüğe kondu ve Meclis-i Mebusan açıldı.Bu,Paramaz'ın ifadesiyle bir ateşkesti ve barış,devrimin derinleşmesiyle olacaktı.Bu da,saray oligarşisini alaşağı etmek ve millî ile toprak meselelerini çözmekti.Fakat İttihatçı hükûmet Türkçü politikalarıyla devrimi boğduğu gibi 1914'lerden itibaren ateşkesi de bozdu.Ermenilerin imhâsı,Paramaz ve yoldaşlarının idâm edilmesi devrimi boğan temel politikalardı.

20'lerden Doktor Benne'nin (Bedros Torosyan) "Siz,biz 20'leri asıyorsunuz,arkamızdan yirmibinler gelecek" sözünün(6) benzeri aslında 1970'lerde sokakta ajitasyon ve yazılama diliydi.Sivil faşistlerin sokağa salındığı ortamda "Bir devrimci ölür,bin devrimci doğar" söylemiyle bilmeden Doktor Benne'nin haykırışını tekrarladık.Onurlandıran dil birliği...

Ermenilerin bilmemesi mümkün değil,ama bizler/ben 15 Haziran'da 20 Ermeni devrimcinin idâmını birkaç yıl önce öğrendik/öğrendim.Sanıyorum Paramaz Kızılbaş da ilk bilenlerdendi...

Osmanlı ve Cumhuriyet egemenlerinin 15 Haziran'dan 6 Mayıs icraatına bütünlüklü bakamadık;sürekliliği göremedik...

6 Mayıs'ta saygıyla andığımız Deniz Gezmiş'i,Yusuf Arslan'ı ve Hüseyin İnan'ı anlatan "Darağacında Üç Fidan"ın tefrikasını Vatan gazetesinde Nihat Behram'ın kaleminden okudum,1976'da.Kitaba baktım(7) Mayıs ayında yayımlanmış.Gazeteyi almak veya bir yerde bulup okumak o günkü koşullarda benim gibi nice gençlerin en büyük eylemiydi...

Yaşım ilerledi...Özellikle elli yaşım sonrasında bu toprağın Hristiyan milletlerinin özellikle 1910'lar sonrasında neler yaşadığını öğrendikçe anladım ki,çok bilgisizmişim/bilgisizmişiz.Sadece benim ayıbım değildi...

Aydınlardan akademiaya müesses nizâmın barikatı aşılamamış ve terbiyeli pardon teslimiyetçi,aslında milliyetçi hattâ ırkçı analizler yapılagelmiştir...12 Eylül sonrasında başını Şerif Mardin'in çektiği merkez-çevre vesaire analizle Sünni İslâm mağduriyeti tam da böyle bir harekâttır.Çünkü din ve vicdân özgürlüğü açısından bir Sünni İslâm,bir Hristiyan'a,bir Musevi'ye ve bir Alevi-Kızılbaş'a kıyasla mağdur değildir,hattâ hiç değildir!Ayrıca Sünni İslâm,egemenlik unsurudur;Türk milliyetçiliğinin iki unsurundan biri millettaşlık yani Türk ve diğeri dindaşlık yani Sünni İslâm'dır!Devletin Sünnileştirmek olgusu ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın misyonerlik faaliyeti nasıl görmezden gelinir de,mağdurluk üretilir!

Böylesi kültürel-fikirsel harekâtların sonucudur ki,Ermeni Soykırımı hakkında ancak bir asır sonra bilgileniyoruz ya da çoraklıktan kurtulmaya çalışıyoruz!Elbette dünyayı değiştirme sevdasında olanların hem çoraklığını hem milliyetçiliğini görmezden gelemeyiz!Türk milliyetçiliğinin partisi TKP'ne ve dolayısıyla kendisine yansımasını görmek için Vartan İhmalyan'ın anısına(8) bakmayı öneririm.

1914-1923 döneminde Anadolu'nun Hristiyan milletlerden temizlenmesini,Türkleştirilmesini ve Sünni İslâmlaştırılmasını da yeni yeni tartışıyoruz...

Gaspedilen onbinlerce Hristiyan mülkünün transferini ve Türkleştirilmesini de...

1938 Dersim'i "medenileştirme" harbini de...

Felâket bir hâl...

Tam bir çoraklık!

Hattâ 1961 Anayasası'nın hak-hukûk güzellemesi yapıldığı yıllarda 1964'te MGK kararıyla Rumların son sığınağı İstanbul'dan kovulması ve İmroz'un Rumsuzlaştırılmasını da...

Daha neler...

Geçen yıl 15 Haziran sonrasında 61. yaşıma girdiğimde 1797'de Osmanlı saray oligarşisine karşı eşitlik bayrağını bir anayasa taslağı ile dalgalandıran Velestinli Regas'ı öğrendim.

Fransa'nın Anayasası ile İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirgesinden dört yıl sonra 1797'de Viyana'da Regas,35 maddelik "Yasalar ve Vatan Adına Rumeli,Küçük Asya [Anadolu],Akdeniz Adaları ve Eflâk-Boğdan'da Yaşayanlar İçin Yeni Siyâsal Yönetim-Özgürlük,Eşitlik,Kardeşlik" ile 124 maddelik "Anayasa İlkeleri ve Yönetim Rûhu Yurttaşlar Tarafından İzlenmesi Gereken Düzen ve Yöntemler"i kaleme aldı.Bunlardan 3000 tane bastırdı.Politik literatürde sultana-padişaha,tiran diyen Regas'ın 1796'da kaleme aldığı Marş şiirinde "Hepimiz tek yürek,tek görüş,tek rûhla/Vurun Tiran'ın köküne,yok olsun!" yazdığı gibi,hedefte saray oligarşisi vardır.Viyana polisi Regas ve yoldaşlarını yakaladı,10 Mayıs 1798'de Osmanlı zaptiyesine teslim etti ve kırk günlük işkencenin ardından,kementlerle boğulmuş Regas ile 7 yoldaşının cesedi Tuna'ya atıldı.1790'larda hâlen federatif ve ulusal-devlet anlayışının henüz doğmadığına dikkat çeken Herkül Millas,Regas'ın politik duruşunu,"Osmanlı Devleti içinde Fransız Devrimi'ne benzer toplumsal ve politik bir devrimin gerçekleşmesini istemiştir" ifadesiyle özetlemiştir.(9)

Anladığım şu ki Regas,Osmanlı saray oligarşisinin millet-i hâkime/Sünni İslâm-Türk tahakkümüne son vermekle milletler arasında eşitliği ve adâleti önermektedir.Regas'tan 221 yıl sonra bugün dahi temel talebimizin "eşitlik" ile "can ve mâl güvenliği" olması,masallardaki gibi "altı ay gittik,ama döndük arkamıza baktık ki,bir arpa boyu yol gitmişiz" söylemine benzer noktada olmamız,hâlimizi net ortaya koymaktadır!

Büyük bir şatafatla 2013'te gündeme gelen Anayasa arayışında acaba Regas Anayasası gündeme geldi mi?Maalesef,"gelmiştir" diye iyimser düşünemiyorum.Fransız İhtilâli atmosferinde Osmanlı için hazırlanan Regas Anayasası'nı bilmemek,çoraklığımızın net ifadesi değil mi?

1797'den 221 yıl sonra 2018'de bile anayasa meselesi bitmiş değildir.Çünkü Regas'ın önerisinin temeli olan "adâlet,dostluk ve eşitlik" ilkeleri olmayan anayasalar,1876'dan bugüne huzur getirmedi.Maalesef yakın dönemde de gelecek gibi görünmüyor...

Regas'ı öğrenmemden dört yıl öncesinde de 1915'in 15 Haziran'ında darağacında "serini verip,sırrını vermeyen" Paramaz ve yoldaşlarını öğrenmiştim.Paramaz'ın da anayasa taslağı vardı,milletlerin eşitliği esastı.Regas'tan tam yüz yıl sonra Van'da sıkıyönetimde yargılanan Paramaz,mahkeme reisinin gözüne baka baka haykırdı:

"Bizim istediğimiz eşitlik,biz katı milliyetçi değiliz,bizim talebimiz Ermeni,Türk,Kürt,Alevi,Laz,Ezidi,Süryani,Arap ve Kıptilerle birlikte eşit koşullarda yaşamaktır.Bir devrimci olarak bu hedefe ulaşacağımıza inanıyorum.Ama Osmanlı Devleti'nin tutumu onu Türkçülüğe götürüyor.Yüzlerce yıl önce bu toprakta geldiğiniz noktaya,Türkçülüğe geri dönüyorsunuz.Reis Bey,yargılama sürecimizin tamamı boyunca,siz ön yargılarınıza dayanarak,beni ve arkadaşlarımı 'kışkırtıcılar','serseriler','eşkıyalar','soyguncular' ve 'halkın huzurunu bozanlar' gibi sıfatlarla andınız.Ben burada,sizin bu ön yargılarınızın temelsiz olduğunu ve bu sebepten hakkımızda verilecek hükümlerin,gerek hukûka ve gerekse de vicdâna uygun olmayacağını ispat edeceğim.[...] Evet,biz ihtilâlciyiz,ileri dünya tarafından tanınan ihtilâlcileriz,örnek ihtilâlcileriz ve tarih sahnesine çıkışımızın bütün hikâyesi de Osmanlı Devleti tarafından gayet iyi bilinmektedir."(10)

Savunmasını "Yaşasın Devrim!" diye bitiren Paramaz,eşitlik istediği bu toprağın milletlerinden birinin de Kıptiler yani Çingeneler olduğunu mahkeme kaydına geçirdi.Paramaz bu savunmasını,1895-1896 Ermeni Katliamı'nı yapan Abdülhamid'e ve onun silâhlı gücü Hamidiye Alayları'na karşı mücadelesinde tutuklanmasından sonra mahkemede yaptı.Paramaz,"Böylesi bir resmî teşkilât [Hamidiye Alayları] ancak Osmanlı'da kurulabilir ve bu teşkilâta adını veren eli kanlı cânî de ancak Osmanlı'da varolabilir" diyerek,Abdülhamid'in milletler düşmânı kimliğini ortaya koydu.Bugünün Sünni İslâmcılarının parlattığı Abdülhamid,Hamidiye Alayları'nı 65 Sünni İslâmcı Kürt aşiretinden teşkilâtlandırmıştı.

Hiçbir kimseye ve teşkilâta saygısızlık etmek istemem,Paramaz'ın eşitliğini istediği milletler arasında adını sıraladığı Çingenelerin,1970'ler sonrasının devrimci mücadelesinde adının geçtiğini hiç duymadım,hiç okumadım.

Paramaz'ın mahkûm milletler ülkesi Osmanlı'da bu denli analizinin temelinde partisi ve onun teorik birikimi ve programı vardı.Böylece Karl Marx'ın 200. yaşı nedeniyle coğrafyamızın Marxist hareketinin geçmişi tartışmasında bir parantez açacak olursam,söyleyeceğim şudur:Toprağımızın ilk sosyalist,komünist ve Marxist hareketi Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi,Mustafa Suphi'nin TKP'sinden 33 yıl önce 1887'de kuruldu.Paramaz ve 19 yoldaşı da,Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi üyesidir.

Hiç şüphesiz ideolojik-politik donanımı ve devrimci hareket/mücadele tarihi açısından Mustafa Suphi ile TKP öncesini bilmemek en hafifinden büyük bir eksiklikti;bunun için Türk milliyetçiliği batağından çıkılamadı,yıllar debelenmekle geçti ve geçiyor!Mustafa Suphi ve TKP öncesine gitmek,salt bir şu-bu meselesi değil,Türk-Sünni İslâm egemenliğini anlamak ve buna göre mücadeleyi derinleştirmekti!

Paramaz'ın ve yoldaşlarının sorgusu ve iddianâme ile karar hakkında doğrudan Genelkurmay-ATASE evrâkından bilgilenmek mümkündür.Paramaz,Karamaz veya Karamazyan diye yazılmış ve sorgunun başlangıcından idâma giden süre on aydır.Soruşturma 5 Ağustos 1914'te başladı ve 15 Haziran 1915'te idâmla bitti.(11) Mahkemedeki savunmaya yer verilmeyen tutanakları okuduğumda gördüm ki,zindan sorgusu yaşayanlar bilir,sorular uzun cevaplar kısaysa,ortada teslimiyet yoktur;Genelkurmay-ATASE tutanakları şahittir!

Paramaz'ın Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi,1910'da İttihat ve Terakki gibi Osmanlı'nın bir legal partisiydi.Ermeni milletinin diğer önemli partisi Taşnaktsutyun Partisi yani Ermeni Devrimci Federasyonu da legaldi.Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi,"Osmanlı topraklarında yaşayan Türk,Ermeni,Kürt,Arap,Rum,Bulgar ve diğerleri çeşitli unsurların birleşmesiyle oluşan halkın,bugün tâbi oldukları idârî,mâlî,ekonomik şartlar ve çeşitli vergiler işçi sınıfının yıkılmasına ve yok olmasına sebep olacaktır" tespiti (ikinci bölüm,birinci paragraf) yaptığı ana tüzüğü,beş bölümden oluşuyor.(12) Size hiç de yabancı gelmeyecek bazı maddelerini özetleyeceğim:

Programda proletarya,müstahsil yani üretici sınıf olarak tanımlanıyor ve sosyal devrim ile sosyalizm,"Üretici sınıfı,amacına ulaşabilmesi için [...] benzer partilerle uyum içerisinde hareket ederek sosyal bir devrim meydana getirmeye çalışacaktır.Bu sosyal devrimin uygulamaya konulması üretici sınıfın,ülkenin siyâsî,ekonomik ve sosyal bütün kurumlarının yönetimini üstlenmesi ve hükûmet işlerini ele alması suretiyle,birimlere ayrılmış teşkilâtına ve ayrıca sınıf ve üste çıkma savaşına son vererek,bundan sonra sosyalist bir örgütün toplanması gerçekleştirebilecektir" (Giriş,dördüncü ve beşinci paragraf) şeklinde kaleme alındı.Partinin örgütlenmesi,"Sosyalizm açısından Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi her milletten sosyal demokrat şubeler meydana getirmeye" çalışmak (beşinci bölüm,dördüncü paragraf) olarak ifade edildi.

Parlamenter meşrûtiyette kurulacak sistem 23 maddede belirlendi.İttihatçıların yaptığının aksine adem-i merkeziyetçi bir idâre sistemi (madde 2) ve genel,eşit,gizli,hiçbir ayrımcılık yapılmadan doğrudan seçimle iki yıllık süreyle oluşturulacak kurul (madde 1,3,4,5,6) ve kişilerin,meskenlerin ve yazışmaların saldırılardan korunması (madde 10) ile "Eğitimin genel ve lâik olarak mecburi ve ücretsiz" olması (madde 13) ve dinî kuruluşların harcamalarının her bir mezhebe bağlı olanların yardımlarıyla karşılanması (madde 11) önerildi.

Ekonomik program 24 maddeyle detaylandırıldı.Bugünün dillerden düşmeyen dolaylı vergiler,Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi'nin programında yer aldı ve doğrudan kaldırılması (madde 1,2) istendi.Angaryanın yasaklanması (madde 4) ve Düyûn-ı Umûmiyenin kaldırılması (madde 5) ve günlük mesainin sekiz saat ile haftalık tatilin 42 saat olması (madde 7,8) ve 14 yaşından küçüklerin çalıştırılmaması (madde 12) ve işçi ücretinde asgari sınırın belirlenmesi (madde 20) gibi maddeler sıralandı.Türkiye'de asgari ücretin 1969'da(13) icra edildiği hatırlanırsa,Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi'nin programının önemi daha iyi anlaşılmaktadır.Toprak meselesiyle ilgili program 11 maddede detaylandırıldı.

Günümüzün en yakıcı siyâsî meselesi de dikkate alındı.Üçüncü bölümde millî meseleyle ilgili çözüm politikasına yer verildi,milletlerin eşitliği,"Millî meseleler açısından çeşitli milletlerin siyâsî hukûku tamamen korunacaktır.Bir milletin diğerine üstünlüğü tamamıyla reddedilecektir [...] Milletlerin kesin eşitlik" şeklinde ifade edildi.

Ermeni partiler "Osmanlı'yı şöyle bölmek istedi yok şu-bu" diyen ırkçılar,hep yalan söyledi.Osmanlı bütünlüğü,Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi'nin programında "Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi,Osmanlı Devleti'nden ayrılma eğilimlerini bütünüyle reddeder" (beşinci bölüm,birinci paragraf) şeklinde yer aldı.Elbette ayrılmak istemek de kusur değildir!

Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi'nin ve Taşnaktsutyun Partisi'nin(14) Osmanlı'nın toprak bütünlüğünde Osmanlı Ermenistan'ına adem-i merkeziyetçi yönetim önerisini,İttihatçılar reddetti ve soykırıma varan ırkçı politikaları icra etti.Bir asır sonrasında da 2015'te saray hamlesiyle,Dolmabahçe'de ilân edilen Kürtlerle müzakere masası devrildi.Nitekim Oslo sürecinin mimârlarından MİT eski Müsteşarı Emre Taner'in 9 Kasım 2016'da TBMM'nde Fethullah Cemaati'ni Araştırma Komisyonu'nda söylediği "Yol haritamız yoktu" ifadesi(15) her şeyin itirafı değil mi?Bu anlamda Türk milliyetçiliğinin temel politikasında,İttihat ve Terakki'den AKP'ne gram sapma olmamıştır...

Sultan I. Abdülhamid'in 1798'de boğdurduğu Regas ile 7 yoldaşından,İttihatçı hükûmetin 1915'te astığı Paramaz ile 19 yoldaşına,Demirel liderliğinde Türk milliyetçilerinin ittifakıyla 1972'de asılan Deniz ile iki yoldaşına ve 2018'e değişmeyen talebimiz,"milletler eşit" ve "can güvenliği"dir.Çaresinin adâlet olduğu,20 bin Ermeni'nin öldürüldüğü 1909 Adana Katliamı mağduru ve Sosyal Demokrat Hınçakyan Partisi üyesi avukat Garabet Çalyan'ın kaleme aldığı raporun(16) son cümlesinde şöyle yer aldı:

"Vatanın selâmeti birliğe;dostluğun tesisi,adâletin icrasına bağlıdır."

15 Haziran 1915'te idam edilen 20 Ermeni devrimci:Paramaz (Madteos Sarkisyan),Vahan Boyacıyan (Ruben Garabetyan),Abraham Muradyan,Aram Açıkbaşyan (Krikor Garabetyan),Bedros Torosyan (Doktor Benne),Armenak Hampartsumyan,Sımbat Kılıçyan (Angudi-Parasız Bedros),Hagop Basmacıyan,Minas Keşişyan (Kapriel Keşişyan veya Samsunlu Sarı Khaçik),Hrant Yegavyan,Karekin Boğosyan,Yeremya Manandyan (Yeremia Matosyan,Yeremya Manukyan),Yervant Topuzyan (Panvor),Mıgırdiç Yeretsyan,Keğam Vanikyan (Vanik),Hovhannes Der-Ğazaryan (Hovhannes Yeğiazaryan),Karnig Boyacıyan,Boğos Boğosyan,Murad Zakaryan (Hagop Ğazaryan),Tovmas Tovmasyan

***

1-Nevzat Onaran,Osmanlı'da Ermeni ve Rum Mâllarının Türkleştirilmesi (1914-1919):Emvâl-i Metrûkenin Tasfiyesi-I,İstanbul:Evrensel Basım-Yayın,2013,s.72-81,123-136.

2-Paramazlar:Beyazıt'ta 20 Daraağacı,(derl.) Yetvart Çopuryan,(çev.) Aris Nalcı,İstanbul:Evrensel Basın-Yayın,2015,s.48.1921'de basılan bu kitabın Ermenicesi'nin bulunmasında ve okuyucuya ulaşmasında emeğim olduğu için çok mutluyum.(N.O.)

3-a.g.e,s.121.

4-a.g.e,s.140.

5-a.g.e,s.55.

6-a.g.e,s.77.

7-Nihat Behram,Darağacında Üç Fidan,49. Baskı,İstanbul:Everest Yayınları,2008.

8-Vartan İhmalyan,Bir Yaşam Öyküsü,2. basım,İstanbul:Cem Yayınevi,1989,ilgili makalem,Nevzat Onaran,Vartan İhmalyan'ın Ermeni deyip de yaz[a]madığı!,12 Ocak 2017. (https://www.evrensel.net/haber/303724/vartan-ihmalyanin-ermeni-deyip-de-yaz-a-madigi)

9-Herkül Millas,Yunan Ulusunun Doğuşu,İstanbul:İletişim Yayınları,1994,s.102-111,116,262-294.

10-Kadir Akın,Ermeni Devrimci Paramaz,2. baskı,Ankara:Dipnot Yayınları,2015,s.57-58.

11- Genelkurmay ATASE,Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri,1914-1918,Ankara:Genelkurmay Basımevi,2006,cilt 3,s.3-164.Ayrıca 4. cilde de bakılabilir.(N.O.)

12-Osmanlı Sosyal Demokrat Hınçakyan Cemiyeti Nizâmnâmesi için bkz. Kadir Akın,a.g.e.,s.297-305;Paramazlar:Beyazıt'ta 20 Daraağacı,a.g.e.,s.143-152;Genelkurmay ATASE,Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri,1914-1918,Ankara:Genelkurmay Basımevi,2006,cilt 4,s.68-76,Osmanlıcası s. 439-447.

13-'86 Petrol-İş,Petrol-İş Araştırma No:13,İstanbul,1987,s.98.

14-Dikran Mesrob Kaligian,Taşnaklar ve İttihatçılar,(çev.) Deniz Mutlu Taşyürek,İstanbul:Aras Yayıncılık,2017,s.35-36.

15-TBMM 15 Temmuz 2016 Darbe Girişimini Araştırma Komisyonu Raporu,s.125-126,140. (https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/komisyon_tutanaklari.goruntule?pTutanakId=1775)

16-1909 Adana Katliamı:Üç Rapor,(derl.) Ari Şekeryan,İstanbul:Aras Yayıncılık,2015,s.83.

*Nevzat Onaran,20 Ermeni 15 Haziran'da darağacındaydı,Evrensel,14 Haziran 2018.

https://www.evrensel.net/haber/354059/20-ermeni-15-haziranda-daragacindaydi