Belgelerin yanı sıra geniş bir bibliyografya çalışmasının ürünü olan bu çalışmada Arsen Avagyan'ın gönderme yaptığı bir dizi Ermenice kaynak hakkında da Türkiyeli okur ilk kez bilgi sahibi oluyor.Kitapta Salih Zeki'nin 1936 yılında Mustafa Suphi ve arkadaşları hakkında yazdığı ancak yayınlanmayan makalesi de yer alıyor.Avagyan ile çok ses getireceğini düşündüğümüz yeni çalışması hakkında konuştuk.
-Sizi Salih Zeki üzerine bir kitap yazmaya sevkeden sebepler neydi?Bu alanda nasıl bir eksiklik gördünüz?
Salih Zeki,1915-1916 yıllarında Kayseri Everek'te kaymakam ve Deyr-ül Zor mutasarrıflığı makâmlarında yaptığı işkencenler,cinayetler ve zulümler nedeniyle Ermeni Soykırımı tarihine "Canavar Zeki" olarak geçti.Ben 2007 yılında Ermenice'ye çevirip,izâhlar ve yorumları ekleyerek Hasan Amca'nın (Çerkes Hasan) "Tehcirin İç Yüzü" ânı ve "Peki,yüzbinlerce Ermeni'yi kim öldürdü?" makalesini bir kitapçıkta Yerevan'da yayınladım.Hasan Amca Suriye'deki toplama kamplarında 25.000 kadar Ermeni'yi kurtardı ve 1961 yılında İstanbul'da onun cenazesine o dönemki Ermeni Patriği Şnork Kalustyan da katıldı.Düşündüm ki Salih Zeki hakkında da bir araştırma yapıp ikisini kıyaslamak fena olmaz.Hem de bir başlık da düşündüm "Ermeni Soykırımı'nda İki Çerkes".Birisi Ermenileri kurtarmış,diğeri de yaklaşık 200.000 Ermeni'yi imhâ etmiş.Salih Zeki hakkında bilgiler toplamaya başladığım zaman zannettim ki kolay olacak çünkü o dönemdeki Ermeni,Türk,yabancı çeşitli kaynaklarda,ânılarda ve hâtıralarda Zeki'nin adı geçiyor.Fakat yaşamı ve faaliyetleriyle ilgili o denli çelişkili ve birbirini çürüten bilgiler var ki,bunların Salih Zeki adlı farklı kişilere ait olduğu izlenimi dahi uyanabilir.İlk bakışta Salih Zeki acımasız bir eylemci,aldığı emirleri yerine getirmek için her türlü yöntemi uygulamaktan çekinmeyen hiyerarşide yüksek düzeyde bir Osmanlı bürokratıdır.Yüzeysel bir yaklaşımla Ermeni Soykırımı döneminde karanlıktan çıkıp insanları topluca yok etmek için en barbar yöntemleri kullanan bir mutasarrıf,sonraki yıllarda Bakû'de TKP'nin kurulmasında yer alan ve sonra yine de karanlıkta saklanan bir eylemci.Fakat araştırma esnasında çok enteresan ve beklenmeyen bilgiler ortaya çıktı.Anladım ki Salih Zeki sıradan bir eylemci değil ve onun faaliyetleri Ermeni Soykırımı dönemiyle kısıtlanmıyor.Aksine onun "yıldız dönemi" sonraki 1919-1922 yıllarına denk geliyor.Gördüğüm eksik şu ki bugüne kadar bu dönemle o kadar ilgili bir eylemci hakkında bir araştırma veya makale bile yazılmamış,çeşitli kaynaklarda olan bilgiler de birbirine uymuyor ve farklı.En basit örnek:Salih Zeki'nin doğum ve ölüm tarihi hakkında farklı zamanlar gösteren kaynaklar var.Başka bir problem onun gerçek soyadı ve ona yansıtılan "Zor" soyadı oldu.Türk tarihçiler,(Mete Tunçay ve Erden Akbulut hariç),"Deyr-i Zor mutasarrıfı olması sebebiyle Salih Zeki 'Zor' soyadını aldı" diye yazmaktadır.Aslında o hiçbir zaman "Zor" soyadını kullanmamış,atalarının "Kuşarkzâde-Kusharkov" soyadına dönmüş,Moskova'da Doğu Araştırmaları Enstitüsü'ndeki kısa çalışması sırasında "Ismaylov" (Baba adı İsmail'e aften) ikinci soyadını kullanmış.Bir de Moskova ve Tiflis'teki çeşitli gazetelerde yazdığı makaleleri "Sinza" edebiyât takma adıyla imzalamış.Salih Zeki hakkında kapsamlı bir araştırma olmadığı takdirde hem Ermeni Soykırımı,hem TKP kuruculuğu,hem Bakû'deki Türk komünistler ve Kemalistler arasında kurulan bağlarda onun ve onun gibi İttihatçı tabanlı komünistlerin rolünün tarafsız değerlendirilmesi mümkün olmayacaktı.
-Rusça arşivlerden faydalandığınızı görüyoruz.Size yeni bir bakış açısı sağladı mı bu arşivler?
Kuşkusuz.Bunlardan birisi Azerbaycan'ın Sovyetleştirilmesinde Türk komünistlerin yeri ve oynadığı gerçek rol hakkında yeni belgelerdir.Bolşevikler ve Kemalistler arasında bağlar kurulması,Bakû'deki TKP vasıtasıyla Kemalistlere teklif edilen ve gönderilen yardım meselesine dair yeni ve yayınlanmayan belgeler mevcuttur.Ve çok önemli konular hakkında Rusya arşivlerindeki belgeler yeni bir ışık tutuyor.Bunlardan biri Suphiler (Mustafa Suphi ve arkadaşları) konusudur.1936 yılında Salih Zeki "Suphi Yoldaş ve 16 Şehitler" başlıklı bir makale yazdı,ama bu makalesi yayınlanmadı ve RGASPI (Rusya Devlet Siyâsî ve Sosyal Tarih Arşivi)'de kaldı.İlk olarak benim kitapçıkta bir ek olarak gün yüzüne çıkıyor.Bakarsanız o makalede Mustafa Suphi'nin ve arkadaşlarının öldürülmesi hakkında farklı ve bugüne kadar bilinmeyen ayrıntılar veriyor.Rusya'daki arşivlerden belge toplama aşamasında enteresan bir olay yaşadım.RGASPI arşivinde fon 495'de "Salih Zeki" adıyla 266 numaralı dosya var ve orada Salih Zeki adıyla üç kişi hakkında belge toplanmış,bir de yine Türk komünist Salih Hacıoğlu'nun evrâkı aynı dosyada.Salih Zeki'nin resmini istedim ve bana iki defa Salih Hacıoğlu'nun sürgün yıllarındaki resmini gönderdiler.Resmin altında da Osmanlıca "Salih Hacıoğlu" yazıyor,ama belki arşivde Osmanlıca bilen bir eleman yoktu.Sonra gerçek Salih Zeki Kusharkov'un resmini o arşivdeki başka bir dosyada buldum,hem de resmin altında Rusça "Salih Zeki Kusharkov" yazıyor.
-Salih Zeki'nin o dönemde İttihatçıların kontrolünde olan devlet hiyerarşisinde yükselmesini sağlayan ne idi?İttihat ve Terakki Cemiyeti içinde Talat Paşa grubunun güvenini kazanması mı ona bu yolu açıyor?
Bazı kaynaklara göre Salih Zeki,o zamanki deyimle "Kara Kemal'in adamı" idi.Bir de Kara Kemal'le bağlantılı Parvus,Rakovsky,C. Korkmazov grubu ile Salih Zeki'nin ilişkisi varmış.O dönemde Salih Zeki Ermeni mebusları ve siyâsî isimleriyle de ilişki kurmuş.Fakat,bence,Talat Paşa grubundakiler Salih Zeki'yi ilk önce onun yetenekleri ve karanlık biri olduğu için desteklediler ve kullandılar.Bir de şunu söylemek istiyorum.Aslında "Karanlıkta kalan bir eylemci:İttihatçı Komünist Salih Zeki (Kusharkov)"u bir bilimsel makale olarak yazdım ve o bu tür bilimsel makalelerin koleksiyon kitabında yayınlanacak.Arkadaşım Erden Akbulut'un teklifi ve sayesinde,ki ona bunun için çok minnettarım,ayrı bir kitapçık olarak yayınlandı.Şimdi Salih Zeki hakkında daha kapsamlı bilimsel bir araştırma üzerine çalışıyorum ve yakında sona eren kitabımda yukarıda bahsettiğim konular çeşitli güvenilir kaynaklara dayanılarak daha ayrıntılı izâh edilmektedir.
-Salih Zeki ilk olarak Kayseri Everek'te Ermenilere yaptığı zulümle anılıyor.Daha sonra Deyr-i Zor mutasarrıflığına atanıyor.Bundaki sebep önceki mutasarrıfın Ermenilere karşı "yeterince" sert olmaması.Ve Salih Zeki gerçekten de kendi çapında ayrı bir soykırım uyguluyor,60.000 ila 200.000 arasında Ermeni'nin öldürülmesinden sorumlu tutuluyor.İttihatçıların yargılanmasında da zaten gıyabında idama mahkûm ediliyor.Onu bu derece gaddar davranmaya iten sebepler sizce nedir?Hastalıklı bir kişiliği mi var yoksa Hannah Arent'in "Kötülüğün Sıradanlığı" kitabında Eichmann'dan bahsettiği gibi basitçe "işini" mi yapıyor?
Ermeni tanıklara göre Salih Zeki şahsen işkenceler yapmaktan,bir de idamları seyretmekten zevk alıyordu.Hem de Ermeni milletinin düşmânı olduğunu kendisi ifade ediyordu.Çeşitli kaynakları inceledikten sonra bana Salih Zeki hastalıklı bir kişi gibi görünmedi,belki zulümlerden,idamlardan zevk alıyordu,ama daha çok soğukkanlı,sert yöntemler kullanarak katliam yapmaktan kaçınmayan bir eylemci,hedefe ulaşmak için her şeye hazır bir siyâsetçi görünümünde.Karşısında kim olursa olsun,kendi milletinin insanları da dâhil.1920'de Bakû'de Türk harp esirlerinin kurşuna dizilmesinde aktif rol aldı ve Tiflis'ten Kafkas bölgesinin sorumlusu Sergo Ordzhonikidze'ye gönderdiği 15 Ekim 1922 tarihli raporda bu katliamı gerekli ve haklı göstererek,imhâ edilen askerleri de "...Sovyetlere karşı saldırgan duygular besleyen esir Türkler" olarak niteledi.
-1916-1919 yılları arasında Salih Zeki bir tür gizli bir hayat yaşıyor.Kimi yorumlara göre Ermenilere yapılan zulümdeki rolü nedeniyle bir tür pişmânlık yaşıyor.Siz sonraki yıllarında bu tür bir pişmânlığın izlerini gördünüz mü?
1933'te kaleme aldığı kısa otobiyografisinde Salih Zeki kendi hayatını iki döneme ayırıyor ve yazıyor:"Benim hayatım iki dönemlidir.Birinci dönem 1916'da bitiyor,ikinci dönem 1919'da başlıyor.Aradaki zaman geçici bir süreden ibaret.Birinci dönemde kendimi hiç de iyi hissetmiyorum,çünkü burjuvaziye hizmet ettim.İkinci dönemde kendimi çok iyi hissediyorum,çünkü proletaryaya hizmet veriyorum." Osmanlı Meclisi'nin İzmir ve Aydın mebusu (1912-1919) Emmanuil Emmanuilidis ânılarında bahsediyor,1917 yılında Beyoğlu'da Salih Zeki ile karşılaşmış ve Salih Zeki ona "60.000 Ermeni'yi katledip çocukları canlı canlı gömdüğünü,dışarıya çok ender çıktığını,insan yüzü görmek istemediğini,adının Zeki olduğunu ve intihar etmeyi düşündüğünü" söylemiş.Kısa otobiyografisinde Salih Zeki Ermeni Tehciri'ni anlatırken "her yerde,her tarafta cinayetler işleniyor,kanlı olaylar oluyordu.Bu arada belirtmeliyim ki,o zamanlar askerlerin diktatoryası öylesine güçlüydu ki,sivil makâmlar hiçe sayılıyordu.Buna rağmen ben bir mutassarrıf olarak bu iğrenç işten kendimi de suçlu buluyorum" yazmaktadır.Bakû,Tiflis ve Moskova'da yaşadığı yıllarda birkaç biyografik ankette pişmânlığını ifade ediyordu.Fakat,derin ve samimi bir pişmânlık duygusu hissediyor muydu bugüne kadar inandırıcı kanıtlara rastlayamadım.Bana göre onun pişmânlığı biraz farklıymış,yani yaptığı cinayetler,insanları toplu yok etmesi genel olarak işe yaramamış,çabalar boşa gitmiş.İmparatorluk ve devlet ellerinden gitti ve kendisi de memleketi terketmek zorunda kaldı.Bir nevi Kemal Tahir'in "Kurt Kânûnu" romanındaki Kara Kemal'in itiraflarına ve "pişmânlığı"na benzer bir duygu,"Bu koca İmparatorluk bizim elimizde ölmüştü" gibi.
-Soykırım uygulayıcısı bir milliyetçiden,bir komünist olmaya giden yolu sağlayan nedir?Yargılanmaktan kurtulmak için mi Bakû'ye gidip komünist çevrelere giriyor,yoksa komünizmi gerçekten de kendisine yakın mı buluyor?
Kendisi de arkadaşına yazdığı mektupta bunu itiraf ediyor.Ermeni Soykırımı'nda oynadığı rol için İngilizler tarafından yakalanıp yargılanma endişesi içindeydi.1918 yılı sonunda Batum-Tiflis yoluyla Bakû'ye ulaştı.Salih Zeki'nin yazdıklarına göre Ermeni Soykırımı'nda oynadığı rolü onda "mevcut düzene,hükûmete ve savaşa karşı memnuniyetsizlik,hattâ düşmânlık" hissi uyandırdı."Bu felâket yalnız Ermenilerin başına gelmiş değildi,aynı zamanda bütün Türk halkının da felâketiydi.Bu beni devrim saflarına itti." Erzurum'da yayınlanan "Albayrak" gazetesinin 9 Ağustos 1920 tarihli nüshasında "Yeni İnkılâp" başlıklı makalesinde Türkiye'nin kurtuluşunu sosyalizm yolunda görüyor.Komünizme gelince,ilk etapta Marxizm hakkında pek bilgisi yoktu.Meselâ 1920 yılında Trabzon'da yayınlanan "Niçin Bolşevik oldum?" kitapçığı,Salih Zeki'nin Marxizm bilgisinin zayıflığını göstermesi bakımından eleştirilmesine yol açtı.1934 yılında Salih Zeki bu eleştirileri kabul edip,mazeret olarak "propaganda bakımından çok güçlüydü,ama Marxizm yaklaşımı bakımından değil,çünkü o zaman Marxizm hakkında bilgim yoktu" ifadelerini kullanıyor.Bununla beraber Salih Zeki 1919 yılından itibaren ölene kadar (3 Kasım 1940,Moskova) Rusya Komünist Partisi (Bolşevik) resmî üyesiydi.
-Ermeni Soykırımı'ndaki rolü o yıllarda TKP içinde sorun yaratıyor mu kendisine?
Yaratıyor,ama fazla değil.1923 yılında bir süre için partiden uzaklaştırıldı,ama 1925 yılında parti üyeliği hakları,geçmiş parti stajıyla birlikte geri verildi.Fakat evrâktaki "Ermeni Katliamı'nda parmağı var" niteliği daha yüksek pozisyonlara,mevkilere çıkmak,parti kariyeri yapmak için engel olmuş.
-Ölene kadar Sovyetler Birliği'nde kalıyor ve çeşitli bürolarda görev yapıyor.Bu yıllarda,yani 1930'larda,kendisine Sovyet rejiminde önemli görevlerde bulunan (Mikoyan gibi) Ermenilerin yardımcı olmasını tarihin bir ironisi olarak mı yorumlamak lâzım?
Bugün açısından belki.Ama o zamanki şartları ve yaklaşımı dikkate almak lâzım.Kemalist Türkiye ile dost ilişkileri kuran Sovyet Rusya Ermeni Soykırımı konusunu kapatmak istiyor,resmî düzeyde Sovyetler Birliği'nde o dönemde bu konu yasaktır.Hem de Rusya'da Devrim zamanında Salih Zeki gibi yüzlerce,binlerce insan yok eden Bolşevik eylemciler çoktu.Zaten Bolşevik terörü ünlüydü.
-Ermeni Soykırımı'nda rol alan isimler aslında yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nde büyük sıkıntı yaşamıyor,hattâ rejim basamakları içinde yükselenler de var.Salih Zeki bu örneklere de bakarak Türkiye'ye dönmeyi hiç düşünmüyor mu?
İş ancak Ermeni Soykırımı'nda aldığı rolü kapsasaydı belki dönmeyi düşünebilirdi.Fakat o komünist idi ve Kemalist hükûmet komünistlere karşı harekete geçmiş,parti kapatılmış,birçok komünist tutuklanmıştı.Üstelik Bolşevikler ile temaslardan haberdar,Suphilerin öldürülmesi hakkında çok şey bilen,1920 yılında Anadolu'ya geçtiği zaman Erzurum,Bayburt ve Trabzon şehirlerinde komünist şubeler kurmayı beceren Salih Zeki,bence,Kemalist hükûmet açısından istenmeyen bir kişiydi...
*Prof.Dr.Arsen Avagyan,İttihatçılıktan komünizme,Deyr-i Zor'dan Moskova'ya:Salih Zeki'nin bilinmeyen hikâyesi,Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,11 Şubat 2020.
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/23578/ittihatciliktan-komunizme-deyr-i-zordan-moskovaya-salih-zekinin-bilinmeyen-hikayesi
*Prof.Dr.Arsen Avagyan,İttihatçılıktan komünizme,Deyr-i Zor'dan Moskova'ya:Salih Zeki'nin bilinmeyen hikâyesi,Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,11 Şubat 2020.
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/23578/ittihatciliktan-komunizme-deyr-i-zordan-moskovaya-salih-zekinin-bilinmeyen-hikayesi
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder