Amerikan Senatosu'nun Soykırım kararı ve olası sonuçları/Prof.Dr.Taner Akçam*

Eğer Türkiye'nin demokratik güçleri,demokrasi ve insan hakları konusundaki uğraşlarında ciddi iseler (böyle olduklarından hiç kuşkum yok),Soykırım inkârcılığının önlerindeki en temel siyâsî problemlerden birisi olduğunu kavramak zorundalar.

Amerikan Senatosu Ermeni Soykırım tasarısını oy birliği ile kabul etti.Nedense Türk medyasında,kararın Trump'ın onayına gideceği ve Trump veto etmezse kânûnlaşacağı gibi tuhaf haberler çıktı.Oysa Senato'nun oyladığı ve karar altına aldığı bir kânûn değil,bir "görüş",bir "karar-kanaat" bildirmedir.Karar Trump'a gitmeyecek;onun onayına da gerek yok.

Senato kararı tarihî bir dönüm noktasıdır,diyebiliriz;bu bir tek Ermeniler için büyük bir moral zafer ve büyük bir başarı değildir,bu henüz yeteri kadar farkında olunmasa bile,Türkiye'de demokrasi ve insan haklarına özlem duyan tüm insanlar için de büyük bir başarı sayılmalıdır.Bu nedenle,bu kararın alınmasında emeği geçenleri,özellikle yıllarca bu konuda büyük bir çaba ve emek harcayan Amerikan Ermeni diasporasını kutlamak gerekir.

Evet biliyorum,bu yazdıklarım hoş karşılanmayacak ve itiraz edilecektir.Kararın,Soykırım sorunu ile ilgisi olmayan başka politik nedenlerle alındığı,arkasında ABD'nin ve özellikle de silâh endüstrisinin,Türkiye'nin Suriye politikaları ve S-400'leri satın almasından duyduğu hoşnutsuzluk yattığı vb. gibi itirazlar yapılacaktır.

Bu itirazı yapanlar,itirazlarını unutmasınlar,ama aşağıda anlatacağım gibi,hangi nedenlerle alınmış olursa olsun (çünkü çok önemli değil bu),bu kararın büyük bir tarihî dönem değişimi anlamına geldiğini,gelebileceğini de unutmasın ve bir kenara koysunlar.

Bundan sonra ne olacak?

Acaba,her şey eskisi gibi kalmaya devam etmez mi?

Herkesin merak ettiği sorular bunlar.

Konuya verilebilecek örnek,Fransa ve Almanya'dır.Bu iki devlet de Ermeni Soykırımı'nı tanıdı ama bu karara rağmen iki ülke de,Türkiye ile ilişkilerini sürdürmeye devam ettiler.Pek bir şey de olmadı.Aynı şey burada da sözkonusu olmaz mı?

Evet,böyle bir ihtimâl var.Eğer Türkiye büyük tepkiler vermez,örneğin İncirlik Hava Üssü'nü kapatmaya kalkmaz ise,sonuçta iki ülke,karara rağmen hiçbir şey olmamış gibi ilişkilerini sürdürmeye devam edebilirler.Bu anlamda,Soykırım kararı değil ama Senatoca alınan ekonomik ambargo ile ilgili kânûnun,eğer Trump onaylarsa daha etkin olacağı bile iddia edilebilir.

Ama ben her şeyin eskisi gibi devam edeceğini zannetmiyorum.

En azından başta Ermeni diasporası ve birçok çevre buna müsaade etmeyecek ve kararı bir son değil aslında yeni bir başlangıç olarak yorumlayacaklardır.Bu başlangıca uygun yeni stratejiler ve mücadele yönetmeleri geliştireceklerdir.Bu nedenle,Almanya ve Fransa örnekleri ile kıyaslanmayacak bir durumla karşı karşıya olduğumuzu söyleyebiliriz.

Bu kararla bir dönem kapandı ve yeni bir dönem açılıyor.

Peki niçin yeni bir durumla,yeni bir dönemle karşı karşıyayız?

Birincisi,ortada Amerikan hukûk sistemi açısından bağlayıcı bir karar sözkonusudur.Ermeni Soykırımı'nı kabul eden tasarılar,Temsilciler Meclisi ve Senato'da ayrı ayrı oylandı ve kabul edildi.Böylece ABD hükûmetinin üç önemli ayağından ikisi resmen Soykırım'ı kabul etmiş oldu.Hükûmetin üçüncü ayağı Beyaz Saray'dır.Beyaz Saray,kabul etmese de Soykırım'ı hükûmetin üç organından ikisi kabul etmiş olduğu için bunun resmî bir tanıma anlamına geldiği konusunda tüm hukûkçular fikir birliği içindeler.Yani ortada bağlayıcı bir hukûkî karar sözkonusudur.

İkincisi,Amerikan hukûk sistemi Fransa ve Almanya hukûk sistemlerinden farklıdır.

ABD'nde,yabancı banka ve şirketler ve/veya yabancı devletler (onların resmî bankaları veya şirketleri) aleyhine davâlar açabilirsiniz.

Bu tür davâların açılabilmesi için üç önemli ön koşulun yerine gelmesi gerekmektedir.

Birincisi,aleyhlerine davâ açılacak şirket veya kuruluşların ABD ile bugün sürmekte olan ticârî-iktisadî ilişkileri olması gerekmektedir.İkincisi,bu şirket veya kuruluşların,tarihte işlenmiş olduğu iddia edilen katliamla ilişkili olduğu ve bu katliamlardan kazanç elde ettikleri gösterilmek durumundadır.Üçüncüsü,ABD'nin sözkonusu katliamları insanlık suçu ve/veya soykırım olarak kabul etmesi gerekir.

Eğer bu üç koşul yerine getirilmiş ise,yabancı devletlerin egemenlik hakkını koruyan 1976 yasası geçersiz olacaktır.Amerikan Kongresi,1976'da kabul ettiği "Yabancı Ülke Dokunulmazlık Yasası [Foreign Sovereign Immunities Act (FSIA)]" ile başka devletlere,Amerikan mahkemelerinde davâ açma yetkisi tanımış ve ama bu hakkı yukarıda saydığım şartlara bağlamıştı.Bu şartların her birisinin hangi koşullarda ve nasıl yerine getirilmiş sayılacağı ayrı ve önemli bir hukûkî tartışma konusudur.Fakat,Türkiye bağlamında en önemli olanı,1915'in Amerikan hukûkuna göre soykırım veya insanlığa karşı suç olarak sayılması gerekiyordu.Şimdi bu eşik aşılmış görülüyor.

Eklemem gerekir ki,hükûmetlerin ve/veya şirketlerin işlenen cinayetler nedeniyle haksız kazanç elde etmeleri meselesinin en başında yer alan konu mülkiyet konusudur.Yani,bizim örneğimizde Ermeni mâllarına haksız bir biçimde el konulmuş olması,bu davâların açılmasında en temel gerekçeyi teşkil edecektir.Amerikan hukûk sisteminin bir başka özelliği de "grup davâlarına" imkân tanımasıdır."Class action", olarak adlandırılan bu davâ yöntemine göre,bir kişinin bile davâsını kazanması,benzeri binlerce kişinin de otomatik olarak kazanmış sayılmasına yol açacaktır.Belki son bir faktör olarak da Amerikan avukatlarının bu tür davâlar açmaktan hoşlandıkları ve severek risk aldıkları gerçeğidir.

Bugüne kadar Kaliforniya eyaletinde Ermeniler tarafından açılmış onlarca davâ vardır ve bu davâlarda mahkemeler,1915 konusunda Amerikan hükûmetinin bir politikası olmayışı nedeniyle,konuyu deyim yerindeyse "taca atmayı" tercih ediyorlardı.Senato'nun bu kararıyla mahkemelerin artık eskisi türden kararları kolaylıkla alamayacağını söyleyebiliriz.

Önümüzdeki dönemde,Ermeni kişi ve kuruluşlarının daha sistematik ve yoğun davâlar açmalarına şaşırmamak gerekecek.Konuya ilişkin Holokost davâları büyük bir örnek teşkil edecektir.Özellikle 1990'larda açılan davâlarda gerek hükûmetler,gerekse büyük bankalar ve şirketler milyarlarca dolar tutan cezâlara çarptırıldılar.Ve birçok durumda,bu yüksek cezâları ödememek için anlaşma yolları arandı ve bulundu.

Amerikan hukûk sisteminin yarattığı bu imkânlara ilgi duyanlar,Michael J. Bazyler'in "Holokost Adâleti:Tazminât için Amerikan Mahkemelerindeki Savaş [Holocaust Justice:The Battle for Restitution in America's Courts]" kitabına bakabilirler.Kaliforniya Chapman Universitesi'nde hukûk profesörü olan Bazyler,sadece davâları hukûkî açıdan analiz eden bir akademisyen değil.Kendisi de birçok davâya katılmış bir hukûkçu ve bu davâlar arasında Ermeniclerce açılmış olan davâlar da var.

Özetle,sadece hukûkî boyutları itibariyle bile,ABD Senatosu'nca alınan kararın bir dönüm noktasına denk düştüğü ve düşeceğini rahatlıkla söyleyebiliriz.Bu nedenle,"1915 konusunda karar almak yabancı parlamentoların işi değildir," gibi basmakalıp sözlerin artık bundan sonra çok fazla siyâsî bir anlamı olmadığını görmek gerekiyor.

Ortada bir sorun varsa,bu sorunların çözülmesi için uluslararası platformların sunduğu imkânlardan yararlanmak son derece doğaldır.Artık Türkiye'de konuyla uğraşanların,ABD Senatosu kararı ile sıradan bir parlamento kararıyla karşı karşıya olmadıklarını görmeleri gerekiyor.

Amerikan mahkemelerinin konuyla doğrudan ilgilenmeye başlamaları ihtimâlini,Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi bir olguyla kıyaslamak yanlış olmayacaktır.ABD'nin elindeki maddî ve siyâsî gücü nedeniyle,mahkemelerinin alacağı kararları,AİHM'nden daha kuvvetli biçimde hayata geçirme şansına sahip olacağını ise eklemeye gerek yok.

Kanaatim,artık "Soykırım'ın tanınması" konusunda yeni bir döneme girmekte olduğumuzdur.Bu yeni dönem,yeni bilgileri,yeni düşünme tarzlarını ve yeni politikaları zorunlu kılmaktadır.Bu nedenle,herkesi bildiğimiz ezberleri tekrar etmek yerine,yeni durumu kavramaya davet etmek isterim.

Eğer Türkiye'nin demokratik güçleri,demokrasi ve insan hakları konusundaki uğraşlarında ciddi iseler (böyle olduklarından hiç kuşkum yok),Soykırım inkârcılığının önlerindeki en temel siyâsî problemlerden birisi olduğunu kavramak zorundalar.

Bu nedenle,tarihle yüzleşmeyi merkezlerine alan bir siyâset geliştirmelerinde fayda var.Yani Soykırım inkârcılığına açık kapı bırakan işler yapmak veya dolaylı destek vermek ya da inkârcılığı kendisine göz yumulabilecek önemsiz,ufak bir hata saymak yapılabilecek siyâsî hataların en büyüğü olacaktır.Bu niye böyledir,bunu da bir başka yazıda ele almak isterim...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Amerikan Senatosu'nun Soykırım kararı ve olası sonuçları,Gazete Duvar,14 Aralık 2019.

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/12/14/amerikan-senatosunun-soykirim-karari-ve-olasi-sonuclari/