Ermenilerin imhâ kararı:1 Aralık 1914/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bugün bölgede barış ve istikrara ilişkin sorunların en temel nedenlerinden birisi,Türkiye'nin kendi tarihi üzerine konuşmuyor olmasıdır.

"Bayram değil seyran değil",o hâlde bu Soykırım yazısı niye?

Nedeni,konunun sadece Nisan ayında konuşulan bir konu olmaktan çıkartılması gerekliliği değil;Osmanlı Arşivi'nde bulduğumuz bazı yeni bilgi ve belgeler.

Bu vesile ile,Osmanlı Arşiv yetkililerine bu belgeleri araştırmacıların hizmetine sundukları için teşekkür etmek isterim.

Arşivdeki bir dizi belge ve bilgi konu hakkındaki kuşku ve tereddütleri tamamıyla ortadan kaldıracak niteliğe sahip.

Artık daha net ve kesin konuşabilme şansına sahibiz.

Soru çok basit:Ermenilerin imhâ edilmesi doğrultusunda ilk karar ne zaman alınmıştır?

Cevabı da basit:Eldeki Osmanlı arşiv belgelerine göre,ilk imhâ kararı 1 Aralık 1914 tarihinde alınmıştır.

Kararı Erzurum "Merkez Komitesi" almıştır.Karar hemen aynı gün "gizli" notuyla İstanbul'a iletilmiştir.Ve özel olarak,"telgrafın telgrafhânedeki kopyası(nın)" imhâ edilmesi istenmiştir.

Karar Van ve Bitlis vilâyetlerindeki Ermenilere ilişkindir.

Alınan karardaki ifade aynen şöyledir:"[Madde] 4. Gerek merkezde ve gerek mülhakâtta rehber-i ihtilâl [ihtilâl önderi] olacak veyahut İslâmlara tasallut edecekleri [saldıracakları] maznun [şüpheli] Ermenilerin şimdiden bi't-tevkif [önceden tutuklanarak] İslâmlara tasallutları görüldüğü takdirde imhâ edilmek üzere hemen Bitlis'e sevkleri."

Karar,bir ihtilâle önderlik veya Müslümanlara saldırı zanlısı olabileceklerin toplanması ve imhâ edilmesini istiyor.Yani,esas olarak erkek nüfusa ilişkin.Bir nevi bir ön tedbir.

İmhâ etmek kavramının belgede kullanılması son derece önemli.

1 Aralık 1914'te alınan bu kararın uygulamaya konduğunu ve sadece erkek nüfusla sınırlı kalmadığını ve kadın ve çocukları da kapsadığını başka kaynaklardan da biliyoruz.

Potansiyel bir tehdidi ortadan kaldırmak amacıyla imhâ hemen birçok soykırımda gözlenen ortak bir özelliktir.

En bilinen örneği Nazilerin Yahudileri imhâsıdır.

Yahudilerin ilk kitlesele imhâsı "Einsatztruppen" olarak bilinen özel birlikler tarafından 1942 yaz aylarında uygulamaya kondu.

Amaç,Rusya içlerine ilerleyen Alman birliklerinin arkasında ayaklanma ihtimâlini ortadan kaldırmak idi.Aynı Osmanlı örneğinde olduğu gibi,ilk önce erkek nüfusa yönelik olan imhâ uygulaması kısa sürede kadın ve çocukları da kapsayacaktı.

1 Aralık 1914 kararı bir bölge ile sınırlıdır.

Burada ikinci bir soru akla geliyor.Peki alınmış nihâî bir karar var mıdır,varsa ne zaman alınmıştır?

Bu soruya da artık kesinliğe yakın bir tarzda cevap verebiliyoruz.

Ermenilerin imhâsı için nihâî bir karar vardır ve bu karar 15 Şubat ile 3 Mart 1915 arasında alınmıştır.

Böylesi bir kararın alındığını bize söyleyen İttihat ve Terakki Merkez Komitesi üyesi ve Teşkilât-ı Mahsusa'nın reisi Bahaeddin Şakir'dir.

Şakir,3 Mart 1915'te İttihat ve Terakki Adana görevlisine yazdığı bir mektupta,"Cemiyet,vatanı bu lânetlenmiş kavmin [Ermenilerin] ihtirasından kurtarmaya... [ve] Türkiye'de yaşayan bütün Ermenileri,bir tanesi kalmayıncaya kadar mahvetmeye karar,bu hususta da hükûmete geniş yetki vermiştir.Hükûmet katledip yok etmenin nasıl gerçekleşeceği konusunda,vali ve ordu kumandanlarına gerekli izâhâtı verecektir."

Mektubun altında Bahaeddin Şakir'in imzası vardır.

Bu imzanın Şakir'e ait olduğunu da artık kolaylıkla gösterebiliyoruz.

Elimizde Bahaeddin Şakir'e ait yüzün üzerinde imza örneği vardır.Bunlar,İttihat ve Terakki Partisi'nin bölgelerle yaptığı yazışmaların tutulduğu 1905-1907 yıllarına ait "Paris Defterleri" içerisindedir.Hem kütüphânelerimizde mevcuttur hem de orijinal halleri ile yeniden basılmışlardır.

Burada akla çok önemli bir başka soru daha geliyor.

1 Aralık 1914'te bir bölge için alınan imhâ kararından,Şubat sonlarındaki nihâî imhâ kararına nasıl geçilmiştir?

Arada hangi aşamalardan geçilmiştir?

Gözlemlediğimiz,ortada bir radikalleşme süreci olduğudur.

Bu radikalleşmeyi Osmanlı Arşivi'ndeki belgelerden takip etmek mümkündür.

Arşiv'de mevcut birçok belge,1 Aralık 1914 kararından sonra,özellikle Bitlis,Van,Erzurum,Ma'müretü'l-aziz ve Diyarbakır valilerinin İstanbul'daki merkezi Ermenilerin imhâsı konusunda radikal bir karar için zorladıklarını gösteriyor.Yani valiler,İstanbul'da alınmış kararların basit uygulayıcısı değiller,aksine,bu karar sürecinin önemli bir parçasıdırlar.Hattâ İstanbul'u nihâî bir imhâ kararı için en çok sıkıştıran onlardır,diyebiliriz.

Valilerin İstanbul'a gönderdikleri telgrafların bir başka önemli özelliği daha var.

Valiler,imhâ kavramını kullanmaktan asla çekinmiyorlar.Son derece açık ve net,Ermenilerin imhâ edilmesinden söz ediyorlar."Ermeniler hakkında karâr-ı kat'î ve ta'lîmât verilmesi zamanı gelmiştir," diyerek İstanbul'u nihâî bir karar almaya zorluyorlar.

İstanbul başta temkinlidir ve "Ermeniler hakkında bir kat'i ta'lîmât verinceye kadar" valilerin,bölgenin ihtiyaçlarına göre davranmalarını istemektedir.

Ama valiler,birbiri ardı sıra çektikleri telgraflarda kendi yerel tedbirlerinin yeterli olmadığını ve kendilerine merkezce alınmış nihâî bir kararın tebliğ edilmesini istemektedirler.

Sivas Valisi Muammer'in Ermenilerin imhâsı için karar alınmasını isteyen şu sözleri iyi bir örnek teşkil eder:"Ermenilerin 'imhâ ve tenkilleri kararlaştırılmış ise',elde yeteri kadar askerî kuvvet varolduğu için 'şu sıranın icraata pek müsait olduğu...'"

Bitlis Valisi için,Ermenilerin imhâsı vatanını selâmeti için kaçınılmazdır:İstanbul'a yazdığı bir telde,"mevcudiyetleri bünye-i vatan... için daima muzırr görülen bu unsurun [Ermenilerin] kuvva-yı maddiye ve maneviyesiyle imkân mertebesinde imhâsı selâmet-i vataniye icabâtına göredir," demektedir.

Yine Bitlis Valisi'ne göre,"İmha tedbirlerinin tatbik zamanı ve icraatı" ise "savaşın durumuna ve devletin siyâsetine göre tayin" edilmelidir.

Bu belgelerin önemi,sadece açık olarak Ermenilerin imhâ edilmesinden söz ediyor olmaları değildir.

Bu belgeler şu ânda Osmanlı Arşivi'nde mevcutturlar.Ve isteyen araştırmacılar bunları alıp okuyabilirler.

Belgeler 1915 konusundaki birçok lüzumsuz ve gereksiz tartışmaya son verdiği için son derece önemlidirler.

Ve Arşiv yetkilileri bu belgeleri bizlerin hizmetine sundukları için özel bir teşekkürü hak etmektedirler.

Keşke bu belgeleri daha önce koymuş olsalardı,keşke hâlâ saklı tutulmakta olduğunu bildiğimiz diğer belgeler de kısa sürede bizlere sunsalar...Gereksiz bir sürü boş gevezelikten ve zaman kaybından kurtulmuş olurduk.

Osmanlı Arşivi'ndeki mevcut bu belgelerin bize gösterdiği basit bir gerçek vardır.

Artık kafamızı kuma sokarak gidebileceğimiz bir yer yoktur.

"Ermenilere yönelik imhâ kararı yoktur","Ermeniler sistematik olarak imhâ edilmemişlerdir","konu hakkındaki belgeler sahte ve uygdurmadır","Arşivlerimiz açıktır,isteyenler gelip bakabilirler,orada imhâya ilişkin tek bir belge bulamazsınız",gibi tezlerin bir kenara bırakılmasında fayda vardır.

Yüzyıla yakın sürdürülen ve artık iyice anlamsızlaşmış iddiaları bir kenara bırakmak ve gerçekle yüzleşmekte fayda vardır.

Aslında çok basit bir gerçekliğimiz var.

Ve bu gerçekliğin tüm siyâsî partilerce görülmesi ve anlaşılması gerekir.

Tarihle yüzleşmez ve tarih üzerine konuşmazsak bugünkü problemelerimiz çözemeyiz.

Bugünkü problemlerin çözümü büyük ölçüde tarih üzerine dürüst ve samimi bir konuşma yapmaktan geçiyor.

Eğer Osmanlı'nın son döneminde,İttihat ve Terakki yöneticilerinin başta Ermeniler tüm Hristiyan vatandaşlarına yönelik katliamları üzerine konuşmayı başarabilseydik,bugün karşılaşılan bir sürü sorunla karşılaşmazdık.

Bugün,Kürt meselesi başta,etnik-kültürel kimliklere ilişkin sorunlara,demokrasi ve insan haklarına ilişkin sorunlara sahip olmamızın nedeni tarihle yüzleşmiyor olmamızdır.

Bugünün kangrenleşmiş birçok sorunun nedeni,tarihî gerçeklerin halı altına süpürülmesi,karanlıkta tutulmuş olmasıdır.

Geçmişini karartan geleceğini aydınlatamaz.

Sorun bir tek Türkiye ile de sınırlı değildir.Bugün bölgede barış ve istikrara ilişkin sorunların en temel nedenlerinden birisi,Türkiye'nin kendi tarihi üzerine konuşmuyor olmasıdır.

Bölge halklarının,devlet ve milletlerinin Türkiye'ye yönelik büyük bir güvensizlik taşıyor olmalarının nedeni tarihimizdir.

Eğer tarihimiz üzerine açık ve dürüst konuşabilirsek,bölgede barış ve istikrarın temellerini atabiliriz.

Sağcı,solcu,İslâmcı,lâik,muhafazakâr,ilerici vb. önemli değil,siyâsetin tüm aktörlerinin,tarih ile bugün arasındaki bu kuvvetli bağı görmesinde ve tarih üzerine konuşmayı gündeme almasında fayda vardır.

Son bir sözüm de şu:Bu yazıyı okuyacak birilerinin,bahsettiğim Osmanlı belgelerini Sn. Tayyip Erdoğan'ın dikkatine sunmalarında büyük fayda vardır.Cumhurbaşkanımızın lüzumsuz yere mahçup olmasına gerek yoktur...

Not:Bu yazıda sözü edilen Osmanlı belgeleri ve arşiv kayıtları hakkında bakınız:Taner Akçam,"Ermenilerin imhâsı kararı ne zaman alındı?",Birikim,Sayı:364,Ağustos 2019,s.90-106.

*Prof.Dr.Taner Akçam,Ermenilerin imhâ kararı:1 Aralık 1914,T24,21 Ağustos 2019.

https://t24.com.tr/yazarlar/taner-akcam/ermenilerin-imha-karari-1-aralik-1914,23500