Aydın Vilâyeti'nde yapılan tehcirler ve katliamlar/Prof.Raymond Kévorkian*

Dönemin aktörleri,savaş sırasında İzmir'de Ermenilere karşı çok az şiddet kullanılmış olmasını,vali Mustafa Rahmi [Evranos]'nin yoğun çabalarına bağlarlar;Rahmi,Selanik'te İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC)'nin kurucularından biridir ve partide sözü geçen bir kişidir.ABD İzmir Başkonsolosu George Horton(1) ve meslektaşı Avusturya-Macaristan Konsolosu Vladimir Radinsky'nin(2) yazışmaları,Aydın Vilâyeti Ermenilerinin hayatlarını ve şehirde kalabilmelerini kesinlikle Rahmi Bey'in nüfuzuna borçlu olduklarını gösterir;Rahmi Bey'in İstanbul'dan gelen emirlere direndiği söylenir.Patrikhane'ye yakın çevreler de aynı görüştedir,özellikle de bunun İzmir'in zengin ailelerine neye "mâl olduğunu" da belirten gazeteci Sebuh Aguni.(3)

Ancak İzmir'in hikâyesi elbette bir tek adamın yaptıklarına indirgenemez -bu adam ne kadar güçlü olursa olsun veya yaptıkları karşılığında ne tür kişisel çıkarlar sağlarsa sağlasın.Mustafa Rahmi kadar nüfuz sahibi bir İTC üyesinin,Balkan Savaşları'nın ertesinde İzmir'e vali olarak atanması muhtemelen Jön Türklerin,Osmanlı Ege sahillerini "homojenleştirme" plânlarıyla bağlantılıdır.Jön Türk Merkez Komitesi'nin aldığı bir kararla 1914 ilkbaharında uygulamaya konulan ve kıyı şeridindeki Rum nüfusunu tasfiye etmeyi hedefleyen bu plân,Rahmi'nin "idarî" önderliğine emanet edilmişti.(4) Valinin bu plânın hazırlanmasına bizzat katkıda bulunduğunu düşünmek için her türlü neden vardır.Bir başka deyişle vali ve Dördüncü Kolordu Komutanı Pertev [Demirhan] Paşa o sırada Anadolu'yu etnik açıdan "homojenleştirme" plânının Rum ayağıyla meşguldüler.Savaş arifesinde bu operasyonların yavaşlama nedeni hiç kuşkusuz Yunanistan'ın tarafsız kalma ve hattâ Almanya'nın yanında savaşa girme ihtimâliydi.Üstelik onbinlerce Rum'un Yunan Krallığı'na sürgün edilmesi ve diğer yüzbinlerin iç kesimlere tehcir edilmesi İTC'nin esas siyâsî ve ekonomik hedeflerine ulaşılmasını sağladı:Bu halk kesimlerinin varlıklarına el konuldu.İttihatçı parti-devlet artık İzmir'i ve geri kalan Rumları rahatlıkla yönetebilir ve yönetmeliydi.Rahmi yerel basını ustaca manipüle ederek bu politikayı destekledi.(5) Bir Avusturya-Macaristan diplomatı "Rahmi Bey sürgünlerden beri kronik bir Rum düşmânı olarak bilinir [ama] Reforme'nin yazı işleri müdürüne İzmir ve civarındaki Ortodoks Rumların hükûmetten ne kadar memnun olduklarını kanıtlayan övgü dolu makaleler yayımlatmayı çok iyi başardı"(6) diye belirtir.Vali savaşa İzmir'de yakalanan İngilizlere karşı da çok iyi bir tutum takındı.Bu konuda o kadar başarılıydı ki İngiltere Dışişleri Bakanlığı onun başkentle arası bozuk "potansiyel bir muhatap" olabileceğini bile düşündü.(7) Sonuçta savaşın ilk yılında İzmir'de bir tür silâhlı barış hüküm sürmüştü,bu sırada Rumlar gardlarını almışlardı ve Jön Türk rejimine de düşmândılar.

Bu bağlamda şehirdeki Ermenilerin saf-dışı bırakılması elbette Rum çevrelerinde gerilimi artıracaktı;Rumlar bunu kendilerini de etkileyebilecek bir tehlike olarak algılayabilirdi.1914'te yapılan nüfus sayımına göre Aydın Vilâyeti'nde yaklaşık 21 bin Ermeni vardı ki bu sayı Patrikhane'nin istatistikleriyle uyumludur.Bu Ermenilerin 11 bini İzmir ve Burnabad [Bornova] ve Kordelio [Karşıyaka] banliyölerinde yaşıyordu.(8) Ermeni Başpiskoposu,İmparatorluğa olan bağlılıklarını göstermek için Osmanlı ordusunun zaferini kutlamak üzere Kasım 1914'te vali ve Pertev'in de katıldığı bir ayin düzenler.Ayinin ardından verilen resepsiyonda vali,devlet ne zaman bir seferberlik çağrısı yapsa "buna ilk karşılık veren Hristiyan grup her zaman Ermeniler olmuştur"(9) diye vurgulamayı ihmâl etmez.Bu tür açıklamaların Ermenileri rahatlatmak olduğu kadar Rumların "memleket" meselelerine ne kadar ilgisiz olduklarını belirtmek için de yapıldığını söylemeye gerek yok.Bu karşılıklı nezâket gösterisi 1915 Nisan sonunda biter.Vali,başpiskopos Madteos İnceyan ve birkaç ileri geleni çağırıp ellerindeki bütün silâhları ve cephaneliği teslim etmeleri gerektiğini söyler.(10) 2-3 Mayıs tarihlerinde polis Ermeni siyâsî liderlerinin evlerinde arama yapar;yüz kişi tutuklanır ve yirmi kişi İzmir'de Divan-ı Harp karşısına çıkarılır.(11) ABD ve Avusturya-Macaristan konsoloslarının verdiği bilgiye göre bu aramalarda patlayıcılar ve el bombaları bulunur.Ancak sözkonusu patlayıcılar 1909 "karşı-devrimi" sırasında "gericilerle" mücadele etmeleri için İzmir Taşnaktsutyun [Ermeni Devrimci Federasyonu] (EDF) militanlarına İTC tarafından verilmiştir.Üstelik bu malzemeler altı yıldır gömülü oldukları için artık kullanılmayacak hâldedir.(12) Yerel İTC ile EDF komitelerinin yakın ilişki içinde oldukları ve Nisan 1909'da valinin ve yerel İttihat Kulübü'nün EDF ve Hınçaklardan "oniki saat içinde gönüllü grupları oluşturmalarını" istedikleri gayet iyi bilinir.

Sonuçta iki ay süren ön soruşturmanın ve 4-5 Temmuz 1915'te yapılan iki duruşmanın ardından İzmir Divan-ı Harbi,haklarında dava açılan yedi kişiye patlayıcı bulundurmaktan ötürü ölüm cezası verir.(13) İzmir'in Ermeni ileri gelenleri,adamların haksız yere mahkûm edildiklerini ileri sürerek "padişah affı" sağlamaya çalıştılar.Bu amaçla vali Rahmi'ye ve görevli yabancı diplomatlara başvurdular,bu duruma destek vermelerini isteyen bir "memorandum" ilettiler.Bu merhamet talebinin "sözkonusu idamların en câhil fanatik Türkler arasında Ermenilerin devlete karşı ayaklandıkları izlenimi yaratacağı ve dolayısıyla bir katliama yol açacağı" korkusuyla yapıldığı anlaşılıyor.(14) Vali ileri gelenlere elinden geleni yapacağını,ancak cezayı infaz etme yetkisinin Dördüncü Kolordu Komutanı Pertev Paşa'nın ellerinde olduğunu söyledi.Sonunda padişah,4 Ağustos 1915'te ölüm cezalarını onbeş yıl ağır hapis cezasına çevirdi ve beş mahkûm Konya'ya gönderildi.(15)

Bu olay yetkililerin İzmir'de de Ermenileri komplocu ve hain olarak göstermeyi hedefleyen olağan yöntemleri kullandıklarını ancak bu tehdidi savuşturmak için onları tehcir etmediklerini gösteriyor.Muhtemelen Jön Türk yetkilileri İstanbul'da olduğu gibi bu gösteriyi de başka yerlerdeki tehcirleri haklı çıkarmak ve yabancılara ne kadar alicenap olduklarını göstermek için sahnelediler.Mustafa Rahmi'nin hami rolünü aşırı iyi oynadığı ve dolayısıyla İzmir'in önde gelen Ermeni ailelerinin cömertliğine mazhar olduğu anlaşılıyor.

Bununla birlikte Aydın Vilâyeti'nin Ermenileri üzerlerindeki tehditten tam anlamıyla kurtulamazlar ve 1918 sonbaharına kadar düzenli tacizlere marûz kalırlar.Bu bağlamda,başka bölgelerden gelip İzmir'de kalan bütün bekâr erkeklerin polis müdürü Yenişehirli Hilmi ve yandaşları Pazarlı Hacı Abdullah ve İsfahanlı Hacı Emin(16) tarafından kademeli olarak tutuklandıklarını ve Suriye çöllerine tehcir edildiklerini hatırlatmak gerekir.(17) Ayrıca 1 Kasım 1915'te şehrin,Surp Isdepanos Kilisesi'nin ve bitişiğindeki başpiskoposluk binasının bulunduğu esas Ermeni mahallesi Haynots ordu tarafından kuşatıldı,burada sistematik bir arama yapıldı ve yaklaşık ikibin kişi tutuklandı.(18) Bu operasyonların nedeni İzmir'in çeşitli yerlerine asılan Türkçe ve Fransızca yazılmış bir bildiridir;bu bildiride hükûmetin Almanları destekleyen politikası eleştirilir.Bu eleştirinin yazarı,Isdepan Nalbandyan adlı kişi oldukça kısa sürede tespit edildi.Yapılan soruşturma onun kendi başına hareket ettiğini gösterdi.Ancak bu,valinin 28 Kasım ve ardından 16 ve 24 Aralık tarihlerinde yüzlerce kişiyi,farklı konvoylar hâlinde,farklı istikametlere doğru tehcir etmesini engellemedi.Sürgün edilenler arasında çok sayıda İngiliz,İtalyan ve Rus vatandaşı vardı ve bunların çoğu yolda öldü.Bu da Rahmi'nin bu "yabancıları" yok etmek ve mâllarına el koymak için bu fırsattan yararlandığını düşündürür ki bu mâlların bir kısmını polis memurlarına ya da Ali Fikri ya da Mahmud Bey gibi İttihat üyelerine dağıtmıştır.(19)

Başpiskopos Madteos İnceyan ve Ermeni ileri gelenleri Diran Arçnan,Misak Morukyan ve Nazaret Hilmi Nersesyan her polis operasyonundan sonra cemaat üyelerini kurtarmak için ısrarla valiye gidip her ne pahasına olursa olsun devreye girmesini rica ediyorlardı.Rahmi her seferinde bunu fırsat bilip yüklü miktarlarda para alıyordu.(20) Ancak tek hedef Apostolik Ermeni çevreleri değildi.Avusturya-Macaristan Konsolosu tarafından nispeten iyi korundukları için daha önce kurtulmuş olan Katolik Ermenilere de Eylül 1916'da saldırıldı.Polis 16-17 Eylül tarihlerinde Katolik mezârlığında arama yaptı ve burada bomba bulduğunu ileri sürdü.Bunun vali ve İttihatçılar tarafından hazırlanan bir provokasyon olduğunu düşünmek gerekir çünkü "ele geçirilen" bu bombalar İzmir,Kordon ve Karataş'tan 300 Katolik Ermeni'nin tutuklanması için bir gerekçe oluşturdu;bunların bir kısmı Afyonkarahisar'a tehcir edildi,daha sonra 9-10 Kasım'da buraya varlıklı kesimden 300 ila 400 kişi daha gönderildi.(21) Tehcir edilecek insanların,sahip oldukları mâllara,şu ya da bu ileri gelenin ya da devlet memurunun göz diktiği varlıklara göre seçildikleri görülüyor.

Tehcirler sadece İzmir Ermenileriyle sınırlı kalmamıştır.Sancağın geri kalanında,Bergama'da yaşayan 1000 Ermeni ve Ödemişli 1500 Ermeni ve Menemen,Kuşadası,Bayındır ve Söke'deki küçük Ermeni topluluklarının üyeleri de hedef alınmıştır.(22) Söke Ermenileri,Bergama Ermenileri gibi 1915 Ağustos ortasında gizlice tehcir edildiler,Şubat 1916'da da sıra Ödemiş Ermenilerine geldi.(23) Tehcirler Kuşadası/Dikili Kaymakamı Farah Bey ve Bergama Kaymakamı Arif Hikmed Bey'in gözetiminde yapıldı.(24)

Manisa Sancağı'nda yapılan tehcirler

İzmir'in kuzeydoğusunda yer alan Manisa'da 2875 kişilik bir Ermeni topluluğunu barındırıyordu.Buradaki Ermeniler aşağı Malta mahallesinde ve tamamen Ermenilerin yaşadığı yukarı mahallede yoğunlaşmışlardı.Sancağın geri kalanında,Kasaba [Turgutlu],Akhisar ve Kırkağaç'ta 1000'er Ermeni yaşıyordu.(25)

Ermeni bir tanık Manisa'da mutasarrıf Tevfik Bey'in sadece emirleri yerine getiriyormuş gibi yaparak Ermenileri kurtarmayı başardığını belirtir.15 Ekim 1916 gibi oldukça geç bir tarihte jandarma komutanı Fehmi Bey'in inisiyatifiyle 400 kişi evlerinden çıkarıldı.(26) Daha sonra 24 Aralık 1916'da İzmir'den tehcir edilen M. Sariyan'a ait dokuma atölyeleri 29 Aralık'ta "İzmir'den gelen bir emir üzerine" İzmir İttihat Kulübü'nün nüfuz sahibi üyeleri Hüsnüzâde Ali Fikri Bey ve subay Ahmed Bey'e devredildi.Ancak sancağın diğer kasaba ve köylerindeki Ermeniler kurtuldular;(27) sadece Kırkağaçlılar Kasım 1915'te Konya'ya tehcir edildiler.(28)

Aydın ve Denizli sancaklarında yapılan tehcirler

Aydın Vilâyeti'nin güney kısmında az sayıda Ermeni yaşıyordu.Bu Ermeniler aynı adlı kaza merkezi Aydın (nüfus 500),25 kilometre doğudaki Nazilli (nüfus 543) ve Denizli'de (nüfus 548) bulunuyorlardı.(29) Ancak bu Ermeniler 1914 ilkbaharında Rum halkıyla birlikte zaten kısmen saf-dışı bırakılmışlardı.Manisa sancağında olduğu gibi burada da yine bir devlet görevlisi,Aydın Jandarma Komutanı Nuri Bey,eski İstanbul Siyâsî Şube Müdürü,mutasarrıf Reşid Bey'in tehciri gerçekleştirmesini engellemeyi başarmıştır.(30) Denizli'de,1915 Mayıs başında yapılan aramalar sırasında birkaç düzine erkek tutuklandı ve hattâ içlerinden biri 16 Eylül 1916'da halk önünde idam edildi.Ancak Ermeni topluluğunun tamamı kurtuldu.(31) Bir başka deyişle İttihatçıların bölgedeki Ermeni-karşıtı politikalarının karmaşık bir dengesi vardı;ve bu denge Rum ve Ermenilerin şirketlerine ve büyük ailelerin servetine el koymayı mümkün kılıyordu...

***

1-George Horton'dan Henry Morgenthau'ya 30 Temmuz 1915 tarihli mektup,İzmir,(U.S. State Department Record Group 59,867.4016/130:Ara Sarafyan (ed.) United States Official Documents on the Armenian Genocide,II,The Peripheries,Watertown,1994,s.107-109.
2-Vladimir Radinsky'den Stefan Burian'a 30 Ağustos 1915 tarihli mektup,İzmir Staatsarchiv,HHstA PA 1915.
3-Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.279.
4-Taner Akçam,From Empire to Republic:Turkish Nationalism and the Armenian Genocide,Londra ve New York,2004,s.144-146;Avusturya-Macaristan Konsolosu Vladimir Radinsky'den George Horton,The Blight of Asia,Londra,2003,s.24-33,bu olaylarla ilgili izlenimlerini aktarır.
5-Hervé Georgelin,La fin de la Belle-époque a Smyrne,doktora tezi,II,Paris/EHESS,2002,s.378-379,Avusturya-Macaristan Konsolosu Vladimir Radinsky'den alıntı yapar.
6-Vladimir Radinsky'den Stefan Burian'a 10 Ocak 1916 tarihli mektup,İzmir:Staatsarchiv,HHStA PA 1916,aktaran Hervé Georgelin,a.g.e.,s.379.
7-FO.371.2772,rapor no. 19547,Adam Block'tan Foreign Office'e,28 Ocak 1916 tarihli rapor,aktaran Hervé Georgelin,a.g.e.,s.379,dipnot 4.
8-Raymond H. Kévorkian ve Paul B. Paboudjian,Les Arméniens dans l'Empire ottoman...,s.156;Karpat,a.g.e.,s.182 ve 184.
9-Vladimir Radinsky'den Pallavicini'ye,1 Aralık 1914 tarihli mektup,İzmir:Staatsarchiv HHStA K 405,aktaran Hervé Georgelin,a.g.e.,s.381,dipnot 12.
10-Hervé Georgelin,a.g.e.,s.393.
11-SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,Garabed Balabanian'ın yazdığı "İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti Ermenilerine yaptığı haksız ve suç teşkil eden fiiller hakkında rapor",s.5-6;Vladimir Radinsky'den Stefan Burian'a 3 Mayıs 1915 tarihli rapor,İzmir:Staatsarchiv,HHStA PA 1915.
12-George Horton'dan Henry Morgenthau'ya,İzmir,5 Ağustos 1915 tarihli mektuba eklenen "Mémoire":Ara Sarafyan (ed.),United States Official Documents on the Armenian Genocide,II,The Peripheries,Watertown,1994,s.112-113;Vladimir Radinsky'den Stefan Burian'a,21 Mayıs 1915 tarihli mektup,İzmir:Staatsarchiv,HHStA PA 1915,aktaran Hervé Georgelin,a.g.e.,s.393,n:44.
13-SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.8-9.
14-Karş.Dipnot 13 "Mémoire" ve George Horton'dan Henry Morgenthau'ya Smyrnia,30 Temmuz 1915:Ara Sarafyan (ed.),United States Official Documents on the Armenian Genocide,II,The Peripheries,Watertown,1994,s.108.
15-SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.9.
16-İPA/KEP,İPE Bürosu,Թ 539,no. 12,"Aydın Vilâyeti'ndeki sorumluların listesi".
17-Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.280.
18-Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.281;SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.9.
19-a.y.,s.10-11,İslahiye,Birecik ya da Der Zor'da ölen İngiliz vatandaşları Daniel,Garabed ve Berdj Bali,Rus vatandaşları Ardaşes Karunyan ve Ardaşes İsakyan,İtalyan vatandaşı Giovanni Shaoum'dan bahseder.
20-a.y.,s.12.
21-a.y.,s.12-14;Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.282-284.
22-Raymond H. Kévorkian ve Paul B. Paboudjian,Les Arméniens dans l'Empire ottoman...,s.169-170.
23-Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.282;SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.17-19.
24-İPA/KEP,İPE Bürosu,Թ 539,no. 12,"Liste des responsables unionistes,Vilâyet d'Aidın."
25-Raymond H. Kévorkian ve Paul B. Paboudjian,Les Arméniens dans l'Empire ottoman...,s.170-171.
26-SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.19-20.
27-a.y.,s.20-21.
28-Sebuh Aguni,Միլիոն մը Հայերու Ջարդի Պատմութիւնը (Bir Milyon Ermeni'nin Katliamının Tarihi),s.282.
29-Raymond H. Kévorkian ve Paul B. Paboudjian,Les Arméniens dans l'Empire ottoman...,s.171-172.
30-SHAT,Service Historique de la Marine,Service de Renseignements de la Marine,Türkiye,1BB7 245,belge no. 109,İzmir,29 Nisan 1919,"İttihatçı hükûmetin İzmir Vilâyeti...",s.21.
31-a.y.,s.21-22.

*Prof.Raymond Kévorkian,Aydın Vilâyeti'nde yapılan tehcirler ve katliamlar;Raymond Kévorkian,Ermeni Soykırımı,(çev.) Ayşen Taşkent Ekmekci,İstanbul:İletişim Yayınları,2015,s.801-805;İzmir Ermenileri:Ege Kıyılarının Yitip Gitmiş Sakinleri,(der.) Zakarya Mildanoğlu,(yay.haz.) Rober Koptaş,İstanbul:Aras Yayıncılık,2017,s.145-154.