Ermeni Katliâmı'na karşı çıkan İslâm âlimleri/İbrahim Sediyani*

Yaşadığımız topraklarda son yüz yıllık yakın tarihte gerçekleşmiş en korkunç hâdiselerden biri olan 1915 Ermenî Katliâmı'nın bu yıl [2014] 99. yıldönümü.Her 24 Nisan'da olduğu gibi,bu yıl da o korkunç faciâ yeniden belleklere kazınıyor,Katliâm'ın kurbânları acıyla yâd ediliyor.

Osmanlı bakiyesi topraklarda İslâm'ın tüm izlerini silip Türk ırkçılığına dayalı yeni bir rejim kurmaya çalışan İttihat ve Terakki kadrolarının gerçekleştirdiği ve bir kısım Müslüman halkı da buna alet ettiği olaylarda bilinmeyen,daha doğrusu hiç gösterilmeyen bir gerçek var:O da,lâik-seküler İttihat ve Terakki kadrolarının Ermenî halkına yönelik yürürlüğe koyduğu katliâm ve tehcir harekâtına en güçlü bir şekilde karşı çıkanların ve verdikleri fetvâlarla bu katliâmı engellemeye çalışanların,İslâm âlimleri olması.

Bu yazımızda,1915 Olayları esnasında Kürdistan ulemâsının takındığı tutumla ilgili çarpıcı bilgiler aktarmak istiyoruz.

Yeni kurulan rejime karşı gerçekleştirilen hem ilk büyük İslâmî kıyamın hem de ilk büyük Kürt direnişinin rehberi olan Şeyh Said Efendi,ilk başkaldırısını sanıldığı gibi 1925 yılında lâik ve "dînsiz" bir rejimin kurulmasından dolayı değil,ondan on yıl önce,1915 yılında Ermenî Katliâmı nedeniyle ortaya koymuştur.Şeyh Said'in ilk başkaldırısı 1925'te değil,1915'te Ermenî Katliâmı dolayısıyladır.

Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) esnasında yaşanan Ermenî Katliâmı'na Şeyh Said ve Kürdistan'ın diğer önde gelen İslâm âlimleri şiddetle karşı çıkmış,bunun bir katliâm ve zûlüm olduğunu beyan ederek "haram" olduğuna dair fetvâ vermişlerdir.Ermenî halkına yönelik politikalarının önünde Şeyh Said'i engel olarak gören İttihatçılar,Katliâm'dan hemen önce Şeyh Said Efendi'yi Erzurum-Hınıs'tan Diyarbekir-Piran'a sürmüşlerdir.Şeyh Said'in 1915 başında Piran'a sürgün edilmesinin sebebi budur;Ermenî Katliâmı'na ve hattâ Tehciri'ne şiddetle karşı çıkmasıdır.

1915 yılındaki Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan ve bizzat fetvâ yayınlayarak Ermenî halkına yönelik katliâm ve zûlümlerin önüne geçmeye çalışan Kürt İslâm âlimleri şunlardır:

-Şeyh Said Efendi

-Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Tahir Efendi

-Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Mehdî Efendi

-Şeyh Said'in amcası Şeyh Hasan Efendi

-Melıkanlı Şeyh Abdullah Efendi

(Not:1915 Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan bu âlimlerin tamamı,1925 Kürdistan İslâmî Kıyamı'nın öncü isimleridirler.)

Şeyh Hasan Efendi "Palu Müftüsü"dür.Karşı fetvâ veriyor.Şeyh Said Efendi,Ermenî halkına karşı yapılan saldırılara şiddetle karşı çıkıyor;bunun bir katliâm olduğunu,sabi-sübyan,çoluk-çocuk katlinin dîne de vicdâna da uymadığını,devletin kanatları altındaki bazı dîn adamlarının "Ermenî halkının canının ve mâlının helâl olduğuna dair verdikleri fetvâların" asılsız olduğunu,bu tür fetvâların İslâm akidesi ile bağdaşmadığını,İslâm Şeriâtı'na göre dîni ve ırkı ne olursa olsun herkesin can,mâl,ırz ve namus emniyetinin güvence altında olması gerektiğini yüksek sesle dile getiriyor;devletin kanatları altındaki dîn ulemâsının İslâm Şeriâtı'na aykırı fetvâ verdiklerini söylüyor,Allâh için değil devlet için fetvâ verdiklerini ilân ediyor.

Şeyh Said Efendi,İttihatçı projeler karşısında bir "tehlike" hâline geliyor.Daha ortada ne Türkiye Cumhuriyeti var ne de Kemalizm.Şeyh Said'i anlatan eserler O'nu hep "Kemalizm'e karşı başkaldırı" olarak ifade ediyor ama Şeyh Said'in itirazları ve başkaldırısı Kemalizm'den çok önceleri başlıyor.

Şeyh Said daha Birinci Dünya Savaşı yıllarında halka şunları anlatıyor:"İttihatçılar,bu Enver paşalar,Talat paşalar,bunlar hepsi ırkçı insanlardır.Zalim adamlardır.Bunlar Ermenîleri de öldürecekler,Kürtleri de öldürecekler.Önce Ermenîleri ortadan kaldıracaklar,onların işini bitirdikten sonra da bu kez Kürtleri yok edecekler.Bunların zihninde var bunlar.Konuşmalarında var,projelerinde var,pratiklerinde var."

Bunun üzerine Şeyh Said Efendi'yi Piran'a sürgün ediyorlar.1915 başında;kışın ortasında.Şeyh Said'i bölgeden uzaklaştırdıktan sonra da katliâmlar başlıyor.

Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Tahir'in torunu olan Hak,Adâlet ve Hürriyet için Kürdistan İslâmî İnisiyatifi (Azadî İnisiyatifi) kurucu üyesi Av. Muhammed Dara Akar'ın verdiği bilgiye göre,Şeyh Said'in Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan fetvâsı şu anda Ermenî Patrikhânesi'nin elindedir.Ermenî Patrikhânesi'nde muhafaza edilen bu fetvâ,Şeyh Said'in orijinal fetvâsıdır.

Fetvâyı birkaç kez kendilerinden isteyen ve çok uğraştığı hâlde verilmeyen Av. Muhammed Dara Akar,2012 yılında "Ufkumuz" sitesine verdiği bir mülâkatta şöyle diyordu:"Bunu kendileriyle sözlü olarak konuştum.İnkâr etmiyorlar,kabul ediyorlar.Ermenî Patrikhânesi yetkilileri bana dediler ki,'Biz biliyoruz,kabul ediyoruz.Şeyh Said ve ailesi bu Katliâm'a karşı çıkmıştır.' Şu ânda Aram Ateşyan var,Ermenî Patriği'dir.Yedi-sekiz sene önce ben gittim yanına konuştum,bana dedi ki,'Evet ben biliyorum,kabul ediyorum.Belgesi var bizde.Şeyh Said Efendi bu mezalime kesin olarak karşı çıkmıştır.' Dedim,'İyi ama bunu sözlü ifade etmemizin bir anlamı yok ki.' O da dedi,'Hayır,sözlü değil.Bizde belgesi var.Fetvâsı elimizdedir.'"

Ermenî Partikhânesi yetkililerinin söylediklerine göre,Şeyh Said fetvâsında,bunun kıt'âl olduğunu,zûlüm olduğunu,İslâmiyet'te yeri olmadığını açık bir şekilde belirtiyor.

Hattâ Tehcîr'i bile kabul etmiyor,Şeyh Said Efendi.Yani bırakın Katliâmı,Tehcîr'i de kabul etmiyor...

*İbrahim Sediyani,Ermeni Katliâmı'na karşı çıkan İslâm âlimleri,Ufkumuz,Nisan 2014;Devrimci Karadeniz,18 Nisan 2014.

http://www.ufkumuz.com/ermeni-katliamina-karsi-cikan-islam-alimleri-8239yy.htm

http://devrimcikaradeniz.com/ermeni-katliamina-karsi-cikan-islam-alimleri/

Vartolu Rakel'in saygıdeğer mücadelesi.../Doğan Özgüden*

Hrant Dink Hafıza Mekânı'nın ziyarete açılması haberi çakma Ekrem İmamoğlu-Binali Yıldırım düellosunun gürültü patırtısında hasıraltı edildi...Paramaz'ların idam yıldönümü de...

Geçtiğimiz haftanın yoğun aktüalitesi içinde,hele tüm dikkatler televizyondaki çakma Ekrem İmamoğlu-Binali Yıldırım söz düellosuna odaklanmışken,iki önemli olay görmezden gelindi,muhalif olanların büyük kısmı da dâhil medyada en küçük bir yankıya dahi değer bulunmadı.Her iki olay da,soykırımcılığın yüz yıl arayla halklarımızın bağrından koparttığı seçkin Ermeni aydınlarıyla ilgiliydi.

İlki İttihat ve Terakki'cilerin 1915'te Beyazıt Meydanı'nda idam ettirdiği sosyalist Paramaz (Madteos Sarkisyan) ve 19 yoldaşı için 15 Haziran günü Edirnekapı Ermeni Mezârlığı'nda yapılan anma töreniydi.

Diğeri,12 yıl önce alçakça katledilmiş olan Agos gazetesi yöneticisi Hrant Dink'in İstanbul Şişli Sebat Apartmanı'ndaki çalışma ofisinin 17 Haziran [2019]'da "23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı" olarak ziyarete açılmasıydı.

80 yaşındaki kavramsal sanatçı Sarkis'in büyük katkısıyla yaratılan mekâna bu isim Hrant Dink'in 23 Nisan 1996'da Agos'ta yayımlanan "23,5 Nisan" başlıklı yazısına atfen verilmişti.

Mekânın çalışmaları 2015 yılının sonbaharında başlatılmıştı.Hazırlık aşamasında Avrupa,Amerika,Güney Amerika ve Güney Afrika'daki 15 ülkede,yaşanmış zor anılarla yüzleşme amacıyla ortaya konmuş 80'den fazla hafıza mekânı ve müze ziyaret edilmişti.Bu mekânlar arasında,apartheid rejiminde yaşanan ayrımcı uygulamaları gün yüzüne çıkaran müze ve hafıza mekânları,holokost döneminin toplama ve imhâ kampları,Güney Amerika'da yaşanan darbe döneminde gizli tutuklama ve işkence yeri olarak kullanılmış alanlar yer almıştı.

Bu hafıza anıtının yaratılmasında en büyük onur hiç kuşkusuz Hrant'ın sevgili eşi ve Hrant Dink Vakfı Başkanı Rakel Dink'e ait.

Rakel Dink,bu mekânın açılması da dâhil,Hrant'ın anısını ve kavgasını yaşatmak için vakfın gündeminde olan birçok projeyi,25 Mart 2014'te kardeşi Mikhail ile birlikte Brüksel'de Güneş Atölyeleri'ni ziyareti sırasında bizlere büyük bir coşkuyla anlatmıştı.

Brüksel,Rakel'in özel yaşamı açısından son derece önemli,çünkü Ermeni diasporasının 1980'li yıllarda oluşmaya başlayan yeni kuşağı içinde onun Ermeni Varto'sundan kopup Belçika'ya gelmiş olan ailesi saygın bir yere sahip.Sanıyorum Rakel dışında ailenin tüm fertleri 1980'li yıllardan itibaren ya Belçika'ya ya da Fransa'ya yerleşmiş.

Ailenin reisi,Rakel'in babası Siyament Ağa,2004 yılında Brüksel'de bu dünyaya veda etti.

Hrant bu ailenin damadı...Öldürülmesinden kısa bir süre önce Avrupa Birliği'nin Türkiye'de insan hakları konusunda düzenlediği bir konferansa birlikte katılmıştık.Brüksel'e gelmek ona sevgili eşi Rakel'in ailesiyle de özlem giderme mutluluğu veriyordu.

Rakel Dink,ailesinin dramatik sürgün öyküsünü Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yıldönümünde "Acı acı ağlıyorum" başlıklı bir yazıda şöyle anlatmıştı:

"1959'da şimdi Şırnak'a bağlı olan Ermeni Varto Aşireti'nde doğdum.Adı şimdi Yolağzı Köyü olarak değişmiştir.Varto,babamın dedesinin adı,Vartan'dan gelir.Büyük-dede Vartan zamanında Van'dan gelmiş oraya.Cudi Dağı'nın güney eteğinde bulunur.Irak ve Suriye sınırına yakın.Cudi Dağı bizim oradan bakarken çok heybetlidir.Bize komşu Hasana Köyü'nden ise kanatlarını üzerine germiş gibi görünür.Şimdi ise ne Hasana Köyü ne de Ermeni Varto Aşireti var.1915'te yok etme fermânı gelir.Bizde Kürtçe 'Fermâna Me Xatibi' derlerdi.Bizimkiler bu fermândan 'Tayanlar' olarak bildiğimiz Arap Müslüman bir aşiretin yardımıyla Cudi'nin içinde,yükseklerdeki kaya kovuklarında, mağaralarda uzun yıllar saklanarak hayatta kalmışlar.'Cudi bir azizin adı.Mesih onun adı hatırına bizi sakladı' derler.Hattâ efsane olmuştur.O zamanki mağaralar aslında yokmuş...

1915'te kaçarlarken akrabalardan birinin yeni doğmuş ağlayan çocuğu susturulamaz.Kayınvalide 'Siz yürüyün,biraz bana ver kızım onu' diyerek alır ve...Ben telaffuz edemiyorum,siz tahmin edin.Bebek anneannemin ablasının çocuğu.Başka biri kız çocuğunu artık taşıyamamış ve gözünü bağlayarak bir ağacın altına koymuşlar.Eline bir kuru ekmek parçası tutuşturmuşlar.Gözlerini bağlamışlar ki bir zarar gördüğünde korkmasın.Her anlattıklarında 'Kurt mu yedi,kuş mu?' der ağlarlar.Kimbilir?Belki de bir yerlerde birinizin anneannesidir...

Babam Siyament'in soyadı Vartanyan iken Soyadı Kanunu'yla Yağbasan olmuş.Annem Delal.İkisi de becerikli,yaptıkları her işi en iyi şekilde yapan,cesur,dürüst insanlardı.Ekmeğini taştan çıkaran bu insanlar,kimsenin mâlına göz dikmediler,yalan solumadılar,her zaman hakkı,doğruyu,adâleti savundular.Zulme karşılık bile.Bize de kendilerinde olanı yaşayarak verdiler,öğrettiler.Annem 35 yaşında hastalandı.Ben 8 yaşındaydım.Rahmete kavuştu.O yıl içinde bir grup hayırseverin yolu bizim köye de düştü.O zamanki Patriğimiz Şnork Srpazan'ın teşvikiyle Anadolu'daki köyleri gezip kılıç artıklarını buluyorlardı.Anadolu'da tek bir Ermeni okulu kalmadığı için yaşı okula uygun çocukları alıp İstanbul'a getirmekti amaçları.Hrant Güzelyan ve Orhan Yünkes,babamla birlikte 12 çocuğu İstanbul'a getirdiler.İkinci gruptuk biz.Dilimizi,dinimizi öğrenmemiz,eğitim almamız için yatılı okula yerleştirildik.

Köydeyken çok geceler babalarımız nöbet tutardı.Köpekler ulurdu.Bir korku rûhu sanki gezinirdi.Tabiî ki çocuklara hissettirmemeye çalışırlardı ama tavırlardan,kadınların fısır fısır durmadan dua etmelerinden sezer,tedirginliği görürdünüz.Farklı zamanlarda iki kere çobanlarımız öldürüldü.Geride son kalanların İstanbul'a göç etmesinden önceki hafta bir başka Hristiyan köyü olan komşu Hasana Köyü'nden bir adamı öldürüp her bir parçasını bir tarafa atmışlardı.Korku gittikçe arttı.Babama kiracı olan komşu Dadar Köyü ağası sahte tapu icat edip mahkemeye vermişti babamı.Babam 40 yıl bu davaların,toprak keşiflerinin peşine düştü.Çok kez yaralandı,yoruldu ama vazgeçmedi.Babam 72 yaşında Brüksel'de,sizin deyiminizle 'Diaspora' olarak rahmete kavuştu.Davâ hâlâ devam ediyor.

1978'de kamp yöneticimiz Güzelyan'ı vurdular.Yaralı kurtuldu.1979'da Ermeni militan yetiştiriyor diye hapse attılar.İki çocukla biz,yazları kampta yönetici olarak sorumluluk aldık.Hrant bir taraftan üniversitede öğrenci,bir taraftan da sürüp giden bir ekmek kavgası.1986'da üçüncü çocuğumuz doğdu.Ve Tuzla Kampı'na el kondu.Bugün yıkık dökük duruyor.Keşke hayırlı bir amaç için kullansalardı.Alıp eski sahibine geri verdiler.Sonra kaç el değiştirmiş.Hiçbir sahibine hayır getirmedi.

Kışın İstanbul'da çocukların kaldıkları yerler ise o dönemde birer birer kapatıldı.Bugün bu bilgi çağında aslında hiç kimsenin bilmiyorum demeye hakkı yok.Benim veya başkasının hayat hikâyeleri...O dönem hayatta kalanların her birinin mucizeyle hayatta kaldıklarını görüyor insan.

Canım Çutağım...O,sizi incitmeden,kendinizin sonuçları görme,anlama büyüklüğüne,onuruna erişmenizi istiyordu.Çünkü çok iyiydi.Sizi çok seviyordu.Size yardım etmekti isteği ve amacı.Irkçılığın insanlıktan nasibini almamış,körleşmiş,gözleri dönmüş çok hâllerini gördük.Mahkemenin ortasında resmen ölünün üzerinde tepiniyorlardı.Hem tehditlerle yaşarken hem de cinayetten sonra.Bu soykırım zihniyeti değil mi?

Öyle,'Kimse kalmadı...Gittiler işte','Keşke gitmeselerdi.Gittiler,bereket de gitti','Aramız iyiydi,dış güçler nifak soktular' demeyle olmuyor.Samimiyetle,yaşanılan vahşeti,ölü soyuculuğunu,o kul hakkı dediğiniz bütün hakların çiğnendiğini,mâlın,mülkün,haysiyetin yok edildiğini,hiçbir hakkın korunmadığını ikrar etmek gerekli.

Bildiklerim,duyduklarım,yaşadıklarım belki cüzi.Belki bir bütünün azıcığı.Ama bütünün ne kadar büyük olduğunu hangi akıl,hangi yürek kavrayabilir?

Şimdi seyrediyorum.İnkâr libâsı ne kadar komik duruma düşürüyor,gülünçleştiriyor insanlığı.Benimkisi acı bir gülümseme.Acılaşmış,gözyaşı dolu bir gülümseme.Biraz da öfkeyle beklenti dolu bir gülümseme.

1915'teki dünyayı seyrediyorum.Bütün insanlığa,politikalarına acı acı ağlıyorum.2015 insanlığını seyrediyorum,rûhum inliyor içimde.Canım çekiliyor.Ülkemi seyrediyorum.Utanıyorum.Ağlıyorum.Boğazım düğümleniyor.Yutkunmakta zorlanıyorum.Sesimi koyveriyorum.Bağrımdan dökülüyor gözyaşlarım.Tanrı'yla konuşuyorum,dertleşiyorum.Biriciğinin adında Hisus'ta yalvarıyorum.İnsanlığa merhamet etsin diye.Yürekleri tövbeye yönlendirsin diye.O zaman Tanrı yere iner,insan da içtenlikli ikrarla devam eder.Yürekler birleşir,yaralar merhem bulur,şifa ve sevinç gelir.Eski kokuşmuş zihniyet de kirli,paçavra bir elbise gibi sıyrılıp atılır.İnsan billurlaşır,kurtulur,hafifler,özgürleşir tarihin kementlerinden.

Ben bugün,önce Balıklı'da Çutağımın mezârında,sonra Şişli'de Sevag [Şahin Balıkçı]'ın mezârında,sonra da 1915 Soykırımı'nda ölenlerimizi anmak için Taksim Meydanı'nda sessizce bu ülkenin özgürleşmesini bekleyeceğim..."

Tıpkı Rakel Dink gibi,Ermeni Varto Aşireti'nin Belçika'ya yerleşmiş üyeleri,onların buralarda doğup büyüyen çocukları Ermeni diasporasının en aktif kesimini oluşturuyor...

Belçika'da 1980'li yılların ortasında Belçika Demokrat Ermeniler Derneği'ni kuranlar,sadece Ermeni Soykırımı'nın tanınması için mücadele vermekle kalmayıp,diğer diasporalarla da kardeşçe ilişkiler kurarak demokrasi ve özgürlükler,sosyal haklar mücadelesinin ön saflarında yer alanlar ağırlıklı olarak Vartolulardır...

Hrant Dink katledildikten sonra Avrupa başkentinde ilk protesto miting ve yürüyüşünü onlar düzenledi.Her yıl hem Hrant'ın 19 Ocak'taki ölüm yıldönümünde,hem de 1915 Soykırımı'nın yıldönümünde tüm Ermeni örgütlerinin ortak girişimiyle düzenlenen törenlerde en büyük sorumluluk üstlenenler de yine onlar.

Belçika Demokrat Ermeniler Derneği yıllarca Saint-Josse'taki bir binada faaliyet gösterdikten sonra bu yıl Brüksel Havaalanı'na yakın Zaventem Belediyesi'nde daha büyük alana sahip yeni bir lokale taşındı.

Yeni lokalde dışa yönelik olarak düzenledikleri ilk büyük etkinlik Soykırım konusunda uzmanlığını tüm dünyaya kabul ettirmiş bulunan Taner Akçam'ın yeni bulduğu belgeleri açıklamak üzere 4 Mayıs [2019]'ta verdiği konferans oldu.

İstanbul'da "23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı"nın ziyarete açılmasına paralel olarak Brüksel'de de Belçika Demokrat Ermeniler Derneği'nin yeni lokali Hrant'ın anısını daha güçlü olarak yaşatmaya,kavgasını daha etkin şekilde yürütmeye devam edecek.

Sürgün yaşamımın hep gurur duyacağım olaylarından bir yenisi:

Yayına hazırladığım,bu hafta basılacak "Sürgün Yazıları" adlı kitabımın iki cildinin de kapaklarında Varto Ermenileri var.

600 sayfalık birinci cildin kapağında Belçika Asuri Enstitüsü,Brüksel Kürt Enstitüsü,Brüksel Halkevi ve Güneş Atölyeleri ile birlikte Belçika Demokrat Ermeniler Derneği yöneticileri tarafından İnci ile bana "İnsanlık Vatandaşları Ödülü" verilirken çekilmiş bir fotoğraf yer alıyor.

594 sayfalık ikinci cildin kapağında ise Rakel Dink'in kardeşi Mikhail ile birlikte Güneş Atölyeleri'ni ziyareti sırasında birlikte çekilmiş bir fotoğrafımız…

Kendilerini tanımaktan,dost olmaktan ve mücadele ortaklığı yapmaktan dolayı ikimiz de gurur duyuyoruz...

*Doğan Özgüden,Vartolu Rakel'in saygıdeğer mücadelesi...,Artıgerçek,20 Haziran 2019.

https://www.artigercek.com/yazarlar/doganozguden/varto-lu-rakel-in-saygideger-mucadelesi

"Devrimler yine olacak,olması lâzım"/Dzevad Prekazi*

Bir döneme damgasını vuran Dzevad Prekazi,Belgrad'da genç futbolcular yetiştirmeyi sürdürüyor.Kapitalizmin bir hırsızlık düzeni olduğunu,Yugoslavya'nın sosyalist bir ülke olduğu için NATO tarafından bombalandığını söyleyen Prekazi,giderek sıkışan bu düzenin bir yerde patlayacağını düşünüyor:Devrimler yine olacak.Olması lâzım,başka türlü de gitmez bu.

Onun için söylenen "1980'leri 1990'lara bağlayan futbol rönesansında topa her dokunduğunda,âdetâ geçmişi geleceğe bağlayan köprüler attı" sözleri her şeyi anlatıyor aslında.1989'da Köln'deki Monaco-Galatasaray maçının 61. dakikasında,yaklaşık 40 metre mesafeden attığı gol,dünya futbol tarihinin en unutulmazları arasında yerini aldı.Tahmin edeceğiniz üzere futbolun efsane ismi Dzevad Prekazi'den söz ediyoruz.

Arnavut asıllı futbolcu Prekazi,1957'de Tito Yugoslavyası'nda,Kosovo'nun Mitrovica kentinde doğdu.Uzun yıllar boyunca ünlü Partizan takımında oynadıktan sonra 1985'te Galatasaray'a geldi.Burada da büyük başarılara imza atan Prekazi,futbolla ilgisi olsun olmasın,Türkiye'de çok sayıda insan tarafından uzun yıllar boyunca büyük bir ilgiyle izlendi.

Kendisine has kişiliği ve siyâsî tercihleri onu birçok sporcudan ayırıyor.Prekazi'nin ilginç yaşam öyküsü sonunda bir kitaba da konu oldu.Yazar Onur Bayrakçeken tarafından kaleme alınan "Prekazi:Vurdu,Gol Oldu!" adlı biyografik çalışma,geçtiğimiz günlerde Mylos Yayınları'ndan çıktı.Kitapta,Dzevad Prekazi'nin Mitrovica'da bir işçi ailesinde başlayıp,Partizan takımından Galatasaray'a uzanan öyküsü anlatılıyor.

Biz de Prekazi'yi,şu ânda genç futbolcular yetiştirmek üzere yaşadığı Belgrad'ta bulduk ve insanlığın geleceğine dair siyâsî tahayyüllerinden,Yugoslavya'nın bölünme sürecine,Tito'dan Castro'ya kadar birçok mesele ve ismi konuştuk.Elbette futboldan da söz ettik.Röportaj sırasında zaman zaman bazı kelimeleri hatırlamakta zorlansa da Türkçe'yi hâlâ daha akıcı bir şekilde konuşabilen Prekazi'ye,samimi yaklaşımı ve içten yanıtları için teşekkür etmek boynumuzun borcu oldu.

-Yugoslavya'yla başlamak isterim.Bizlerin ve tüm dünyanın gözü önünde çok kanlı bir iç savaş yaşandı ülkenizde.Bu dönemi nasıl yaşadınız ve nasıl karşıladınız?

Avrupa'nın son derece normal bir ülkesiydi Yugoslavya,fakat parçaladılar.Çok modern,özgür bir ülkede kardeşçe yaşardık biz.Bir sosyalist ülke olarak çok ilerideydik.Sonra ne olduysa oldu,savaş çıktı.Bu çok büyük bir olaydı.Avrupa'nın ortasında böyle bir şey oldu.Çok üzücüydü,kâbus gibiydi ve inanılmazdı.Sanki çok kötü bir rüyâ gördük hep beraber.1993'te döndüm Belgrad'a.İstanbul'dan Belgrad'a giderken "deli misin,savaş var orada niye gidiyorsun?" dediler;Belgrad'a gittik,bu sefer "savaş var burada,niye geldin?" dediler.Yugoslavya benim ülkem,uzaktan izleyemedim.Avrupalılar ve Amerikalılar mahvetti Yugoslavya'yı,paramparça ettiler.Bir büyük ülkeden bir sürü küçük ülke çıkardılar.Şimdi hangisi Yugoslavya kadar güçlü,özgür?Hiçbiri değil,olamazlar da.

-1999'da da Belgrad'ı bombalamıştı NATO.Siz de o sırada Belgrad'taydınız.Ne yapmıştınız o günlerde?

O zamanlar amatör bir takım çalıştırıyordum.İdmana çıktık,baktık havada uçaklar.Görüyorduk uçakları.Geceyse korkunçtu.Bilmiyoruz nereyi,nasıl vuracaklar.O bombalarda ne kadar uranyum vardı biliyor musunuz?Kosovo bölgesinde,Sırbistan bölgesinde neler neler yaşandı.Sonrasında da çok büyük problemler yaşandı.Bir bilseniz kanser hastalığı ne kadar çok arttı.Feci şeyle tabiî bunlar.

-Sizce NATO Yugoslavya'yı neden parçaladı?

Biz normal bir sosyalist ülke olarak yaşıyorduk.Okulumuz bedava,doktorlarımız bedava,hastanelerimiz,ilâçlarımız bedava.Devlet düşünüyordu bunları.Meselâ büyük firmalarımız vardı,onlar Afrika'da,Ortadoğu'da büyük işler yapardı.Tito'nun önderlik ettiği Bağlantısızlar Hareketi vardı;Nasser,Gaddafi,Nehru'nun da içinde olduğu.Bunlarla büyük ticârî işler başlatıldı.İstemediler bunlar sürsün.Bakın Irak'a ne yaptılar,Libya'da neler yaptılar.Şimdi Suriye'de de yapmaya çalışıyorlar.Tüm buralar birer sosyalist ülke olabilirdi,öyle geçmişleri vardı.

-Sosyalist bir ülkede doğdunuz,eğitim gördünüz ve sporcu oldunuz.Bu nasıl bir fark yarattı hayatınızda?

Her şey serbest ve bedavaydı.Devlet verirdi her şeyini sporcuların da,futbol,su topu hiç farketmezdi.Çok iyi sahalar yoktu belki ama sokaklarda,okullarda herkes spor yapardı.Herkes herkese yardım ederdi.Müthiş bir sevgi ve saygı vardı,birlikte yapılırdı her şey.Artık böyle bir şey yok.Şimdi kimse kimseyi tanımaz.İlkokulda öğrendik biz herkesin eşit olduğunu.Babam işçiydi ama her sene tatile giderdik,hem de nereye istersek oraya.Her işçi ev sahibi olurdu.Her şeyimiz vardı Yugoslavya'da.Şehirlerde yüzme havuzları vardı,her isteyen kullanabiliyordu.Tito döneminde yapıldı bunlar.Şimdi ne oldu?Her şey para oldu.

-Eski günleri sizin kadar özleyenler var mı hâlâ ülkenizde?

Propagandayla her şey yapılabilir,inanın bana.Zaten büyük bir propaganda yapıldı,"yok sosyalizm kötü,yok Tito diktatör".Hitler'in de Goebbels'i vardı ya,onun gibi.O da Hitler'in propagandasını yapıyordu,ne oldu ama sonucunda?Biz maalesef şu ânda bu kara propagandalara karşı bir şey yapamıyoruz.Her yerde bir "Amerikanizm" var.Buna bir de demokrasi diyorlar.Ne demokrasisi,öyle demokrasiyi sadece kendi evinde yapamazsın.

Ama buna rağmen,genç arkadaşlarım var benim,onlara anlatırken "ah be" diyorlar "ben de o zamanlar yaşasaydım keşke".

-Sosyalist bir ülkede doğup büyümek kişiliğinizi ve düşüncelerinizi nasıl şekillendirdi?

Birçok insân beni ters bulur.Fakat ters falân değilim,doğduğumdan beri böyleyim.Kavgacı değildim ama şimdi tam Türkçe kelimeyi de bulamıyorum ama hep,herkes birbirine yardım etsin isterdim.Çünkü görüyorsunuz dünyâda neler neler oluyor.İlk defa Türkiye'de gördüm bazı şeyleri.Galatasaray tesislerinde neler yapılıyordu çalışanlara;kaba saba seslenirlerdi,"getir bunu","götür onu"."Neden böyle yapıyorsunuz?" diye sorardım."Ne demek o,o işçidir" derlerdi."İşçi ne demek ki,ne farkı var senden?" derdim,bakarlardı öyle.Sen futbolcuysan ne olmuş.

Doğduğumdan beri herhâlde hep böyleydim.Hem solak,hem sol el,hem kalbim hep sol tarafta.Böyle bir dünyâ istiyordum.Bizim istediğimiz gibi bir dünyâ olsaydı,insânların yüzde yetmişi,yüzde sekseni çok mutlu olabilirdi.Dünyânın her yeri böyle olsaydı,niye olmasın ki;okul bedava,hastane bedava,kim istemez bunu.Herkes bir yol seçiyor,zâten hayat bir seçimdir.Hayatım boyunca hep böyle olup,hep bunları savunacağım.İnsânlar aynı değil tabiî,bazıları istiyor çok zengin olayım.Bir odada yatıyorsun,bir banyoyu kullanıyorsun,bir mutfağa giriyorsun,bir salonda oturuyorsun.Bunlar insâna yeterlidir.

-En çok hangi siyâsî kişiliklerden etkilendiniz peki?

Çok var.Küçükken Che Guevara'yı bilirdim,ondan çok etkilendim.Tabiî ki Simon Bolivar,Emiliano Zapata gibi devrimciler.Onlar,dünyâ daha iyi bir yer olsun istediler.Herkesin karnı doysun istediler.Daha eski çağlardan da Kartacalı Hannibal,Roma'ya meydan okudu.

Meselâ Che Guevara aristokrat bir ailede yetişti,Havana'nın topraklarının yarısı Castro'nun babasınındı.Neye ihtiyâçları vardı,hiçbir şeye.Ama öyle yaşamak istemediler,Batista'yı kovdular.Popović var,Yugoslavya zamanında,Konstantin "Koča" Popović.Belgrad'ın yarısı onun babasınındı.Çok büyük zenginlerdi,adam yedi dil konuşuyordu,İsviçre'de üniversite bitirdi,sonra Sorbonne'a gitti.Ama dünyâda bazı insânlar sağcılarla sağ tarafa gider,bazıları da solcularla sol tarafa.O da büyük bütün isimler gibi solcularla sol tarafa gitti.İspanya İç Savaşı'nda Franco'ya karşı,faşizme karşı savaştı.Döndü,Tito'yla beraber,onun sağ kolu oldu.O sosyalizmi seçti.Çok büyük insândı.Bir de tabiî Tito var.

-Tito ismi tam olarak ne ifâde ediyor sizin için?

İnanılmaz,bir liderdi.Bir de diyorlar "diktatör",ne diktatörü?Düşünebiliyor musunuz şimdi,bu ülkenin parklarında,sokaklarında her yerinde yatıp,uyuyabilirdiniz,o kadar büyük güven vardı onun zamanında.Dünyânın neresine gitseniz bizim pasaportumuz çok büyüktü,önemliydi.Nazileri kovdu ülkemizden.İkinci Dünyâ Savaşı'ndan sonra Yugoslavya yıkılmış,harâp olmuş bir ülkeydi,Tito kaldırdı ayağa.Onun zamanında hepimiz kardeşçe yaşadık.Onun için ne söylesem az.Şimdi hakkında bir sürü yalan söylüyorlar,hepsi kara propaganda.

Gerçi faşizm dünyânın her yerinde artık,şimdi böyle insânlar var mı,kaldı mı onu da bilemiyorum.

-Kaldı tabiî ki hocam,bitiremezler böyle insânları...

Kalması lâzım tabiî,bu böyle gitmez.Dünyâyı kaç kişi yönetiyor,belki yüz kişi belki ikiyüz kişi,büyük firmalar,IMF,Dünya Bankası...Bunlar,ne isterlerse yapıyorlar,böyle gitmez bu ya.Bu kapitalizm hırsızlık düzenidir.Zenginler daha zengin olur,fakirler daha fakir olur.Çok büyük bir yoksulluk var dünyâda,fakirleşme her yerde,işte kapitalizm budur.Birkaç aile zengin olsun da ötekiler ölse de olur.

Bu kadar fazlası da olmaz,bu bir yerde patlayacak.İyice sıkışacak ve bir yerlerde patlayacak bu düzen.Devrimler yine olacak.Olması lâzım,başka türlü de gitmez bu.İnşallah gençler yetişecekler ve insân için normal olan bir hayatı kuracaklar.

-Türkiye'de son yerel seçimlerde komünist bir aday ilk defa bir ilin belediye başkanı seçildi.Fatih Mehmet Maçoğlu'nu duydunuz mu?

Biliyorum evet,yakından takip ediyordum zâten.

-Nasıl karşıladınız peki?

Tabiî ki çok sevindim,çok mutlu oldum.Daha önceden de takip ediyordum.Kendi kendine neler yaptı adam,her şeyi herkese paylaştırdı.Adam kendi için yaşamak istemiyor ki,"zengin olayım" demiyor.Zâten,bu kadar fakirliğin içinde bir sen zengin olsan nasıl yaşayabilirsin ki,olur mu öyle şey?O zaman ne biçim bir insân olursun sen ya?

-Gelelim futbola.Size futbolla ilgili sorabileceğim tek soruyu soruyorum;Trabzonspor bu sene şampiyon olur mu hocam?Bu takımı tutuyorum da.

Bu sene olmaz artık,şansı yok,bitti gibi lig.

-Ne kadar ilgisiz olduğum da çıktı ortaya,toparlamaya çalışayım en iyisi,nasıl bir sezon geçirdi peki?

Kötü başladılar ama iyiye gidiyorlardı.Sonra Burak [Yılmaz]'ı sattılar Beşiktaş'a,bu çok aptalcaydı benim için.Bir daha da toparlanamadılar zâten.

-Neden hiç şampiyon olamıyoruz artık hocam?

Trabzonspor'un şampiyon olmasını çok isterim,bunu her zaman söylüyorum zâten.Çünkü şampiyon olmaya hakkı var.Ama her sene aynı şey konuşuluyor,fakat hiçbir şey yapamıyorlar.Trabzon'da çok büyük bir futbol okulu var.Altyapısı çok iyidir.Buradan çok iyi futbolcular çıkıyor ama bir-iki sene sonra hemen satıyorlar.Kime satıyorlar,Galatasaray'a,Beşiktaş'a,Fenerbahçe'ye.Aptal mısınız kardeşim,niye satıyorsunuz?Siz şampiyonluk kovalıyorsunuz.Yetiştirdikleri futbolcular orada en az dört-beşe sene kalmalı.Sonra onlarla müthiş bir kadro yaparsın,o zaman kovalarsın işte şampiyonluğu.

-Aslında futbolla ilgili birkaç sorum daha var;futbolun bu kadar büyük bir endüstri hâline gelmesi sizce de bu spora duyulan ilginin azalmasına sebep oluyor mu?

Tabiî ki oluyor,futbol döndü paraya,her şey para.Futbol zevki kayboldu bana göre.Eskiden fakirler oynardı futbolu,zenginler seyrederdi,şimdi sadece zenginler oynuyor.Futbolda öyle büyük paralar dönüyor ki artık bir oyun olmaktan çıktı,büyük bir iş oldu.

Kara para aklanıyor futbol üzerinden,bir sürü üçkâğıt yapılıyor.Futbol gelişiyor mu sanıyorsunuz,nerede?UEFA ve FIFA,dünyânın en büyük örgütlerindendir bunlar.Çok büyük paralar birikiyor buralarda,vergi de ödemiyorlar.Milyarlar kazanılıyor buralarda.Futbolcular da hemen büyük paralar kazanmayı istiyor,birçoğu futbolu da sevmiyor.İzleyen insânlar nasıl zevk alsın bundan?

-Şu ânda dünyânın en iyi futbolcusu kim size göre?

Bence Messi'dir.

-Peki,gelmiş-geçmiş en iyi futbolcular?

Bir numara Pele,sonra Maradona,Cruyff,Ronaldo...

-Prekazi?

Yok yok,dünyâ çapında bir futbolcu değildim.

-Galatasaray'da oynarken size yönelik eleştirilere verdiğiniz "o kadar koşsaydım Real Madrid'te oynardım" yanıtınızı hâtırlatmak istiyorum,o kadar koşmadığınız için mi acaba?

Bu insânların çok hoşuna gidiyor ama söylemedim böyle bir şey.Hıncal Uluç bir röportajımdan sonra söyledi.Zâten gazeteci midir o?Kafalarına göre yazıyorlardı işte o zaman!..

*Dzevad Prekazi,"Devrimler yine olacak,olması lâzım",Röportaj:Hatice İkinci,Sol,29 Nisan 2019.

http://haber.sol.org.tr/spor/efsane-futbolcu-prekazi-devrimler-yine-olacak-olmasi-lazim-261847

Şifreli bir telgrafın izinde:Muş Ermenilerine ne oldu?/Fırat Aydınkaya*

Bu yazı Muş Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir Kürt ileri geleninin Teşkilât-ı Mahsusa ile ilişkisi belgelenecektir.Daha önce pek çok kez bu bağlantılar soyut olarak işlense de ilk kez tarihî bir belge ile önde gelen bir Kürd'ün Teşkilât'la bağlantısı ispat edilecektir.Bu şekilde Teşkilât-ı Mahsusa'nın Kürtleri katliamlara çekmek için hangi niyet ve araçlarla örgütlenme yaptığı ortaya serilecektir.

"DH.ŞFR,445/31
Mahreci:Erzurum
Tarihi:8 minhü
Adet:63/729
Dâhiliye Nâzırı Talat Beyefendi Hazretlerine
Mahremdir
Baha Şakir Bey'in ifadesidir.(Muşlu Said Nado otuz tuvana süvârisiyle dâvetimize icâbetle Teşkilât-ı Mahsusa'ya dâhil olmak üzere Erzurum'a geldi.Bunlara amcaları (Varto)nun (Enter/Enzer?) Karyeli Ceberli rüesasından Cündi Ağa sû-i ahvâl sâhibi Muşlu Mehmed ismindeki bir nahiye müdürünün isnâdât-ı kâzibesibe kurbân olmuş olduğu mütevâtiren sabittir.Evvelâ Medine'de mevkûf bulunan mumaileyh Cündi Ağa'nın afv-ı pâdişâhiye mazhariyyeti mezkûr çetenin bütün erkân ve efrâdını bize hâdim kılacağı gibi birçok Kürt rüesası üzerine de hüsn-i tesir edeceği bizce taayyün etmiştir.Gerek bunun affı ve gerekse evvelce vilâyet tarafından takdim olunan listenin bir ân evvel neticelenmesi ehemmiyetle istirham olunur.)
7/8 Teşrîn-i Evvel 330.
Erzurum Vali Vekili
Cemal"

Aradan yüz yıldan fazla süre geçmesine rağmen Muş Ermenilerinin kimin tarafından katledildiği hâlen tam olarak ortaya çıkarılabilmiş değil.Katliamın kamu otoritelerini ilgilendiren kısmında bir netlik olsa da kamu otoritelerine iliştirilmiş,devletin yedek şiddeti olarak sahaya sürülmüş yerel,sivil katliamcıların kim olduğu hâlen de araştırılmayı bekliyor.

Muş Ovası'ndaki katliamların düzenli ordu birlikleri,gönüllü Kürt milisleri,yerel aşiret birlikleri ve bir kısım reaya Kürtler eliyle gerçekleştirildiği görülmektedir.Muş merkezdeki katliamların önemli kısmı düzenli birlikler eliyle yapılırken,kırsaldaki katliamlar ağırlıkla Kürt aşiret güçleri tarafından yapılmıştır,Andok dağındaki katliamlar ise iki gücün birleşimiyle gerçekleştirilmiştir.Ayrıca Muş katliamlarında Kafkaslar'dan göçüp Muş'a yerleşen Çerkesler de önemli roller oynamış görünmektedir.

Muş Kürtlerinin katliam karşısındaki tavrı nasıldı?Aslında diğer lokasyonlara nazaran Kürtler ile Ermeniler burada nispeten üretken bir heterojenlikle yaşıyorlardı.Yüzyılın sonlarına doğru değişik sebeplerle iki halk karşı karşıya gelse de aradaki hukûk hâlen de düşmânlık hukûku değildi.Buna rağmen ne oldu da Muş Kürtlerinin önemli bir kısmı kapı komşularının öldürülmesine gönüllü bir şekilde iştirak etti?Ve kimdi bunlar?Bu yazı daha çok ikinci sorunun cevabıyla ilgilenecektir.

Muş Ovası'nda Nakşi şeyhleri diğer yerlere göre daha hükümrandı ve doktrine ettikleri siyâsî ilâhîyat ile Muş toplumunda "en azından bir Ermeni'yi öldürmemiş olan Kürt(ün),murdar ve haram" olarak görülmesini sağlamıştı.Hiç değilse bir Ermeni'nin kanına girmeyen bir kişi toplumdan dışlanarak kimse onunla aynı sofraya oturmak istemezdi.(1)

Bu yazı Muş Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir Kürt ileri geleninin Teşkilât-ı Mahsusa ile ilişkisi belgelenecektir.Daha önce pek çok kez bu bağlantılar soyut olarak işlense de ilk kez tarihi bir belge ile önde gelen bir Kürd'ün Teşkilât'la bağlantısı ispat edilecektir.Bu şekilde Teşkilât-ı Mahsusa'nın Kürtleri katliamlara çekmek için hangi niyet ve araçlarla örgütlenme yaptığı ortaya serilecektir.

Tahkik Komisyonu

Muş'ta Ermeni Soykırımı'nın ne şekilde icra edileceğine dair toplantılar Mart ayının ortalarında yapılmaya başlanmıştı.Muş'taki devlet yetkililerinin gözetimi altında İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) teşkilâtından temsilciler,Teşkilât-ı Mahsusa'nın yöredeki elebaşları ile önde gelen aşiret liderlerinin katılımıyla parselasyon toplantıları yapılmaktaydı.Fakat hem din adamı kimliği olan hem de Meclis-i Mebusan üyeliği dolayısıyla siyâsî kimliği olan Hoca İlyas Sami'nin İTC Muş Müfettişi olarak(2) gönderilmesi buradaki Ermeniler için bir tür sonun başlangıcı mahiyetindeydi.Hoca İlyas Sami,Muş katliamları tarihinde özel bir kişiliktir.İlyas Efendi savaş başlar başlamaz acil koduyla İstanbul'a çağrılarak burada Tehcir meselesinin iç yüzü ve ayrıntıları kendisiyle paylaşılmıştı.Öyle görünüyor ki Hoca İlyas Sami,Muş katliamlarının baş operatörü olarak seçilmişti.Onun Teşkilât-ı Mahsusa üyesi olması kuvvetle muhtemeldir.Fakat onun mebus olduğu için doğrudan Talat Paşa'ya bağlı olması ihtimâl dâhilindeyse de Halil Kut Paşa'yla bağlantısı araştırılması gereken bir konudur.İlyas Efendi kendinden emin bir şekilde Soykırım'dan sonra karşılaştığı ve şans eseri Soykırım'dan kurtulan Muş Mebusu Keğam Karabetyan'a "Eğer Muş'ta olsaydın ilk kurşunu sana sıkardım" diyecek kadar kendinden emin biriydi.(3) Zirâ Muş'a gelir gelmez tıpkı Diyarbekir ve diğer vilâyetlerdeki Soykırım kurumsallaşmasının bir benzerini organize etmek suretiyle Tahkik Komisyonu'nun kurulmasına girişmişti.Ardından ise Muş'taki (Ulu) Camii'de ateşli vaazlar vererek cihad çağrıları yapıyordu.Tahkik Komisyonu'nun başında Hoca İlyas Sami vardı,üyeleri ise Mutasarrıf Servet Bey,Hoca İlyas'ın akrabası Felemez Bey,Derviş Bey,Xoytili Hacı Musa Bey,İTC Muş delegesi Reşid ve Salih Bey'dir.(4) Bunların çoğu İTC Muş teşkilâtına üye olan kişilerdi.Ayrıca bu komitede Tapu Kadastro Müdürü Bedirhan Efendi,Bulanık Kaymakamı Esad Paşa,Polis Komiseri Mahmud Efendi,Polis memurları Kâzım ve Rıza Efendi,Jandarma Komutanı Behçet Bey,Askerî eczacı Dr. Asaf da komisyonla birlikte çalışmaktaydı.(5) Halil Kut Paşa'nın buraya gelmesiyle Tahkik Komisyonu onun gözetiminde çalışmaya devam ediyordu.Muş merkezdeki katliamları organize eden,plânlayan en üst kurmay akıl Halil Kut Paşa gibi görünmektedir.Zaten Van Valisi Cevdet Bey'in,Yarbay Kasım'ın ve Halil Kut Paşa'nın komutasındaki birlikler de ovaya giriş yaptığında katliamlar sistematik hâle gelecekti.

Tahkik Komisyonu'nun ilk işi köylerde ve Merkez'deki katliamların ne şekilde organize edileceği,kimin hangi mıntıkada görev yapacağı şeklinde bir parselasyon projesi hazırlamak olmuştu.Tanık anlatımlarına bakılırsa katliamdan önceki son toplantıya Hoca İlyas Sami,Mutasarrıf Servet Bey,Musa Bey ve kardeşleri,Til şeyhleri,Vardhağ'ın Mustafa'sı (aşiret),Belekli Hacı Fero,Muş'un Türk ve Kürt önde gelenleri,memurlar ve diğer aşiret reisleri hazır bulunmuştu.Bu toplantının ana gündemi hükûmet tarafından Muş'taki Ermenilerin ne şekilde katledileceğine dair Muş'un ileri gelenlerine görev paylaşımı yapmaktı.(6) Sonuçta hazirunun bir kısmı bu katliam plânlarına değişik saiklerle rıza gösterirken bazıları bu plâna karşı çıkmıştı.(7)

Belli bir hazırlık ekseninde hangi aktörün şehrin hangi tarafına saldıracağı önceden plânlanmıştı.Plân uyarınca yapılan strateji çift taraflıydı.Ermeni köylerinde uygulanan balyoz stratejisine göre köylüler köylerinde katledilecekti.Askere alma stratejisi ve silâhsızlandırma ile köyler zaten savunmasız hâle getirildiği için bu köylerdeki katliamlar yedek şiddet şeklinde çalışan kimi Kürt aşiretlerine bırakılmıştı.İlkin köy kuşatılacak,eğer varsa erkekler birbirlerine bağlanıp köyün dışında katledilecekti.Geriye kalan kadın ve çocuklar ise bir ahıra kapatılıp yakılacaktı.Kürt iştirakçiler kırsaldaki plânlamanın başrolünü üstlenmişlerdi.

Daha açık söylemek gerekirse,Muş'un sağ tarafındaki köylerden başlayarak Murat Nehri'nin doğduğu yere kadar olan bölgedeki 35 köyde yapılacak katliamlar Hacı Musa Bey'e bırakılmıştı.Ayrıca Kana ve Marnik ormanlarına sığınan Ermenilerin yok edilmesi görevi de Musa Bey'e verilmişti.Musa Bey Tahkik Komisyonu üyeliği sıfatıyla Muş Ovası'nda ordu için toplanacak olan zahirenin toplama işini de yapmaktaydı.Seferberlik ilânından hemen sonra kurulan Tekalifi Harbiye Komisyonu'nda Hacı Musa Bey ve Ali Efendi bulunuyordu.Bunlar ordu adına kâtip ve zaptiyeler eşliğinde köyleri dolaşıp erzak toplamaktaydılar.(8) Musa Bey'in Teşkilât-ı Mahsusa üyesi olması kuvvetle muhtemeldir fakat onun Bahaeddin Şakir değil de Halil Kut Paşa'ya bağlı olarak çalışması daha olasıdır.Şehrin kuzeybatı kısmındaki 15 köyde düzenlenecek katliamlar ise Fatkanlı Sleman Ağa'ya bırakılmıştı.Aziz Karapet bölgesindeki 20 köyde düzenlenecek katliamlar çete lideri ittihatçı Raşid Efendi'ye bırakılmıştı.Şahit anlatımlarına bakılırsa ovanın kuzeydoğu bölümünde yer alan 15 köyde düzenlenecek katliamlar ise Kolotoyi Zuber'e ve Ağcan müdürüne bırakılmıştı.Ova'nın doğu kısmında Çıkhur'a bağlı yirmi köyde düzenlenecek katliamlar Şeyh Hazret'e bırakılmıştı.Şeyh Hazret'in emrinde Zilan ve Kotur Kürtleri de vardı.(9)

Muş Merkez katliamları

Plândaki stratejinin diğer ayağı ise Merkez'e dairdi.Merkez'deki Ermeniler,tehcir aldatmasıyla şehrin dışına götürülüp katledilecekti.26 Haziran günü Mutasarrıf Servet Bey,Ermeni tüccârları,önde gelen Ermeni devlet görevlilerini,dinî önder Vartan ile diğer önde gelen eşrafı huzuruna çağırtarak "Bütün Ermenilerin savaş bitene kadar geçici olarak Muş'tan Diyarbekir'e gitmeleri gerektiği"ni tebliğ etmişti.(10) Ne var ki çağrılara icabet eden olmadığı için jandarma ve yerel polisler Ermenileri zorla tehcir etmek için Ermenilerin oturduğu yukarı mahalleye girdiler.Kale Mahallesi'nde bulunan Ermeniler görece korunaklı olduğu için Halil Kut Paşa'nın emriyle düzenli birlikler ve top bataryaları bu bölgeye kaydırılmıştı.Asatur Ağa'nın evinde savunma pozisyonu alan Ermeni gençlerle jandarmalar arasındaki çatışmada sekiz jandarma öldürülmüştü.Haberin duyulması üzerine Mutasarrıf Servet Bey'in emriyle Ermeni mahallelerine yönelik top atışları başladı.(11) Bu şekilde şehrin merkezindeki Ermenilere katliam emri verildi.Şehirde ve şehire yakın yerlerdeki Ermeniler toplu olarak mahallelere sığınmıştı.Düzenli birlikler mahalleye girerek yaklaşık 10.000'e yakın Ermeni'yi sığındıkları yerden çıkardı.Erkekleri kurşuna dizen yetkililer diğer kalanları ise yakın yerdeki köylerdeki barınaklara koyup diri diri yaktı.(12) Kale Mahallesi'ndeki Ermenilerin bir kısmı şehrin dışına çıkarılarak katledilirken,amele taburundaki 300 Ermeni askeri,Servet Bey Genç yolunda öldürttü.(13) 12 Temmuz'da ise Kale Mahallesi başta olmak üzere Merkez'deki Ermeni yerleşim yerleri top ateşiyle yerle bir edildi.Çikraşen ve Prudi mahallelerinde yaşayan 3.000'e yakın kişi ise Arınçvank'a yakın yerde katledildiler.(14)

Ermenilerin Merkez'deki zenginlikleri başta şehrin devlet yöneticileri tarafından olmak üzere talan edildi.Ermenilerin menkûl mâlları onlara ait üç kilisede depo edilip el konulurken şehirde kalan diğer gayri menkûl yerler ve mâllar şehrin resmî yöneticileri,İTC teşkilât sorumluları ve şehirde mukim Kürtler tarafından yağmalanıp el konuldu.Katliamlarda merkezî rol oynayan Hoca İlyas Sami,katliam günlerinde önceden tanıştığı zengin Ermeni aileleri evine alarak onları korumayı va'detti.Keşişyan,Mezrigyan,Baduhasyan,Amriğyan aileleri bu teklifi kabul ederek İlyas Sami'nin teklifine icabet ettiler.Fakat esasen bu basitçe bir tuzaktı,İlyas Sami bu kişileri devlete teslim ederken bunlardan arta kalan mâl varlıklarına el koyarak muazzam bir servete sahip oldu.Bir tanığın anlatımına bakılırsa aralarında Hoca İlyas Sami'ye ait develerin de bulunduğu 18 deve yüklü kervan Ermenilerden arta kalan mâlları şehirden başka yere taşıyordu.(15)

Kırsalın kıyameti

Yapılan soykırım taksimatından sonra Musa Bey'in milisleri Muş Ovası'nda bulunan Berdak,Arağ,Mokunk,Tergevank köylerini basıp yakıp yıkmaya başladı.(16) Kırdakom,Hasköy,Hunan Ermenileri samanlık ve ahırlarda yakılırken aynı gün Şeyh Hazret,Musa Bey'in iki kardeşi,Avran ve çevresi köylerde Koloto Zubeyr ve Çeçenler,Aziz Karapet taraflarında Raşid Efendi ve ziyaret müdürü,Kızılağaç ve çevre köylerinde Fatkanlı Sleman Ağa,şehrin çevresinde ise Çeçenlerin genel komutanı Muş İttihatçılarının önderi Falamaz Ağa,jandarmaların da katılımıyla katliamlar(17) yaptılar.Bu akınlardan sonra Ova Ermenilerinin önemli çoğunluğu katledilmişti.Katliamlar plânlı,hareketli ve organize bir şekilde icra edip tatbik edildi.O kadar ki Ova köylerindeki Ermeniler katledilirken neredeyse birbirlerinden haberleri olmayacak denli kısa bir zaman aralığında ve aynı ânda katliamlar başlamıştı.Muş'un kuzeydoğusundaki Garnen Köyü'nün Ermenileri de Falamaz Ağa'nın çetelerine karşı dirense de sonuç değişmemişti.(18) Bu arada Khrok Vadisi'ne sığınan Ermenilere bu sırada Bagranlı Kürtler saldırarak(19) bazılarını öldürüp onların mâllarına el koydu.

Ruslar Malazgirt'i ele geçirdiklerinde Rusların önünden kaçan düzenli ordu birlikleri ve Hamidiye aşiretleri ile bunlara ek olarak Hacı Musa Bey'in milisleri Ermeni köylerini yakıp yıktı.Aceleyle Mıkragom Köyü'nün erkeklerini iki ahırda toplayıp ateşe vererek katlettiler.Aynı kişiler Mıkragom,Erışter ve Khasgüğ kadın ve çocuklarını 14 ahıra doldurarak katletti.(20) Musa Bey Hasköy'e geldiğinde erkeklerin çoğunu olduğu yerde öldürdü.(21) Khasgüğ papazı ise Hacı Fero ve Gulse Sılo tarafından önce gözleri oyulur,burnu ve kulakları kesilerek,derisi yüzülüp,el ve ayak tırnakları kesilerek işkenceyle öldürülür.(22) Tsıronk Köyü'ndeki katliamları ise yine Musa Bey'in silâhlı adamları yapmıştı.Güzel kadınları kendilerine alan saldırganlar erkekleri kadın ve çocukları eve kapatıp yakarak katlederler.(23) Andok Dağı'ndaki katliamlar ise ayrı yazı konusu olacak kadar teferruat ve trajedi yüklüdür.Fakat Geliyeguzan Köyü bir nevi aşiretlerin ve daha alt birim olarak kabilelerin tümünün biraraya dizildiği bir konsorsiyum tarafından katledildi.Devletin güçlerine ilâve olarak Xiyanlı Kör Sıleman Ağa,Ğulpeli Hüseyin Ağa,Farkhınlı Hacı Raşid Ağa,Farkhınlı Sagıf Bey,Hazrolu Khati Bey,Batkanlı Hacı Mahmad,Almanlı Sleman Ağa,Museli Genco Papur,Şekotanlı Usfe Hape,Betanlı Salime Have,Xıyanlı Amare Mıhe,Xiyanlı Sıleman Malehasani,Bagranlı Hacı Şaro,Harkorlu Sılı Brahim ile Musa ile Kasım beylerin önderliğinde Kürt silâhlı güçleri Geliyegüzan Köyü ile Andok Dağı'na saldırdı.Andok Dağı'na Muş Ermenilerinin bir bölümü katliamdan kaçarak gelip buraya sığındığı gibi Sason köylüleri de buraya sığınmıştı.Andok Dağı'nda 25 bine yakın Ermeni çıkan kaotik ortamda katledildi.(24)

Hasköy'deki katliamlarda yine Musa Bey'in başrol oynadığını görmekteyiz.Köyün ağası olan Hacı Fero,Musa ve Kasım beyler köyün yaklaşık 700 erkeğini birbirine bağlayıp hendekte katledip,çocuk ve kadınları Yerışter köyüne götürdüler.(25) Vardenis Köyü'nün katliamında(26) bu sefer Musa Bey'in şerikliğini Abdülmecid Ağa yapacaktır.Musa Bey,Hınıs'a yaklaşan Ruslara karşı savaşma bahanesiyle çevresinde Motkan,Kosor ve Xoyti'den yaklaşık 800 silâhlı milis teşkilâtı kurmuştu.Vardenis'i kuşatan Musa Bey'in güçlerine eşlik eden yaklaşık 150 zaptiye de vardı.Köyde 6-7 erkeği öldüren Musa Bey,diğer bir kısım köylü erkeği de teslim alarak Muş tarafına gitti.Aynı tanığın anlatımına bakılırsa bu olaydan birkaç gün sonra Abdülmecid Ağa Ahlat bölgesini geçerek Muş Ovası'na geldi.Ağa gelir gelmez Khuli,Karmunc,Dsağken,Pırkhus,Medsk,Koldan ve Tapavank gibi köyleri katletti.Abdülmecid Ağa'nın adamları Vardenis'e de el atıp buraları yağmaya başladığı sırada buraya yakın oturan Çerkesler ve Gesanlı Kürtler de talandan pay isteyince taraflar arasında çatışma çıktı.Musa Bey ve Abdülmecid'in adamları aynı senaryoyu Gölbaşı Köyü'ndeki Ermenilere de uyguladı.Köyü yağmalayan saldırganlar buradaki Ermenileri evlere toplayıp evi ateşe vererek katlettiler.

Pırşenk Köyü'nün katledilmesi de diğer köylerin katledilme senaryolarını andırmaktadır.Katliamdan önce Şego aşiret reisi Khalile Cemil ve Habeyi Yusuf hükûmetin Ermenilere katliam politikasını önceden duyduğunu gösteren açıklamalar yapar.Aşiret reisine göre hükûmetin Ermenileri katletmesi yakındı,bu yüzden "Ermenilerin mâllarını başkaları götüreceğine biz götürelim" yaklaşımını benimser.Katliamın daha başlamadığı Mart ayında bu bilinçle hareket eden Kürt kitlesi Ermenilerin mâl ve hayvanlarına el koyarak onlardan zorla alır.Daha sonra bu saldırganlara Sasun Aşireti Reisi Khalile Abdulaziz de dâhil olarak yakın yerdeki Havari Petros'un Surp Voskeçkut Manastırı'nın hayvan ve mâllarına el koymak için Başrahib'e baskı yapmaya başladı.Birkaç sefer saldırganların isteklerini karşılayan Başrahip onlara hayvanların bir kısmını vererek onları uzaklaştırmıştı.Tekrar aynı taktiğe başvuran saldırganlar bu sefer daha fazla kalabalık gelip Rahibi yakalayıp Manastırı talan etmeye başladılar.Manastırı talan eden saldırganlar devamında Pırşenk Köyü'ne yöneldi.Pırşenk Ermenileri saldırıları görüp dağa kaçınca köyde buldukları birkaç Ermeni'yi öldürmekle yetindiler.Buna rağmen buradaki Ermenilerin bir kısmını Kürt reisler korudular.Zıpot aşiret reisi,Zıkon ile Derviş kardeşler yaklaşık 1.500 Ermeni'yi koruduğu gibi Şego aşiret reisleri Yusuf ve Cemal Ağa da bir kısım Ermeni'yi korudu.Hattâ Derviş Ağa kendisinin Ermenileri koruduğunu bilip buradaki Ermenileri katletmeye gelen askerlerle çatışarak Ermenileri ölümüne korumuştu.(27)

Bir telgrafın(28) anlattıkları

Bahaeddin Şakir'in Ermeni Soykırımı'nın kilit isimlerinden biri olduğu yeterince biliniyor bugün.Şakir'le ilgili bilgi ve belgelere bakıldığında kendisi bu katliamcı örgütün beyin takımındandı ve onu Erzurum'a bizzat Talat Paşa göndermişti.Şakir burada bir yandan İTC parti komiserliği,bir yandan Kafkas İhtilâl Cemiyeti şefliği,öbür yandan ise Üçüncü Ordu hiyerarşisine dâhil olmadığı hâlde bir ordu yetkilisinin görevlerine haizdi.Erzurum'a geldiğinde "Turan'a buradan gidilir" şeklinde yol işaret levhaları koydurduğu anlatılmaktadır.Ayrıca mahpusları hapishâneden çıkarıp bunlardan çete birlikleri oluşturmak ve bilhassa çetecilikle ünlenmiş kişileri örgütün hiyerarşisinde çete başı yapmak Teşkilât'ın görevleri arasındaydı.(29) Şakir,Kafkas İhtilâl Cemiyeti isimli örgütün mobilizasyonu ve Tehcir organizasyonu için Erzurum'u mesken tutmuştu.Buradan Soykırım makinesini sevk ve idare ediyordu.Mesaisinin önemli bir bölümünü yerel otoriteleri Soykırım'a iknaya ve ardından görevlendirmelere ayırmıştı.Bu çerçevede Muş ile Erzurum arasındaki mıntıkada yaşayan Ermenilerin katledilmesi için yerel bir örgütlenme işine de el atmıştı.Bu iş için aradığı kişiler genelde bulundukları yörede cinayet işlemiş mêrxas (silâhşor) olarak bilinen kişilerdi.

Saidê Nado,Cibran aşiretinin mêrxaslarından biriydi,arkasında hem ciddi bir aşiret gücü vardı hem de aşireti Hamidiye sistemine dâhil olmakla kısmi bir devlet koruması altındaydı.Fakat lokal bir isyân teşebbüsünde devlet bu aşiretten işkillenmişti ve aşiret reislerinden Cindiyê Dırbo'yu sürgüne göndermişti.Nado,Dırbo'nun yeğeniydi,iyi bir silâhşordu ve silâhlı bir paramiliter güce hükmediyordu.Hêsenan ve diğer aşiretlerle sınır anlaşmazlıkları veya talanlar sebebiyle sıkça çatışıyordu.Ermenilerle arasına da düşmânlık girmişti yakın zaman önce.Xoytili Musa Bey ve Gulizar vakıasını andıran bir fiille,bir Ermeni köyünü basıp zorla kız kaçırmıştı,yani bir Ermeni'yle evliydi.Bulunduğu yerleşim yerinde Ermeniler mêrxaslığa giden güzergâhta hassaten önemliydi.Ermeni köylerine baskın yapıp adam öldürmek ve mâllarını talan etmek hem şan şöhret biriktirmekti hem mâl biriktirmek hem de devletin gözüne girmek demekti.Bu sebeple Kürtlerin toplumunda mêrxaslığa giden yolda Ermeni halkına tahakküm kurmak mêrxaslığa ilk adımdı.Etrafına korku salan,nâmlı bir aşiret silâhşoru olarak dengbejler Nado'nun adına "Bavê Dilşayê" şeklinde övgü dolu bir stran da yakmıştı.Onun nâmlı sicili Bahaeddin Şakir'in kulağına gelmiş olacak ki,Şakir onu Erzurum'a davet etmişti.Bahaeddin Şakir,Erzurum Vali Vekili aracılığıyla Erzurum'dan Dâhiliye Nâzırı Talat Paşa'ya şifreli bir telgraf çekmişti.Telgraftaki bilgiye göre "Muşlu Said Nado otuz tüvana süvarisiyle davetimize icabetle Teşkilât-ı Mahsusa'ya dâhil olmak üzere Erzurum'a geldi" denilirken teklifin Bahaeddin Şakir tarafından yapıldığını,Saide Nado'nun ise buna icabet ettiğini görüyoruz.Aynı zamanda telgrafın içeriğinde Saide Nado'nun amcası olan Cindiye Dırbo'nun affedilmesinin de yararlı olduğu bildirilmektedir.Erzurum'dan dönen Saide Nado,Bahaeddin Şakir'in güvenini boşa çıkarmayacaktır.Manazkertli bir tanığa göre Saide Nado,kendi köylerine baskın yapıp onlarca kişiyi öldürmüştü(30),başka bir tanığa göre yine Nado köylerini basarak aynı eylemi orada da tekrar etmişti.(31) Görüldüğü üzere Muş kırsalındaki katliamlarda adı sıkça geçmektedir.

Bu telgrafın önemi Soykırım'ın beyinlerinden birisi olan Bahaeddin Şakir'in Kürtlerin önde gelenlerini Soykırım'a dâhil etmek için hangi yöntemlere başvurduğunu sarih bir şekilde göstermektedir.Yine Kürtlerin önde gelenlerinden birisinin Teşkilât-ı Mahsusa üyeliğini ilk kez belgelediği için bu telgraf son derece önemlidir.Resmî Kürt tarihyazımının Soykırımı devletin resmî şiddetinin müştemilatı niteliğindeki Hamidiye Alayları'na yıkma teorisini boşa çıkardığı için de önemlidir bu telgraf.Ayrıca Kürt önde gelenlerinin Soykırım'a pratikte katılım süreçleri içinde devlet yetkilileri ile müzakere ettiklerini,iştirak karşılığında pazarlık yaptıklarını da görüyoruz.Kürt resmî tarihyazımı yine Soykırım gündeme geldiğinde sıklıkla 'kandırılma' diskurunu dolaşıma sokar.Oysa telgraftaki müzakere ve pazarlıklara bakıldığında,Soykırım operatörlüğüne soyunanların kandırıldığı tezinin bir efsane olduğu sarihtir...

***

1-Kedername,Belge Yayınları,s.155.

2-Raymond Kévorkian,Ermeni Soykırımı,İletişim Yayınları,s.483.

3-Armenouhie Kevonian,Gülizar'ın Kara Düğünü,Aras Yayınları,s.97.

4-Raymond Kévorkian,a.g.e.,s.483.

5-Raymond Kévorkian,a.g.e.,s.483.

6-Kedername,a.g.e.,s.159.

7-Kedername,a.g.e.,s.159.

8-Kedername,a.g.e.,s.153.

9-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,Belge Yayınları,s.112.

10-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.113.

11-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.115.

12-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.117.

13-Raymond Kévorkian,a.g.e.,s.485.

14-Raymond Kévorkian,a.g.e.,s.486.

15-Raymond Kévorkian,a.g.e.,s.488.

16-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.113.

17-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.114.

18-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.114.

19-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.115.

20-Kedername,a.g.e.,s.156.

21-Kedername,a.g.e.,s.159.

22-Kedername,a.g.e.,s.157.

23-Kedername,a.g.e.,s.158.

24-Kedername,a.g.e.,s.263.

25-Kedername,a.g.e.,s.271.

26-Kedername,a.g.e.,s.278.

27-Kedername,a.g.e.,s.288.

28-Bu telgrafı arşivin tozlu rafları arasında bulup çıkaran sevgili Ekrem Malbat'a ve deşifrasyonu için cömert yardımlarını esirgemeyen sevgili Emre Can Dağlıoğlu'na teşekkür borçluyum.

29-Hikmet Çiçek,Dr.Bahaeddin Şakir,Kaynak Yayınları,s.121.

30-Kedername,a.g.e.,s.234.

31-Verjine Svazlian,Ermeni Soykırımı,a.g.e.,s.146.

*Fırat Aydınkaya,Şifreli bir telgrafın izinde:Muş Ermenilerine ne oldu?,Duvar,24 Nisan 2019.

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/04/24/sifreli-bir-telgrafin-izinde-mus-ermenilerine-ne-oldu/