"Andımız tartışması eski rejim taraftarlarının Erdoğan'a elense çekmesiydi"/Sevan Nişanyan*

Türkiye,Andımız tartışmalarıyla gittiği 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı ve 10 Kasım Atatürk anmasını geride bıraktı.Yaşanılan tartışmaların köklerinin ise yakın tarihe uzandığı kuşku götürmez bir gerçek olarak karşımızda duruyor.Bu tartışmaların belki de en kilit noktası "rövanş" konusudur.

Rövanş tartışmalarının temelini ise hiç kuşkusuz;16 Nisan 2017'de halk oylamasıyla kabul edilen ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle birlikte resmen yürürlüğe giren yeni cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi veya başkanlık sistemi oluşturuyor.Yürürlükteki parlamenter sistemin kaldırılarak yerine başkanlık sisteminin getirilmesini,başbakanlık makamının kaldırılmasını,Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK)'nun yapısında değişiklikleri içeren bu yeni sisteme müteakip yükselen itirazlar tüm muhalefet partilerinin kullandığı "tek adam rejimi" ifadesi altında toplanıyor.

Ancak her iki dönemin,her iki liderin arasındaki benzerlikler tartışması da gözardı edilemiyor."Ebedî şef" olarak adlandırılan Mustafa Kemal'in kurucusu olduğu Cumhuriyet'in de bir "tek adam rejimi" olduğunu ifade edenler de oluyor.Bunlardan biri de dilbilimci ve araştırmacı yazar Sevan Nişanyan.

"Cumhuriyet'in demokrasi ile taçlandırılması" taleplerinin cılız kaldığı bu iki kutuplu tartışmalardan hareketle;Atatürk milliyetçiliği ile İslâmcılığın,Mustafa Kemal ile Erdoğan dönemindeki yönetim anlayışının,Osmanlı ile Cumhuriyet'in,lâiklik ile din ilişkisinin benzerlikleri ve farklılıkları üzerine sorularımızı Sevan Nişanyan'a yönelttik.

Nişanyan'ın,tanrılar ve dinler üzerine bir tartışmayı içeren yeni kitabı "Halim ile Selim" okuyucusuyla buluştu.Türkiye'de tartışılması ve dokunulması güç konulardan biri olan dinler ve Tanrı inancına ilişkin soğukkanlı ve akılcı bir tartışmayı içeren bu yeni kitabını fırsat bilerek,Nişanyan'la genişleterek tekrar yayımladığı Türkçe kelimelerin etimolojisi hakkında başvuru kaynağı olarak tanımlanabilecek "Nişayan Sözlüğe",oradan da "Yanlış Cumhuriyet" kitabına uzanan bir söyleşi gerçekleştirdik.

Hemen her sözü tartışma yaratan Nişanyan'ın feministlerle sıklıkla yaşadığı tartışmalardan hareketle Sıla ve Ahmet Kural konusundaki görüşlerini de almamak olmazdı.

Söz Sevan Nişanyan'da...

-"Nişanyan Sözlüğü" genişleterek tekrar yayımladınız.Bu çalışmanıza yönelik sosyal medyada,"Ermeni'nin yaptığından sözlük mü olur?" gibi yorumlar yapıldı.Bunların dışında nasıl tepkiler aldınız?Bunlar beklediğiniz tepkiler miydi?

Herhangi bir şekilde dille veya bilimle yahut akılla işi olan kesim "Nişanyan Sözlüğü" yıllardan beridir büyük bir takdir ve sevgiyle kullanıyor.Özellikle,yeni biçiminin uzun bir aradan sonra yayımlanması çok büyük bir takdir ve sevgiyle karşılandı.Maalesef,sosyal medyada çok câhil ve önyargılı bir kesim var,onlara ulaşmak da imkânsız.Bu sözlük,onlara hitap eden bir eser değil.Dolayısıyla okuması gerekenlerden fazlasıyla takdir alıyor.

Bu sözlük,Türkçe'de,bu anlamda yapılmış en büyük çalışmadır.Gerek kapsam olarak,gerek içerik olarak son yüzyıl içinde Türkiye'de bir benzeri daha yayımlanmamıştır.O açıdan ben müsterihim.

Sözlüğün ilk baskılarına yönelik çeşitli eleştiriler vardı.Bunların bir kısmı haklı eleştirilerdi.Sonuçta bir kurumun yapması gereken bir işi ben tek başıma ve kısıtlı imkânlarla yapmaya çalışıyorum.Eksikleri vardı.Özellikle eski Türk dilleri,Türkoloji konusunda zayıflıkları vardı.Yeni baskıda böyle bir zayıflık bulabileceklerini zannetmiyorum.

-Daha önce yapılan sözlük çalışmalarına baktım ve gördüm ki Türk dilinin ilk etimoloji sözlüğünün yazarı da Bedros Keresteciyan,daha sonrasında da Agop Dilâçar geliyor ve bugün de siz.Açıkçası çok merak ettim;Ermenilerin Türk diline olan bu özel merakı nereden geliyor?

Sadece bu üç isimden ibaret değil.Türk sözlükçülüğü,ondokuzuncu yüzyıl başlarından itibaren Ermenilerin çok emeği geçen bir konudur.Hindoğlu'ndan başlar,ilk Fransızca-Türkçe Istılahat sözlüğünü yapan Krikor Sinapyan ve Antuan Tıngır'dan,Pars Tuğlacı'ya kadar uzanır.Bu konuda çalışma yapan isimler çoktur.Ermenilerin özel bir konumu var burada;çünkü en azından Ermenilerin çok büyük bir bölümünün Anadolu'da esas kullandıkları başlıca dil Türkçe'ydi.

-Öyle mi?

Tabiî ki.Sonuç olarak Osmanlı dünyasında yaşayan insanlardı.Dolayısıyla Türkçe,Türk dili sadece Türklerin mâlı değildir.Bizim de mâlımızdır.Bizim de kullandığımız,geliştirdiğimiz,bu dilde eser yazdığımız bir dildir.Dolayısıyla Ermenilerin Türk diline ilgi,merak duymaları son derece doğal bir şeydir.Belki de birtakım millî önyargılardan arınmış olarak baktıkları zaman daha objektif,daha mesafeli bir bakış açısı tutturabiliyorlar.Araya mesafe koyabilmek,mesafe koyarak bakabilmek biliyorsun,bilimsel bakışın ilk adımıdır.O açıdan belki küçük de olsa bir avantajımız vardır.

-Peki,bu durum hem Ermeni entelijensiyası hem de Türk entelijensiyası hakkında bize ne söylüyor?Bir de,Türk aydınlarının sizce Türkçe'yle ilişkisi nasıl?

Türkiye'de kültür hayatı çok uzun zamandır maalesef birtakım önyargıların,birtakım siyâsî yönlendirmelerin ve ideolojik saplantıların esiri olmuştur.Bundan kendisini kurtarabilen insan hiç şüphesiz var.Son derece değerli bilim insanları yetişmiştir.Sayıları çok azdır.80 milyondan eser verebilecek nitelikte bu kadar az insan çıkmamalıydı.Bu millî ve hamasi,dinî önyargılardan mustarip olmayan kişiler,elleri daha serbest olduğu için başaralı ürünler verebiliyorlar.

Kendimi hiçbir zaman Ermeni çerçevesi içinde görmedim.Birçok ulusal kimliği aynı anda taşıyabilen bir insanım.Sonuç olarak,hayatımın neredeyse tamamı Türkiye'de geçmiştir.Türk kamuoyu ile diyalog içinde geçmiştir.Türk çevresi içinde yaşadım.Dolayısıyla böyle Ermeni diye nitelendirilmek bana çok anlamlı gelmiyor.

-Yeni kitabınız "Halim ile Selim" de yayımlandı.Öncelikle hayırlı olsun diyelim.Bu kitabınızda da Türkiye'de dokunulması,tartışılması zor konulardan birini ele almışsınız.Tanrılar ve dinler üzerine bir tartışma yapıyorsunuz.Sizce Türkiye'deki lâikliğin din ile nasıl bir ilişkisi var?Ve bugün Türkiye'de nasıl bir din anlayışı hâkim?

Teşekkür ederim.Her şeyden önce kitapta olabildiğince akılcı,olabildiğince sakin,rasyonel bir tartışma zemini oluşturmaya çalıştım.Din ile ilgili,gerek metafizik,gerek mantıkî,gerek kültürel ve toplumsal boyutuyla çeşitli soru işaretlerini cevaplandırmaya çalışan geniş bir tartışma oluşturmaya çalıştım.Gerek dindar kesimde,gerek bunun karşıtı olan kesimde,daha ziyade bağırış çağırış,haykırma,lânetleme ve susturma eğilimleri güçlüdür.Bu ikisinden de uzak durmaya çalıştım.Klâsik Türk lâisizmi pozisyonunda değilim.Daha farklı bir açıdan yaklaşmaya çalışıyorum.Doğal olarak dindar,dinî inancı olan bir insan da değilim.

Hele hele İslâmî bir dinî duyarlılığı olan bir insan hiç değilim.Az önce sözlükle ilgili söylediklerimi tekrarlamak lâzım.Biraz mesafeli,biraz uzakta durup,soğukkanlı bir şekilde olayları anlamaya çalışıyorum.Bunun da memlekete yapılacak önemli bir hizmet olduğunu düşünüyorum.Çünkü çok az insan bunu yapıyor.Gerçekten Türkiye'de objektif bir bakış açısıyla,duygularından olabildiğince arınarak olaylara bakmak pek başarılamıyor.Onu yapmaya çalışıyorum.Ne kadar başarılı olurum,onu takdir etmek pek bana düşmez.

Lâiklik ve dindarlık konusunda ne diyebilirim;maalesef her iki cephede de bir kör dövüşü sözkonusudur.Bunu acı verici ve üzücü buluyorum.İnsanların bu derece anlamsız bir öfke ve nefret denizinde boğulmasını biraz rahatsız edici buluyorum.

-Peki,Osmanlı ve Cumhuriyet dönemini kıyaslarsanız,Cumhuriyet'in nasıl bir din anlayışı var?Ve bir önceki sorumu tekrar etmeliyim;bugün Türkiye'de nasıl bir din anlayışı hâkim?

Türkiye,kendi taassup geçmişiyle yüzleşme konusunda en büyük deneyi Tanzimat döneminde yapmıştır.Osmanlı'nın son altmış-yetmiş yılında çok radikal adımlar atılmıştır.Türk toplumuna din üstü,din-dışı kimlik kazandırma yönünde ciddi bir çaba gösterilmiştir ve bu çaba başarısızlıkla,büyük bir fiyaskoyla sonuçlanmıştır.Oluk oluk kan akmıştır.Türkiye,yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde büyük bir felâketle karşılaşmıştır.Bu felâketin üzerine kurulan Cumhuriyet,doğal olarak belki bir tepki içinde olmuştur.Bir yandan geleneksel İslâmî taassubu bastırmak,yok etmek ve yasaklamak yoluna giderken,bir yandan da lâikliğin doğal tamamlayıcısı,doğal unsuru olan fikir ve inanç özgürlüğü konusunda eskisinden de beter bir taassubun yoluna girmiştir.Sonuç bir kör döğüşü olmuştur.

Altmış-yetmiş yıl boyunca bu ülkede İslâm'ın siyâsî ifadeleri yasaklandı,ayıplandı,lânetlendi.Sonucunu bugün görüyoruz;tam tersi bir tepki doğurmuştur.Felâket bir durumla karşı karşıyayız.Türkiye,bugünkü hükûmetimizin önderliğinde,âdetâ Ortaçağ bile diyemeyeceğim bir cehâlet,bir taş devri dönemine dönme çabasına girmiştir.Bunu da yine acı verici bir durum olarak görüyorum.Türkiye,buna lâyık bir ülke değil.Bu kadar kötü bir ülke değil.Tamam,bir dünya cenneti değil ama bu kadar da berbat bir yer olmak zorunda değil.

-Buradaki en temel sorun sizce nedir?

Cehâlet.Bu Türkiye'de dindar olan kesimde de çok şiddetli boyutlardadır,kendisini ondan üstün sayan hattâ kendisine "beyaz Türk" gibi birtakım saçma yakıştırmalar yapan yarı okumuş kesimde de feci boyuttadır.Bu karşılıklı cehâlet ancak bir kör döğüşü doğuruyor.Bu bir gerçektir.Bunun dışında tabiî cehâletin bu kadar hüküm sürdüğü bir yerde,ülkeyi yönetmek de çok zor zanaattır.Türkiye,yönetilmesi kolay bir ülke değil.Dolayısıyla Türkiye'yi yönetenler,"bu millet sopadan başka bir şey anlamaz" zihniyetiyle yönetme yoluna gidiyorlar.Bu da işleri büsbütün çıkmaza sokuyor.

-Sizin "Yanlış Cumhuriyet" kitabınız da yine ezber bozucu bir Cumhuriyet tartışmasını içeriyordu.Hâlen güncel bir tartışma.Buradan hareketle Atatürk milliyetçiliği ile İslâmcılığı kıyaslamanızı istesem ne dersiniz?Nasıl tanımlarsınız?

Doğrusunu isterseniz,Atatürk milliyetçiliğinin ne olduğunu bilmiyorum.Yüz senedir bunu kafamıza kakmaya çalışıyorlar.Atatürk milliyetçiliğinin içeriğinin ne olduğu konusunda kafamda şüpheler var.

-Nelerdir bunlar?

Mustafa Kemal'in kurduğu rejiminin milliyetçilik anlayışı birkaç aşamadan geçmiştir.Millî Mücadele yıllarında tamamıyla İslâmî bir anlayıştır.Yani Anadolu'nun İslâm unsurlarını,gayrimüslim unsurlarına karşı savaş içine sokmuşlardır.Ve sonuç olarak,gerçekten objektif baktığımızda Cumhuriyet'in en büyük başarısı;daha önce çok-dinli,çok-etnik kimlikli bir toplum olan Anadolu,Türkiye toplumunu yüzde 99'unu Müslüman olan bir ülkeye dönüştürmek olmuştur.Palavrayı arındırıp özüne baktığımız zaman,Cumhuriyet'in en büyük kazanımı Türkiye'den Rumları ve Ermenileri temizlemek olmuştur.Dolayısıyla bir kere işin bu yönü var.Ondan sonra bir müddet 1920'lerde o zamanın modası olan bir siyâsî kimlik,siyâsî birlik üzerinden bir ulus tanımlamasına gitmişlerdir.Çok kısa zamanda bu iflas etmiştir.Onun yerine Türk ırkçılığı teorisini getirmişlerdir.Ki bu tarihin sayılı absürt fikirlerinden biridir.Dolayısıyla Atatürk milliyetçiliği deyince böyle bir tane şey değil,birçok şey anlaşılıyor.

Günümüzde ise,2018 senesinde,Atatürk milliyetçiliği deyince benim aklıma gelen tek şey Kürt düşmanlığıdır.Atatürk milliyetçiliği budur.Kürt düşmanlığıdır.Başka da bir içeriği yoktur.Eski kökeni gâvur düşmanlığıdır,yabancı ve Batı düşmanlığıdır.

İslâm dininin klâsik formlarına,entelektüel,üst düzey İslâm'a benim saygım vardır.Ama bugünkü Türkiye'de İslâm dininin tek bir içeriği var;o da gâvur düşmanlığıdır.Dolayısıyla son yıllarda da gördüğümüz gibi Kemalizm yani Atatürkçülük ile İslâmcılık aynı noktada pekâlâ buluşabiliyorlar.Aralarındaki husumet yüzeysel,şekil husumetidir.Özünde ikisi de aynı noktada buluşuyorlar.Bu da talihsiz,üzücü bir noktadır.

-Atatürk milliyetçiliğinin Batı düşmanlığı olduğunu söylediniz fakat Anadolu'yu,Türkiye'yi Batılılaştırma adına devrimlerini gerçekleştirdiğini biliyoruz.Birçok yasayı,örneğin;kadınlara seçme ve seçilme hakkını tanıyan yasayı,Batı'dan alması bir örnek olabilir belki.Sizin Batı düşmanı ifadeniz bir soru işareti oldu...

Her rejim,özellikle yeni kurulmuş olan rejimler kendisini meşrûlaştırmak için çeşitli söylemlere başvurur.Toplumun çeşitli kesimlerine hitap ederken farklı söylemler de kullanabilir.Türkiye'de kurulan Cumhuriyet rejiminin aslî söylemi bu dediğiniz değil,"memleketi gâvurdan kurtardı" söylemidir.Bütünüyle Millî Mücadele mitolojisi üzerine kurulmuş bir rejim sözkonusudur.Bu mitolojinin aslî öğesi de düşman adını verdiği gâvurları denize dökmüş olmaktır.Onların mâlına,mülküne el koymuş olmaktır.

Yanı sıra Cumhuriyet rejiminin İstanbul ve İzmir'in elit kesimlerini de kazanmak gibi bir derdi vardı.Dolayısıyla Osmanlı'nın yüz seneden beri çabası olan Batılılaşma ve reform söylemini aynı şekilde kullandı.Birtakım göstermelik reformlarla da İstanbullu ve İzmirli burjuvaziyi kendi yanına çekti.

Yoksa Türkiye Cumhuriyeti'nin Batılılaşması bir kıyafet devrimidir.Fazla ciddi bir içeriği yoktur.

-Türkiye'de Cumhuriyet hiç olmadığı kadar yoğun tartışılır oldu.Özellikle bu 29 Ekim'de kutlanılacak yer dâhil sert tartışmalara neden oldu.Bunun yanı sıra bir de Andımız tartışması var.Andımızın ırkçılık olup olmadığı temelinde süren bir tartışma sözkonusu.Andımızın Türk ırkçılığı olmadığını iddia eden MHP lideri Devlet Bahçeli'ye karşı ırkçılık olduğunu söyleyen bir Cumhurbaşkanı var karşımızda.Siz bu tartışmaları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Birincisinden başlayalım.Kendimi bildim bileli her sene Cumhuriyet Bayramı'na gelindiğinde Cumhuriyet tartışılır.Havanda su döver gibi aynı konular döne döne tekrarlanır.1960'larda,1970'lerde,1980'lerde de böyleydi,hep böyledir.Bu seneki tartışmalarda yeni olan hiçbir şey duymadım.Yine aynı şeyler.Bıktırıcı bir teranedir bu Cumhuriyet tartışması.

Andımıza gelince;düşünün ki bu insanlar bağnazlığa,Ortaçağ zihniyetine,totaliter anlayış,dinci gericiliğe karşı çıkıyor da savundukları şey özgürlük müdür?Çağdaşlık mıdır?Kültür müdür?Hayır,değildir.Savundukları şey;Andımız dedikleri totaliter bir rejim amentüsüdür.Bir amentü yerine başka bir amentü koymaya çalışıyorlar.Gülünç bir şeydir.

Bu konudaki tartışma üstü örtülü bir başka tartışmadır.Rejimin şu anda gördüğüm kadarıyla iki kutbu,iki sahibi var.Bir taraf Atatürkçü diye bilenen eski düzen taraftarları,diğer tarafta ise İslâmcı bir kisveyle buna karşı bir popülizmi sürdürmeye çalışan Cumhurbaşkanı'nın taraftarları var.Bu ikisi bir süredir,2016 Temmuz'undan beri birbirleriyle barışmış görünüyorlardı ama anladığım kadarıyla ufak ufak birbirlerine diş gösteriyorlar.Allah yollarını açık etsin,ne diyelim.

-Peki,sizce niçin şimdi birbirlerine diş gösteriyorlar?

Bir güç mücadelesi var.Zannediyorum,bu ekonomik kriz nedeniyle Sn. Erdoğan'ın siyâsî açıdan birazcık zayıfladığını hissediyorlar.Dolayısıyla bir yokluyorlar;"acaba bunu nereye kadar taşıyacağız,nereye kadar yollarımız birlikte sürecek,nerede yolumuzu ayıracağız." Bunun pazarlığını veya fikir jimnastiğini yapıyor birileri.Ufak ufak birbirlerine el ense çekiyorlar.Zayıf yeri nedir,nereden vururuz hesaplarını yapıyorlar.Benim gördüğüm budur.

-Peki,bir yandan da rövanş konusu sıklıkla tartışılıyor."Millî egemenlik" bugün "millî irade" olarak ifade ediliyor.Bu gibi pek çok "dönüşüm" rövanş başlığında tartışılıyor.Sizce bugün bir rövanş sözkonusu mudur?

Bunlar kamuflajlı tartışmalardır.Türkiye'de,aslına bakarsanız bütün dünyada,siyâsî mücadele fikirler ve kavramlar üzerinden verilmez.Siyâsî mücadelenin konusu güç mücadelesidir.Kadro ve ekip mücadelesidir.Biz mi,siz mi meselesidir.Bunların böyle birtakım süslü kelimelerle veya ideolojik kavramlarla üstleri örtülür.Fakat işin özünde,kanlı bir güç mücadelesi vardır.Türkiye'de eski düzenin sahibi olan zümreler,2013'ten sonra bir zafer kazandılar.Daha önce bunlara muhalif,bir rakip olarak ortaya çıkan Adâlet ve Kalkınma Partisi hareketi ve Sn. Erdoğan 2013'te onlarla uzlaşmaya,onlarla birlikte ortak bir iktidar yapısı oluşturmaya mecbur kaldı.

Benim bildiğim üç-beş senedir aralarındaki kavgayı gömmüş görünüyorlardı.Ortak bir söylemde buluşmuş gibi duruyorlardı.Fakat bu yanıltıcıdır.Bunlar eninde sonunda birbirleriyle kavga edecekler diye tahmin ediyordum.O kavga şimdi başladı mı,yoksa sadece bir test sürüşü müdür bu çok emin değilim.Henüz kavganın ciddi boyutlara ulaşacağını tahmin etmiyorum.

-Mecbur kaldı diye bir ifadeniz oldu.Cumhurbaşkanı Erdoğan,niçin mecbur kalsın?Niçin böyle bir ifade kullandınız?

2013 yılında Gezi ve 17-25 Aralık olaylarından sonra Erdoğan hükûmeti herhangi bir başka ülkede,herhangi bir başka demokratik rejimde olsaydı devrilirdi.Devrilmek üzereydi.Çok riskli bir yerden geçti.Belki uçuruma düşmemek için birtakım tavizler vermek ve birtakım konularda düzen güçleriyle uzlaşmak zorunda kaldı.Uzlaşmanın,en bariz görünen boyutu,Kürt barışı projesinin terkedilmesiydi.İkincisi,Ergenekon ve Balyoz davalarında mahkûm olmuş olan kişilerin serbest bırakılmasıydı.Üçüncüsü,belki de,Türk Silâhlı Kuvvetleri içerisinde bir kesimin istediği büyük tasfiyeye yeşil ışık yakılmasıydı.

Bunlar,Erdoğan açısından daha önceki siyâsî pozisyonlarından geri adım atmak anlamında olan hamlelerdi.Bu anlamda Erdoğan için bir yenilgiydi.Fakat Erdoğan,çok başarılı bir politikacı,gerçekten çok takdir edilesi bir siyâsî lider olduğu için bu yenilgiyi kendisi açısından,en azından şimdilik,siyâsî bir başarıya dönüştürmeyi becerdi diyeceğim.İlgiyle izliyoruz.

-Takdir edilesi diyorsunuz da bugün Türkiye'nin kanun hükmünde kararnâmelerle yönetildiği,pek çok gazetecinin,milletvekillerinin hapiste olduğu,Anayasa Mahkemesi'nin kararının dahi uygulanmadığını gördüğümüz bir yönetim var...

Hiç şüphesiz ülkenin içinde bulunduğu durum içler acısı bir durumdur.Ortada bir diktatörlük manzarası vardır.Hukuk alaşağı edilmiştir.Fikir özgürlüğü ortadan kalkmıştır.Basın ortadan kalkmıştır.Bunlar çok acıklı şeylerdir.Takdir ederim derken,bir stratejist,bir mücadele adamı olarak takdir ettiğimi söyledim.Yoksa ülkeye yaptıklarının,verdiği zararın bilincindeyim.Erdoğan'ı hiçbir şekilde tasvip ettiğim söylenemez.Takdir etmek başka,tasvip etmek başka şeydir.2013'ten önce Erdoğan'ın en azından nispi olarak,yani diğerlerine oranla daha doğru yolda olduğunu düşünüyordum.2013'ten bu yana Türkiye'nin hâli bir felâket manzarasıdır.Korkunç bir durumdayız.Takdir ederim derken,becerisini takdir ediyorum demek istedim.Çünkü iyi,parlak bir politikacı.

-Mustafa Kemal dönemi bir tek parti dönemiydi.Sizce bugün de bir tek parti yönetimi var mı?O zaman ki cumhurreisliği ile bugünkü başkanlığı kıyaslarsanız ne dersiniz?

Çok benzeşiyorlar.Gerek yapı olarak,gerek kişilik olarak,ayıptır söylemesi,çok benzeşiyorlar.İzlediği rota,evrimi de çok benziyor.Doğrusunu isterseniz,biri çıkıp da Türkiye'nin son yüzyıldaki,120 yılındaki üç büyük liderini;Abdülhamid,Mustafa Kemal ve Recep Tayyip Erdoğan'ı kıyaslayan ciddi bir çalışma yapsa ne kadar ilginç olur.Çünkü çok büyük benzerlikler var.Kurulan rejimin niteliği açısından da çok büyük benzerlikler var.

-Meselâ?

Türkiye'de dönem dönem bir gevşeme,bir demokrasi,bir özgürlük,bir çok-seslilik illüzyonu sarar ortalığı.Sonra güçlü bir lider gelir,yumruğu çakar ve susturur.Susturmaktan başka bir çare bulamaz.Her üç vak'ada da bunu çok net görüyoruz.Öyle anlaşılıyor ki,bu ülke başka türlü yönetilemiyor.Doğrusunu isterseniz her üçünde de ciddi herhangi bir siyâsî inancın veya ideolojik tutarlılığın izini göremiyoruz.Üçü de tamamen pragmatik politikacılardır.Güç neyi gerektiriyorsa onu yapmış insanlardır.Kullandıkları retorik,kullandıkları söylem birbirlerine çok benziyor.O açıdan benzerlikler görüyorum.

-Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın iktidarının ilk yıllarında Avrupa Birliği rüzgârı esiyordu.Bu toplumda da ciddi bir karşılık buluyordu.Avrupa Birliği üyeliği talebi var ancak bir türlü de üyelik seviyesine ulaşamadık.Sizce buradaki temel sorun nedir?

Avrupa Birliği diye bir şey kalmadı.Bir dönem Türkiye'nin bir Avrupa Birliği rüyası vardı.Olabilecek bir şey değildi.Fakat bu rüzgâr Türkiye'de bir sürü olumlu şeyin olmasını sağladı.İyi bir rüzgârdı.Kısa bir süre zarfında,2006'dan,2007'den itibaren ortaya çıktı ki,aslında bu ham hayaldir.Türkiye,Avrupa Birliği'ne katılmayacak,Avrupa Birliği de Türkiye'yi almaz,alamaz.Şu ânda Avrupa Birliği'nin kendisi himmete muhtaç ki,nerede kaldı Türkiye'yi almak.Mümkün değil.Siyâsî olarak öyle bir ihtimâl yok.Bugün Avrupa'nın herhangi bir ülkesinde bu konu referanduma sunulsa Türkiye yüzde 5 alır,daha fazla almaz.Dolayısıyla Türkiye,o hayalinden vazgeçmek zorunda kaldı.Başka da bir çaresi yoktu.

Şu ânda Türkiye,sanıyorum,yeni bir dış politika çizgisi arama mecburiyeti altındadır.Ve arıyor.Belki de buluyordur,bilemiyorum.Türkiye'nin dış politikasını öyle zannedildiği kadar başarısız bulmuyorum.Kendi koşulları ve imkânları çerçevesinde,Türkiye ciddi bir mücadele veriyor.Gol yediği kadar,gol atıyor da.

-Bugün daha çok Avrasya yönünde bir dış politika görünümü var.Öte yandan Suriye politikası da çok eleştiriliyor.Siz bu politikaları nasıl yorumluyorsunuz?

Size şöyle sorayım;siz ülkeyi yönetiyorsunuz diyelim.Türkiye'nin geleneksel dış politikası Avrupa ve ABD eksenindedir.Avrupa batıyor.Avrupa'nın dünya çapında neredeyse söyleyecek bir sözü kalmadı.Ekonomisi çok ciddi sıkıntı içindedir.Kendi aralarındaki ihtilâflar artık bastırılamayacak boyuta geldi.İngiltere ayrılıyor.ABD'nin Ortadoğu'da ne yapmaya çalıştığı belli değil.Çok acayip şeyler yapıyor.Irak ve Suriye'de ve bariz bir şekilde Ortadoğu'daki gücünü kaybetme sürecinde.Siz bu durumda Türkiye'yi yöneten olsaydınız ne yapardınız?Böyle belâlı bir dünyada yaşıyorsunuz,ne yaparsınız?Soruyu bu şekilde sorduğunuz zaman daha mantıklı cevaplar bulma imkânı oluşuyor.Bu açıdan baktığınız zaman pek çok yanlışlık,çirkinlik olmakla birlikte hepsi de yanlıştır diyemiyoruz.Haksızlık olur.Sonuçta İstanbul'da siz eğer Suriye'deki problemin çözümü için Almanya'nın,Fransa'nın,Rusya'nın devlet başkanlarını toplayıp ortak kararlar alıyorsanız ve buna ABD'ni davet etmemek gibi cüretkâr bir boyut da ekleyip yapıyorsanız,ee bir şeyler yapıyorsunuz demektir.Durup dururken olmaz böyle şeyler.

-Peki,son olarak tutuklu yargılamaları devam süren Ahmet Altan,Osman Kavala,milletvekilleri ile ilgili görüşlerinizi almak isterim.Osman Kavala'nın iddianamesiz tutukluluğu bir yılını doldurdu.Önce bununla başlamak isterim.Siz iddianamesiz bir yıldır tutuklu olmasını nasıl açıklarsınız?Bunu nasıl yorumlamak doğru olur?

Türkiye'de gerçek herhangi bir kişisel ve entelektüel değeri olan herkes son dönemde hapse atıldı,eziyet gördü veya susturuldu.Ahmet Altan,benim bildiğim,Türkiye'nin son seksen yılda yetiştirdiği en değerli iki-üç isimden biridir.Gerçekten onurlu,akıllı,kültürlü ve düzgün bir insandır.Düzgün kelimesini özellikle vurguluyorum.

-Ahmet Altan'ın davasını ayrıca soracaktım size...

Önce Ahmet Altan'dan söz edeyim istedim.İkincisi Osman Kavala.Osman Kavala,benim çok genç yaştan beri yakın arkadaşımdır.Son derece değerli bir insandır.Türkiye'de gerçekten temiz diyebileceğiniz,kelimenin en kuvvetli anlamıyla temiz ve düzgün on tane insan bul deseniz,bunlardan bir tanesi Osman Kavala olur.Bu her iki isim de uydurma suçlamalarla,alçakça bir intikam duygusuyla hapse atılmışlardır.Bu insanların hapiste olduğu bir ülkeden medeni bir ülke diye söz etmek mümkün değildir.Hukuk devleti diye söz etmek mümkün değildir.Bir kepazeliktir ortada olan.Bu kişileri hapse atan kimdir,hangi güçtür sorusunun cevabına gelince,o sorunun cevabını bilmiyorum diyeyim,siz de daha fazla deşmeyin.Ama ilk aklınıza gelen isim olmayabilir.

-Erdoğan değil diyorsunuz...

Başka bir şey demiyorum,evet.Görünenlerin biraz ardını deşmekte fayda vardır.Görünenler her zaman hakikatin bütünü olmayabilir.

-Sizin gördüğünüz ne deyip deşeyim Sevan Bey...

Biz yıllarca Türkiye'de kurumsal diktatörlük olduğunu ileri sürdük.Bunların ideolojik açıdan olsun,örgütsel açıdan olsun,çürümüş bir kadro olduğunu söyledik.Bunun değişmesi gerektiğini,Türkiye'nin derin tümörlerine neşter atılması gerektiğini savunduk.Ve bunu yapabileceğine az da olsa bir umudumuz vardı.Bu nedenle Tayyip Erdoğan ve kadrosuna şartlı ve kısıtlı da olsa bir destek verdik.Maalesef zaman bizi haksız çıkardı.Tayyip Erdoğan'ın bu yöndeki çabalarının yetersiz olduğu ortaya çıktı.Ve eski kadro,eskisinden de daha güçlü bir şekilde iktidara geri döndü.Şu ânda yaşadığımız budur.

-Peki,bunun üzerine şunu sorayım;siz en çok bilinen "yetmez ama evet"çilerden biriydiniz.Şimdi geriye dönüp baktığınızda tekrar aynı tercihte bulunur muydunuz?

Hiç şüphesiz.

-Neden?

Sonucun böyle olacağını bilmiyorduk.Kimsenin de bilmesine imkân yoktu.Prensipler bazında düşündüğünüz zaman yaptığımız,söylediğimiz şey doğruydu.Ve doğrusunu isterseniz,gerek o zaman,gerek bugün "yetmez ama evet" diyerek birtakım seviyesiz eleştiriler yöneltenlerin ciddiye alınır insanlar olduklarını düşünmüyorum.Çünkü Türkiye'de medeniyetle ve adâletle alâkası olmayan çürümüş,yozlaşmış bir zorbalık rejimi sözkonusuydu.Binlerce insan sorgusuz sualsiz infaz edilmiş,öldürülmüştü.Bankalar soyulmuştu.Ve bunların arkasındaki güç,"Türkiye'nin sahibi biziz,bizden başkasının konuşma hakkı yoktur" diye özetlenebilecek bir bakış açısına sahipti.

Bunu kıracağını va'deden bir hükûmet elbette ki desteklenir.Kırabilir miydi,kıracak gücü ve iradesi var mıydı belli değil.Sonuç olarak,benim öyle bir gücüm yok.Sizin de yok.Bizim dostlarımızın da yok.Biz ancak lâf düzeyinde müdâhil olabilecek insanlarız.Elinde siyâsî iktidar olan birisi çıkıp,"bu düzeni değiştireceğim" derse ona "eyvallah birader,buyur yürü,arkandayız" denir.Aklı başında ve vicdânı olan herkesin söyleyeceği şey de budur.Sonuçta yapamadı veya yapmadı veya zaten kötü niyetliydi,böyle bir niyeti yoktu,bu onun bileceği şeydir.Bizim bileceğimiz şey değildir.Yetmez ama evet,2010 yılında doğru yaklaşımdı,bugün de aynı yaklaşımı sonuna kadar savunurum.

-Peki,seçimlere ilişkin yorumlarınızı almak isterim.24 Haziran seçim sonuçlarının ardından sosyal medyada,"HDP ve Demirtaş'tan daha başarılı bir performans bekliyorduk.Bu kadarmış" diyerek HDP'ni eleştirmişsiniz.Adayı hapiste olan bir partinin ve hapisteki adayın nasıl bir performans sergilemesini ummuştunuz?Sizce adil bir seçim miydi?Kayyum atanan belediyeler meselesi de varken yapılacak yerel seçimlere ilişkin değerlendirmeniz ne olur?

Birincisi,HDP'ni eleştirmedim.Bu dediğiniz doğru değil.Sadece "gücü bu kadarmış" dedim.Daha iyi bir sonuç bekliyordum,evet.Fakat bu daha ziyade gönülle ilgili bir şey,akılla ilgili bir şey değil.Çünkü adil bir seçim olmadığı belliydi.Bütün kadroları hapse atılmış,devletin tüm kurumlarıyla zulmüne uğramış bir partiden söz ediyorsunuz.Şehirleri yıkılmış,havadan bombalanmış,insanları hapse atılmış bir hareketten söz ediyorsunuz.Elbette ki bir şey yapamadılar.Yeterli bir performans gösteremediler.2014'te HDP'nin büyüyebileceğine ve ulusal çapta bir muhalefet partisi olabileceğine dair büyük umutlar vardı.Bu sistemli olarak baltalandı ve çökertildi.Sonuç olarak bu yenilgidir ve bu arkadaşlar yenildiler.Üzülmekten başka bir şey gelmez elimizden.Eleştiri orada yanlış kelimedir.Onları eleştirmedim.Sadece,"bu kadarmış,üzgünüz" dedim.Üzüntümü belirttim.

Bugün için Türkiye'de ciddi bir demokratik seçimden söz etmek mümkün değildir.CHP'ni herhangi bir şekilde sözü edilmeye değer bir parti olarak görmüyorum.Şu ânda,belki de önümüzdeki tek seçim,aşırı sağın iki versiyonu;İslâmcı sağ ile milliyetçi denilen sağ arasındaki bir rekabet,bir hesaplaşma sözkonusu.Doğrusunu isterseniz,üzerine düşünmek istemediğim bir konu.Çirkin bir konu.

-Türkiye'de belki HDP'nden veya sivil toplum kuruluşları üzerinden yeni bir oluşum çıkabilme ihtimâline ne dersiniz?Olabilir mi böyle bir şey?

Şu ânda Türkiye'de ciddi bir demokratik mücadelenin koşullarının olduğunu zannetmiyorum.Bir müddet beklemekten başka çare yok.

-Son soru.Siz,feminist olarak nitelendireceğimiz kesimle yaşadığınız tartışmalarla da sıklıkla gündeme geliyorsunuz.En son yine böyle bir tartışma yaşadınız ve Ermeni kimliğinizi öne çıkarmakla suçlandınız.Sizi kadın düşmanı olarak nitelendiriyorlar.Peki,sizin,en son gündeme gelen Sıla Gençoğlu ile Ahmet Kural meselesine dair yorumunuz nedir?

Konuyu izlemedim,sadece duydum.Türk gazeteleri ve Türk televizyonları izlemiyorum.Sosyal medyadan kulağıma çalınan dışında bir bilgim yok.Konunun iç yüzünü bilmiyorum.Dolayısıyla da şahısların özel hayatına ilişkin medyada yaratılan linç kampanyalarına her zaman için kuşkuyla bakma taraftarıyım.İşin iç yüzünü bilmedikçe bu konularda birini suçlayıcı veya birini yüceltici tavırların doğru olduğuna inanmıyorum.

Türkiye'de inanılmaz bir linç iştahı var.Toplumun her kesiminde;her siyâsî görüşten,her sınıftan insanda bir linç çılgınlığı var.Bu çeşitli isimler,çeşitli kisveler altında;kiminde İslâmcılık,kiminde milliyetçilik,hattâ kiminde feminizm ve sosyalizm kisvesi altında dışa vuruluyor.Bu bir ahlâkî çöküş durumudur.Toplum sathına yayılmış bir namussuzluk hadisesidir.Bu tür linç histerilerini hep kuşkuyla karşılamak,mesafeyle bakmak,uzak durmak lâzımdır.

-Pardon Sevan Bey,lâfınızı keseceğim ama 45 dakika boyunca birlikte olduğu kadına şiddet uygulandığı bir durumdan bahsediyoruz...

Elbette korkunç bir şeydir.Elbette ki utanç verici bir şeydir.Kepazeliktir.Namussuzluktur.Bu konuda en ufak bir kuşkum yok.Sadece bunu vesile ederek herhangi birine,herhangi bir şekilde,medya yoluyla bir linç kampanyası düzenlenmesini ahlâken son derece sakıncalı,son derece tehlikeli buluyorum.Bu konuda linç oluşturmak,topluma,bir kadının dövülmesinden daha büyük bir zarardır.

-Tepkilerin bu kadar yaygın olmasını linç olarak değil de kadına şiddete karşı bir duyarlılık geliştirilmesi olarak değerli bulunamaz mı?

En büyük şiddet,şiddete karşı olduğunu söyleyen ve şiddeti lânetleyen kesimlerden kaynaklanmıştır.Tarihin her çağında,her zaman böyledir."Biz çok haklıyız,kahrolsun düşmânlar" diye özetlenebilecek tüm yaklaşımlar sonunda hüsranla,kötülükle sonuçlanır.Kadına veya erkeğe veya herhangi birine şiddeti ahlâken savunulamaz bir şey olarak görüyorum.Her zaman da böyle görmüşümdür.Eğer söylenildiği gibiyse -hakikatten bilmiyorum Sıla Gençoğlu meselesini- son derece çirkin bir şeydir.Kesinlikle yasalar neyse o çerçevede cezalandırılması gerekir.Ancak linç anlamına gelen her türlü hareketin bir kişiyi dövmekten daha kötü bir sonucu doğurduğunu düşünüyorum,anlıyor musunuz?

-Anlıyorum ve linç olarak değil,kadına şiddete karşı farkındalığın geliştirilmesi olarak yorumlamak neden mümkün değil,onu soruyorum...

Bakın,bunun bahanesi bin türlü bulunur."Yurdumuza tecavüz ettiler" diye de girebilirsin,"Atamızın heykeline şiddet uyguladılar" diye de,"Peygamberimize şiddet uyguladılar" diye de girebilirsin.Lincin bahanesi çok kolay bulunur.Her türlü bulunur.80 milyonluk bir toplumdan söz ettiğiniz zaman milyonlarca ve milyonlarca şiddet olayı,milyonlarca haksızlık,namussuzluk,edepsizlik,aşağılık davranış bulabilirsin.Bunların sayısı çok fazladır.Bunun herhangi birini alıp,ön plâna çıkarıp bir linç kampanyası başlattığın zaman inan bana,kadını 45 dakika dövmekten daha pis bir iş yapıyorsun.Daha çirkin bir iş yapıyorsun.O da çirkindir bu daha da çirkindir.Sadece bunu söylemeye çalışıyorum.Sakin olmak daha iyidir.

-Peki,son olarak sizce şu ân Türkiye toplumunun nasıl bir adâlet anlayışı var?Oradan nasıl görünüyor?

Sıfırlanmış,kaybedilmiş görünüyor.Büyük bir nefret ve öfke birikimi var ülkede.İnsanlar her vesileyle,herhangi bir yerde düşmân bulup ona saldırmayı marifet zannediyorlar.Bunu hayatlarının amacı hâline getirmiş bulunuyorlar.Suriyeliye,AK Partililere,başörtülülere,Atatürkçülere,gâvurlara,Amerikalılara,Sevan Nişanyan'a,Sıla Gençoğlu'na,Sıla Gençoğlu'nun sevgilisine saldırıyorlar.Kim olursa olsun,birini bulup saldırıyorlar.Burada bir ahlâkî çöküntü,bir çürümüşlük sözkonusudur.Buna işaret etmeye çalışıyorum.Sevan Nişanyan'ı linç edenlerle Ahmet Kural'ı veya Barbaros Şansal'ı linç edenler aynı zihniyetin ürünleridir."Bir düşmân bulalım ve bunun ağzını,burnunu dağıtalım" diye düşünüyor insanlar.Sıla Hanım'ın sevgilisi de belli ki böyle düşünmüş,onu linç edenler de böyle düşünüyor.Aynı zihniyetin ürünü bunlar.Bunu vurgulamak istiyorum.Feminist diye geçinenler de aynı zihniyetin ürünleri.Nefretle dolular."Bir fırsat olsa da birinin ağzını,burnunu dağıtsak" çabası içindeler.Çok namussuzca bir şey bu ya!Çok çirkin bir şey.

-Peki,buradan nasıl çıkar Türkiye?

Çok güzel bir soru.Bunun cevabını bilmiyorum.Keşke bilseydim,keşke...

*Sevan Nişanyan,""Andımız tartışması eski rejim taraftarlarının Erdoğan'a elense çekmesiydi",Röportaj:Eylem Yılmaz,Ahval,16 Kasım 2018.

https://ahvalnews.com/tr/guncel/sevan-nisanyan-andimiz-tartismasi-eski-rejim-taraftarlarinin-erdogana-elense-cekmesiydi

"Millî ideoloji millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı"/Prof.Garnik S. Asatryan*

-Türkiye ile diplomatik ilişkilerin düzeltilmesi ve Ermeni-Türk sınırlarının açılması sürecini nasıl değerlendiriyorsunuz? 　

Beklenen gelişmenin Ermenistan dış politikasında büyük bir açılıma neden olacağına inanıyorum.Eğer bu süreç sonuçlanırsa her iki ülke için çok olumlu sonuçlar doğuracaktır.Jeopolitik durumun ve bölgede güç dengelerinin Ermenistan'dan yana değişeceğinden kuşkum yok.

-Ama tomlumumuzun bir kesimi ve bazı siyâsî çevreler belgelerin (imzalanan protokollerin) onaylanmasının fiilen günümüz Türkiye'sinin sınırlarını tanıma ve aynı zamanda Türkiye'ye yönelik toprak iddialarından vazgeçme anlamına geleceğinden büyük endişe duymakta...

Ortaya çıkan durumla ilgili endişeler tümüyle anlaşılmaktadır.Bu gerçekten de Ermenistan'a,onun tüm iktidar organlarına ve devlet yönetim sistemine yönelik ciddi bir tehlikedir.Türkiye'nin sınırlarını de-facto tanıma konusuna gelince ise,bu gerçekten de ister istemez Batı Ermenistan'ı tümden kaybetme refleksine yol açabilmektedir.Ben kendim "Golos Armenii [Ermenistan'ın Sesi]" gazetesiyle yaptığım bir röportajımda bu toprakların hâlâ Ermeni rûhuyla soluduğunu söylemiş,hattâ Nikolay Adonz'un "Sahibini kaybetmiş Batı Ermenistan toprakları" belirlemesinden bazı örnekler bile vermiştim:"Muhteşem görkemleriyle yüksek zirveleri taçlandıran kültür mirâsları:Şatolar,kaleler,kilise ve manastırlar tüm kültürel çevresiyle birlikte toza ve toprağa gömülmüş durumda.Fakat onların rûhu hâlâ canlı,harabelerde geçmişin hâlâ her ân yeni bir yaşama atılmaya hazır gölgesi dolaşmaktadır." Batı Ermenistan her zaman millî ideolojimizin:Ülkümüzün belirleyici unsuru olmak durumundadır.Fakat bir de millî ülkü her zaman,ülkenin birlikteliği ve bekâsına hedeflenmiş gerçekçi bir millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı.Millî ülkünün hipertrofisi (dahamesi) kaçınılmaz olarak kayıplara neden oluyor.Diğer taraftan millî ülküden yoksun bir pragmatizm de kimliksizleşmeye mahkûmdur.Devlet politikası sözkonusu olduğunda bu dengenin gözetilmesi şarttır.

Tarihî Ermeni topraklarındaki etno-demografik durum oldukça karmaşık ve çok yönlüdür.Buradaki etnik ve aşiret antoganizmini ve merkezkaç eğilimleri dizginleyebilecek tek olgu Türkiye'nin güçlü askerî varlığıdır.Kuşkusuz,en azından bu toprakların bir parçasını da olsa geri alabilme ihtimâlini yadırgamamak gerekiyor.Ciddi bir siyâsî iradeyle her şey mümkündür;meselâ farzedelim ki Türkiye siyâsî ve etnik bir çatışmaya sahne oldu.Bu durumda eğer Ermenistan ciddi bir askerî potansiyele,gelişmiş ekonomiye ve adil bir toplumsal yapıya sahip olursa,hiçbir uluslararası belge tarihî adâletin yerini bulmasının önünde engel olamayacaktır.Fakat bugün Türkiye'nin toprak bütünlüğü ve bu ülkenin istikrarı Ermenistan'ın çıkarınadır.Öteki tüm durumlarda Türkiye'nin parçalanması ve batımızda bir Kürt devletinin kurulması Ermenistan'ın ulusal güvenliği için ciddi bir tehlike olacaktır.

Tarihî topraklarımız üzerinde devlet kurma iddiasında olan etnik unsurun,son dörtyüz yılda masum Ermeni halkına yönelik sonu gelmeyen tâlân ve kıyımları uygulayan,kutsal mekânlarımızı ve mezârlıklarımızı kirleten ve Batı Ermenistan'ı Ermenisizleştirenler olduğunu unutmamak gerekir.

Şu ân komşuluğumuzda önemli bir devlet geleneğine sahip ve dünya ile uygarca temaslara dayalı ilişki kurmaya çalışan Türkiye bulunmaktadır.Türkiye'nin parçalanması durumundaysa sınırlarımızda aşırı saldırgan ve nasıl davranacağı kesinlikle önceden kestirilemeyen etnik bir afetin bileşiminden oluşan bir devlet peydâ olacaktır.Millî ideolojimizin bir unsuru olan Batı Ermenistan'ı kaybettiğimizde,kutsal değerlerimiz olan Ararat,Akhtamar,Mıher Kapıları,Haçkarlar,Urartu kitabeleri de kaçınılmaz olarak bu yeni devletin sembolleri olacaktır.

Günümüz itibariyle Türkiye'nin toprak bütünlüğünün bizim millî çıkarımızla örtüştüğü gerçeğini anlamayanlara Kürt örgütlerinin programlarına ve dünya kütüphanelerini dolduran sözde bilimsel materyallere şöyle bir göz atmalarını tavsiye ederim.Kaldı ki öngörülen Kürdistan devleti sadece Batı Ermenistan'ı değil,bugünkü Ermenistan Cumhuriyeti'ni de sınırları içerisine almaktadır.Coğrafî bir terim olarak kabul gören "Ermenistan sıradağları" sözkonusu materyallerde "Kürdistan sıradağları" olarak geçmektedir.Kürtler ayrıca Ermenilerin kültürel mirâsına da sahip çıkmaktalar.Yayınlarda kaliteli fotoğraflar eşliğinde Ermeni kültür mirâsları Hristiyan Kürtlere ait birer mirâs olarak sunulurken,Kürtlerin kendileriyse Urartuların torunları olarak lanse edilmekte.

Türkiye bölünürse,aynı gelişmelerin İran'ın Kürt bölgelerinde de yaşanacağını unutmamak gerekiyor.Ve bir de İran'ın,Ermenistan'ın güney sınırlarına komşu olan Aturpatakan (Güney Azerbaycan) bölgesinde bağımsız bir Türk dilli devletin kurulma çabaları da göz önünde bulundurulduğunda,oldukça tehlikeli bir durumla karşı karşıya kalacağımızı bilmek zor değildir.Kuşkusuz,tarih boyunca millî belleğimize kazınan tüm trajedi ve kayıplarımızın nedeni Türklerdir.Kesinlikle Türkleri pirüpâk göstermek veyahut Ermenilere karşı işledikleri cinayetleri aklamak gibi bir niyetim yok.Fakat toplumun ve bazı siyâsî çevrelerin Kürt olgusunun geçmişteki bariz rolünü ve gelecekteki tehlikesini yeterince göremedikleri de açıktır.Tüm saydığımız bu reel tehlikeler göz önünde bulundurulduğunda bölgenin şimdiki haritasının,bugün mümkün olanın en iyisi olduğunu kabul etmek durumundayız.

-Ama günümüzde Batı Ermenistan'da yaşayan nüfusun büyük bir çoğunluğunun Ermeni etnisitesinden oluştuğuna yönelik son zamanlarda bol bol yazılar yayınlanmakta.Ayrıca sanırım Orta Anadolu'da meskûn olan küçümsenmeyecek sayıdaki Zazalar da Ermeni kökenliler...

Bu konudaki yazıların çoğu sadece Türkiye'ye yapılan turistik geziler sonucu edinilen yüzeysel izlenimlerden ibarettir.Kripto Ermeniler,Müslüman Ermeniler,Kürtçe konuşan Ermeniler vb. bunlar tümüyle romantik konulardır.Herkes kaybedilmiş tarihî vatanında Ermeniliğe ait ufacık bir zerreciğin bile olsa bulunabilmesi için katkı sunmak istemektedir.Gerçekte ise Türkiye'nin doğu bölgelerinde Ermenilik bilincini hâlâ koruyan Ermeni etnik elementi oldukça düşük orandadır.Hattâ hâlâ kendi Ermenice diyalektini korumakta olan Hemşin Ermenileri bile Ermeni kimliğinden oldukça uzaklar.Sayıları beş milyona yakın Zazalara gelince ise,burada varolan tablo,inanın ki bambaşkadır.Bilindiği üzere [Yerevan Devlet] Üniversitemizin Iranistika bölümünün Zazalara yönelik araştırmaları dünyada kabul görmektedir(...) Kan ve genetik kökler kesinlikle etnik kimliğin göstergeleri değildir.Temel etnik gösterge öz bilinçtir!..

*Prof.Garnik S. Asatryan,"Millî ideoloji millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı",Röportaj:Gayane Sarmakeshyan,(Rusça'dan çev.) Kamiz Şeddadi,Golos Armenii,19 Kasım 2009.

http://www.kurdistan-post.org/News-file-article-sid-35493.html

"Andınız,bizim inkâr edilen varlığımızdı"/Jaklin Çelik*

İlkokul son sınıfta çekilmiş siyah-beyaz bir fotoğraf var elimde.Sınıf iki erkek dokuz kızdan ibaret.İkinci sırada incecik boynumun üzerindeki başım gereksiz bir diklenme pozunda.1800'lerin ortalarında kurulmuş Surp Mesropyan Okulu'nun merdiven basamaklarındayız.Hepimiz Kumkapı,Balipaşa ve Gedikpaşa civarında oturan ailelerin çocuklarıyız.Semtte faaliyet gösteren iki okul daha var.Bunlardan biri Bezciyan,diğeri ise Boğosyan Varvaryan.Aileler çocuklarını bu üç okuldan birine gönderiyor.

Sene 1978-1980.Doğudan gelen çocuklar okulları bereketlendiriyordu.Bunlar,büyük kısmı Sason'dan,Bitlis ve Muş'tan;çoğunluğu sekiz-on çocuklu ailelerden kopup gelmişlerdi.Ailelerin onları İstanbul'a göndermelerinin iki önemli sebebi vardı.İlki,yaşadıkları bölgede Kürt nüfusu içindeki güvenlik sorunu;ikincisi ise çocukların kendi kültürleri içinde yetişmeleri,dillerini,dinlerini öğrenmeleri,tanım yerindeyse "aile büyükleri gibi",kimliklerine câhil kalmamaları arzusu idi.

Yaşam alanları daraldıkça,başta kız çocukları birer-ikişer İstanbul'a yakın akrabaların evlerine gönderiliyor,ardından diğer aile bireyleri geliyordu.Kısacası yetişmekte olan çocuklarıyla ilgili (başta kız çocukları) gelecek kaygıları onları İstanbul'a gitmeye mecbur kılıyordu.Kısa veya uzun vadede tablo bir şekilde tamamlanıyordu.

Onların gelişleri İstanbul Ermeni toplumunu da hareketlendirmişti.Her ne kadar kendi içinde sınıfsal uyumsuzluklar,ötelemeler yaşansa da bu buluşma azalmakta olan İstanbul Ermeni nüfusunu yok olmaktan kurtaracaktı.Elbette ne İstanbul'un orta sınıf yerlileri ne de sonradan gelme olan bizler durumu bu şekilde yorumlama meziyetine sahip değildik o günlerde.Dışarıdakiler bir ân önce buraya demir atmak istiyor,buradakiler de paçayı kurtarmanın yollarını arıyordu.Kısacası herkes bulunduğu yerin derinleşen ağrısından bir başka yere kaçarak kurtulmaya çalışıyordu.

1980'lerin başında bizler,geldikleri köyün kokusunu üzerlerinde taşıyan çocuklarla aynı sıraları paylaşmaya başladık.Çoğu Ermeni ve Batı menşeîli isimlerin arasına İrfan'lar,Erdal'lar,Kezban'lar hattâ Ayşe ve Emine'ler katılmıştı.Tam anlamıyla yitik andın çocukları aynı potanın içinde tekrar buluşmuş,onlara bahşedilircesine dayatılan And'ı talim etmeye başlamışlardı hep bir ağızdan.Varlığımızı her sabah tüm içtenliğimizle Türk varlığına armağan ediyorduk.Bunu da birbirimizle,kim daha sesli okuyacak yarışına girerek yapıyorduk.Çünkü Misâk-ı Millî sınırları içerisinde onların "Ata" diye tapındığına bizim "Allah" diye tapınmamız gerekiyordu ki samimiyetimiz inandırıcı olsun.Andımız işte buydu:İnkâr edilen varlığımız beş yıl boyunca Türk varlığının sirkesine yatırılacaktı.Sonuçta,küpün içinden kimse organik bir Türk çıkmasını beklemeyecekti,damağa hitap edecek hizmetkâr bir turşu tadında olmamız kâfiydi.Bizim için tam bir trajedi olan 1915 bu andın gölgesinde bir komediye dönüşüyordu farkında olmasak da.

1980'lerin ortasında çocuk başımıza bir şeyler gelmeye başladı.Potanın içindekilerin ayrışma vakti gelmişti.Kütüklerinde "Müslüman" ibaresi geçen çocuklar artık Ermeni okullarına gidemeyecekti.Sicili,hasbelkader "temiz" olanlar aynı okulda devam etti,diğerlerinin ise devlet okullarına gitmeleri mecburi kılındı.O yıl ilk veya ortaokuldan mezun olup da kütüğünde "sorun" olanlar bir daha Ermeni okulunun yüzünü göremedi.Bizler için o sayfa açılmamak üzere kapanmıştı.Peki,ne olmuştu da Andımız'ı bu kadar içten okuyan çocukların başına bütün bunlar gelmişti?Kimse bilmiyordu.Zavallı annem Millî Eğitim Bakanlığı onaylı bu dayatmayı okul yönetiminin bir uygulaması olarak algıladı.Müdürle,öğretmenlerle ve de ulaşabildiği tek "resmî kurum"un temsilcisi muhtar Sabahat Hanım'la kapıştı.Ama sonuç değişmedi.Sonunda pes etti.Çemberlitaş Kız Lisesi serüvenim yedinci sınıfta kendi isteğimle son bulduğunda,aklımda kalan anıların içinde iki yıl boyunca çocukların sıkıştırmasıyla sayısız defa getirdiğim Kelime-i Şehâdet baş köşedeki yerini koruyor.

Devletin Ermeni okullarıyla ilgili aldığı bu karar amacına ulaşmış,kısa süre içinde öğrencilerin azalmasından dolayı önce Boğosyan Varvaryan,daha sonra da Surp Mesropyan Varjaran okulu kapanmıştı.Diğer semt okullarında da durum farklı değildi...Okul binası otuz yılı aşkın süredir kunduracı imâlâthânelerine ev sahipliği yapıyor.Bu süreç zarfında birkaç kez girip içini dolaşmışlığım var.Pencere pervazlarının grisi,pütürlü camlar,yer karoları,sınıflar,tuvaletler,müdür ve öğretmenler odası amacından kopmuş bir şekilde geçmiş ikiyüz yılın yasını tutar gibiydi.Bir zamanlar çocukların cirit attığı koridorlarda kapıların gerisinde kunduracı örslerini döven çekiç sesleri yankılanıyordu.Bir de çocukların İstiklâl Marşı ve Andımız'ı okuduğu girişteki büyük salonda her şey bıraktığımız gibiydi sanki.İşte o büyük mekânda tuhaf bir rayiha salınmaya devam ediyordu.Bahsettiğim fotoğraf da o salondaki merdiven basamaklarında çekilmişti.O yüzden fotoğraftaki boynuma o kadar takığım.Başımız dik,sesimiz gür çıkacaktı.Yoksa devletin ve Türklüğün o günâh yuvasındaki bekçileri olan müdür yardımcıları çıkan o cılız sesi toparlamasını bilirdi.

Her sabah Türklük andı içirterek içine Türklük mayası çalınmayacak çocuklar yaşıyor bu ülkede.Birileri bunun farkına gerçekten vardı mı yoksa varmış gibi mi yaptı,kestirmek zor.Sonuçta o çocukların her gece uyumadan önce kendi kimliklerini içip,uykuda büyüdükleri gerçeğini kim değiştirebilir ki?..

*Jaklin Çelik,"Andınız,bizim inkâr edilen varlığımızdı",Mesele dergisi,Sayı:83,Kasım 2013;Nor Zartonk,16 Kasım 2013.

http://www.norzartonk.org/andiniz-bizim-inkar-edilen-varligimizdi/

Ara Güler'i tanır mıydınız?/Aline Ozinian*

Ara Derderyan hayata veda etti.Siz onu Ara Güler adı ile tanıyorsunuz.

Sahi,siz kaç tane Ermeni tanıyorsunuz?

Ermeni arkadaşınız var mı?

Hani şöyle oturup konuşulabildiğiniz,dertleşebildiğiniz,"Burası senin de vatanın,hainlik yapmıyorsun değil mi?" diye sinsi mesajlar içermeyen sohbetlerden söz ediyorum,gerçekten arkadaşınızın hayatını anlamak,takıldığı yerde ona yardım etmeye hazır olunan sohbetlerden.

Geçenlerde bir arkadaşım anlattı,arkadaşım Türk,bildiğiniz Türk,öyle ninesi Ermeni,amcası Kürt falân değil.Ankaralı bir memur çocuğu.Eğitimli,dünyayı kendisine anlatılan gibi değil,kendi kabul ettiği doğru ve değerler çerçevesinde değerlendiren,Türkiye'de yaşayan sayısı az insandan.Adını söylersem tanırısınız.

Bu arkadaş,bir meyhanenin yanından geçerken arkadaşı Ahmet'i görüyor."Gel,otur,Garo ile içiyoruz" diyor Ahmet.Oturuyorlar,mezeler,rakılar,memleket,siyâset derken,konu Ermeni konusuna geliyor.Bizim arkadaş soykırım der demez,Garo atlıyor,"Deme öyle,bence soykırım değil,göç olmuştur" diyor.

Birbirlerine şaşkınlıkla bakıp konuyu kapatıyorlar.İleriki günlerde anlaşılıyor ki,Ahmet ile bu konuları rahatça konuşan Garo,masaya oturan "yabancı"dan çekiniyor.Nedir,kimdir bilmediği bu yabancının soykırım demesinden rahatsız oluyor.Bunu bir tuzak olarak algılıyor "TC azınlık beyni" ve alarma basıyor.Konuyu kapat,konuşma,inkâr et diyor.

Ne diyorduk?

Ermeni tanıdıklarınız var mı?Hani adı Levon olup,dışarıda kendine Erol diyen.Hiç adetten olmadığı hâlde erkek çocuğunu doğar doğmaz s.nnet ettirip,ele güne "sağlık için" derken,eşine yatakta gizlice "İyi oldu,yoksa askerde çok zorluk çekerdi" diyerek,huzurla uyuyan Ermeni tanıdıklarınız.

Cuma günü sahibi olduğu dükkânın önüne gelip,"Hadi kardeş Cuma'ya" diyerek gülenlerin sesinden irkilen,duymazlıktan gelen ama gerginlikten sağlığı bozulan Ermeni komşularınız var mı?

Bildiğiniz ve bilmediğiniz Ermeniler birer Hrant Dink değiller.Önce bunu bir sindirmeniz gerekiyor.

Türkiye'de yaşayan Ermenilerin hepsi gözlerini karartıp gerçekleri haykıran insanlar değiller.Ermenilerin bu topraklar üzerinde yaşadığı haksızlıkları,zulümleri gün ortasında sırtından vurulmak pahasına Türk insanına anlatmaya çalışmıyorlar.

Kafanızdaki bu "muhalif Ermeni" imajını silin.Her ünlü ve ünsüz Ermeni'yi bu kefeye koymaya çalışmayın.O tanıdık imaj Hrant Dink'e ait,diğer tüm Ermenilere değil.

Hiçbir Ermeni'den valiliğe çağrılıp "dikkatli ol" tehdidi aldıktan sonra,konuşmaya yazmaya devam etmesini,bu topraklara huzur gelmesi için canını tehlikeye atmasını beklemeyin.Dink davasında yaşanan rezillikten sonra artık hiç beklemeyin.

Ne diyorduk,Türkiye'deki Ermeniler diyorduk.

Hani yedi yaşından itibaren,şu azınlık okullarına atanan "görevliler"in bakışları,kontrolleri,ayarları hattâ "Hepiniz Ermeni d.lüsünüz" sözleri ile sosyal hayata başlayan Ermeniler...

Kendilerini her zaman bir tehdit olarak gören devletin ve sistemin içinde yaşayan ve onu tuhaf bir şekilde sevebilen Ermeniler...

Solculuktan yakalandığında arkadaşları bir kez,o ise Ermeni olduğu için iki kez dayak yiyen Ermeniler.İşkence sırasında "Ermeniliği yetmiyor bir de solcu olmuş" hakaretleri duyan Ermeniler...

Annesinin adı Verjin,babası Dacat,1951 yılında Getronagan Ermeni Lisesi'nden mezun olmuş.Bildiğin Ermeni ve Hristiyan,dolayısı ile "merhum değil ancak müteveffa olabilen" Ara Güler,artık yok.

Büyük usta Ara Güler,"Afedersiniz Ermeni" diyen adamın ve ailesinin fotoğraflarını çekmiş.Ne büyük skandal!Doğru ya,Türkiye'de Ermeni deyince herkes ceket ilikler."Topraklarımızın kadim halkı" der,saygı duyarlar.

Bizim bakkal mâl aldığı çubuk krakerciye sinirlenip "U.an,bu yaptığını Ermeni yapmaz" demez meselâ,kaldırdığı koli ağır olunca "Bu ne Ermeni ölüsü gibi" de demez.Ermenileri hep Osmanlı'dan günümüze bu topraklara kazandırdıkları ile hatırlar;Balyanlar,Dilaçarlar,Güllü Agoplar...

Bakkalı bırakıp siyâsî liderlerden bahsetmeyeceğim,onların içindeki Ermeni kininden söz etmeyeceğim.Son günlerde moda çünkü "İnönü fabrikatör azınlıklara limon sattıracağım demişti" diyorsunuz,"Onlar AKP'nin atasıydı" cevabı geliyor.Bıktık.Meğer AKP'ne kadar tüm Türkiye;halkı ve siyâsî partileri ile Ermeni ve azınlık dostuymuş,demokratikmiş,insan haklarına saygılıymış.Hep bu AKP işin tadını kaçırmış.AKP esasen İttihatçıların da atasıymış,biz Ermeniler anlayamamışız.

Ermeniler diyorduk.Neden?Çünkü Ara Güler,Ermeni'ydi.

Apolitik sayılacak kadar siyâsete boş vermiş,"ben dünya vatandaşıyım" diyecek kadar içinden geldiği halkın dertlerini ve sorunlarını kendine vazife yapmayan bir Ermeni.

Sadece son dönemde değil,her zaman iktidar ile arasına iyi tutmuş,"sanatçı herkesle iyi olmalıdır" bakışını benimsemiş bir fotoğrafçı.Arşivini örneğin Türkiye'deki Ermeni Patrikhanesi'ne hibe etmeyen,ama Doğuş Grubu'na satan bir "paranın değerini bilen" bir sanatçı.Türkiye'nin en iyi foto-muhabiri.Dünyada en çok bilinen Türkiyeli fotoğrafçı,İstanbul'un gözü.

Ara Güler'in politik bir bakışı olmasını hattâ muhalif olmasını isteyenler,onun AKP'nin oyununa oyuncak olmasından şikâyet edenler var.

Doğrudur,gönül bu ister.Ben de adını Ara Derderyan olarak kullanmasını,kullanabilmesini,bunu mesleği önünde bir engel olarak görmemesini isterdim örneğin.

Ama bir röportajında "Burası acayip bir memlekettir.P.ştlar vardır,takar.Yoksa buranın en yerlisi benim",diyerek Ermeniliğini saklaması bana hüzün vermişti.Kızgınlığımın Ara Güler'e değil,içinde yaşadığımız düzene olduğunu daha iyi görebilmiştim.

Ara Güler,ilk kez İstanbul Ermeni gazetelerinden Jamanak'ta çalışmıştı.1950'lerin ortalarında Kumkapı'daki balıkçılarının günlük yaşamlarını fotoğraflamıştı.Jamanak'ı bilir misiniz?İstanbul'da kaç Ermeni gazetesi var onu bilir misiniz?Peki ya eski İstanbul'u,Ermeni mahallelerini,Kumkapı'yı,Ermeni balıkçıları bilir misiniz?

Muhtemelen bilmezsiniz,boş verin,nasılsa siz bilmeyince sorun olmuyor.

Güler'in,yerel bir gazetede kalamayacak kadar iyi bir bakışı ve bu bakışı ölümsüzleştirmek için büyük bir arzusu vardı.Türkiye ve ardından dünyaya açıldı.Magnum'a kadar ilerledi.Yirminci yüzyılın en iyi fotoğrafçılar sıralamalarında listenin oldukça üstlerine yükseldi.

Çok fotoğraf çekti,çok insana örnek oldu.Tanındı,ünlendi,hayranları çoğaldı.

"Bugüne kadar kaç cumhurbaşkanı geçti bizden,yirmi tane,otuz tane geçti.Bir tanesi de kafa tutmadı kimseye.Yani onun o tarafı hoşuma gidiyor" dedi.

Kızdınız,kızdık.

2015'te,Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı dolayısıyla kendisine mikrofon uzatan gazetecilere,geçmişi boş verelim tadında,yaşananların unutulması gerektiğini ve kökenleri ne olursa olsun bu toprakta yaşayanların Türk olduğunu söyledi.

Kızdınız ya da kızmadınız.Belki haberiniz bile olmadı ama bizim içimiz cız etti.

Böyle bir günde bir Ermeni'ye neden bu soru sorulur,neden sınava çekilir diye söylenmediniz.Bu adam,neden böyle saçmalıyor acaba diye deşmediniz.

Peki Güler'in bu sözünden sadece dört yıl önce yaşananları biliyor musunuz:Türk Silâhlı Kuvvetleri'nde askerlik hizmetini yerini getirmekte olan er Sevag Balıkçı'nın terhisine 23 gün kala,24 Nisan 2011'de,Ermeni Soykırımı'nı Anma Günü'nde,er Kıvanç Ağaoğlu tarafından tüfekle vurularak öldürüldü.Olayın "dikkatsizlik" sonucu gerçekleştiği hükmüne varıldı.Ailesinin "Sevag korkuyordu,'bana bir şey yapacaklar' diyordu" sözleri dikkate alınmadı."Bu bir nefret cinayetidir" diyen "Sevag İçin Adâlet Girişimi" adlı grup çaresiz kaldı.

Türkiye'de Ermeni olmak ne zor,ne riskli tahmin edebiliyor musunuz?

Tam da bu yüzden,Türkiye'deki Ermenilerin çoğu diğer azınlıklar gibi hükûmet yanlısıdır.Bunun AKP,CHP,hattâ MHP ile alâkası olmaz.

MHP'li Ermeni var biliyor musunuz?En bilineni bir dönem Türkeş'in yakın çalışma arkadaşı "Üç Hilâl"in de yaratıcısı Dabağyan var meselâ.Dabağyan,MHP ve Ülkücü kuruluşlarda görev yapmakla kalmamış,"Ermeni Soykırımı Yalanı" kitabını yazmış ve bu kitabı okullarda okutulmuştu.Düşünsenize bir Ermeni "Soykırım yalan" diyen bir kitap yazıyor,tabii ki tadından yenmez,haklılar.

Sanatçılardan hele büyük dünyaya mâl olmuş sanatçılardan politik olmalarını beklemek gayet makûl.Zulme göz yummamalarını,halka öncü olmalarını istemek oldukça yerinde.

Erdoğan ailesi mensuplarının ve diğer AKP'lilerin Ara Güler'i böylesine sahiplenmelerine sevinemeyenlerdenim,çünkü onların bir sanatçıyı,bir Ermeni'yi,bir değeri değil,bir yandaşı sevdiklerini biliyorum.

Fakat şunu da unutmamak lâzım,ölümünden saatler sonra,Güler'in yeterince politik olmamasını eleştirenler,AKP ile "al gülüm ver gülüm"cülük yaptığı için kızdıkları 90 yaşındaki büyük ustaya nefret kusanlar,muhaliflik tartışmasında yanlış bir yere odaklandıklarının farkındalar mı?Sistemin kendisi yerine aslında bir mağdurunu hedefe oturtmak ne kadar doğru?Bu mağdur bunun farkında değilmiş gibi yapsa bile...

Kafalardaki "muhalif duruş",gerçekten evrensel değerlerle mi şekillenmiş?Tam olarak milliyetçi reflekslerden arınabilmiş mi?Örneğin Türkiye'de azınlıkların durumu,marûz kaldıkları baskılar,sınavlar,kendini gizlemeler,tarihi inkâr etmek zorunda kalmaları nahif bir azınlık dışında kim ilgilendi?

"Bizim de Ermeni komşumuz vardı,ah çok severdik,keşke gitmeselerdi..." romantik söyleminin ötesine kaç kişi geçebildi?

Gerçek ismini ve soyadı Derderyan'ı kullanamayarak öldü Ara Güler."Ermeni'yim diyemedim çok p.şt vardı" cümlesini temize çekemeden hayata gözlerini yumdu.Bence asıl trajedi bu.

Ara Güler halk kahramanı değildi,böyle bir iddiası da yoktu fakat az şey bırakmadı Türkiye'ye.Onun politik olmamak gibi bir hakkı,olamamak için haklı sebepleri vardı.Bugün birçok kişinin onun eleştirme hakkı olduğu gibi.

Fakat,ölümünden sonra üzerinde durulması gereken,hakarete varan eleştirileri Güler'e değil,Türkiye'deki azınlık politikalarına yöneltmek.Baskı altında doğup büyüyenlerden,kahramanlık beklemenin gerçekçi olmadığını anlamak.Bu durumda bile kahramanlık yapabilen Ermenilerin ise sokak ortasında vurulduğunu ve dava sürecinin ülkenin en büyük rezâletlerinden biri olduğunu hatırlamak...

*Aline Ozinian,Ara Güler'i tanır mıydınız?,Ahval,19 Ekim 2018.

https://ahvalnews.com/tr/ara-guler/ara-guleri-tanir-miydiniz