Sol geçmişiyle hesaplaşıyor/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bir örgütçü ve bir özeleştiri

Dev-Yol davâsı başladığı gün,gazeteci olarak Ankara Mamak'taki duruşma salonundaydım.12 Eylül'ün üzerinden iki yıl geçmişti.Sanıkların en ön sırasında oturan kız,liseden sınıf arkadaşımdı.Salona girer girmez göz göze geldik.

İki yıl sonra ilk kez dış dünyayla karşılaşıyor ve bir dost bakışı görüyordu.Korkudan selâmlaşamadık,ama gülüştük gözlerimizle...Salonda onunla birlikte 574 sanık vardı.186 idâm isteniyordu.

Devrimci Yol,"solun en kitlesel hareketi" olarak biliniyordu.Ancak onca öğrenciyi örgütlemiş,mahallelerde direniş komiteleri kurmuş örgüt,12 Eylül'le bir gün içinde tarumar olmuş,liderleri hapsedilmiş,sempatizanları da dağılıp gitmişti.

Ya davâ?..İnanmayacaksınız ama,aradan yirmi yıl,yani neredeyse bir ömür geçti,ama Dev-Yol davâsı bitmedi.Bu ay sonunda son savunmaların yapılması ve bu tarihî davânın sona ermesi bekleniyor.

Taner Akçam,o hareketin beyin kadrosundandı.Yazar Dursun Akçam'ın oğlu...Devrimci Gençlik dergisinin Yazı İşleri Müdürü...İddianameye göre "örgütün Merkez Komitesi üyesi"...

İlk duruşmada o yoktu.12 Eylül'den önce yurtdışına kaçmıştı.Bir süre Devrimci Yol'un Avrupa sorumlusu olmuş,1987'de siyâsetle ilişkisini kestikten sonra Hamburg Sosyal Araştırmalar Enstitüsü'nde araştırmacı olarak çalışmıştı.

Onu,bu dizi içinde okuyacağınız Kürşat Timuroğlu cinâyetiyle ilgili bilgi almak için arıyordum.Amerika'da buldum.Michigan Üniversitesi,sosyoloji bölümünde misafir profesör olarak çalışıyordu.

Internet aracılığıyla yazışmaya başladık.Biz yazışırken Dev-Yol davâsı son aşamaya geldi.

Bunun üzerine "sanal sohbet"imiz,1980 öncesine,devrimci harekete,Dev-Yol'a ve genel olarak solun durumuna uzandı.Onun yerine "kişisel bir muhasebe" yapmayı yeğledi.

Bu anılarda,ömrünü ya içeride dışarıdakileri ya da dışarıda içeridekileri düşünerek geçirmiş bir kuşak için unutulmaz dersler vardı.

22 yaşında 750 yıl hapsi isteniyordu!Bir rüya gördü hapisten kaçtı...

Taner Akçam için cezâevinde uzun bir tünel kazılıyor.Dışarıdaki arkadaşlarının "herkes öğrendi" uyarısı üzerine kaçmaktan vazgeçen Akçam gördüğü bir rüya sonrası firara karar veriyor.

-Devrimci Yol'da ne zaman,nasıl sorumluluk üstlendiniz?

1975'in sonbaharıydı.22 yaşındaydım.Daha ortada ne Dev-Yol ismi,ne de örgüt vardı.Üniversitede master yapıyordum.Aynı zamanda da asistandım.Hiç unutmam,portatif bir masa etrafında yedi-sekiz kişiydik.Çıkaracağımız Devrimci Gençlik dergisinin sorumlu yazı işleri müdürünün kim olacağını tartışıyorduk.Herkes birbirinin gözünün içine bakıyordu.Bu görevi üstlenecek olan,geleceğini tehlikeye atmayı,en azından hapse düşmeyi kabul etmiş olacaktı.Beklemekten nefret ederim.Dayanamadım,"Ben olurum" dedim.

-Sorumlu müdür olunca ne oldu?

Beş kez gözaltına alındım.Sonuncuda,10 Mart 1976'da bir daha bırakılmamak üzere tutuklandım.Emniyette yaşadıklarım,uluslararası standartlara göre açık bir "işkence"dir.Ama bunu onca büyük acının yaşandığı Türkiye'de söylersem alay ederler benimle:İki günlük gözaltı,aç bırakılma,uykusuzluk,iki-üç saatte bir,odaya alınıp tehdit ve bir tokat... (O tokadı atanı da iyi hatırlıyorum:Beni iki defa Dev-Genç dergisi önünde gözaltına alan,bir vosvosa koyup emniyete götüren ve orada tokatlayan adam,12 Eylül'de DAL grubunda arkadaşlarıma ve kardeşimi sorgulayan Kemal Yazıcıoğlu'ydu.)

-Ne kadar yattınız?

Bir yıl...Cezâevine "hayat üniversitesi" derler.Oraya "hiç düşmeyen e.ek,ama iki kez düşen e.ekoğlu e.ektir".Ben daha önce de kısa sürelerle içeri düşmüştüm.Hapiste biraz da cezâevi yönetiminin göz yumması ile içeriye "gizlice" soktuğumuz kitaplarla tam bir üniversite hayatı yaşadım.Marxist klâsikler başta olmak üzere,ODTÜ Kütüphânesi'nden getirttiğim İngilizce kitaplarla da desteklenen iyi bir kütüphânem olmuştu.Günlük spor,öğleden önce toplu eğitim,öğleden sonra serbest okuma...Can güvenliğimiz,yemeğimiz,okuma imkânımız vardı.Ziyaretçi arkadaşlardan gönüllü içeri düşmek isteyenlerin sayısı hiç de az değildi.

-Dışarıda hayat nasıldı?

Her gün ölümle burun burunaydık.Hangi köşeden ne zaman üstümüze kurşun sıkılacağını bilmiyorduk.Akşama eve sağ dönüp dönmeyeceğimi bilemediğim kaç uykusuz gece geçirdiğimi hatırlamıyorum bile...Ömrümüzün fazla uzun olmayacağı konusunda çoğumuzun inancı kesindi.Hatırlarım,aramızda kaç yaşına kadar yaşamak istediğimizi konuşurduk.Benim idealim 27 yaşına kadar yaşamaktı.

-Ama sonra kaçtınız hapishâneden...

Hakkımda istenen cezâların toplamı 750 yıla yakındı.Bir grup arkadaşla birlikte,koğuştan,cezâevinin bir başka binasına uzunca bir tünel kazdık.Bu binanın penceresinden yola atlayacaktık.Dışarıdaki arkadaşlara durumu açtım ve yardım istedim.Fakat onlar kaçış plânımızın okul kantininde bile dile düştüğünü,kaçarsam mutlaka öldürüleceğimi söylediler."Ya pusuda öldürülürsem" diye düşündüm.Ve kaçmamaya karar verdim.

"İşte hayatımı değiştiren rüya"

-Sonra neden karar değiştirdiniz?

Komik bir nedenle...Bir gece rüyamda Tursil çamaşır tozu gördüm.Bizim koğuşta kırk yaşlarında bir gece kulübü sahibi vardı.Yılmaz Güney sevgisi nedeniyle siyâsîler arasında kalıyordu."Kenan abi bu rüyanın anlamı ne?" diye sordum."Beyaz ferahlıktır,özgürlüktür.Siz özgürlüğe kavuşacaksınız" dedi.Oysa kaçma plânından haberi yoktu.Rüyam ve Kenan abinin yorumu,kararımı,dolayısıyla da hayatımı değiştirdi.O gece (12 Mart 1977) firar ettik.Marangozhâne penceresinden yola atlamadan önce duvara Nâzım'ın meşhur dizelerini yazdık:"O duvar,o duvarınız...vız gelir bize vız..."

-Hemen yurtdışına mı çıktınız?

Hayır,yedi ay Ankara'da kaçak yaşadım.Tecrübeyle sabittir,genellikle polisler gün ışımasına yakın ev basarlar.Bir dönem sonra korkudan geceleri uyuyamaz oldum.Kaldığım evlerde,sabaha kadar pencere aralığından yol gözlüyor,bir polis baskınında nereden nasıl kaçabileceğimi veya evin hangi bölmesine saklanabileceğimi hesap ediyordum.Ancak gündüzleri uyuyabiliyordum.Sonunda arkadaşlara yük olduğumu düşünüp yurtdışına,Almanya'ya gitmeye karar verdim.

"68'liler cinsel özgürlükçü,biz yasakçıydık"

Taner Akçam 1980 öncesi kadın-erkek ilişkileri için,"Memur kültürü cinsel özgürlüğü öldürdü" yorumunu yaptı.

-1980 öncesi solda kadın-erkek ilişkileri nasıldı?

68'li abilerimizin,dünyada olduğu gibi Türkiye'de de bu alanda yaptıkları en önemli kültür devrimlerinden biri de cinsel özgürlüktü.Ayrıca anne-baba karşısında bacak bacak üstüne atarak oturmak,onların yanında sigara içmek gibi anti-otoriter tavırlara çok önem verilirdi.Cinsel ilişki için evlilik şartı aramayacak kadar özgürlükçüydüler.Benim zamanımda sadece öğrenciler değil,öğrenci önderleri bile ODTÜ'de el ele dolaşır,öpüşürdü.Son derece normal ve doğal bir öğrenci hayatıydı bu...

-Ama "benim zamanım"a gelindiğinde meselâ ODTÜ'de öpüşmek ayıplanır,yasaklanır olmuştu...

Hareket büyüdükçe,"halkımızla" tanıştıkça,onun değerlerine de sahip çıkmaya başladı.Aslında "değerler" dediğim,"memur kültürü","şehirli küçük burjuva kültürü"dür.Ne kalburüstü burjuva sınıfında,ne de köyde (özellikle bizim yörelerde) yoktur böyle "namus bekçiliği".

-Ama "Hareket" bu işe soyundu,değil mi?

Aslında bu önce "örgütsel nedenler"le izâh edildi.Evlilik,gizlilik esasına dayanan örgütsel ilişkiler açısından sorun yaratabileceği için,buna örgütün karar vermesi fikri makûl görünüyordu.Sonuçta çocuklarının evlenmesine karar veren veya yasaklayan ebeveynlerin yerini örgüt aldı.Örgüt "sorumluları",kimin kiminle evlenmesinin uygun olup olmadığına karar vermeye başladı.Sonuçta örgüt,evlilik öncesi ilişkilere de "yasakçı" gözle baktı ve bazı üniversitelerde "ahlâk zâbıtaları" kurdu.

-Siz kendi aranızda nasıl yaşıyordunuz?

Biraz espri ile anlatayım:İlk sorun "mühim adamlar" ve onların "kız arkadaşları veya eşleri" arasında çıktı.Bazı arkadaşlarımız,mücadele geliştikçe "mühim adam" oldular."Mühim adam"ın en zayıf halkası ise "eşi veya kız arkadaşı" idi.Çünkü bu "kadın eş veya arkadaş" da devrimciydi ve faaliyetlerde bulunuyordu.Polisin onları takibe alarak "mühim adamlar"a ulaşma tehlikesi vardı.Buna engel olmanın yolu "mühim adam hanımları"nın devrimcilik yapmasını yasaklamaktı.Öyle de oldu ve "mühim adam hanımları" için evde oturma zorunluluğu çıktı.

-Kampüslerde devrimci kadınlar "bacı" diye anılırlardı...

Evet,hareket içinde kadınların yükselebilmeleri bir meseleydi.Erkek değerler ve "delikanlılık" örgütlere egemen olduğu için kadının yükselme şansı ancak,"erkeği taklit etmesi",erkek gibi davranması ile mümkündü.Kadınca olan her tavır bu yükselmenin önünde bir engeldi.Kadın olmak değil,"anti-faşist mücadele veren" kadın olmak önemliydi.

-Hareket içinde yükselenler de aynı şekilde mi yaşıyorlardı?

Bu,bölgeden bölgeye farklıydı.Aydın ve "entel" çevrede veya hareketi başlatan çevre içinde ilişkiler bu denli katı değildi.Ama aşağıya indikçe,taşraya yayıldıkça ilişkiler sertleşiyordu.

"1980'de gerçeğin ağır tokadını yedik:12 Eylül'ü anlamadık"

"Darbenin gerçek kapsam ve boyutunu göremedik.Anlamadık bile" diyen Akçam'dan itiraf:"Demokratik bir Türkiye istiyorduk,ama bunu isteyen hareketimiz otoriter bir kültüre dayanıyordu."

-12 Eylül'de Münih'te mülteci idiniz.1980 sonrasını nasıl yaşadınız?

1975'te bir masa başında,kendilerine "Ben derginin yazı işleri müdürü olurum" dediğim arkadaşlarımın tümü,1981 Ocak sonunda,"Devrimci Yol Merkez Komitesi'ni teşkil etmek" iddiası ile tutuklandı.O gruptan bir tek ben kalmıştım dışarıda...

Tesadüf eseri Devrimci Yol'u oluşturan ilk çevreden,dışarıda kalan tek insan olmanın korkunç mânevî baskısı vardı üstümde...Yurtdışında tehlikeden uzak,serbest kalmak,suçluluk duygusu yaratıyordu bende.

Dağılan örgütü toparlayıp mücadeleye devam etme işi omuzuma yıkılmıştı.Henry Kissinger'ın Hosni Mubarak için söylediği bir söz vardır:"Mubarak iyi insan,ama Ortadoğu'da ayağına giydiği ayakkabılar ona çok büyük."

Sürekli bu cümleyi tekrar ediyordum kendim için...

"12 Eylül'ü anlamadık"

-Yurtdışında nasıl bir mücadele sürdürüyordunuz?

İlk iş olarak,yakalanmayan arkadaşlarımızı Suriye'ye ve Avrupa'ya çıkarttık.Türk güvenlik güçleri ile aramızda tam bir yarış vardı.İlişki kurduğumuz arkadaşların yakalandıkları veya öldürüldükleri haberlerini alıyorduk.Amacım,geride kalanları biraraya getirip örgütü temsil niteliğine sahip bir çevre oluşturduktan sonra Suriye ya da Almanya'da buluşup ne olacağına karar vermekti.

-Ne olmasını bekliyordunuz?

Darbenin kapsam ve boyutunu,bunun toplumda yarattığı altüst oluşu ve özellikle de halk tarafından desteklenmesi olgusunu yeteri kadar göremedik.Anlamadık bile...Bu nedenle de,yakalandıktan sonra "Biz yenilmedik.Darbe,yaptıklarımızdan değil,yapamadıklarımızdan oldu" dedik.Her şeyi basit bir çizgisel devam üzerine oturttuk ve "12 Eylül öncesi neyi yapamadıysak,(silâhlı mücadele temelinde devrim,solda birlik cephesi,parti vs.) onu en iyi şekilde yapmak gerekir" diyerek kaldığımız yerden devam etmeye başladık.Oysa yapılması gereken,12 Eylül öncesi de dâhil köklü bir eleştiri ve muhasebeydi.

"Demokrasi sorunu"

-Peki ne yapmak gerekiyordu?

"Yapılacak şey,Türkiye'de ortamın yumuşamasını beklemek ve insan hakları ihlâllerine karşı Avrupa'da bir kamuoyu oluşturmaktır" diyorlardı.Tartışmalar sonunda başını benim çektiğim bir grup arkadaş "Hiçbir şey olmamış gibi devam etme" anlayışını reddettik ve geçmişle köklü bir hesaplaşma önermeye başladık.

-Neyi savunuyordunuz?

Önümüze koyduğumuz politik hedeflerin yanlış olduğunu,hata yapmakta olduğumuzu,başta PKK olmak üzere diğer örgütlerle içine girilen yapıların anlamsız olduğunu söylüyor,sorunları şiddet temelinde çözmek isteyen anlayıştan vazgeçilmesini savunuyorduk.Özellikle "demokrasi sorunu" etrafında kendimizi ve geçmişimizi eleştirmeye başladık.

-"Demokrasi sorunu" derken neyi kastediyorsunuz?

"Yarının demokratik Türkiye'sini isteyenler,bugünden ona uygun bir kültürü benimsemeli ve böylesi bir davranış içine girmeli" diyordum.Salt örgüt-içi ilişkilerde değil,kişisel ve toplumla ilişkilerde,kadın-erkek eşitliği de dâhil,hayatın her alanında demokratik bir tarz geliştirmemiz gerektiğini savunuyordum.

"Demokrasiyi bir kültür olarak içselleştirmeyen,yarın onu kuramaz.Çünkü öyle bir yarın yoktur ve bugünden yaşanmaz ise hiçbir zaman gelmez.Öncelikle doğru bildiğimiz tarzda yaşamak ve örgütlemek zorundayız" gibi,bugün son derece sıradan gelebilecek şeyler söylüyordum.

-Peki bunlar demokratik bir ortamda tartışılıyor muydu?

Bunlar direniş komitelerinde seslendirilmeye başlanmıştı,ama sol örgütlenmenin ilkelerine dönüştürülmemişti.Bizim sol örgütlerde oldukça otoriter bir kültür vardı.Buna göre bir hareket "doğal önderler"den oluşurdu.Bu önderlerin demokratik yollarla değiştirilme şansı yoktu.Değişmez bir "kast"tı bu...Bu nedenle,örgüt ve yöneticileri hata yapsalar bile bunu söylemezlerdi."Doğal önderler",yeni şartlara göre "yeni doğru"yu tayin eder ve bildiklerini yapmaya devam ederlerdi.Bu nedenle beni "Hata yapmış olabiliriz,bu önemli değil,hadi şimdi doğru olanı yapalım" tavrına ve siyâsî faaliyete zorlayan bir grup arkadaş vardı.

-Bunu niye istemediniz?

Hem yorgundum,hem de "Ortada yanlışlar varsa ve bunun 'hesabını soracak' merci yoksa,bunun hesabını ben kendi kendimden sormalıyım" diye düşünüyordum.1981-1984 macerasında PKK ve bazı sol örgütlerle girdiğimiz ilişkinin hesabını vermeliydim.Bu dönemde yaptığımız yanlış idiyse,bunu yapan insanlar açısından bunun bazı sonuçları olmalıydı.Hiçbir şey olmamış gibi,her şeyi aynen devam ettirmek,eleştirdiğimiz Sovyet Marxizm'inin tekrarından başka bir şey olmayacaktı.Yurtdışında yaşadığım müddetçe "doğal liderliği" terketmek,bu sonuçlardan birisi oldu.Arkadaşlarımın "örgüt olarak devam etme" önerisini reddettim.Bu,pratikte sadece geçimimizi sağlamaya yarardı.

"'Hayalleri' örgütleyecek yapımız yoktu"

-Bu "illüzyon" ne zaman dağıldı?

Büyük bir romantizm ve çocuklukla giriştiğimiz işler kısa sürede "gerçeğin acı tokadı"nı yedi:Halkın büyük çoğunluğu darbeyi destekliyordu ve bazı şehirleri bile kontrol altında tutacak kadar büyümüş hareketimiz kitlesel desteğini tümüyle kaybetmişti.Önümüze koyduğumuz "hayaller"i örgütleyecek bir yapı da yoktu.Yurtdışında rahat bir ortamda yaşamanın "şımarıklığı"yla kendi kendimize gelin-güvey olduğumuzu kısa sürede farkettim.

-Hareket,neden bu kadar çabuk dağıldı?

Biz aslında öyle tahmin edildiği gibi bir örgüt değildik.Ne Merkez Komite vb. organlarımız vardı,ne de üyelik prensibimiz.Her ne kadar "üst" düzeylerde çok sıkı Leninist kurallar geçerli idiyse de her isteyenin katılabildiği bir harekettik biz...

"Demokrasi isteyen otoriter bir harekettik"

-Partileşseniz farklı olacak mıydı?

Düşünülen "ideal örgüt" kurulabilse özellikle anti-faşist mücadelede daha ciddi mevziler elde edilebilirdi.Aslında Devrimci Yol da neyi,nasıl kuracağını tam bilmiyordu.

Bir tarafta özgürlük,demokrasi gibi 68 kuşağının temel değerlerine derin bir bağlılık ve toplum içinde demokratik örgütlenme biçimleri geliştirme anlayışı vardı.Ama öbür taraftan,hareketin kendini savunmak için kullandığı düşünce tarzı totaliter idi.Hareket kendisini "Marxist-Leninist" olarak tanımlıyordu.Bu "ideoloji" de,bunun bir uzantısı olan parti anlayışı da otoriter ve merkeziyetçi idi.Bu gelenek partiyi de kurmuş olsa aynı sosyalizmin bilinen tarihsel tecrübesi üzerine kuracak ve dünyada varolan diğer totaliter örneklerden çok farklı olmayabilecekti.

"Şam ve Atina para ve silâh teklif etti"

"Biz,'Suriye,demokrasi istiyorsa,önce kendi halkına versin' dedik ve hem Suriye'nin,hem Yunanistan'ın önerisini reddettik.Oysa bu paralar alınabilir,Türkiye'nin başına büyük dertler açacak bir örgüt kurulabilirdi.Yapmadık bunları..."

1982'de İsrail'in Beyrut'u kuşatmasına kadar Türkiyeli sol örgütler Suriye Devleti'yle doğrudan ilişkide değildi.Filistin örgütleri ile irtibatlıydılar ve bunlar,Türkiye sol örgütlerini aralarında paylaşmışlardı.Biz "Her Filistinli örgüt,ideolojik olarak kendisine yakın örgüte sığınma,barınma veriyor" sanıyorduk.

Gerçek nedeni sonra öğrendik:Filistin örgütleri yanlarındaki yabancı üye adedine göre Arap ülkelerinden para alıyorlardı.Bu nedenle aralarında paylaşıyorlardı.

1982 sonrası Suriye,Filistin örgütlerini devreden çıkardı ve Türkiyeli örgütlerle doğrudan ilişkiye geçti.Dışişleri Bakanlığı ve Baas Partisi'nden bir sorumlu ekip ile görüşüldü.Bize -galiba PKK'dan çok önce- silâh ve para yardımı teklif ettiler.

Yunanistan Dışişleri de arkadaşlara aynı yıl aynı öneriyi yaptı.

Ana mantık hep aynıydı:"Türkiye,emperyalizmin bölgedeki jandarması" idi ve "anti-emperyalist güçler ortak faaliyet göstermeli"ydi.

Biz,"Suriye,demokrasi istiyorsa,önce kendi halkına versin" dedik ve hem Suriye'nin,hem Yunanistan'ın önerisini reddettik.Oysa bu paralar alınabilir,Türkiye'nin başına büyük dertler açacak bir örgüt kurulabilirdi.Yapmadık bunları...

Tek nedenden:Bu,doğrudan,devletlerarası çatışmanın bir unsuru,bir devletin piyonu hâline gelmektir.Bir devlete sırt dayayarak,onun imkânlarıyla Türkiye'de demokrasi kavgası verilmez.Bugün seni destekleyen devlet,yarın işine gelmez,seni satar da...Eğer demokrasi kavgası vereceksen,önce kendi ülkende,özgür olarak vereceksin.

Hiç unutmam,o sıralar söylediğimiz tek cümle vardı:"Bizim en özgür olduğumuz yer ülkemizdir,onun,saklandığımız dağları ve şehirleridir."

Ve hep,aç fakat özgür kurt ile semiz,karnı tok ama boynu tasma izinden yaralı,köle köpeğin hikâyesini anlatırdık.

Ülkeyi soyup soğana çeviren hırsız takımının bize "vatan haini" demesi çok ağırıma gittiği için bunların bilinmesi gerekiyor.

Bizim kuşak çok acı çekti.Bunun nedeni ülkemizi ve insanımızı gerçekten çok sevmemiz,daha da önemlisi kendimize saygı duymamızdı.

İnsanların çoğu yurtdışında kalmayı bile kabul etmeyip,geri döndüler;aç kalmayı,hapse düşmeyi,ölümü tercih ettiler.

Onlar bu ülkeyi gerçekten seven,sessiz kahramanlardır.

"Öcalan'ın siyâsî cinâyetlerini teşhir ettiğimiz için artık hedeftim!PKK'yle ittifak büyük hataydı"

Taner Akçam'a 1986 Şubat'ında bir gün telefon geldi:"En yakın arkadaşım Kürşat öldürülmüştü.Ölüm acısı değildi beni çökerten...Kürşat'ı benim yerime vurmuşlardı.Gemileri yakmaya karar verdim.Sürgünde sürgün başlıyordu."

-Abdullah Öcalan'la ilişkiniz ne zaman başladı?

Öcalan'la Ankara'dan tanışırdım.1973-1975'te Ankara gençliğinin örgütlenmesinde beraber çalışmış,aynı dernekte yöneticilik yapmıştık.THKP-C sempatizanıydık ve Öcalan bize "Mahir Çayan'ın yazdıkları en iyi Kürdistan'da uygulanır,bırakın büyük şehirleri,gelin Kürdistan'a gidelim.Silâhlı mücadeleyi orada örgütleyelim" derdi.O dönemde gençlik hareketinde aktif olan benim gibilerin Öcalan hakkındaki kanaati,"hafif çatlak" olduğu yönündeydi.Kurduğu örgüt ve ilişkileri bize fazla "karanlık" geldiği için uzak durmuştuk.

-12 Eylül'den sonra temas kurdunuz mu kendisiyle?

1980'in sonbaharında ondan bir mektup aldım.Bu uzun mektup,bugünümü de etkileyen üç yıllık büyük maceranın başlangıcı idi.Öcalan mektubunda Türk Ulusal Kurtuluş Hareketi'ne atıfta bulunuyor,"Mustafa Kemal'in 1919'da Anadolu'ya geçer geçmez yaptığı ilk işlerden biri Kürt aşiret liderleriyle kontakt kurmak olmuştur.Türk Ulusal Savaşı,Türk-Kürt dayanışmasının ürünüdür.Burjuva ve feodal atalarımızın yaptıklarını,biz niye yapmayalım" diyordu.

-Nasıl karşıladınız bu teklifi?

Doğrusu benim için de cazip bir teklifti.Çünkü o zaman sola egemen olan kanıya göre,askerî darbenin başarıya ulaşmasının en önemli nedenlerinden biri de,sol örgütler arasında dayanışmanın gerçekleşmemiş olmasıydı.PKK ile cuntaya karşı ortak bir cephe yaratmaya ve diğer örgütleri de buna dâhil etmeye karar verdik.Avrupa'da askerî darbenin işkence ve terörünün teşhirine yönelik başlayacak faaliyetler zamanla ülkeye de kaydırılacaktı.

-Daha sonra Öcalan'la görüştünüz...

Evet...Öcalan'la uzun tartışmalarımızda,PKK'nin geçmiş pratiklerinin kesin bir özeleştirisini almıştım.Üzerinde anlaştığımız noktaları,solun genel bir özeleştirisi olarak,bildiri ve broşürler biçiminde ortak imzalarımızla yayımlamıştık."Demokrasi ve özgürlük isteyen bizlerin yapacağı işlerin başında,demokrasi ve özgürlükleri kendi saflarımızda,halk saflarında gerçekleştirmek geliyordu."Şiddeti ve hiyerarşiyi üreten,eşitlik ve özgürlükleri sınırlayan egemen kültür anlayışlarının saflarımızda yeniden üretilmesine izin vermeyecektik."

-PKK'ye güveniyor muydunuz?

Hepimizin aklının bir köşesinde bir "acaba" vardı.Çünkü PKK,12 Eylül öncesi gerek kendi safından,gerek halktan birçok kişiye karşı acımasız bir terör uygulamış,bazı sol örgütlere karşı da açık bir imhâ savaşı sürdürmüştü.Bu şiddet politikası PKK'yi,Türk ve Kürt sol örgütlerinin gözünde "karanlık ve şaibeli bir örgüt" hâline sokmuştu.

-Aklınızdaki soru işaretleri ne zaman cevaplandı?

PKK kendi safından insanları tutuklamaya başlayınca...Bu insanların akıbeti bilinmiyordu.Bunun üzerine PKK'ye yönelik eski kuşkular yeniden uyandı.Öcalan bize verdiği sözü tutmuyor,girdiği ilişkiyi dinamitlemeyi göze alıyordu."Parti-içi temizlik"te izi kaybolan insanların çoğunu tanıyordum.

-Ne tepki verdiniz?

Öcalan'a çok sert bir mektup yazdım.Tutukladığı insanları derhâl serbest bırakması gerektiğini,bunun,üzerinde anlaştığımız ilkelere,yayımladığımız ortak deklarasyonlara ters bir tutum olduğunu söyledim.Aksi takdirde,yaptıklarına karşı açık tavır alacağımızı ve PKK'yi kamuoyu önünde teşhir edip kınayacağımızı yazdım.Avrupa'da askerî darbeye karşı yürüttüğümüz tüm ortak faaliyetleri durdurduk.Fakat bunların Öcalan üzerinde fazla etkisi olmadı.PKK,temizlik hareketini yurtdışına da taşıdı.İlk cinâyet Rüsselsheim'de işlendi.Bunu diğerleri takip etti.İki yıl içinde kendi saflarından ve diğer sol örgütlerden yirmiye yakın siyâsî cinâyet işlediler.

-Siz de hedef miydiniz?

Evet.PKK tarafından hem "demokrasi zehri"ni sol saflara sokmuş olmak ve "ihanet"i örgütlemek,hem de "hainlere arka çıkmak" "suçundan" başta ben olmak üzere hepimize yönelik yoğun bir saldırı kampanyası başladı.Öcalan,dergisinde beni ve birlikte hareket ettiğimiz topluluğu açıktan hedef göstermeye başladı.

"Gemileri nasıl yaktım?"

-Hareketi ne zaman terkettiniz?

İç tartışmaların yoğunlaştığı 1984'te Hamburg'a yerleştim.Deyim yerindeyse "gemileri yakmaya" karar vermiştim.Askerî darbeden beri tamamıyla örgüt imkânları ile geçiniyordum.1981-1984 macerası sırasında Avrupa'da,Ortadoğu'da ayak basmadığım yer kalmamıştı.Şimdi Almanya'da bile saklanmaya başlamıştım.Yorgundum.Düşünmeye ihtiyâcım vardı,ama kendime ait bir evim,kafamı sokacak bir yerim bile yoktu.Nerede yatacak,ne yiyip,ne içecektim.Üstelik çoğu insanın gözünde "eski tüfek"tim.Kendime yeni bir hayat kuracaktım.Ama bu yazıldığı kadar kolay değildi.

-Neden?

Sosyal daire,işsizlik dairesi kapısında dolaşmak,toplum dışına düşmüş,alkolik vb. insanlarla aynı kuyruğa girmek,iş aramak gibi "sıradan" yaşamın gereklerini yerine getirmeniz gerekiyor.Birçok arkadaşım bu geçişi yapmayı kendine yediremedi.Bir ülkenin kaderini belirlemeye aday,şehirleri,bölgeleri kontrolleri altında tutmuş,yönetmiş insanların,şimdi sosyal yardım dairesi kapısına düşmesi kolay değildi.Bunun yerine "Mücadele devam ediyor" deyip örgüt kurmak ve geçimini böyle temin etmek çok daha kolaydı.Nitekim bunu yapanlar da oldu.

-Siz ne yaptınız?

Önce babamın yanına taşındım.Az kahrımı çekmedi benim.Gazeteci olarak ufak tefek işler buldum.Ve büyük bir açlıkla yeniden üniversiteye yazıldım.Sonunda beni tanıyan bazı öğrencilerin de girişimi ile Türkiye İktisat Tarihi üzerine misafir öğretim görevlisi olarak ders vermek üzere Oldenburg Üniversitesi'ne davet edildim.Ama 1986'da gelen bir haber her şeyi altüst etti.

"En yakın arkadaşımı benim yerime vurdular"

1986'nın Şubat ayıydı.Kardeşim 1981'den beri tutukluydu.Yaşadıklarının yoğunluğu nedeniyle yüzünün bir tarafına felç inen annem Almanya'ya ziyaretime gelmişti.Tedavi imkânlarına da bakacaktık.

PKK'nin saldırı ihtimâline karşı sürekli yer değiştiriyordum.Bir gün telefon çaldı.Annem çıktı,"Seni istiyorlar" dedi.

Kürşat öldürülmüştü!En yakın arkadaşımdı.Sadece onun ölüm acısı değildi beni çökerten:Onu beni bulamadıkları için öldürmüşlerdi.Sonradan asıl hedefin ben olduğumu örgütten ayrılan PKK'lilerden de öğrenecektim.

Kürşat'ın ölümünden her bakımdan ben sorumluydum.Eğer 1981-1984 yıllarında PKK ile işbirliği macerası olmasaydı bunlar olmayacaktı.Kürşat'ın şokunu bugün bile üzerimden atabilmiş değilim.Onunla birlikte benim de bir yarım öldü.

Özlediğim üniversite hayatını başlamadan bitirmek zorunda kaldım.Ellerim titreyerek,ders veremeyeceğimi yazdım.

Yine kaçaklık...Üstelik takipten kaçtığım ülkede...Sürgünde sürgün başlıyordu.Geçmiş peşimi bırakmıyordu ve bırakmayacaktı.

Düzenli hayat kavramı bana göre değildi.Yeniden köşe kapmaca başlamıştı.

Kürşat'tan bir yıl sonra PKK saldırılarından korunmak için silâh taşıyan bir arkadaşın kazâ kurşunuyla en yakınlarımızdan birini,Aydın (Yavuz) Erol'u kaybettik.Yavuz'u 1960'tan beri tanıyordum.Aynı mahallede büyümüştük.Onun ölümüyle birlikte,benim için siyâsî hayatı sürdürmeye çalışmanın hiçbir anlamı kalmamıştı.Bu,ancak yeni çatışmalar,yeni ölümler anlamına gelecekti.

Bu oyun burada bitmeliydi.Öyle de yaptım.

Hamburg Sosyal Araştırmalar Enstitüsü'ne "Türkiye ve Şiddet" konulu bir proje verdim.Kabul edildi ve çalışmaya başladım.

Artık hayatımın akışı bütünüyle değişiyordu.

Üzerine düşündüğüm çok olmuştur;bunca badireden bazen küçük tesadüflerin yardımıyla kurtulmuştum.Belki inatçılığımın ve dikkafalılığımın da bir payı var bunda,ama ben çok şanslı bir insan olduğumu düşünüyorum.Bundan sonra belki bu şansım tersine dönebilir.Önemli değil,27'mi geçtim nasıl olsa!..

"İHD'ler ölü doğdu!Sol,Türkiye'de PKK'ye karşı onurlu bir tutum takınamadı.Bu yüzden insan hakları dernekleri belini bir türlü doğrultamadı"

Kürşat,Türkiye'de sol adına,ideolojik kaygılar taşımadan,her türlü insan hakları ihlâline karşı tavır alan onurlu insanlardandı.

İnsan haklarını sadece devlete değil,PKK'ye karşı da savunmamız,"sol" diye bilinen büyük gövdenin hoşuna gitmedi.Hattâ bana,bizlere tavır aldılar.Çünkü,onlara göre "PKK bir kurtuluş savaşı veriyor"du ve olurdu böyle şeyler...

Sol,Türkiye'de PKK'ye karşı onurlu bir tutum takınamadı.İnsan hakları dernekleri de bu nedenle ölü doğdu ve bir türlü belini doğrultamadı.

Özgürlük ve Dayanışma Partisi (ÖDP) içinde de benzeri bir durum oldu.Hepsi arkadaşımdır.1995-1996 yıllarında kendilerine deyim yerindeyse yalvardığımı hatırlarım:"Devlete yönelttiğiniz her eleştiriyi PKK'ye de yöneltin,ilkelerinizin insanı olun,PKK'ye Kürt meselesi açısından değil,insan hakları açısından tavır alın" dedim,ama bu fikir fazla taraftar bulmadı.

"Şiddeti artık gömmeliyiz!Biz solcular da toplum gibi çifte standarda sahibizBirarada yaşamak istiyorsak ciddi özeleştiri yapmamız şart"

-Şiddeti,gündelik hayatın doğal bir unsuru gibi yaşayan bir kuşaktan geliyorsunuz.Bugün şiddete nasıl bakıyorsunuz?

Şiddetin benim hayatımda yarattığı tahribatı biliyorum.Bir bireyde bunları yaratanın,toplumda yarattığı tahribatı bir düşünün.Bu nedenle Türkiye'nin temel probleminin şiddet zihniyeti ile hesaplaşmak olduğuna inandım,hâlâ da inanıyorum.Asırlardır sorunları şiddet temelinde çözmeye alışmış toplum,sadece evlâtlarını yiyip bitirmekle kalmıyor,kendini de tahrip ediyor ve en kötüsü,şiddeti içselleştiren,doğal kabul eden bir kültür yaratıyor.Söylediğim sadece sola ilişkin bir durum değil.Genel ve temel bir toplumsal sorunumuzdan söz ediyorum.Bu ülkede milyonlarca insan işkence görmüştür,ama bin tanemiz bile "işkenceye son" diye sokağa çıkmadık.Şiddeti o denli kanıksadık ki,işkence etmeyi ve edilmeyi normal sayan tuhaf yaratıklar olduk.

-Neden bu kanıksama?

Türkiye,sorunlarını çözerken çok çabuk şiddete başvurmaya eğilimli bir kültürün etkisi altında...Tarihinden gelen,bugün de devam eden ve ama üzerinde açık olarak konuşulmaktan kaçınılan bu yaygın şiddet uygulamaları toplumsal bir "şiddet travması" yaratmış durumda...

Şiddetin,sosyal ve siyasal sorunların çözümünde yaygın olarak uygulandığı toplumlarda egemen temel duygu,ötekine duyulan güvensizlik,kuşku ve şüphedir.

Bugün Türkiye'de devletin toplumla,çeşitli toplumsal güçlerin birbirleri ile ilişkileri büyük ölçüde güvensizlik, şüphe-kuşku ve korku üzerine kurulmuştur.Örneğin,kendini devletin asıl sahibi olarak gören askerler başta olmak üzere Ankara'daki bürokratik-askerî elit,ülkeyi vatandaşından duyduğu kuşku ve şüpheye dayalı olarak yönetmektedir:"Kürdüm" diyenden "vatanı böler" endişesiyle,"İslâmî inanca sahibim" diyenden "şeriat getirir" endişesiyle,solcudan "komünist diktatörlük getirir" veya "vatanı satar" endişesiyle korkulmakta,güven duyulmamaktadır.

"Herkes endişeli"

-Bu sadece devlet katında geçerli bir kuşku değil ama...

Tabiî...Vatandaş veya bağlı olduğu gruplar da birbirlerine esas olarak şüpheyle bakıyor,"öteki"nin varlığından endişe duyuyor."Diğer"ini kendisinin varlığı için potansiyel tehlike olarak görüyor.İslâmcı, lâik olana;Alevî,İslâmcı'ya,Türk,Kürt'e "güvenilmez unsur" gözüyle bakıyor.

Alevî,Sünni,Kürt,Türk,lâik hepsinin birbirine bakışını belirleyen,ötekinden duyduğu kuşku,endişe ve güvensizliktir.Birbirine güvensizlik ve şüphe toplumsal dokumuza işlemiştir.Herkes ötekinin,söylediğinden fazlasını sakladığına,söylemediği bir başka gizli amacı olduğuna kesinlikle inanır.Bu gizli amaç,buna sahip olduğu iddia edilen grupça hiç söylenmese bile,diğerleri bu asıl niyeti bildiklerinden emindirler:"Bakmayın Kürtçe dil hakkı istemelerine,onların amacı ayrılıp Kürt devleti kurmaktır." "Bakmayın İslâmcının başörtüyle okula gitme hakkı istemesine,onun asıl amacı şeriat devleti kurmaktır." "Solcunun insan hakkı istemesine bakmayın,onun amacı millî duyguları yok etmektir" vb. cümleleri sıkça duyarız.

"Üçüncü Dünyacılıkla bir yere gidemeyiz!Sol yüzünü Batı'ya çevirmeli"

Anti-Batı tutumdan vazgeçilmesi gerektiğini söyleyen Taner Akçam,"Türkiye'nin özgürlükçü,demokrat ve insan haklarını merkezine almış bir sola ihtiyâcı var" dedi.

-Türkiye solunda otoriter eğilimlerden,çifte standartlardan uzak,demokratik,özgürlükçü,yeni bir anlayış doğabilir mi?

Türkiye solu kendini bu anlamda yenileyebilir mi,bilmiyorum.

Sorun burada...Türkiye'nin başarısı da kesinlikle buna bağlı.Türkiye'nin otoriter gelenekten arınmış,hukûka saygıyı içselleştirmiş,özgürlükçü,demokrat,insanı ve insan haklarını merkezine almış bir sola ihtiyâcı var.Türkiye'yi globalleşme dönemine,dünya ailesi içinde hak ettiği yere,ancak otoriter ideolojik safralardan,bürokratik-devletçi gelenekten arınmış,kendini yeniden tanımlamış,özgürlükçü,demokratik bir sol taşıyabilir.

-Ya şu ândaki tablo?

İçler acısı...Ama şunu belirtmek lâzım:Ülke bu hâle getirildi ise bu,seksen yıldır aleyhine küfredilen,büyük tehlike olarak gösterilen biz solcular yüzünden olmadı.Türkiye bugünlere,12 Eylül öncesinin sol kuşağı nedeniyle değil,onların budanması nedeniyle de geldi.Aydın ve düşünen bir kuşak imhâ edildi.Ülkeyi seksen yıldır devletçi ve diktatörlük meraklısı ideolojik bir gelenek (CHP) ile ideolojisizliği ve ilkesizliği prensip edinmiş,hırsızlığı sanat hâline getirmiş bir sağ yönetiyor.Aydınını imhâ eden,vatan-millet nutuklarıyla ülkeyi soyup Türkiye'yi üç kuruşa muhtaç eden bu ikili,Ankara'da çok güçlü bir bürokratik kast oluşturdu.Şimdi bu kabuk hiç istemediği hâlde ayak sürüyerek bazı reformlar yapar gibi görünüyor.Ayak diredikçe IMF ve Dünya Bankası'ndan tokat yiyor.

-Ama sol cenahta da Batı'ya ve globalleşmeye ciddi direniş var...

Zaten solu Ankara'daki kabuk ile birleştiren nokta da burası...Sol,bu benzerliğin anti-Batı değerlerden kaynaklandığını görmek ve acilen kendini yenilemek zorundadır.Devletçi-otoriter ideolojik gelenekten,klâsik anti-Batı,anti-globalleşmeci,Üçüncü Dünyacı tutumdan vazgeçmemiz,Batı bağlantısını merkeze almamız gerekiyor.Globalizmi anlamış,onun içinde onu eleştirerek yer almayı başaran bir sol,Türkiye'yi Avrupa ve dünyaya taşıyabilir.

"Biz birarada nasıl yaşarız?"

-Bu "şiddet travması" ne sonuç doğuruyor?

Sonuçta,birbirinden bu kadar korkan,kuşku duyan topluluklar,MGK genelgeleri ile birarada tutulmaya çalışılıyor.Eğer yukarıdan aşağıya bu metazori birarada tutuş olmazsa ve yukarıda saydığım grupların birarada yaşamayıp,dağılacağından korkuluyor.

Birarada yaşamanın ortak paydasını aramak,toplumsal konsensüs oluşturmak,önce ötekine güveni gerektirir.Kuşku ve şüphenin ortadan kaldırılmasını gerektirir.Bizde ise bir güven boşluğu var."Öteki",birlikte yaşanacak değil,ya "ortadan kaldırılması",başının ezilmesi,gücünün zayıflatılması gereken tehlikeli bir unsurdur.Bu anlayışın kurbânı,toplumsal barıştır.

-"Temel problem şiddet kültürüyle hesaplaşmak" dediniz.Nasıl olacak bu?

Burada kastettiğim sadece,dikey,devletin uyguladığı şiddetle hesaplaşmak değil.Yatay şiddeti de kastediyorum.Biz solcular,genel kural olarak bir tek dikey şiddeti,devletin toplumun çeşitli kesimleri üzerinde uyguladığı şiddeti gündeme getiririz.Ama burada da çifte standarda sahibizdir.Örneğin solcuların önemli bir kısmı veya Alevî topluluklar,devletin İslâmî kesime yönelik baskısından fazla şikâyetçi değildirler,hattâ gizliden desteklerler de onu;İslâmcı ise solcu ve Kürt'e yapılan baskıya alkış tutmaktan,açık destek vermekten geri durmamıştır yıllarca...

-Ya bu toplum kesimlerinin birbirine dönük şiddeti?

Orada da,yani yatay düzeyde de bir "seçmecilik" ve çifte standart var:Her gücün sevdiği,takdir ettiği,anlayışla karşıladığı bir şiddet kullanıcısı vardır:İslâmcı,Sivas'ta otel yakanı anlayışla karşılar.

Faili meçhûl cinâyet işleyenleri,parti başkanlarımız "vatan için kurşun sıkan tosuncuklar" diye anar.Solcular ve Kürt halkının büyük bölümü için PKK'nin işlediği siyâsî cinâyetlerin "anlayışla karşılanması" gereken bir tarafı vardır.Şiddeti kutsallaştıran,ona esastan karşı çıkmayıp,kimin yaptığına bakarak tavır alan bir anlayışın ürünü bu...Siyâsal düşünceleri nedeniyle insanların imhâ edilmesine karşı çıkıyorsak,askerî cuntaya karşı verdiğimiz kavgayı PKK'ye karşı da vermek zorundayız.

-Herkesin özeleştiri yapması gerektiğini söylüyorsunuz...

Kesinlikle...Eğer birarada yaşamak istiyorsak tüm toplumsal kesimlerin bunu yapması şart.Bunu yapmadığımız,bu yoğun şiddet üzerine konuşmadığımız için hem toplumca bir travma yaşıyoruz,hem de hepimizi birarada tutacak bir "Türkiyelilik kimliği" yaratamıyoruz.

Devletin topluma,vatandaşına karşı yaptıklarından özür dilemesi önemli bir başlangıçtır,ama yetmez.Her bir toplumsal kesimin de diğerine karşı aynı özeleştirisel tavra girmesi gerekir.Bu özeleştiriye,tarihte yaşanmış şiddet biçimleri de dâhil edilmelidir.

"Demokrasi ve insan hakları kültürü yok"

Ülkemizdeki ana sorun demokrasi kültürü yokluğu...İnsan haklarına saygıya ilişkin moral değerlerimizin çok zayıf olması...Bu solda da böyle,devlette de...

İki kesimde de insan hakları ancak daha ideal olarak tanımlanmış bir başka üst kategoriye bağlı olarak (devletin yüce çıkarı,örgütün çıkarı,sosyalizmin çıkarı vb.) ikincil bir kategori olarak ele alındı ve esas olarak ideolojik tercih,insan haklarının önüne geçti.Bugün demokrasi ve insan hakları kavgası veren bir toplumun bu soruyla açık yüreklilikle uğraşması gerekiyor...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Sol geçmişiyle hesaplaşıyor,Röportaj:Can Dündar,Milliyet,9-12 Ocak 2002.

https://www.milliyet.com.tr/gundem/bir-ruya-gordu-hapisten-kacti-5228516
https://www.milliyet.com.tr/gundem/12-eylul-u-anlamadik-5228427
https://www.milliyet.com.tr/gundem/pkk-yla-ittifak-buyuk-hataydi-5228348

https://www.milliyet.com.tr/gundem/siddeti-artik-gommeliyiz-5228253

Rupen Sevag ve Hovhannes Çilingiryan/Nesim Ovadya İzrail*

Yakın tarih araştırmacısı Nesim Ovadya İzrail,1915'teki Büyük Felâket'te öldürülen tıp doktoru ve şair Rupen Sevag ile,ömrünü amcasının hatırasını ve çalışmalarını canlı tutmaya adayan yeğeni Hovhannes Çilingiryan'ın çifte portresini Serbestiyet için kaleme aldı.Çilingiryan geçtiğimiz günlerde,5 Şubat 2021'de 97 yaşında hayatını kaybetmişti.

Marmara Denizi'nin kıyısında Silivri'de Hovhannes ve Armaveni Çilingiryan'ların 15 Şubat 1885'te bir çocukları olur.Küçük çocuk Silivri'deki Ermeni okulunda başladığı eğitimine Bahçecik'te devam ettikten sonra İstanbul'da 1905 yılında Berberyan Okulu'nu bitirir.Edebiyâta eğilimli olmasına rağmen tıp tahsil etmesi için İsviçre'ye Lozan'a gönderilir.Bir yandan da şiirler ve edebî metinler yazarak parlak genç bir yazar olarak kendini kabul ettirir.Burada tanıştığı pedagoji öğrenimi gören güzel Alman kızı Helen Apel'e âşık olur ve 1911'de kara kaşlı,kara gözlü genç doktor ile sarışın kız evlenirler.

Her şey yolunda giderken,dünyada savaş bulutları kendini göstermeye başlayınca,1914 yılında İstanbul'a gelirler.Savaşın başlaması üzerine ilân edilen seferberlikle genç adam tabip teğmen olarak Osmanlı ordusuna katılır.Bir süre Çanakkale'de görev yapar.Ancak Çanakkale'de yaralandıktan sonra tedavi için İstanbul'a getirilen askerlerin sayısı çoğalınca o da İstanbul'a tayin olur.

Adını vermeden bahsettiğimiz Silivrili genç doktor,tanınmış şair ve yazar Rupen Çilingiryan'dır.Edebiyât dünyası onu Rupen Sevag olarak tanır.1915 yılının kara günü 24 Nisan [1915]'da İstanbul'daki büyük operasyonla tutuklanıp götürülen Ermeni aydınları arasında,1 ve 3 yaşındaki çocukların babası Rupen'in adı yoktur,muhtemelen gözden kaçmıştır.

22 Haziran günü onu götürmek üzere evine gelen polisler evini aramaya gerek görmezler.Belki de polislerin bir delile bile ihtiyâçları yoktu.30 yaşındaki doktor ve şair Rupen Sevag özel olarak Çankırı'ya götürülerek 24 Nisan 1915 tutuklularının yanına yerleştirilir.Burada iki ay kadar kaldıktan sonra,26 Ağustos günü tanınmış genç yazar Taniel Varujan ve üç tutuklu ile beraber Ayaş'a götürülmek üzere yola çıkarılır.Yolda,ıssız bir mevkide hepsi öldürülür.

Silivri,Lozan,İstanbul,Çankırı yolu Ayaş'a giderken kesilmiştir.Binlerce benzeri gibi Rupen Sevag'ın da cenâzesine ulaşmak mümkün olmamıştır.

Dokuz yıl sonra 20 Eylül 1924'te İstanbul Florya'da başka bir Çilingiryan dünyaya gelir:Rupen Sevag'ın yeğeni Hovhannes Çilingiryan'dır bu çocuk.Her ne kadar Hovhannes olarak yazılırsa da bu ismi Ermeniler Ohannes diye söylerler.

Hovhannes,amcasının hikâyesi ile Türkiye'de büyür.Ekonomik durumu kötü olmayan bir ailede yaşamını kurar,ama içini kemiren acı hiç eksik olmaz.1960'lı yıllara gelince ülkeyi terketmeye karar verir.Üç kızı ile ailece önce İsviçre'ye yerleşir.Daha sonra Fransa'nın sıcak kıyılarını sever ve güneyde Nice'e yakın bir yere taşınır.

Hovhannes,içindeki acının etkisiyle hayatını amca Rupen Sevag'a adar.Amcanın her şeyi onun için değerlidir.Onun hatıralarını,onun eserlerini,onun adını yaşatmak için her türlü fedakârlığı yapmaya başlar.Rupen Sevag için yazılar yazar,eserler toplar,yaşadığı yerde bir anı evi oluşturur.Uzun yıllar muhafaza ettiği ve giderek zenginleştirdiği küçük müzesini 2013 yılında Ermenistan'a götürerek,orada "Rupen Sevag Müzesi"ni açar.

"24 Nisan 1915" isimli araştırmam sırasında,Rupen Sevag konusunu çalışırken,tutuklu iken eşine yazdığı mektupların olduğunu öğrenince Hovhannes Çilingiryan'a telefonla ulaştım.Yıl 2012'ydi ve karşımda 88 yaşında birisi vardı.Amcasının hatırası ile dolu öfkeli bir kişilikle karşılaşacağımı tahmin ediyordum.Beni tanımıyordu.İstanbul'dan aradığımda,Türkçe konuşarak Rupen Sevag'dan bahsetmeye başladığımda,sesindeki gerginliğini çok iyi hissetmiştim.Kendimi anlattıktan sonra,fazla rahatsız etmeden yapmak istediğim şeyi zamana yaymanın doğru olacağına inandım.

Bir süre sonra o beni aradı,ihtiyâçlarımı sordu ve kısa bir zaman sonra istediklerimi posta ile adresime gönderdi.Çok sevinmiştim.Gönderdikleri kadar,böyle karmaşık bir kişilikle diyalog kurabilmiş olmak da sevindirmişti beni.

Basıldıktan sonra kitabımı kendisine gönderdim.Kitabımı çok beğenmişti.Amca Rupen Sevag bölümünü ince bir elekten geçirip,maddeler hâlinde eleştiri,görüş ve eklemelerini yazıp 21 sayfalık bir metin iletti.Artık arkadaş olmuştuk.Sıklıkla telefonla arayıp,aklına gelen konuları benimle paylaşmaktan keyif alıyordu.Ama sözü her şekilde Rupen Sevag'a getiriyordu.

Silivri gözünde tütüyordu.Ancak ülkemize karşı ön yargıları ve sağlık durumu Türkiye'ye gelmesine engel teşkil ediyordu.İstanbul'a gelmesi hâlinde ona her türlü desteği vereceğimi,Silivri'yi gezdireceğimi,aile ocağını birlikte bulabileceğimizi söylememden bir sonuç alamadım.

Mayıs 2015'te ailece çıktığımız Fransa seyahatimiz sırasında Hovhannes Çilingiryan'ı evinde ziyaret ettim.Yaşı ve hastalıkları ilerlemişti.Ama kalbindeki amca Rupen Sevag sevgisi olduğu gibi yerinde duruyordu.Üç kızı İsviçre'de yaşamalarına rağmen,nöbetleşerek babalarının bakımını üstlenmişlerdi.Fransa koşullarında,kızların babalarına gösterdikleri ilgiden çok etkilenmiştim.

Ağustos 2019'da Fransa'ya gittiğimde,Hovhannes Çilingiryan'ı evinde yeniden ziyaret ettim.Yine Rupen Sevag ile yaşıyordu.5 Şubat 2021'de vefât ettiğini duyduğumda,son ânına kadar Rupen Sevag'ı gözünün önünde bulundurmaya devam ettiğinden hiç şüphem yoktu...

*Nesim Ovadya İzrail,Rupen Sevag ve Hovhannes Çilingiryan,Serbestiyet,11 Şubat 2021.

https://serbestiyet.com/featured/rupen-sevag-ve-hovhannes-cilingiryan-51810/

2023 bir başka Cumhuriyet için/Prof.Dr.Taner Akçam*

Farklı olduklarını iddia eden kültürel-siyâsal gövdeler,Cumhuriyet hakkında aynı tarihî hafızaya,aynı hatırlama tarzı ve hikâyesine sahiptirler.Hafıza-hatırlama konusundaki zihniyet kalıpları aynıdır.Bunu "tek-tür ve rekabetçi" hafıza-tarih hatırlaması olarak tanımlamak isterim.Geçmişe ilişkin sahip olunan bu "tek-tip ve rekabetçi hafıza" geldiği noktada dışlayıcıdır ve birleştirici olma özelliğine sahip değildir.Demokratik bir gelecek va'dedemez ve bu şansını da kaybetmiştir.

2023 Türkiye Cumhuriyeti'nin yüzüncü kuruluş yıldönümü.2023'e devrilirken nasıl bir Cumhuriyet istiyor,özlüyoruz?Bu konuda çok beylik tanımlamalar yapmak mümkün.Eşitlikçi,özgürlükçü,insan haklarına saygılı vb. Bu tür genel geçer sözlerin veya "toz pembe gelecek" tasvirlerinin çok önemi yok.

Bunun yerine daha somut bir tespit yapmak ve bir başka öneride bulunmak istiyorum:Cumhuriyet'in,birleştirici olma iddiasındaki kolektif hafızası,bu birleştirici özelliğini artık kaybetmiştir.Cumhuriyet'in yeni (farklılıklara imkân tanıyan) birleştirici bir hafızaya ihtiyâcı vardır.Bu birleştirici toplumsal hafızanın ne olması ve nasıl inşâ edilmesi gerektiği üzerine toplumsal bir sohbet kaçınılmazdır.

Bir başka deyişle,yeni bir Cumhuriyet oluşturmanın düşünsel arka plânının olup olmadığının imkânlarına yakından bakma çağrısı yapıyorum.

Son söyleyeceğimi baştan söyleyeyim:Türkiye'de Osmanlı'dan bu yana oluşmuş büyük düşün,kültürel-siyâsî damarlar (İslâmî-muhafazakâr,Batıcı-modernleşmeci ve/veya ilerici) vardır.Kültür ve siyâsî hayatımız esas olarak bu büyük damarlarca belirlenmiş ve şekillenmiştir.Mevcut politik partiler bu iki ana gövdenin ürünü veya siyâsî temsilcileridirler.

Bu düşünsel-kültürel damarlar ve onların siyâsal temsilcileri (sağcı-solcu,milliyetçi,İslâmcı-lâik) kendilerini nasıl tanımlıyor olurlarsa olsunlar,aralarındaki tüm farklılık iddialarına ve kavgalara rağmen,birbirlerine çok benzer özellikler taşırlar.Burada sol kelimesini çok geniş anlamda kullandığımı ve onun birçok farklı (Marxist,sosyalist vb.) versiyonunu da dâhil ettiğimi özellikle eklemeliyim.

Birbirlerini kültürel-siyâsî hasım olarak gören tarafların birbirleri ile büyük benzerlikler taşıdıklarını iddia etmek şaşırtıcı gelebilir.Çünkü bu siyâsî akımlar kendilerini,ötekinin negatifi olarak tanımlamaktadırlar.

Bu kültürel damarların aydınlarına ve/veya onların siyâsî temsilcilerine,"bu ülkenin en temel problemi nedir",diye sorarsanız,muhtemel alacağınız cevap da aynı olacaktır:Kendilerinden farklı başka damar ve akımların varolması...

Bu nedenle,her bir damar ve siyâsî temsilcilerinin önerebildikleri çözüm ise,diğer damarların ya varolmaması ya da diğerlerinin kendilerine benzemesini istemek olacaktır.Ötekinin öteki olarak ortadan kalkmasını istemek ulaşabilecekleri en uzak görüşlü vizyondur.

İddiayı tekrar edeyim:Tanzimat'tan bu yana oluşmuş bu "İslâmî-muhafazakâr" ve "Batıcı-modernleşmeci ve/veya ilerici" olarak tanımlanan kültürel gövdelerin (ve onların siyâsî temsilcilerinin) aralarında farklar değil benzerlikler daha önemlidir.

Bu iddiayı kanıtlamak için bu kültürel-siyâsî damarların kültürel kodlarına ve/veya her gövdenin içindeki "gen yapısına" yakından bakmak gerekir.Burada bu kodlardan sadece bir tanesinin altını çizmek isterim:Farklı olduklarını iddia eden bu kültürel-siyâsal gövdeler,Cumhuriyet hakkında aynı tarihî hafızaya,aynı hatırlama tarzı ve hikâyesine sahiptirler.Hafıza-hatırlama konusundaki zihniyet kalıpları aynıdır.

Bunu "tek-tür ve rekabetçi" hafıza-tarih hatırlaması olarak tanımlamak isterim.

Geçmişe ilişkin sahip olunan bu "tek-tip ve rekabetçi hafıza" geldiği noktada dışlayıcıdır ve birleştirici olma özelliğine sahip değildir.Demokratik bir gelecek va'dedemez ve bu şansını da kaybetmiştir.

Mevcut kültürel-siyâsal yapıların "hafıza-hatırlama" tarzları üzerine kafa yormadıkça,Türkiye'nin yarına ilişkin "olumlu","demokratik" bir Cumhuriyet inşâsı mümkün değildir.

O hâlde,nasıl bir Cumhuriyet tartışmasının önemli bir ön koşulu var:Hem mevcut düşün-kültür yapılarının tümünü içermek hem de onların "hafıza-hatırlama" tarzlarının ötesine geçmek.

Hiçbir kültürel gövdenin tek başına üstesinden gelemeyeceği bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu söylüyorum.

Cumhuriyet'in mevcut "hafıza ve hatırlama" pratiklerinin iki önemli ayağı üzerine çok açık bir sohbet kaçınılmazdır.Birisi Cumhuriyet'in kuruluş yılları ile,ikincisi 1960-1990 toplumsal kabarması ile ilgilidir...

Bu iki döneme ilişkin oluşturulmuş hafıza ve hatırlama tarzlarının,yarınki Cumhuriyet'in çoğulcu-demokratik temellerde kurulmasının önünde engel olduğunu söylüyorum.

O hâlde öneri:Farklı bir Cumhuriyet için,sözü edilen dönemlere ilişkin farklı bir hafıza inşâsının gerekli ve şart olduğudur.

Eğer farklı kültürel-siyâsî damarlar arası açık ve samimi bir diyaloğu başlatabilirsek,ne dediğim daha da iyi anlaşılacaktır.

Bu diyaloğu-sohbeti başlatacak olanlar ise,bu farklı kültürel damarlardan gelen ve ama kendilerini bu damarlardan "kısmen" bağımsızlaştırmış aydınlardır.

Bugün,farklı kültürel-siyâsal arka plânlara sahip ama kendilerini bu arka plândan "kısmen" özgürleştirmiş milliyetçi,İslâmcı ve lâik-sol gelenekten gelen ve/veya kendilerini (Alevi,Kürt vb.) kimlikleri ile tanımlamış aydınlar vardır ve bu aydınlar bir başka Cumhuriyet'in düşünsel arka plânını yaratmanın imkânları olup olmadığını araştırmak amacıyla birbirleriyle diyaloğa girebilirler ve girmeleri şarttır.

Bunu,yeni bir birleştirici (ama farklılıklara imkân tanıyan) "hafıza ve hatırlama tarzı"nın inşâsı olarak tanımlamak da mümkün.

Üzerinde yükseleceğimiz yeni bir hafıza-hatırlama zemini oluşturulamazsa özlenen yarın da kurulamaz.

Mevcut hatırlama-hafıza tarzları birleştirici olma özelliklerini ve meşrûiyetlerini büyük ölçüde kaybetmişlerdir ve Cumhuriyet'in bugünkü krizinin önemli nedenlerinden birisi budur."İflas eden nedir" ve "yerine konulacak nedir" tartışmasını yapmaya devam edeceğim ama burada konuşma ve tartışmanın geçmişe ilişkin bir konuşma olmadığının altını özellikle çizmek isterim.

Bu geleceğe ilişkin bir tartışmadır.Gökhan Yavuz Demir'in muhteşem tanımlamasıyla,"Geçmişimiz sadece tarih değil,aynı zamanda bugünümüzün geleceğidir de"...

*Prof.Dr.Taner Akçam,2023 bir başka cumhuriyet için,Gazete Duvar,2 Şubat 2021.

https://www.gazeteduvar.com.tr/2023-bir-baska-cumhuriyet-icin-haber-1511995

Hrant Dink'i anmanın anlamı nedir?/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bir şeyi kafamızın içine iyice kazımamız gerekir:Tarihle yüzleşmekten kaçabiliriz ama bu,tarihle bağlantılı duyguların yok olmasını sağlamaz.Aksine bu duygular alttan alta kaynamaya devam ederler.Bu kaynamanın nerede ve ne zaman patlayacağını öngörmeniz mümkün değildir ama emin olun bir gün bir biçimde patlayacağı kesindir.Hrant'ı,bu tarihten kaynaklanan duyguların patlaması öldürdü. Hrant'ı,katillerin kendi ifadesiyle,Talat Paşa'nın intikamı için öldürdüler.

Galiba biraz tatsız bir konuşma yapacağım.Biraz kalp kıracak olursam kusuruma bakılmasın.Böyle anlamlı bir günde belki bunu yapmamam daha uygun olurdu ama bunu rûh hâlime verin lütfen.

Sorum şu:14 yıl sonra Hrant Dink'in öldürülmesi üzerine niye konuşmalıyız ve nasıl konuşmalıyız?

Elbette her yıldönümünde insanların sevdiklerini hatırlaması,anması güzeldir.Kaybettiğimiz bu insanların mezârlarına gitmek,çiçek bırakmak ve onlarla ilgili anılarımızı paylaşmak güzel duygulardır.Bu duygularla Hrant'ı,yılın bir günü bile olsa hatırlayan insanlara söyleyecek hiçbir şeyimiz olamaz elbette,saygı duymaktan başka...

Ama ya yılın 364 günü,Hrant'ı öldüren iklimi teşvik eden,o iklimin devamını sağlayan birileri 365. günlerinde Hrant'a timsah gözyaşı dökerlerse ne yapacağız?Ve inanın bunların sayısı hiç de az değil.

Hattâ bunların içinde kendilerini ilerici sayanlar,Hrant'ın arkadaşı olduklarını söyleyenler de var.Bu nedenle özel olarak bahsedilmeyi hak ediyorlar.

Belki de bu insanların Hrant'ı anış tarzları üzerine bir şey söylememek,susmak,duymazlıktan gelmek daha doğru olur diyenlerimiz olabilir.Ama bence doğru olmaz bu,çünkü bu tutum Türkiye'de Hrant'ın öldürülmesini saran atmosfere ilişkin çok temel bir problemi bize hatırlatıyor.

Örneğin bir haber sitesi var,vaktiyle bünyesinde Ermenilerin sorunlarıyla ilgili yazılar yazan ikisi Ermeni üç yazarına kapılarını kapattı ve yazmalarına müsaade etmedi...Ve bu site ayrıca,"'1915'te soykırım olmuştur' demek Türk milletine hakaret etmektir" veya "soykırımdan söz etmekle Türk milletine hakaret ediyorlar", biçiminde yazılar yazanlara sayfalarını açtı.Ve biliyorsunuz ki bu tür cümleler Hrant'ı öldüren yolu döşemişti.

Şimdi bu site hem kendisini ilerici sayar hem de Hrant'a gözyaşı dökerse ne diyeceğiz?

Eğer yılın 364 günü Hrant'ı öldüren atmosferin bir parçası olursanız,eğer yılın 364 günü,bir Ermeni'yi bu ülkede yaşamaya pişmân eden zehirli gazı yayanlara platform sunar,imkân tanırsanız ve ama 365. günü Hrant'a ağlarsanız ortada ciddi bir sorun var demektir.

Hrant'ın gerçek katilleri niçin bulunamadı ve niçin 14 yıldır adâlet sağlanamadı,sorularına cevap arıyorsanız,bu soruların cevabı sözünü ettiğim bu tavır alışta yatmaktadır.

Bana göre,katillerin bulunamaması,adâletin gelmemesinin nedeni,yılın 364 günü adâletsizliği yaratan atmosfere imkân yaratanların varlığıdır.

Eğer bu adâletsizliği yaratan atmosferi besleyenler,Hrant'a ağlamaya kalkarlarsa bundan özel olarak bahsedilmesi gerekiyor.

Çünkü Hrant Türkiye'nin Martin Luther King'idir.Veya bir başka deyişle,Hrant'ı,Türkiye'nin Martin Luther King'i yapmak bize bağlıdır,bizim elimizdedir.Martin Luther King,Siyah olduğu için ve Siyahların eşit vatandaşlık hakları için savaştığı için öldürüldü.

Martin Luther King'i Amerika'daki ırkçılık öldürdü.Yapısal ırkçılık bugün Amerika'nın en temel sorunudur.Bugün Amerika'da Martin Luther King'i anmak,hatırlamak demek ülkedeki yapısal ırkçılığa karşı tavır almak demektir.

Hem ırkçı olacaksınız hem Martin Luther King'e gözyaşı dökeceksiniz,olmaz böyle bir şey...

Hem Amerikan Kongresi'ni basacaksınız veya Kongre'yi basan zihniyete sayfalarınızı açacaksınız hem de Martin Luther King'e ağlayacaksınız,olmaz böyle bir şey...

Böylesi bir deli saçmalığı olamayacağı gibi,yapan olursa da ortadaki tuhaflık herkesin dikkatini çekecektir.

Ama bizler Hrant Dink'in her anma yıldönümünde bu tür deli saçmalıklarını yaşıyoruz.

Bu nedenle susmak istemiyor ve üzerine konuşmak istiyorum.

Tekrar altını çizmem lâzım:

Hrant Ermeni olduğu için öldürüldü.

Hrant Türkiye'de Ermeniler dâhil Kürt'ün,Süryani'nin,Yahudi'nin,herkesin eşit ve eşdeğer vatandaşlık hakkını savunduğu için öldürüldü.

Hrant,Türkiye'ye "tarihinizle yüzleşin,Ermenilerin acılarını anlayın" dediği için öldürüldü.

Şimdi,hem "Türkiye tarihiyle yüzleşmelidir" diyenlerin yazma imkânlarını elinden alacaksın ve "tarihle yüzleşmeye çağrı yapmak,soykırımdan söz etmek Türk milletine hakaret etmektir" diyenlere kucak açacaksın,hem de yıldönümü geldiğinde Hrant'a ağlayacaksın...

Olmaz böyle bir şey...

Ve ama bugün geldiğimiz yer budur.

Eğer bu ülkede Hrant'lar bir daha öldürülmesin istiyorsak Ermenilerin eşit ve özgür vatandaşlar olarak yaşamasını istiyorsak,yapmamız gereken şeylerin başında,bu ülkede Ermenilerin yaşamasını imkânsız hâle getiren atmosferi yaratanlara karşı tavır almamız gelir.

Acaba içimizde kaçımız,son Azerbaycan-Ermenistan Savaşı ile birlikte,Türkiye'de Ermeni olarak yaşamanın neredeyse imkânsız hâle getirildiğini farkettik?

Ermenilere yönelik nefret ve düşmânlık o boyutlardaydı ki,birçok Ermeni arkadaşım,"lânet olsun" deyip,Türkiye'yi terketmek istedi.

Peki bizler,ortalığa yayılan bu Ermeni nefretinin,düşmânlığının tarihten kaynaklandığını bilmiyor muyuz?Bu nefreti ve düşmânlığı yayanların,"tarihle yüzleşmeyin","soykırım oldu demek Türk milletine hakaret etmektir" diyenler olduğunu bilmiyor muyuz?

Galiba,bir şeyi kafamızın içine iyice kazımamız gerekir:Tarihle yüzleşmekten kaçabiliriz ama bu,tarihle bağlantılı duyguların yok olmasını sağlamaz.Aksine bu duygular alttan alta kaynamaya devam ederler.Bu kaynamanın nerede ve ne zaman patlayacağını öngörmeniz mümkün değildir ama emin olun bir gün bir biçimde patlayacağı kesindir.Hrant'ı,bu tarihten kaynaklanan duyguların patlaması öldürdü.Hrant'ı,katillerin kendi ifadesiyle,Talat Paşa'nın intikamı için öldürdüler.Son savaşta,Ermenilere yönelik kin ve nefret de bu tarihten kaynaklanan duygu patlamasının sonucudur.

O hâlde Hrant'ı 14 yıl sonra anmak istiyorsak,şu soruya bir cevap verebilmeliyiz:Türkiye'de Ermeni olarak huzur içinde yaşamanın yolu nedir?O hangi atmosferdir ki,orada bir Ermeni olarak kolayca nefes alabilmek mümkün olsun?Bu atmosferi nasıl yaratırız?Sorumun cevabını kısacak vereyim:Artık bir Ermeni'nin de kendisini rahatça bulabileceği,acısının anlaşıldığını hissettiren bir tarih anlatmamız gerekiyor.

İnsanlar bir toplum olarak,üzerinde anlaştıkları ortak bir hikâyeleri varsa birlikte yaşarlar.Yoksa birarada yaşamak olmaz.Türkiye'de Ermenilerin kendilerini rahatça bulabildikleri bir tarih-bir hikâye anlatamazsak,bu hayat Ermeniler için bir cehennem olmaya devam eder.Hrant'ı öldüren de tarihe ilişkin anlatılan bu hikâye idi...

Eğer bu cehennemi cennete çevirmek istiyorsanız önce yeni bir tarih anlatmayı öğrenmemiz ve sonra da buna uygun yeni bir Cumhuriyet kurmamız gerekiyor.Başta Hrant'ın ailesinin çektiği acı olmak üzere,bu toplumda Ermeni'siyle,Kürt'üyle,Alevi'siyle çekilen acıların bu Cumhuriyet'in yazılı olmayan anayasası hâline getirilmesi gerekir,diye düşünüyorum.

Hrant'ın ölümüne anlam verecek şey,bu topraklara ilişkin yeni hikâyenin anlatılması ve çekilen acıların bu yeni Cumhuriyet'in nasıl sessiz anayasası hâline getirileceğinin konuşulmasıdır...

Not:Bu yazı 23 Ocak 2021'de Hrant Dink anısına yapılan bir toplantıda okunmuştur.

*Prof.Dr.Taner Akçam,Hrant Dink'i anmanın anlamı nedir?,Gazete Duvar,24 Ocak 2021.

https://www.gazeteduvar.com.tr/hrant-dinki-anmanin-anlami-nedir-haber-1511228