Ermeni açılımı ve sonrası/Murat Cankara*

Nevâ [ses] yahut Seda-i Ermeniyân,İkinci Meşrûtiyet sonrasında İstanbul'da yayınlanan haftalık bir gazetedir.Aşağıdaki parçalar,24 Nisan 1326/27 Rebiülahir 1328 [7 Mayıs 1910] tarihli ilk sayıdan alınmıştır.Gazetenin Ermeni harfleriyle Türkçe de yayınlandığı anlaşılmakla birlikte,burada kullanılan nüshalar tamamıyla Arap harfleriyle Türkçe,yani Osmanlıca'dır.(Gazetenin Arap harfli ve Ermeni harfli Türkçe versiyonlarını karşılaştırmak ne yazık ki henüz mümkün olmamıştır.) Bürosu Ebusuud Caddesi'nde bulunan,Karabet Matbaası'nda basılan,yalnızca cumartesi günleri çıkan,nüshası yirmi para olan ve senelik abonelik için gerek İstanbul gerek taşradan otuz kuruş talep eden bu dört sayfalık gazetenin imtiyâz sahibi ve başyazarı ise Mihran Apigyan (1855-1938)'dır.

Mihran Apigyan,"Türk edebî çevrelerinde Mihrî mahlasıyla tanınmış ve Türkçe,Arapça,Farsça lisanlarındaki vukufu ile maruf bir Ermeni müderris ve müelliftir";Ermeni okullarında Türkçe öğretmenliği yapmış,"Türk lisanını tanıtmak ve öğretmek gayesiyle otuz kadar eser neşretmiş",uzun yıllar Bâb-ı Seraskerî Tercüme Kalemi'nde görev yapmış,mütemâyizliğe kadar yükselip muhtelif madalya ve nişanlarla ödüllendirilmiştir.(1) Apigyan'ın eserleri arasında sözlükler (Türkçe-Ermenice-Fransızca),Türkçe gramer ve ders kitapları,"Osmanlı Edebiyâtı" (kendisi bu ifadeyi kullanıyor) üzerine Türkçe ve Ermenice kaleme alınmış incelemeler,derlemeler,tercüme kılavuzları,elifba kitapları bulunmaktadır.

Eldeki kaynaklara bakılırsa Nevâ 1911 yılını görememiştir.Bununla birlikte,yalnızca mevcut sayılara bakarak da bazı tartışma noktaları saptamak mümkündür.Örneğin,Apigyan'ın kullandığı Türkçe'nin daha önce Toplumsal Tarih'in bu köşesinde yer alan Ermeni harfli Türkçe yayınlardakinden farkı kolaylıkla görülecektir.İkincisi,gazetenin kime hitap ettiği meselesidir.Kataloglarda Ermeni harfli Türkçe versiyonun "Ermeni milletinin sesini Türk çevrelerine duyurmak amacıyla" yayınlandığı notu bulunmaktadır.O hâlde elimizdeki Arap harfli versiyonun,gazeteyi Ermeni harfleriyle okuyamayan Müslüman/Türklere yönelik olduğu düşünülebilir.Peki Ermeni harfli Türkçe versiyon kime hitap etmektedir?Ya da,Apigyan'ın kullandığı Türkçe nasıl bir okur varsaymaktadır?Diğer bir deyişle,Ermenilerin sesini kime duyurmak istemektedir.

Dil meselesi bir yana,Nevâ kimlik meselesini de görünür kılmaktadır.Bu bir Ermeni gazetesi midir yoksa Osmanlı mı?Gayrimüslimlerin Osmanlıca çıkardıkları yayınlar Osmanlı/Türk basın tarihinde nasıl sınıflandırılmaktadır?Bu tür tartışmalar her ne kadar çoktan aşılmış olması gereken bir bilim/bilgi/bilme anlayışının ürünüyseler de,adını gazetesinin baş sayfasına "Mihran Apigyan" yerine "Mihran Mihrî" şeklinde koymayı tercih eden yazar için hayatî oldukları aşikârdır.Nitekim "Maksadımız" ve "Mesleğimiz" başlıklı giriş yazılarında bu tartışma kendini açıkça göstermektedir.1908'den 1915'e giden yolda,24 Nisan 1910'da,"Ermeniyân" sözcüğünün ayrılıkçılık olarak algılanabileceği endişesinin dile getirilmesi dikkate değerdir.Oysa Meşrûtiyet'in hemen akabinde,yazılma amacı ve imâları ne olursa olsun,"Ermeni Mazlûmları yahut Fedakâr Bir Türk Zâbiti" başlığıyla bir oyun yayınlanabiliyordu.(2) Öte yandan Apigyan'ın uyarılara rağmen başlıkta "Ermeniyân" sözcüğünü kullanmaktan geri durmaması,yer yer "biz" yerine "ben" adına konuşmayı seçmesi,Nâmık Kemâl'e selâmla "bârika-i hakikatten" ümitvâr olması;bir yandan silâh arkadaşı olan Hristiyan zâbiti kurtarmak isterken şehit olan fedakâr bir "Mehmetçik" için yardım kampanyası başlatırken bir yandan da gazetesinin ikinci sayısının kapağına 1909'da Adana'da gerçekleşen büyük kırımdan sağ kurtulan dul ve yetimlerin fotoğrafını koyması;hülâsa dar alanda "ses arayışı",üzerinde dikkatle durulması gereken ayrıntılardır.

***

Maksadımız(3)

Zinhar zinhar!"Nevâ yahut Seda-i Ermeniyân" tabirinden Ermenilerin ta'n ve şekvâsı [kınama ve şikâyeti],Ermenilerin feryat ve figanı,âh u zârı [ağlayıp inlemesi],"seda" lafzından öyle gürültülü patırtılı şeyler anlaşılmasın.

Henüz bir nüshası arz-ı endam etmeden [boy göstermeden],mahiyeti anlaşılmadan bunu işiten birçok ül-in-nühâ [akıllı kimseler],alelhusus [bilhassa] gençlerimiz,yahut genç kanı taşıyan yaşlılarımız,bu tabirin kulaklara ve kalplere pek nahoş aksedeceğini,hele "Ermeniyân" lafzının büsbütün ayrı gayrıyı,benlik senlik göstereceğini söylediler ve bizleri tahzir ederek [uyararak] bari "Seda-i Osmanî" tesmiye etmekliğimizi [ismini koymamızı] tavsiye ettiler.

Biz dahi nâsıhımız [ve] münekkdimiz olan zevat-ı kiramı [bize nasihat veren ve eleştiren saygıdeğer kimseleri],kuvve-i müfekkiremizin [düşünme kapasitemizin] yardım ettiği kadar birer söz ile tatmin ettik.

Ama ne dedik?

Dedik ki öz bir Ermeni Ermeni'yim demekten fariğ olamadığı [vazgeçemeyeceği] gibi öz ve munsif [insaflı] ve kadirşinas bir Ermeni dahi yedi asırdan beri kemâl-i tefâhürle [büyük gururla] takındığı Osmanlılıktan,onun uğruna feda olmaktan ve Ermeni kalbi içinde Osmanlı rûhunu taşımaktan dahi fariğ olamaz çünkü menfaatte müşterektir ve her iki milletin müstakbeli [geleceği],menâfii [menfaatleri] birdir.

İşte biz bugün iyi kötü arz-ı endam ediyoruz.Ama dikkat buyurulsun ne gibi?Bir elde kalem,bir elde çelenk ile.

Kalemimiz,ahval-i mergube sevkiyle [işler istendiği gibi gittiğinde],âlem-i Osmanî'ye karşı Ermeniyân nâmına ihdâ-i duâ ve senâ [dua ve övgü hediye edecek],[...] ahval-i nâ-mergube sırasında dahi [istenmeyen hâllerde ise] muhabbet ve samimiyet-i kadimeye hâlel gelmeyecek surette ve mahza hüsn-i niyet ve hulûs-i mesuliyetle [ve sırf iyi niyet ve halis sorumlulukla] tenvir-i efkâr yollu [düşünceyi aydınlatacak şekilde] tenkit ve şekvâ ve taleb-i deva [eleştirecek,şikâyet edecek,çözüm talep] edecektir.

Diğer eldeki çelenk ise,o pek manidardır.O devr-i menhusun meyânede [o uğursuz dönemin bu arada] tevlîd eylediği beynûnetin [doğurduğu anlaşmazlığın] mübeddili hub,safvet ve vahdet olduğundan [sevgi,saflık ve birlikle değişeceğinden] kinaye olarak,onu mülk ve devletimizin bu hal-i teceddüdüne,hal-i yekvücudîsine badi olan [yenilenmesini ve birliğini sağlayan] şanlı ordumuza,şanlı büyüklerimize,gençlerimize,hülâsa umûm gayretvârân-ı Hürriyet'imize [Hürriyet için gayret edenlere] takdim ile kesb-i fahr ve ibtihâc ederiz [övünüp seviniyoruz.]

Ebedî hükümran olsun kuvve-i müttehide-i Osmaniyân.

Mesleğimiz

Mesleğimiz asla havadisçilik,şuûnat-ı âlemde [dünyada olup bitenler hakkında] muhbirlik değil;yegâne arzumuz bu cerîdeyi [gazeteyi],vatan-ı azizimizin terakki ve îtilâsı [ilerleme ve yükselmesi] üzerine hasrederek,o uğura hâdim olacak [hizmet edecek] efkârın neşrine,o uğurda tecelli eden mefâhir-i milliyeyi [millî övünç kaynaklarını] ve bunların aksi olarak zuhuru kabil maâyip ve mesâvîyi [kötülük ve çirkinlikleri] arz u beyâna vasıta eylemektir.

Gazetemiz Ermeni gazetesi olmakla beraber kâmilen bitaraf [tamamıyla tarafsız] olup Ermeniler ile milel-i saire-i Osmanîye [diğer Osmanlı milletleri] arasında "trait d'union" yani bir hatt-ı vasl [buluşma noktası],bir alet-i müdâvele-i efkâr [fikir alışverişi için bir vesile] teşkil eylesin,bu müdâveleden bârika-i hakikat doğsun [hakikat şimşeği çaksın],gönüller daim muhabbet ve itilaf [dostluk] ile dolsun emelindeyiz.

Bu emelimiz îtila-i şan ve miknet-i Osmanî'ye [Osmanlı'nın şan ve kudretini] ez-cân ü dil hâhiş-kâr ve hâdim olan [gönülden arzulayıp buna hizmet eden] Ermenilere bittabi meyl ve teveccühü olan erbab-ı kemâlin tenezzülen gazetemize isrâ buyuracakları [gönderecekleri] makalât-ı hâkimâne ve hayırhahânelerini [hikmetli ve herkesin yararını gözeten makalelerini] milletdaşlarımın nazar-ı takdir ve intibahlarına vaz etmekle [dikkat ve uyanıklığına sunmakla] ve onlardan sünûh edecek [gelecek] efkâr ve hissiyatı dahi mütekabilen enzâr-ı umûma [kamuoyunun dikkatine] koymakla husule gelebilir.

İmdi tenvîr-i efkâra hâdim o gibi makalât-ı mâ-et-teşekkür [teşekkürler] kabul edeceğimizi arz eyleriz.Ve min Allah-ut-tevfik [yardım Allah'tandır.]

Ey felek,niye kıydın(4)

Türkiye'de ittihad-ı anasır müyesser [farklı unsurların birliği nasip] olamaz,Türk askeri silâh arkadaşı olan Hristiyanı hiç çekemez diyenlere,Avrupa'ya işittirecek kadar bağırışanlara işte zalim felek bir cevab-ı müskit i'tâ eyledi [susturucu bir cevap verdi.] Fakat mali[yeti] bize kaça oldu?

Evet,güzelim bir Türk süvarisi,arkadaşı olan bir Bulgar süvarisinin huyu tutan bir kısrağın çiftelerine marûz kalarak mahvolacağını görür.Derhal onu kucaklamaya savaşır ve bu sırada kendi alnına bir çifte yiyerek,o rûh-i şecâat [yiğit rûh],o nefer-i pür-hamiyyet yere serilir ve yüzü gözü kanlar içinde bîhuş [kendinden geçmiş] ve baygın,çend [birkaç] saniyede bu dâr-ı belâdan azm-i dâr-ı beka eyler [bu dünyadan ahirete göçer.] Eyvah!Mevlam garik-i [gani gani] rahmet eyleye.

Âyâ [acaba] bu kadar âli bir duyguyu besleyen,arkadaşına,belki hemcinsine bu kadar fedakâr,cân-sipâr [canını siper eden] bu neferciğin,bu Mehmetçiğin mübarek tabutu,cihet-i askerîyece kema-hüve(?)(5) oldukça müdebdeb [debdebeli] ve manidar surette kaldırıldı mı?

O mübarek tabutun biz Hristiyanların dahi omuzunda taşınmasına fırsat verildi mi?Bence Avrupalıların ve Hristiyanların nazar-ı dikkatini celp ve cezb [çekmek] için Beyoğlu [Péra]'nun Büyük Caddesi'nden taammüden geçirilerek Hürriyet Tepesi'ne kadar götürülmeli,onun bir köşeciğine olsun defnedilmeli idi.Hayf!Fırsat fevt oldu [kaçtı.]

İşte bu vaka-i dil-sûz [yürek yakan olay] lâf ile,kuru bir dua ile kapatılamaz.Herhâlde aile-i keder-dîdesine [kederli ailesine],o mini mini yavrucaklarına bir takdime-i tesliyet gerek.

İşte acizleri alelacele milletdaşlarımdan cem eylediğim [topladığım] 200 kuruşu ilk kafile olarak bugün Harbiye Nezâreti'ne takdim eyledim.Daha da devam edeceğim inşallah.Bu teşebbüsümüze iştirak buyuracak hamiyyet-mendân [vatanperverler] çok olur ümidindeyim.

Ermeniler ne istiyor?(6)

Anadolu'ya Türklerin tevârüdü [gelişi],ol kavm-i necibin kudûmü [o asil kavmin ayak basması] Ermeniler için hakikaten bir nimet-i azime [büyük bir nimet] olmuştur.

Evet,tarihlerimiz gösteriyor ki,hükûmet-i Osmanîye['nin] Anadolu'yu peyderpey istilâ etmesinde,Ermeniler bir gûne eser-i nâ-hoşnûdî göstermekten maada [herhangi bir hoşnutsuzluk göstermek bir yana],daima kuvâ-yı Osmanîye'nin istihsal-i galibiyetine [Osmanlı kuvvetlerinin galibiyet elde etmesinde] pek çok hizmet etmiş ve tâ o zamanlardan Ermeni bahadırları,Ermeni sanatkârları,Türk muhariplerine iltihak etmiş [savaşçılarına katılmış],nice büyük seferlerde Türklerin çift ve çubuğunu süren,bağ ve bahçelerine,[ç]oluk ve çocuklarına candan bakan,sadıkâne çalışan ancak Ermeniler olmuştur.

İşte bu gibi hidemâtla [hizmetlerle],namus ve iffet ve sadakatle Ermeniler her zaman devletimizin mazhar-i takdiratı olmuşlardır [takdirini kazanmışlardır.] Ez-an cümle [o cümleden olarak] Kazaz Artin ve Barutçu Başı Dadyan beyler,cennetmekân Mahmud ve Mecid ve Aziz hânlar hazerâtı [hazretleri] gibi selatin-i izâma [ulu sultanlara],bendegân-ı has ve serkâr olmuşlardır.

Bu dediklerimiz masal gibi telâkki olunmasın.Cevded ve Naîmâ ve Solakzâde ve Vasıf-ı Enderunî gibi en meşhur tevârih-i Osmanîye [Osmanlı tarihleri] ele alınsın.Şu geçen otuz seneye gelince,Ermenilerin hangi hâl u etvârı [hâl ve davranışı] ol tevârihte velev bir sahifede olsun bir leke-i siyah bırakmıştır?

Türkler arzu-i cihangirî ile muharebât-ı medîdeye [dünyayı fethetmek arzusuyla uzun savaşlara] daldıklarında Anadolu'nun muhafızlığını,imar ve iflâhını kimler etmiştir?600 sene mütemadiyen hükûmet-i metbûsına [tâbi olduğu hükûmete] bir gûne serkeşlik [itaatsizlik] göstermeyen,gele gele devr-i Hâmidî'de mi göstermiştir?

Hazret-i Fatih buyurmuştur ki "Dünya yıkılır zulümle,değil kazma kürekle". Evet!Ermeniler o devr-i menhusta azdılar çünkü azim mezalim [büyük zulümler],dehşetli katliam gördüler.İnkâr etmeyiz,büyük küçük ol derece tuğyan ettik [coştuk],ol derece savaştık ki âkıbetü'l-emr [işin sonunda] bir hükûmet-i zalimenin devrilmesine ve yerine bir hükûmet-i âdile ve hürriyet-küsterinin [adil ve hürriyet yayan bir hükûmetin] geçmesine cidden biz de hizmet eyledik.

Ermeniler,nasıl ki görüldü,ölümden korkmaz,gözleri pek ve bahadır iseler de gâyetü'l-gâye [son derece] kanaatkâr ve hayalî şeylerden perhizkârdırlar.

Ermeniler bahtiyardırlar ki vatan-ı kadim-i aslilerinden dûr ve mehcûr [eski ve asıl vatanlarından uzak ve ayrı düşmüş] olmayıp ebenan-ced üzerinde mutavattındırlar [atalarından beri üzerinde yaşamaktadırlar.] Bu bahtiyarlıkları elyevm dübâlâ olumştur [ikiye katlanmıştır.] Çünkü Meşrûtiyet-i Osmanîye sayesinde millet-i hâkime sırasına geçmiş ve mukadderat-ı memleket hakkında î'tâ-i rey ve fikr [görüş bildirmek] için o divân-ı âlî-i meşverette [o yüce danışma meclisinde] şerefli kürsüler edinmiştir.

Ancak bir cihet var ki henüz cay-ı endişedir [endişe sebebidir.] Eğer ekseriyet ekalliyetin [çoğunluk azınlığın] hâline,derdine çare-sâz [çare] olmayacak ve iki el bir baş için "Chacun pour soi et Dieu pour tous" [Herkes kendini,Tanrı herkesi kollar] tarzında idâre-i maslahat edilecek [vaziyet idâre edilecek] ise Ermeniler yine devr-i sâbıktaki [Meşrûtiyet öncesindeki] sefiller gibi olacak.

Kırk sene evvelinden Türkçe haritalarda Ermenistan,sonrakilerde Kürdistan nâmıyla tahdit edilen [sınırları çizilen] eyalette Ermenilerin namusu,mâl ve mülkü,alelhusus intiaşları [geçim durumları] acınacak haldedir.Muhitleri gâib [görünmez],koyu bir zulmet-i cehl ve taassubla medeniyete gelmeyen [koyu bir cehâlet ve taassupla medeniyetten anlamayan] derebeyleriyle mâlîdir [doludur.]

Buna çare-i acil ve müessir [tesirli çare] ise kıtaat-ı saireye [diğer bölgelere] atfedilen dikkat ve itinadan bir miktar dahi ol kıtaya atfedilmelidir.Ermenilere ihkâk-ı hak edilmeli,Ermeni unsurlarına diğer unsurlar kadar mümtâziyet [imtiyâz] verilmeli[dir.]

Husûsâ ki [bilhassa] hürriyet yolunda o muazzez Türk fedaileri ile hem-pâ [yoldaş],hem-efkâr [hemfikir],mücahid ve şehit olanlar ancak Ermeniler olmuştur.

Eğer Ermeni'ye yok Kürt'e var ise bu zaman için doğru olamaz.

Ermenilerin kadri artık tanılmak gerek çünkü el-hak Türkler bu devletin rûhu ve bedeni,Ermeniler dahi sağ gözü ve sağ elidirler.

Ve nitekim Ermeniler,alelhusus ciddi ve dûrendiş olanlar [ilerisini düşünenler],milletin feyz ve nemâ ve bekasını,Türklerin feyz ve bekasında,hükûmet-i Osmanîye'nin sürat-i teâlî ve tekâmülünde [hızla gelişip olgunlaşmasında] görüyorlar.Artık Ermenilere,o hunhar Hâmid'in otuz sene doğraya doğraya bitiremediği ve Türkiye'nin en gayretli ve ferasetli unsuru olmasına rağmen en ziyade soyulan,kırılan,[...] elyevm dul ve yetim,aç ve üryan binlerce nüfusu kalan o millet-i mağdureye bambaşka bir nazar ile bakılmalı.

Meziyetler,hâssiyetler,niyetler temyiz edilmelidir.Kavimler,milletler hep bir suda yıkanmalı[dır.]

Van'a,Bitlis'e Ermeni'den vali nasbı [tayini] şöyle dursun,Sasun ve Zeytun gibi yalnız biçare ve fakir Ermeniler ile meskûn [Ermenilerin yaşadığı] ufacık kazalara varınca[ya kadar] şu zaman-ı Meşrûtiyet'te Ermeni'den bir kaymakam bile verilmemesi,böyle bir emniyetin henüz gösterilmemesi Ermenileri hemen dilhun ediyor [çok üzüyor.]

Maa-zâlik [bununla birlikte] hükûmet-i hâzıramızın [mevcut hükûmetin] hüsn-i niyet ve semahât ve kiyâsetinden [iyi niyetinden,cömertliğinden ve anlayışlılığından] dahi kat-i ümit edilmiyor [ümit kesilmiyor.] Netice-i kelam,Ermeniler kuvve-i teşrîiyye ve icrâiyyemizden [yasama ve yürütme organlarımızdan] refet [esirgeme],emniyet ve itimât-ı tam bekliyor ve istiyor...

***

1-Kevork Pamukciyan,Biyografileriyle Ermeniler (İstanbul:Aras Yayıncılık,2003),s.25-26.
2-Mehmet İhsan,İstanbul,İkdam Matbaası,1324/1908.
3-Yazıya okumayı kolaylaştıracak şekilde noktalama işaretleri eklenmiş ancak bunların sayısı fazla olduğundan metinde gösterilmemiştir.
4-Yazının sonunda,yardım kampanyasına katılan gayrimüslimlerin (çoğu tüccârdır) isimleri yer almaktadır.Kişi başı 20'şerden toplam 200 kuruş toplanmıştır.
5-Sözcüğün sonu okunamamıştır.Ancak anlam bütünlüğü dikkate alındığında,buradaki ifadenin "olması gerektiği gibi","lâyıkıyla" anlamına gelmesi makûl görünmektedir.
6-Yazının başındaki kısa bir bölüm,yer darlığı nedeniyle çıkarılmıştır.Bu bölümde,Ermenilerin Anadolu'nun en eski halklarından biri olduğu ve nifak,iç anlaşmazlık,Tatarların saldırıları vb. nedenlerle neredeyse tamamen yok olma noktasına geldiği anlatılmaktadır.

*Ermeni açılımı ve sonrası,(hazırlayan) Murat Cankara,Toplumsal Tarih,Sayı:315,Mart 2020,s.4-7.

Türk'ün uygarlıkla sınavı/Prof.Dr.Taner Akçam*

Aslında,Ayasofya konusunda söylenecek tek söz,"yakışık almadı" ve "ayıptır" idi.Ama muhataplarımın bu kelimelerde ifadesini bulan kültürel inceliğe sahip olmadıklarını düşünüyorum.Onun için meseleyi,onların anlayacağı şekilde açık formüle etmek daha doğru olur:Ayasofya'da yapılan açık bir barbarlık göstergesidir.

"Türk kültürsüzlüğünün ve yıkıcılığının" tüm dünyaya ilânıdır.Ve Erdoğan-Bahçeli ikilisi,bu "kültürsüzlüğün" ve "yıkıcılığın" vücut bulmuş halidir.

Neden mi?

Çünkü,bu adımla tüm dünyaya şu söylendi:"Her ne kadar yirmibirinci yüzyılda yaşıyorsak da biz hâlâ 1453'ün fetih zihniyetindeyiz.Bizim yirmibirinci yüzyılda bile insanlığın kültür mirâsını korumak gibi bir kaygımız yoktur.

Bizde,bize bırakılan kültür mirâsının ötesine geçecek bir kültür birikimi sözkonusu değildir;insanlığın kültür mirâsı üzerine koyacak taşımız yoktur.Biz,yeni bir kültürel değer yaratamayız.Ancak insanlığın kültür mirâsını zaptederiz,bozarız ya da yıkar ve imhâ ederiz."

Yapılan budur.Yirmibirinci yüzyılda,insanlığın kültür mirâsının en önemli abidelerinden birisi olan Ayasofya,yeniden Camii yapılarak 1453'teki gibi yeniden fethedilmektedir.

Yapılan kültür yıkıcılığıdır.

Şimdi acaba Erdoğan-Bahçeli ikilisi,niçin geçmişte Türkler hakkında dünyada son derece olumsuz bir imajın oluşmuş olduğunu ve nedenlerini anlayacaklar mıdır?

Tanınmış ondokuzuncu yüzyıl Rus düşünürü Nikolay Yakovlevich Danilevsky,"uygarlık yaratıcı" ve "uygarlık yıkıcı" topluluklar ayrımı yapar.Mısır,Çin,Eski Sami (Asur,Babil,Finike,Keldani),Hint,İran,Yunan,Roma,Yeni Sami (Arap),Germen-Roma (Avrupa) kronolojik sırayla on büyük özgün uygarlık tiplerini sayar ve şöyle devam eder:

"[Bu] olumlu...uygarlıkların yanı sıra,insan evreninde Hunlar,Moğollar ve Türkler gibi aralıklarla parlayıp sönen gelip geçici etmenler vardır.Bunlar yıkıcılık görevlerini yerine getirdikten,can çekişen uygarlıkların ölmesine yardım ettikten ve kalıntılarını dağıttıktan sonra,önceki hiçliklerine dönerler ve ortadan kaybolurlar.Onlara tarihin olumsuz etmenleri diyebiliriz."

Sadece düşünürlerinde değil,tüm Batı'da,Türklerin kültür yıkıcılığı hakkında söylenmiş son derece fazla söz vardır.

"Her attığı adımla Türk,Balkan Yarımadası'nda binlerce yıllık kültürün ürünlerini ayaklar altına aldı (çiğnedi)."

"Türk nerede bir ağaç görse,onu keser";"Türkler,her tarafta kültürleri yok ettiler ve mülklerine aldıklarını korumadılar.Onlar hiçbir biçimde kültür halkı değildiler ve işgâl ettikleri kültürel zemin üzerinde de olmayı başaramadılar."

"Osmanlı'nın ayak bastığı yer yeşermez",Türklerin ayak bastığı yerler "kurudu,ot bitmedi","Osmanlı egemenleri ele geçirdikleri yerleri yakıp yıkmaktan,bozmaktan başka bir şey yapmadılar."

Hattâ bazı kaynaklarda,Türklerin kıyıcılığı ve acımasızlığının sadece yabancılara karşı olmadığı söylenir.Türk yöneticileri,"en küçücük bir kuşku duyduklarında kendi insanlarını da zalimce boğarlar,öldürürler."

Şimdi bunlar gene söylense,Erdoğan ve Bahçeli "hayır öyle değil" diyebilecekler midir?

Ülkeyi ne hâle getirdiklerine bakın.İktidara karşı ağzını açmak isteyen hemen her insan baskı gördü,görüyor,hapse atıldı,atılıyor.

Yok edilen ve yıkılan sadece insan değildir.Bu topraklardaki kültürel mirâs ve onun da ötesinde doğa da bu yıkımından nasibini alıyor.

Yaptıkları,korkunç bir sınırsız güç kullanma hâli;gözü dönmüş bir yıkma hırsından başka bir şey değildir.

Aslında Erdoğan-Bahçeli ikilisi,kökleri bu topraklarda çok derinlerde olan bir barbarlık,bir yıkım geleneğini temsil ediyorlar.

Bugün Anadolu coğrafyası yıkılmış harap olmuş ya da ahır ve depo olarak kullanılan binlerce kilise ve kutsal binalarla doludur.

Erdoğan-Bahçeli ikilisi (buna rahatlıkla Doğu Perinçek'i de ekleyebilirsiniz),Anadolu'yu yakan,yıkan sadece insanlarını sürmek ve imhâ etmekle sınırlı kalmayan,onların kültür mirâsını da tahrip eden,yok eden bu yıkıcı geleneğin temsilcisidirler.

Bugün Türk yıkıcılığı,tahripçiliği Erdoğan-Bahçeli-Perinçek koalisyonu olarak iktidardadır.

Bu nedenle bunlara karşı çıkmak,her Türk için bir uygarlık savaşı olarak anlaşılmalıdır.

Anadolu Kültür Vakfı kurucusu,yani bu toprakların kültürel mirâsını ve uygarlığın korumak isteyen Osman Kavala'nın bu yıkıcılar tarafından içeri atılmış olması son derece anlamlıdır.

Sözkonusu olan,Türk'ün uygarlık imtihanından başka bir şey değildir.

Sonuçta kazanan uygarlık olacaktır...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Türk'ün uygarlıkla sınavı,Ahval,12 Temmuz 2020.

https://ahvalnews.com/tr/ayasofya/turkun-uygarlikla-sinavi

Ermeni sorunu üzerine/Antonio Gramsci*

Hep aynı hikâye.Bir olayın bizi ilgilendirmesi,bizi etkilemesi için özel hayatımızın bir parçası olması,kökeninin bizden uzak olmaması,tanıdığımız insanların,insanî alanımızın çevresine ait insanların sözkonusu olması gerekiyor.

Goriot Baba'da Balzac Rastignac'a şu soruyu sordurur:"Her portakal yediğinde bir Çinli ölecek olsaydı,portakal yemekten vazgeçer miydin?" Rastignac da şuna yakın bir cevap verir:"Portakallar yakınımda,onları iyi tanıyorum;oysa Çinliler o kadar uzaktaki gerçekten varolup olmadıklarını dahi bilmiyorum."

Belki de hiçbir zaman Rastignac'ın bu sinik cevabını verecek kadar ileri gitmeyeceğiz.Ancak,Türklerin milyonlarca Ermeni'yi katlettiğini gördüğümüzde,ıstıraplara ve can çekişmelere ya da Almanların Belçika'yı istilâ edişine tanık olduğumuzda yaşadığımız aynı keskin acıyı acaba yaşıyor muyuz?Tanınmıyor olmak büyük bir adâletsizliktir.Bu,başkalarının desteğine güvenme ya da kıyaslama imkânı olmadan yalıtılmış kalmak,kendi kişisel acısında hapsolmak anlamına gelir.Bir ulus için bu,yavaş yavaş çürüme,dünya ile bağlarının gitgide yok edilmesi anlamına gelir.Bu,terkedilmiş olmak,şirâzeden çıkmış olan ama kılıç kuşanıp,küffarın yok edilmesiyle dinî bir vecibeyi yerine getirdiklerini söyleyenler karşısında savunmasız kalmaktır.Nitekim Ermenistan,en dramatik ânlarında,kendisine karşı gösterilen çok az sözlü merhamet ifadesi ve cellâtlarının kınanması dışında bir şeye mazhar olmamıştır."Ermeni Katliamları" dillere destân olmuş,ancak bu,somut insan imgelerini betimlemeyi başaramayan boş lâflardan ibâret kalmıştır.Bütün Avrupa uluslarına bağımlı olduğuna göre,Türkiye'yi,tek arzuları rahat bırakılmak olanlara işkence etmemeye zorlamak mümkün olabilecekti.

Hiçbir şey ya da en azından somut sonuçlar yaratan bir şey olmamıştır.Vico Mantegazzo Doğu siyâseti üzerine açıklamalarında Ermenistan'dan ara sıra biraz bahsetmiştir.Birinci Dünya Savaşı Ermeni sorununu bir kez daha gönülsüzce yeniden gündeme getirmiştir.Erzurum Rusların eline düştüğünde,Türklerin Ermeni topraklarından çekilmesi,basınımızda Zeplin'in Fransa'ya inişinden daha az yer almıştır.Bütün Avrupa'ya dağılmış olan Ermenilerin bize ülkelerinden,ülkelerinin tarihinden,edebiyâtından bahsetmeleri gerekirdi.Ermenistan'ın başına,bir zamanlar Perslerin başına gelen gelmiştir.Büyük Arapların (başkalarının yanı sıra İbn-i Sina,İbn-i Rüşd) aslında Fars olduğunu kim bilmektedir?Arap medeniyetine ait olan hemen her şeyin aslında Fars olduğunu kim bilmektedir?Ya da içinizden kim,Türkiye'yi modernleştirmek için son dönemde harcanan bütün çabaların Yahudilerden ve Ermenilerden kaynaklandığının farkındadır?

Ermenilerin Ermenistan'ı tanıtmaları gerekirdi.Onu,onu tanımayanların,onun hakkında hiçbir şey bilmeyenlerin ve bu nedenle de sempati duymayanların yaşamlarına ve zihinlerine taşımaları gerekirdi.

Torino'da bir şeyler oluyor.Ermenistan başlıklı bir dergi yayımlanıyor ve dergiye katkıda bulunan çeşitli yazarlar Ermeni halkından bahsediyorlar:Ermeniler kimdir?Kendilerini neye dönüştürmeye çalışmaktadırlar?

Yine bu proje kapsamında,Ermeni halkının tarihini,kültürünü,şiirini ve dilini daha inandırıcı bir tarzda ve daha büyük güçle tanıtan çok sayıda kitabın yayımlanması öngörülmektedir...

*Antonio Gramsci,Ermeni sorunu üzerine,Il Grido del Popolo,11 Mart 1916;(çev.) Osman Binatlı,Yeniyol,Sayı:13,Mart-Nisan 2015;Press Haber,25 Nisan 2015.

https://www.presshaber.com/antonio-gramscinin-1916da-yazdigi-ermeni-sorunu-uzerine-adli-makalesi-18708.html

"Türkiye'nin,Soykırım konusunda her bakımdan izole olduğunu söyleyebiliriz"/Prof.Dr.Taner Akçam*

-Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan,Yüksek İstişare Kurulu toplantısında Ermeni Soykırımı iddialarına yanıt vermek ve strateji geliştirmek için,"özerk ve sivil bir yeni yapı" oluşturulması talimâtı vermişti.Bu bağlamda,Facebook'ta yazdığınız soruları ben de size yöneltmek istiyorum:Niçin ve niye şimdi?

İki neden var gibi gözüküyor.Birincisi,özel bir neden yok,sözkonusu olan devletin rutin işleyişi.Bu da şu:2000'li yılların başında Millî Güvenlik Kurulu bünyesinde kurulmuş,"Asılsız Soykırım İddiaları ile Mücadele Koordinasyon Kurulu (ASİMKK)" vardı.Cumhurbaşkanlığı sistemine geçilmesi ile birlikte bu kurul ortadan kalkmıştı.İki şey yapılmak zorundaydı;ya böyle bir kuruma gerek yok denecekti ve bu kapatılma onaylanacaktı ya da yerine daha iyi bir yapı kurulacaktı.İkincisi tercih edildi.

İkinci ve bana göre daha önemli neden,2023 yılıdır.2023,hem Türkiye Cumhuriyeti'nin yüzüncü kuruluş yıldönümü hem de seçim yılı.AKP-MHP koalisyonu,her ne pahasına olursa olsun seçimi kazanmak istiyor.Bunun bir yolu da 2023 seçimlerine,Türkiye'nin temel sorunlarına yönelik "kapsamlı" projelerle girmek.Ermeni konusu,Cumhuriyetin önemli sorunlarından birisi ve AKP-MHP koalisyonu bu konu kapsamlı bir proje sunarak,muhalefetten daha iyi olduğunu göstermek istiyor.Bu nedenle bu girişimi bir "Ermeni açılımı" olarak görmek yanlış olmayacaktır.

Önemli olan husus şu:Muhalefetin,bu "açılım" karşısında söyleyebileceği hiçbir şey yok;çünkü hükûmet bu "açılım"ı bir ulusal davâ gibi sunacaktır ve muhalefet bırakın karşı çıkamayı desteklemek zorunda kalacaktır.Bu ise iktidar için büyük bir avantajdır.

-Sizce bu kurum ne yapabilir,inkâr politikasında yeni adımlar bekliyor musunuz?

"Değişiklik" kelimesinden neyi kastettiğinize bağlı.Üç hususun altını çizmek isterim.Birincisi,yeni kurumun oluşturulması kararının,beş üniversite tarafından hazırlanan ortak bir rapora dayandığı söyleniyor.Bu raporu bilmiyoruz.Ama en azından birçok hususun "düşünülmüş" olduğunu ve bazı "yeni girişimler" yapılacağını tahmin edebiliriz.

İkincisi,yine aynı günlerde basında,Ani Harabelerindeki meşhur İpek Yolu köprüsünün restore edileceği haberleri yer aldı.Geçmiş yıllarda,Türk-Ermeni barışmasını sağlamak isteyen birçok uluslararası kuruluş,bu köprüyü tamir etmek için Türk hükûmetlerine başvurmuşlardı ama bu öneriler reddedilmişti.Şimdi,Türkiye'nin kendi başına böyle bir girişimde bulunması çok anlamlı.

Üçüncü husus,Türkiye'nin uluslararası düzeyde içinde bulunduğu sıkışmışlık durumudur.Artık Türkiye'nin tezlerini ne akademik dünyada ne de siyâsî düzeyde ciddiye alan kaldı.Bundan beş-on yıl önce,akademik dünyada "konunun iki tarafı var ve bu iki taraf farklı görüşlere sahip,o hâlde taraflara eşit mesafede durmalı ve görüşlerine saygı göstermeliyiz" gibi bir fikir taraftar bulabiliyordu.Ama artık böyle düşünen hemen hemen kalmadı.Akademilerde,Türk hükûmetinin tezleri sıradan inkârcı bir görüş muamelesi görüyor ve ciddiye alınmıyor.Siyâsî düzeyde de benzeri bir gelişme yaşandı.Türkiye en önemli kalesini,Amerikan Kongresi'ni kaybetti.Batı'da Ermeni Soykırımı'nı kabul etmeyen ülke kalmadı gibi.Hattâ İslâm ülkeleri de Soykırımı kabul etmeye başladılar.Türkiye'nin,Soykırım konusunda her bakımdan izole olduğunu söyleyebiliriz.

Tüm bunlar Türkiye için büyük bir sıkışmışlık anlamına geliyor ve bu yeni girişim bir anlamda bu durumdan kurtulmak için atılacak adımların bir parçası olarak görülüyor.İnkâr siyâsetinin özünü değiştirmeden yeni dil seçimlerine vb. gidebilirler.Bana göre,bir nevi yeni bir "psikolojik savaşın" öncesinde gibiyiz.

-Diasporada Ermeni gazeteler haberi "Erdoğan Ermeni Soykırımı'nın tanınması için mücadele eden komiteleri tehdit etmeye çalışıyor" başlığı ile verdiler.(Meselâ,Avrupa Ermeni Davâsı Komitesi diyor,ki 'Erdoğan Ermeni davâsı aktivistlerini hedef alıyor'.) Siz nasıl yorumlarsınız?

Erdoğan'ın,uluslararası düzeyde kimseyi tehdit edebileceğini zannetmiyorum.Kimse bu tür tehditleri ciddiye almaz zaten.Bence Türkiye'nin asıl problemi,yeniden nasıl ciddiye alınabileceğidir.Tezlerinin ciddiye alınmasını sağlayacak yol ve yöntemler arayacaklardır.

-Yeni bir strateji çerçevesinde,Türkiye'nin "ortak acı" politikasından vazgeçmesinden bahsedebilir miyiz,böyle bir değişiklik olasılığı görüyor musunuz?

İnkâr siyâsetinde tutarlı olmak diye bir kural olmaz.İnkârın bir türünden diğerine atlayabilirsiniz.Şu sıralar yaptığım bir çalışma nedeniyle,Talat Paşa'nın İttihat ve Terakki'nin son parti kongresinde,1 Kasım 1918'de yaptığı konuşmayı yeniden okudum.Çok ilginç,neredeyse özür diliyor Talat;"cinayetleri engellemek için elimden geleni yaptım,cezâlandırma yoluna gitmemiz gerekirdi,tam yapamadık,yapsak iyi olurdu," gibi şeyler söylüyor.Şimdi bu temelde bazı şeyler söylenmeye başlanabilir.Veya tam tersi,"hiçbir şey olmadı,olan bir şey varsa da zaten Ermeniler sorumludur," gibi klâsik inkâr tezlerine dönüş de yapılabilir.Görülmesi gereken,birincisi psikolojik bir karşı atağa geçme hazırlığı yaptıkları,ikincisi buna karşı çıkacak bir iç muhalefetin olmaması...Yani oyun kurucu olan hükûmet...

-Gazete Duvar'da yayımlanan yazınızda Erdoğan'ın Cumhuriyet'in yüzüncü yılı hazırlığı ve "kurucu misyon" meselelerini tartışıyorsunuz.Sizce,"yeni Türkiye" projesinde Ermenistan'la ilişkiler yer alıyor mu?

Türkiye'nin,Ermenistan ile ilişkilerinde psikolojik üstünlüğü ele geçirebilmek amacıyla,"biz açılımdan,iyi ilişkilerden yanayız" gibi bir söylem geliştirmesi mümkün.Ama Azerbaycan orada oldukça ve Karabağ konusunda herhangi bir değişiklik yaşanmazsa,ben Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde bir değişiklik olacağını zannetmiyorum.Orası çıkmaz bir sokak ve Türkiye kendisini tamamıyla Azerbaycan'a endekslemiş durumda.Azeri politikalarında değişiklik olmazsa Türkiye kımıldamaz,gibi görülüyor!..

*Prof.Dr.Taner Akçam,"Türkiye'nin,Soykırım konusunda her bakımdan izole olduğunu söyleyebiliriz",Civilnet,9 Temmuz 2020.

https://www.civilnet.am/news/2020/07/09/Taner-Ak%C3%A7am-T%C3%BCrkiye%E2%80%99nin-soyk%C4%B1r%C4%B1m-konusunda-her-bak%C4%B1mdan-izole-oldu%C4%9Funu-s%C3%B6yleyebiliriz/389527

Niyazi Kızılyürek'in anıları:Kuzey Kıbrıs'ta "hain",Güney Kıbrıs'ta "ajan" muamelesi görmek/Prof.Dr.Ayhan Aktar*

Niyazi Kızılyürek'in "Ulus Kaçağı" adlı anıları geçtiğimiz günlerde İletişim Yayınları tarafından yayımlandı.Geçen yıla kadar Güney Kıbrıs'taki Kıbrıs Üniversitesi'nde siyâset bilimi profesörü olarak görev yapan ve Mayıs 2019'da yapılan seçimlerde Kıbrıs Komünist Partisi (AKEL) listesinden Avrupa Parlamentosu'na milletvekili seçilen Niyazi Kızılyürek'in anıları Türkiyeli okurlar ve özellikle benim gibi otobiyografi meraklıları açısından çok önemli bir metin.

Yazarın bir sosyal bilimci olması anıları son derece ilginç kılıyor.Niyazi Kızılyürek Güney Kıbrıs'ta yaşamayı ve akademik kariyerini sürdürmeyi seçmiş birisi olarak başından geçen acı-tatlı olayları bir sosyal bilimci süzgecinden geçiriyor.Kızılyürek,hayat hikâyesini anlatırken milliyetçilikle ilgili yazına sık sık göndermelerde bulunuyor.Dolayısıyla karşımıza çıkan metin basit bir hayat hikâyesi değil,başına gelenleri genel Türk ve Helen milliyetçiliği eksenine yerleştiren,çevresinde olup bitenleri anlatırken Kıbrıslı Türklerin neden belli bir biçimde davrandığını veya Kıbrıslı Rumların kendilerini nerede gördüğünü bize ayrıntılı olarak anlatan bir tanıklıkla karşı karşıyayız.

Niyazi Kızılyürek'in anılarını diğer bir Kıbrıs kökenli sosyolog Prof. Niyazi Berkes'in "Unutulan Yıllar" (İletişim Yayınları,2011) başlıklı anılarıyla karşılaştırabiliriz.Kıbrıs doğumlu olup önce Türkiye'de yaşamayı seçmiş ve daha sonra İnönü'nün "Millî Şef Rejimi"nin gazabını üzerinde hissetmiş merhum Niyazi Berkes (1908-1988) de Ankara Üniversitesi,DTCF'ndeki görevinden uzaklaştırıldığı için Türkiye'yi terketmiş ve kariyerini Kanada'da McGill Üniversitesi'nde sürdürmek zorunda kalmıştı.Emeklilik yıllarında tanımak imkânını bulduğum Niyazi Hoca'nın anıları günümüzde bir kesim tarafından "kaybolmuş cennet" olarak anlatılan "Millî Şef Rejimi"nin nasıl karanlık bir dönem olduğunu bir sosyolog hassasiyetiyle anlatır.Berkes'in anıları,Türkiye'de tek parti rejimini çözümlemek ve gündelik hayatta Kemalizm'in nasıl şekillendiğini anlamak için temel metinlerden biridir.

Niyazi Kızılyürek 1959 yılında Kıbrıs'ın orta kesimlerinde Bodamya köyünde doğar.Köyün karışık,çok-kültürlü bir yapısı vardır.Rumlar ve Türkler birlikte yaşamakta,karışık evlilikler yapılmaktadır.Modernite ve milliyetçiliğin Kıbrıs kırsalına nüfuz etmesinden önceki bir moment'te doğmuştur.Örneğin,köyün Savas isimli çobanının iki eşi vardır.Biri Türk,diğeri Rum'dur.İki eşinden doğan kızları evlendiğinde damatları sırasıyla Rum ve Türk milliyetçi hareketine katılır.İkisi de çatışmalarda ölür.Böylece,çoban Savas'ın damatlarından biri Türk şehidi,diğeri de Rum şehidi olmuştur.

1963 yılında Kıbrıs'ta etnik çatışmaların başlamasıyla birlikte Niyazi'nin ilk sürgünü başlar.Beş kilometre ötedeki Türk köyü Luricina'ya yürüyerek sığınırlar.Geride bıraktıkları evlerindeki eşyaları yağmalanır.Luricina,Türk Mukavemet Teşkilâtı (TMT) tarafından "Türk gettosu" olarak tanımlanmıştır.Aslında Luricina da karışık bir köydür.Görüntüde İslâmiyeti kabul etmiş,fakat gündelik hayatta Rumca konuşan köylülerden oluşan bir nüfus vardır.1968 yılına kadar köyden dışarı çıkmak yasaktır.Gettoda hayat TMT'nin mücahid komutanlarının denetimi altında yaşanmaktadır.Bunlara "Paşa" denmektedir.İlk önce "Vatandaş Türkçe konuş!" siyâseti hayata geçer.Köylüler Rumca konuştukları zaman cezâ ödemek zorunda kalırlar.Tavla oynarken Rumca küfür etmek adetten olduğu için artık kimse tavla oynamak istemez.Niyazi,ilkokula bu köyde başlar.

1968 yılında toplumlararası görüşmeler başlar ve gettonun kapıları ilk kez açılır.Kâğıt üzerinde bir ada çocuğu olan Niyazi Kızılyürek ilk kez denizi 1968 yılında Larnaka'da görür."Mavi bir balonu andıran sonsuz su kütlesine ilk defa ayakları"nı sokar.Gettoların dışına çıkan Türk nüfus artık Rumların çiftliklerinde çalışmakta,ticâretle uğraşmaktadır.Refah artmıştır.Türkiye'ye okumaya giden öğrenciler sayesinde Luricina'ya Ruhi Su türküleri,Nâzım Hikmet'in şiirleri ve Cem Karaca şarkıları girmeye başlar.Yılmaz Güney filmleri ve uzun saçlı ağabeyler sayesinde Niyazi'nin solculuk dönemi başlar.

20 Temmuz 1974'te başlayan çıkartma ve askerî harekât köydekileri heyecanlandırır,ama Türk ordusu köye ulaşamaz.Mücahidlerin açtığı bir koridorla Luricina köylüleri kurtarılır.Niyazi ilk kez Türk askerlerini görür ve onlarla konuşmaya başlar.Fakat bazı erler hiç konuşmamaktadır.Komutan meseleye açıklık getirir:"Onlar Kürt'tür,anlamazlar."

Niyazi ortaokulu bitirmiş ve artık Lefkoşa Lisesi'ne kaydolmuştur.Yurtta kalacaktır.Annesinden aldığı mektupta ailenin Kuzey Kıbrıs'taki adresi belli olmuştur:Omorfo'ya yakın Argaca köyü.Aynen bir zamanlar Türkiye'de olduğu gibi,Kıbrıs'ta da Türkleştirme hareketi son hızla devam etmektedir:Omorfo,Güzelyurt;Argaca köyü ise Akçay oluvermiştir.Adanın kuzeyinde Rumlardan kalan izler silinmektedir.Eh,kolay değil.Rauf Denktaş rejimi memleketi "vatan" hâline getirmektedir.

Niyazi ilk kez yeni köyüne gittiği zaman annesi "yeni evimiz" dedikleri villayı gezdirir.Ev kendilerine gânimet olarak verilmiştir.Duvarlarda hâlâ evin eski sahibi Rum ailenin fotoğrafları asılıdır.Evlerin dağıtımı kura çekilerek yapılmıştır,ama TMT komutanları ve yerel liderler önce en güzel evleri aralarında paylaşmış,sadece geri kalanlar arasında kura çekilmiştir.

Gariban Luricinalı köylülerin artık sırtlarında Rumlardan kalma gânimet ceket ve paltolar vardır.Sadece buğday,patates ve pamuk tarımından anlayan Luricina köylüleri birden portakal bahçesi sahibi olmuştur.Denktaş rejimi dağıttığı gânimet mâllara karşılık güneyden gelenlerden geçmişini,doğdukları yerleri,Rum komşularını unutmalarını ve "gâvur"lardan nefret etmelerini istemektedir.

Rejim,eskinin silinmesini amaçlamaktadır.İnsanlar artık eski günlere ilişkin anılarını fısıldaşarak birbirine anlatır olmuştur.Bu arada,anavatana şükrân duaları oyunun bir parçasıdır.Köyde,iki pırpırlı çavuşa general muamelesi yapılmaktadır.Sonra,Kıbrıslı Türklerin soyadı alması gerekli kılınır.Niyazi solcu olduğu için Kızılyürek soyadını almak üzere dedesini ikna eder.Buna TMT'li akrabaları çok gıcık olur,dede bu soyadını aldığı için onlar da bu solcu soyadını kullanmaya mecbur kalır.

Niyazi Kızılyürek'in anılarını ilk bakışta bir tür bireysel Kıbrıs tarihi olarak okuyabilirsiniz.Ama bu okuma bence üstünkörü bir okuma sayılabilir.Niyazi'nin anılarının en önemli tarafı,bize Kıbrıs Türk ve Rum milliyetçiliklerinin gündelik hayat içindeki performansını anlatıyor olması.Türkiye'de ulus-devletin kurulma sürecinde uygulanan bütün milliyetçi politikalar yaklaşık elli yıl sonra Kıbrıs'ta tekrar hayata geçirilmiştir.TMT,daha 1950'lerden itibaren "Vatandaş Türkçe konuş!" ve "Rumlarla alışveriş etme" politikalarını uygulamıştır.

1974 sonrasında 180 bin civarında Rum kuzeyden güneye kaçmıştır.Yaklaşık 60 bin Türk de güneyden kuzeye geçmiştir.Bu adı konmamış bir nüfus mübadelesidir.Bugün "Kıbrıs sorunu" olarak bilinen ve diplomatlar arasında tartışılan mesele,birincil olarak mâl-mülk meselesidir.Rum mâlları gânimet olarak kuzeydeki nüfus arasında paylaştırılmıştır.Türkiye'de ise 1915'te sürülen Ermeni nüfusun mâlına,tarlasına komşuları konmuştur.

Niyazi Kızılyürek'in anlattığı hikâye,aslında bizim hikâyemizin çok dar bir ada ölçeğinde yoğun olarak yaşanmasından ibaret.Yâni,çok tanıdık bir hikâye.Temel fark şu:Bizler,1915'te Ermeni komşusunun mâlının üzerine çöken Anadolu köylüsünün neler hissetmiş olabileceğini bilemiyoruz.Bunun yazılı belgesi,bu işe katılmış olanların yazdığı günlükler ve anılar yok.Ama Niyazi Kızılyürek'in anılarında bu işin "hissiyat" tarafı ayrıntılı olarak anlatılıyor.Türk okuyucusu için işin en önemli boyutu bu noktada yatmakta.Anlatılan,aslında bizim hikâyemiz.

1977 yılında Niyazi,Almanya'ya okumaya gider.Önce Almanca öğrenir ve daha sonra yeni açılan Bremen Üniversitesi'ne kaydolur.Bremen Üniversitesi Siyâset Bilimi Bölümü hocaları 68 hareketinde aktif olarak yer almış kişilerdir.Her konu hiçbir kısıtlama olmaksızın tartışılmaktadır.Alman faşizmi,İran devrimi ve feminizm artık derslerde işlenmektedir.Genç Niyazi,kültür şoku yaşamaktadır.

Sıkı Marxist hocası Holger Heider bir gün "Her şeyle ilgilisin,neden ülken Kıbrıs ile ilgilenmiyorsun?Neden Yunanca öğrenmiyorsun?" diye sorar.Niyazi Kızılyürek'in hayatı bu noktada değişmeye başlar.Aynı dönemde 1964'te Türkiye'den sınırdışı edilen bir İstanbullu Rum ailenin kızı Zoi ile tanışır.Birisi Rum milliyetçiliğinin,diğeri de Türk milliyetçiliğinin sürgün ettiği iki genç arasında aşk başlar.Bu arada Niyazi Yunanca öğrenmekte ve Helen kültürünün müzik ve şiiriyle haşır neşir olmaktadır.Zoi'den 6-7 Eylül Olayları'nı öğrenir.O günleri şöyle anlatır:"Ben de Zoi de milliyetçiliğin kurbânlarıydık ve ikimiz de milliyetçiliğin hakikat rejimleri içinde büyümüştük.Yaptıkları benzer kötülüklerden ötürü birinin ötekini suçladığı milliyetçiliklerin çocuklarıydık."

Üniversiteyi bitirdikten sonra doktora yapmaya karar verir.Zoi'nin önerisi üzerine Güney Kıbrıs'a gitmeye,Niyazi'nin doğduğu yerleri görmeye karar verirler.Bodamya'ya gittiklerinde doğduğu evi bulur,evde oturan Rumlar biraz rahatsız olur.Onlara,Almanya'da yaşadığını,bir hak talebinde bulunmayacağını anlatır,rahatlarlar.Ebesi yaşlı Liza'yı bulur ve onun eski defterinden kendisinin doğumuna ilişkin belgeyi alır.Artık Kıbrıs Cumhuriyeti pasaportu almaya hak kazanmıştır.

Doktorayı bitirdikten sonra Denktaş rejimiyle bağdaşamayacağını,gönlündeki "Oliki Kipros/Bütün Kıbrıs" idealiyle KKTC rejimi için makbul bir vatandaş olamayacağının farkındadır.Güney Kıbrıs'taki bir panele katılmış olması bile kuzeyde "hain" olarak görülmesine yetmiştir.Güney Kıbrıs'ta iş aramaya karar verir.Eylül 1995'te Kıbrıs Üniversitesi'nde kadro açılır ve hocalığa başlar.Yunanca'yı en temiz Atina aksanıyla konuşuyor olması,Güney Kıbrıs'ta şüpheyle karşılanır.Kendisine,Türk istihbaratının eğitip adaya yolladığı bir "ajan" muamelesi yapılmaya başlanır.Rum sevgilisine bir gün Yunanca aşk şiirleri okurken ondan da "Sen bir ajansın" sözünü duyunca sarsılır.Rum milliyetçilileri bir Türk'ün üniversitede hoca olmasını da kaldıramaz.Tehditler,protesto kampanyaları gırla gitmektedir.

Zamanla işler yatışır ve Niyazi Kızılyürek sürekli olarak gazetelerde yazılar yazan,Güney Kıbrıs'taki ahaliye adanın hınç ve şiddet tarihinin her zaman iki taraflı olduğunu,tek yönlü milliyetçi hakikat rejimlerinin mumlarının yatsıya kadar yanacağını anlatan bir siyâsî pozisyonu benimser.Milliyetçiliğin hegemonik söylemleri ortalama insanların vicdânlarını ve zihniyetlerinin tam anlamıyla işgâl edememiştir.Özellikle,çıktığı televizyon tartışma programlarında Rum milletçilerini rahatsız eden tespitler yapması,bazı vicdân sahibi ortalama Rum vatandaşlar arasında tabuların yıkılmasını sağlamıştır.Artık yolda yürürken kendisini durdurup "Helâl olsun sana,doğruları söylüyorsun" diyenlerin sayısı az değildir.Güneyde Rumlara,kuzeyde ise Türk milliyetçilerine ayna tutan,onları kendileriyle yüzleşmeye ve birlikte yeni bir federal Kıbrıs rejimi inşâ etmeye teşvik eden bir siyâseti benimser.

Niyazi Kızılyürek'in anılarının belki de en hüzünlü bölümü annesi Halide Hanım'la ilişkisini anlattığı bölümler.Annelerin bir anlamda "ulusun gizli ajanı" rolünü üstlenmesini nefis bir şekilde anlatır:"Uluslar en çok anneleri kendilerine bağlar.Onları 'kutsal' görevlerle donatırlar ve çocuklarını hizmetlerine alırlar.Anneler 'kutsal varlıklar' olduklarına inanarak kendi hayatlarını çocuklarının ulus nezdindeki başarıları ile anlamlandırırlar."

Halide Hanım için oğlunun Güney Kıbrıs'ta olması bir anlamda utanç kaynağıdır.Kıbrıs bölünmüş bir ada olduğu için Niyazi'nin kuş uçuşu 20 kilometrelik yolu geçip annesini ziyaret etmesi için Larnaka'dan Atina'ya,Atina'dan İstanbul'a,İstanbul'dan da Ercan Havaalanı'na uçması gerekmektedir.Kuzeye her gittiğinde peşine Denktaş'ın sivil polisleri takılmaktadır.Özellikle,annesinin kanser tedavisi olduğu günlerde bölünmüşlük hâli trajik boyutlara ulaşır.

2004 yılında Annan Plânı referandumu sırasında Kıbrıslı Türkler bir mucizeyi gerçekleştirdi.Benim bugüne kadar duyduğum en yaratıcı siyâsî slogan olan "Yes be annem!" sloganı doğrultusunda yüzde 66 oyla Annan Plânı'na "Evet" diyerek Güney Kıbrıs'la birlikte Avrupa Birliği'ne girme tercihinde bulundular.Ama Güneyde iktidarda olan Tassos Papadopoulos yönetimi AKEL ile birlikte davranarak yüzde 76 "Hayır" çıkartmayı başardı.Gariptir,ama Rum seçmen kendi eliyle adayı yıllardır karşı olduğu "Taksim" politikasına teslim ediverdi.

Referandum öncesinde Rauf Denktaş Annan Plânı'nı kabul edilmez bulduğunu söylemişti.Kopenhag'daki Avrupa Birliği zirvesine de gitmeyi reddetmişti.O dönem de Kopenhag'da Kıbrıs Cumhuriyeti'ni temsil eden Cumhurbaşkanı Glafkos Kleridis,Denktaş'ın zirveye katılmayışının Kıbrıs Cumhuriyeti'nin elini rahatlattığını "Kıbrıs'ın çözüm olamadan Avrupa Birliği üyesi olmasından ötürü Kıbrıslı Rumların Rauf Denktaş'ın heykelini dikmesi gerektiği"ni söylemiştir.Doğru söze ne denir!

Referandum sonrasında Niyazi Kızılyürek,Yunanca ve Türkçe olarak yazdığı kitaplar ve televizyon programları sayesinde kamusal entelektüel olarak konumunu sağlamlaştırır.Denktaş rejimi yıkıldıktan sonra hem Kuzey'de,hem de Güney'de görüşlerine en çok müracaat edilen bir aydın olarak sivrilir.2019 yılında AKEL'in kendisini Avrupa Parlamentosu'nda milletvekili adayı olmaya davet etmesinden sonra seçimlerde sınır kapılarında oy kullanma hakkı olan 5 bin 600 Kuzey Kıbrıslı Türk'ten 4 bin 200 seçmenin oyunu alarak seçilir.Bu büyük bir başarıdır.Niyazi'nin deyimi ile "yanılsamadan uyanıp etnik mağaralarından çıkma" cesâretini gösteren Kıbrıslı Türkler kendisine oy vermiştir.

Niyazi Kızılyürek'in Bodamya köyünden Avrupa Parlamentosu'na uzanan hayat hikâyesi ilk ânda bir "başarı öyküsü" olarak görülebilir.Ama bunun ağır bir fiyatı vardır.Kendi ifadesiyle,"Ne Kıbrıslı Rum milliyetçilerin ne de Kıbrıslı Türk milliyetçilerin 'biz' dediği gruplarda ben yoktum.İkisi için de 'öteki'ydim.Gerçekten de öyleyim...Bu yüzden yıllarca 'no man's land'de yaşadım." Evet,Niyazi Kızılyürek'in anıları sadece bir Kıbrıs hikâyesi değil,vicdânlı ve namuslu bir aydının hayat mücadelesi olarak da her türlü övgüyü hak ediyor.Tavsiye ederim,okuyun.İçinde kendinizden bir şeyler bulabilirsiniz.

Yayıncıya not:Türkiye'de yılda 40 binden fazla kitap yayımlanıyor.Niyazi Kızılyürek'in anılarını yayımlayan İletişim Yayınları keşke biraz daha özenli davranıp bu değerli eseri daha güzel bir kapakla ve daha kaliteli kâğıda bassaydı,ne iyi olurdu!Kapaktaki "çamur gibi" fotoğraf ve kullanılan ince kâğıt metin içindeki fotoğrafların arka sayfaya yansımasına (sırt vermesine) neden oluyor.İşin sonunda kitap bir objedir ve muhakkak bir "albeni"si olmalıdır.Umarım,ikinci baskıda daha kaliteli bir iş çıkarırlar...

*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Niyazi Kızılyürek'in anıları:Kuzey Kıbrıs'ta "hain",Güney Kıbrıs'ta "ajan" muamelesi görmek,Diken,29 Haziran 2020.

http://www.diken.com.tr/kizilyurekin-anilari-kuzey-kibrista-hain-guney-kibrista-ajan-muamelesi-gormek/

Gayrimüslimlerin Kore İç Savaşı serüveni/Sait Çetinoğlu*

Çanakkale Savaşı'nda hayatını kaybeden gayrimüslimler konusunda yapılan çalışmalara sıkça rastlamaktayız ancak 1950'de başlayan Kore Savaşı'nda cephede yer alan ve hayatını kaybeden gayrimüslimler üzerine çalışmalar sınırlıdır.Ünlü ressam Hagop Arad'ın kardeşi Jak Arad'ın kayıtlara "kazâ kurşunu" olarak geçen şüpheli ölüm hikâyesine 2013 yılında Agos'ta yer vermiştik.Araştırmacı Sait Çetinoğlu arşivlerden yararlanarak birinci kafilede yer alan ve içlerinden hayatını kaybedenlerin listesini ve yaralanan bir neferin hikâyesini paylaşıyor bu makalesinde.

25 Haziran 1950 yani Kore İç Savaşı'nın başlangıcından bu yana 68 yıl,28 Temmuz 1953 günlü ateşkesten bu yana ise 65 yıl geçti.

İç savaşın ya da Birleşmiş Milletlerce (ABD demek daha doğru) "komünizmin kapitalizme karşı savaşı" olarak ilân edilip üç yıl sürdürülen savaşın bitmesinden 68 yıl sonra,taraflar arasındaki ilişkiler hızlı çekimde cereyân ediyor.

Bütün bunların başlaması ve başarılı bir şekilde yürütülmesi,Güney'in parlak kariyerli lideri Moon'un uzun erimli bir çalışmasının sonucu.68 yıllık bu uzun anlaşmazlık dönemi sonlanacak gibi gözüküyor.

Kuzey ve Güney,Olimpiyat vesilesiyle yakınlaşıp kol kola girerek,yeni ufuklara doğru yol alırken,savaşın başını çeken ABD ile Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti yakınlaşıp görüşmelere başladılar.Güney,FIFA Dünya Kupası karşılaşmaları dolayısıyla gittiği Moskova'dan 12 konuyu kapsayan geniş bir işbirliği anlaşmasıyla döndü Bunlardan birinin,Kuzey'den geçecek bir petrol ve gaz boru hattının oluşu,işbirliğinin aldığı boyutu anlatmaya yeter diye düşünüyoruz.

Nasıl başlamıştı?

Savaşı kısaca özetlersek:

25 Haziran 1950 tarihindeki çatışmanın başlangıç aşamasında ABD öncülüğünde 16 ülkenin katkısı ile Birleşmiş Milletler ordusu oluşturulur ve bu ordu Güney'in yanında yer alır.Türkiye Kore'ye ilk asker gönderen ülkeler arasında yer alır.Meclis'ten karar alınmadan askerin bilinmeyene doğru yola çıkarılmasına tepkinin gelmediğini söyleyebiliriz.Tartışılmaz bile...

Türkiye Cumhuriyeti 3 Ağustos 1950 günlü Genelkurmay emri ile 1929 doğumlulardan bir tugay oluşturur.5.000 kişilik bu tugay Kore'de bir yıl kalacaktır.Türkiye Cumhuriyeti savaşta on tugay ile temsil edilmiştir.Bunların ilk üç tugayı fiilen savaştı ve çok büyük zaiyat verildi.Asker silâha yabancıydı ve yeterli eğitim verilmemişti.Tam da "Kervan yolda düzülür" mantığıyla eğitim,22 günlük gemi yolculuğunda verilmeye çalışılarak,yeterli olgunluğa gelmeden askerler bilmedikleri cepheye sürüldü.

Lojistik bir sorundu,birliklerin hareketi de başlı başına bir sorun oldu.Şoförler eğitimsizdi.Tam bir felâket olduğunu söyleyebiliriz.Kayıpların yüzde 10'unun trafik kazâlarından kısaca acemi şoförlerin araçları devirmelerinden kaynaklandığını söylersek durumun vahametini açıklamış olduğumuz gibi,ilk şehidin trafik kazâsından olduğunu söylersek ne dediğimiz daha kolayca anlaşılır.Türkiyeli şoförler tam bir felâket habercisi olarak algılanarak,onlara özellikle dikkat çekilmiştir.

Hareket etmekte zorlanan bu eğitimsiz birliklerin,gerilla savaşına katılmasının bir felâket olması ve çok büyük kayıp vermesi kaçınılmazdı.Yine de güçlerinin üstünde gayret ettiklerini söylememiz gerekir.Ellerinden gelenin fazlasını yapmışlardır.

Şehit,yaralı,kayıp ve tutsak olarak toplam kayıp sayısı 3.277 askerdir.Bu sayının üçte biri hayatını kaybetmiştir.Her bir tugayı ortalama 5.000 asker olarak kabul edersek,kayıp miktarı,asker toplamının yüzde 22'sine denk gelir.

234 Türkiyeli tutsaktan 225'i,yani yüzde 96'sı,Kunuri Savaşları'nda,savaşın ilk aylarında esir düşmüş ve üç yıla yakın bir süreyi tutsak kamplarında geçirmişti.

28 Temmuz 1953 günü artık savaş yoktu.

Zaten savaş hâli de resmen ilân edilmiş değildi;ne ABD ne diğer Batılılar ne de Çin tarafından...

Savaş gibi,zafer de yoktu...

Sonra,barış da yoktu...

Buraya kadar söylediklerimiz bilinen şeyler,biz bir bilinmeyene işaret etmek istiyoruz.Ölüme koşturulan bu vatan evlâtlarının ne kadarı Hristiyan ve Yahudi'dir?

Birinci kafiledekilerin bir kısmını biliyoruz.(1)

Kafilenin gayrimüslim neferleri:

-Jan Andronikyan/Ermeni

-Tanaş Kırıona/Rum

-David Kırbıyık (Gürbıyık)/Ermeni 30 Ocak 1951 günü hayatını kaybetmiştir.

-Kirkor Şamlıyan (Şamdiyan)/Ermeni 29 Kasım 1950 günü hayatını kaybetmiştir.

-Manol Elefteriadis/Rum

-Tanaş Papadopulos/Rum

-Selim Polat/Süryani

-İstanrı İstanidis/Rum

-Arikil Karataş/Ermeni

-Karabet Attanoğlu/Ermeni

-Yorgo Güllü/Rum

-Kirkor Ayvazyan/Ermeni

-Yako Senadon/Yahudi

-Nayoz Kuzu/Süryani

-Koca Boğadar (Koço Boğadaki)/Rum 29 Kasım 1950 tarihinde hayatını kaybetmiştir.

Diğer kafilelerle ölüme yollananların kaç kişi ve kimler olduğunu bilmiyoruz.1941 yılında 20 Kur'a Askerlik denilerek ellerine kazma,kürek verilerek toplama kamplarına gönderilerek çürütülmeye çalışılan gayrimüslimlerin,on yıl sonra bu kez eline tanımadıkları bir silâh tutuşturularak bilmedikleri bir ülkeye,anlamadıkları bir savaşa yollanmıştır.Birinci tugaydaki 18 askerden üçünün (Koço Boğadaki ile Kirkor Şamlıyan,David Gürbıyık),diğer tugaylardan da bir kişinin;Ohannes Büyükhandanoğlu (doğrusu Büyükandonoğlu -vefât tarihi 29 Ocak 1952) yaşamlarını yitirdiklerini biliyorken kaç kişinin yaralandığını ve kaç kişinin esir olduğunu ise bilmiyoruz.Gayrimüslim askerlerin bazılarına Türkçe de isim verildiğinden etnisitesi belirtilmemişse tespitimizi güçleştiriyor.

Yaralanmış gayrimüslimlerden birinin hikâyesi Jan Bet-Şawoce'nin(2) çabaları ile gün yüzüne çıkmıştır.Cisa Qore'nin Kore hikâyesini kısaltmadan veriyoruz:

"Turabdin ve dışından,1950'lerin başlarında bir sürü Doğu-Batı Süryani (Asur,Kildani) genç erkek,askerlik görevi sırasında,bulundukları askerî birliklerinden alınarak Kore Savaşı'na yollandı.Gidenler arasında yaşamını yitiren,yitirmiyen ve yaralanan olmuş.

Yaralananlardan biri Midyat'a bağlı Kfarze köyünden Cisa Qore (ˁİsa Kore) olmuş.Vücudunun sol tarafından ağır yaralanmış,sol kolu yaşamı boyunca sol tarafında asılı olarak yaşadı.Kore'de savaşa katılması nedeniyle Kore lâkâbını almış.Onu herkes hem Kfarze'de ve hem de daha sonra yerleştiği Midyat'ta Cisa Qore diye çağırmaya başladı.

Turabdin'de başta Kıbrıs sorunu (1955,1964,1974) olmak üzere 1960'lı,1970'li yıllarda İmam-Hatipli din adamlarının anti-Hristiyan propagandası,artan merkezî hükûmet ve yerel Kürt feodalite baskı ve zulmü nedeniyle,Avrupa'ya yapılan kitlesel Doğu-Batı Süryani göçü sırasında,Cisa Qore de ailesi ile birlikte 1991'de Belçika'ya sığındı.Brüksel'de 2001'de bu dünyadan ayrıldı."

Kayıpları böylece sıraladıktan sonra,bu anlamsız iç savaşa taraf olmakla ne kazandık sorusunu sorarsak;ABD öncülüğündeki savaş örgütü NATO'nun bir aparatına dönüştük.

***

1-Asker listesini ATASE'den gün ışığına çıkarıp yayınlamamıza izin verev İclal Örses'e teşekkür ediyoruz.

2-Aile adı Bë-Sëla (Bı-Sıla,okunur),devlet tarafından aileye verilen soyadı ise Ataseven olmakta.İsveç'te Ataseven soyadlarını değiştirip yerine Malke-Mišel,olarak ailenin ilk baba adını aldılar.Cisa Qore 1932 Midyat,Turabdin,Yukarı Mezopotamya doğumludur.Söyleşi Jan Bet-Sawoce tarafından Södertälje/İsveç'te yapılmıştır.Çağdaş Süryanice yapılan bu söyleşi,Jan Beṯ-Şawoce tarafından Türkçe'ye çevrildi.

Kaynaklar:

-Burçin Belge,Eski Bir Askerin Kaleminden Kore Savaşı (bkz. https://m.bianet.org/bianet/siyaset/5682-eski-bir-askerin-kaleminden-kore-savasi)

-Genelkurmay ATASE Arşivi

-http://www.koresavasi.com/kore-sehitleri-listesi

-Jan Bet-Sawoce'nin yayınlanmamış Danẖo Bë-Sëla söyleşisi

*Sait Çetinoğlu,Gayrimüslimlerin Kore İç Savaşı serüveni,Agos,23 Temmuz 2018;Hyetert,5 Ağustos 2018.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/21006/gayrimuslimlerin-kore-ic-savasi-seruveni

https://hyetert.org/2018/08/05/sait-cetinoglu-gayrimuslimlerin-kore-ic-savasi-seruveni/

Kore Savaşı'nın Sevag'ı:Jak Arad/Emre Ertani*

Kore Savaşı'nda Türk Tugayı'nda yer alıp da can veren askerlerden biri de ünlü ressam Hagop Arad'ın kardeşi Jak Arad'dı.Şafak Pavey'in The Guardian'daki makalesinde değinilen Arad'ın hikâyesinin peşine düştük ve gördük ki bundan altmış küsur yıl önce bir başka "Sevag Balıkçı hikâyesi" yaşanmış.Türkiye'den binlerce kilometre uzakta,bir Ermeni asker "şüpheli" bir ölümle hayata vedâ etmiş.

Paskalya yortusu ve 1915'in yıldönümü olan 24 Nisan 2011'de askerlik görevini yapmakta olan er Sevag Şahin Balıkçı'nın aynı karakolda birlikte görev yaptığı Kıvanç Ağaoğlu'nun tüfeğinden çıkan mermiyle hayatını kaybetmesi,asker ölümleri acısını bu kez de gayrimüslimler açısından gündeme getirmişti.Araştırmacı-yazar Rıfat N. Bali'nin 82 gayrimüslim askerin hikâyesine yer verdiği "Gayrimüslim Mehmetçikler:Hatıralar–Tanıklıklar" kitabı da sorunun tarihî boyutunu gözler önüne serdi.

Bali'nin kitabında yer almayan bir başka asker hikâyesini ise CHP Milletvekili Şafak Pavey,10 Haziran [2013]'da İngiliz The Guardian gazetesinde yayımlanan "Doğu İçin Yeterli" başlıklı yazısıyla ortaya çıktı.Pavey'in yazısındaki "724 kişilik Kore Savaşı şehitlerinin listesinde,Ermeni Jak Arad yoktur" ifadesinden yola çıkarak Jak Arad'ın hikâyesinin ayrıntılarını öğrenmeye çalıştık.Araştırma ve görüşmeler sonunda görünen tablo,maalesef er Sevag Bıçakçı'nın kaderiyle büyük benzerlikler taşıyordu.

Ünlü ressamın kardeşi

1951-1952 arasında toplam on ay Kore Savaşı'nda Birleşmiş Milletler Kuvvetleri'ne bağlı olarak görev yapan Türk Tugayı'ndaki askerlerden biri olan Jak Arad,Türkiye'nin en ünlü Ermeni ressamlarından Hagop Arad'ın kardeşiydi.Kore'de Türk Ordusu saflarında savaşa katılan Jak Arad'ın adı,724 kişilik "Kore Şehitleri" listesinde yer almıyor.Sözkonusu listede Ohannes Büyükandonoğlu'nun,yani Ermeni bir askerin adı varken Arad'ın adının neden yer almadığını araştırınca Sevag Balıkçı'nın hikâyesine benzer bir tabloyla karşılaştık.

Savaşta asteğmen olarak görev yapan Tuna Baltacıoğlu,Kore'deki anılarını kaleme aldığı "Savaş İçinde Barış" adlı kitabında hayatının baharında yok yere ölen Jak Arad'la tanışmasını şöyle anlatıyor:"Bir gün Hüsamettin Bozok'tan bir haber aldım.Müşterek dostumuz ressam Hagop Arad'ın kardeşi de Kore'de Türk birliğinde er olarak görev yapıyormuş.Araştırdım ve Hagop'un kardeşini buldum.Oturduk uzun boylu oradan buradan konuştuk.Ağabeyi gibi candan ve sevimli bir insandı."

Silâh birden ateş almış

Kıdemli askerlere belirli zamanlarda Japonya'ya gitme izni verildiğini anımsatan Baltacıoğlu,Jak Arad'ın İstanbul'daki yakınlarına götürmek üzere kendisine Tokyo'dan alınmasını istediği bir hediyeler listesi verdiğini şu ifadelerle anlatıyor:"Listeye bir göz attım,anlaşılan İstanbul'daki ailesine ve dostlarına Japonya'dan hediyeler götürmek istiyordu.Tokyo'ya gittiğimde istediği şeyleri alacağımı söyledim.
Aradan kısa bir süre geçti.Çadırımda oturuyordum.Biri geldi 'Bir er kazâ kurşunuyla vurulmuş,galiba sen de tanıyormuşsun' dedi.Hemen yerimden fırladım,olay yerine koştum ama yapacak bir şey kalmamıştı.Hagop'un kardeşi çadırında otururken arkadaşı silâhını temizliyormuş,tam da karşısında duruyormuş.Nasıl olduysa silâh birden ateş almış ve mermi Jak'ı başından vurmuş.Kurtarma olanağı bulunamamış.
Bu olay beni çok üzdü.Durumu yazıp Hüsamettin Bozok'a anlatmak istedim.Nasıl anlatacağımı bilemediğim için de yazmakta epey zorlandım.Sonunda yazabildim.Bu arada ağabeyine Jak'ın bende parası olduğunu,Tokyo'dan bazı şeyler istediğini belirtip bu üzücü olaydan sonra nasıl hareket etmemi istediğini sordum.Türkiye'ye dönerken parayı mı getireyim yoksa sipariş ettiği şeyleri mi?Bir süre sonra yanıt geldi.Hagop,kardeşinin siparişini aynen alıp getirmemi istiyordu.Ben de öyle yaptım.Kore'de savaş süresince yaşadığım en acı olay budur."

"Jak seni vurayım mı?"

Jak Arad'ın akrabası olan Yeran Silahlı'dan da Arad'ın hikâyesini dinledik.Silahlı'ya anlatılanlara göre,Jak Arad da Sevag Balıkçı gibi "yakın arkadaşı" tarafından "kazâ"yla öldürülüyor:"Duyduğumuza göre birlikte vakit geçirdiği çok samimi bir arkadaşı,Türkiye'ye dönmelerine 15 gün kala,'Jak seni vurayım mı?' demiş ve tetiği çekmiş.Mermi,Jak'ın bir kulağından girmiş kafasının diğer tarafından çıkmış.Jak'ın annesi,Koharig teyzem de dönemin patriği Haçaduryan'a ricada bulunup Kore'deki mezârından toprak getirtmiş ve Şişli Ermeni Mezârlığı'na o toprağı serpmişti.Daha sonra annesine şehit maaşı da bağlandı.Jak şehit sayılmadı ama gidip de geri dönmediği için şehit maaşı bağlandı."

Bundan altmış küsur yıl önce Jak Arad,binlerce kilometre uzakta askerlik yaparken şüpheli bir şekilde hayatını kaybetti.Ondan geriye kalan ise Şişli Ermeni Mezârlığı'na serpilen bir avuç Kore toprağı oldu...

*Emre Ertani,Kore Savaşı'nın Sevag'ı:Jak Arad,Agos,13 Temmuz 2013.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/5271/kore-savasinin-sevagi-jak-arad