27 Mayıs sonrası devletin sille vurduğu bir isim:Hermine Kalustyan/Serdar Korucu*

Hermine Kalustyan,125 yıllık Esayan Okulu'nun tarihinde önemli yeri olan eğitimcilerinden biri.Onu,Türkiye yakın tarihinin önemli bir figürü hâline getiren 27 Mayıs Darbesi ardından oluşturulan Kurucu Meclis'e seçilmesiydi.Sonrasındaysa kendi deyimiyle "devletin sillesi"ni yedi.

Hermine Kalustyan,1914'te Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'da doğdu.Eğitim hayatına,Anarad Hığutyun İlköğretim Okulu'nda başladığında doğduğu şehir,İmparatorluğun en karanlık yıllarını yaşıyordu.Beşinci sınıftan itibaren Esayan'a geçtiğindeyse bir devir çoktan kapanmıştı.O günlerin İstanbul'u artık Türkiye Cumhuriyeti'nin şehirlerinden sadece biriydi ve artık bu toprakların başkenti değildi.Doğduğu şehrin ve ülkenin tarihindeki her kırılma noktası,gelecek yıllarda Hermine Kalustyan'ın hayatını çok daha fazla etkileyecekti.

Kalustyan,1932'de liseden üstün başarı belgesiyle mezun oldu,üniversite eğitimi için Fransa'ya gitti;Sevres'deki Ecole Normale Supérieure'de matematik öğretmenliği eğitimini tamamladıktan sonra İstanbul'a döndü.Öğrencisi olduğu Esayan Lisesi'nde 1936'da eğitimci olan Hermine Kalustyan,1941'de İstanbul Ermeni toplumunun bir başka önemli okulu Getronagan Lisesi'nde matematik öğretmenliğine de başladı.Aynı yıl İstanbul Üniversitesi'nde Matematik Bölümü'nde doktorasını da tamamladı.

1947'deki Dernekler Kânûnu düzenlemesi kendisinin hayatını etkileyen kararlardan biriydi.Bu yeni dönemde Esayan Okulu'ndan Yetişenler Derneği yeniden açıldı,Kalustyan ilk yönetim kurulu başkanı oldu ve sonrasında okulun müdürlüğüne getirildi.

O yıllarda Hermine Kalustyan ile tanışanlardan biri,okula kayıt olan Sarkis Seropyan'dı.Gelecekte Türkiye'nin adını Agos gazetesi ile duyacağı Seropyan,çocukluk yıllarındaki o tanışmayı gazetesinde şöyle aktaracaktı:"Çeşitli okullardan gelmiş birçok öğrenciyle beraber,ortaokulun ilk senesinde tanıdım onu.Gülümsemesi ender görülen,saygı,hattâ korku telkin eden duruşu nedeniyle,sınıfların kapı camında silueti göründüğünde,sınıfta bir "SOS" fısıltısı yayılırdı ve herkes mum gibi otururdu yerine.”

Saygı uyandıran bir isim

Aynı dönemde okulda Kalustyan'ın öğrencisi olan bir başka isim daha vardı.Hermine Kalustyan gibi hayatını,43 yılını eğitime adayacak olan ve 1967'de Sarkis Seropyan ile evlenecek Manuşak Seropyan.Kendisi de tıpkı altı yıl önce eşinin yazdığı gibi Kalustyan'ı disiplini ile hatırlıyor:"1951'de,Esayan Lisesi'nin ortaokul bölümüne öğrenci olarak gittiğimde tanıştım.Kendisi okulun müdürüydü.Duruşuyla,ağırlığıyla herkes üzerinde saygı uyandırıyordu.Az ama öz konuşandı.Davranışları ve müdür ağırlığıyla,tam anlamıyla 'saygıdeğer'di.Öğrencileri ile daima mesafeliydi.Kimileri gibi içli-dışlı değildi.Kalustyan gibileri bu mesafeyi mezuniyete kadar da korurlardı.O da korudu.Öğrenciler kendisinden daima çekindiler."

Hermine Kalustyan 1949'dan Esayan ile Getronagan'ın yanında Türkiye'deki eğitim hayatında bir başka okulda daha ders vermeye başlıyordu:Galatasaray Lisesi.Yaklaşık on yıl sonraysa Türkiye tarihini derinden etkileyecek bir gelişme kendisinin de hayatının dönüm noktası olacaktı.

27 Mayıs ile değişen hayat

27 Mayıs,Türkiye'deki tüm dengeleri değiştirirken,Hermine Kalustyan'ın adını da tüm toplum tarafından bilinir hâle getirecekti.Çünkü Kalustyan,1961 Anayasası'nı yapan Kurucu Meclis'e, dönemin Devlet Başkanı Cemal Gürsel tarafından bizzat atanıyordu.

Kalustyan,1960'ta ilk eseri "Fezaya Doğru"yu,1975'te ikinci eseri "Yeryüzünün Geçmişi ve Bugünü:Kainatın Derinliklerine Doğru"yu yayımlamıştı.Aynı yıl hayatını değiştiren bir karar alınacak,Türkiye'den ayrılmak zorunda kalacaktı.Çünkü 27 Mayıs'ın izleri silinirken sıra,kendisine de gelmişti. Fransa'ya gitmek zorunda kalışını,yıllar sonra Sarkis Seropyan onun ağzından şöyle aktaracaktı:"(...) Seçimleri kazanan Adâlet Partisi yönetimi,politikaya bulaştığımı,bu nedenle öğretmenlik ve okul müdürlüğü yapamayacağımı bildirdi bana.Çok şaşkındım.Suçum,devletin başının verdiği görevi yerine getirmekti.Hıncını askerlerden alamayan yeni hükûmet,beni cezâlandırıyordu.Hiçbir geçim kaynağım olmadığı gibi,mâl varlığım da yoktu.Üstelik,emeklilik dâhil,kazanılmış haklarımın tamamı geri alınıyordu ve beş parasız ortada bırakılıyordum.Devletin sillesi çok ağır geldi."

Bu ayrılığın ağırlığı Türkiye Ermeni toplumunu da,tüm mezun ettiği,emek verdiği öğrencilerini de etkiliyordu.Manuşak Seropyan,"Mezun olmamıza ve Esayan'dan uzaklaşmış olmamıza rağmen,eski öğrencileri olarak etkilenmiştik.Gitmesi,bu şekilde gitmesi şüphesiz ki üzücüydü.Bir bilim insanıydı.Büyük bir değerdi" diyor ve ekliyor:"Nasıl karşılayabilirdik ki?Karar Yukarı'dandı..."

Kalustyan ile mektuplaşmalar

İkisi de Hermine Kalustyan'ın öğrencisi olan Seropyan çifti,öğretmenleri Fransa'ya gittiğinde önce mektuplaştılar."İrtibatımız sürdü.Hiç yazmasa bile,Noel ve Paskalya yortularında yazardı.Yıllar sonra,1988'de öğretmenliğinin ellinci yılı vesilesiyle kendisine orada bir jübile yapıldı.Bir çiçekle katıldık.Müdür ve öğretmen Hermine Kalustyan'dan sonra,aile dostu Hermine Kalustyan'la yazışıyorduk artık" diyor Manuşak Seropyan.Ardındansa yollarını Paris'e düşürüp kendisiyle görüştüler.İlk ziyaretleri beş yıl sonrayı bulmuştu.1980 yılının yaz sonu,yani bir başka darbe Türkiye'nin kaderini değiştirmeden hemen önce...

Seropyan ailesi,Kalustyan'ı ziyaret etmeyi sürdürdü.Son gittiklerinde Manuşak Seropyan'a göre "Sağlığı bozulmuştu ve hastalığının ilerlediğinin bilincindeydi.Bir huzurevinde yaşıyordu ve görüşmek için bir kafede randevu vermişti."

Değişmeyen şeyler de vardı.Okul yıllarından akıllarında kalan disiplini,dakikliği gibi.Sarkis Seropyan,"Paris'te buluşmak üzere randevulaştığımızda,eşimle birlikte,Opera Meydanı'ndaki buluşma yerimize çeyrek saat erken gitmiş ve Oryort'u (Matmazel) çoktan gelmiş,masayı tutmuş,bizi bekler hâlde bulmuştuk.Yine saatini gösterip 'Unuttunuz mu?' demişti,gülümseyerek" diye anmıştı bu özelliğini.

Manuşak Seropyan da şöyle ekliyor:"En unutulmaz yanlarından biri sanırım kolundaki saatinin daima yarım saat ileri olmasıydı.Son derece dakikti.Randevusuna geç kalan bir öğrencisine şaşırmış,saatini göstererek,herkesin bu konuda hassas olması gerektiğini vurgulamıştı.Ne kadar yaşlanmış,belki bir kenara atılmış gibi olsa da,ağırlığından pek bir şey kaybetmemişti.Şöyle bir değişiklik vardı onda:Buradaki ağırlığını bir yana koymuş,daha samimi biriydi.Uzun ve içten sohbetlerimiz oldu.Hâlâ bir ağırlığı vardı,ama bize karşı değildi.Anlattığı bir anısını şöyle noktalamıştı:'Ben Hermine Kalustyan'ım...'"

Fransa yılları ve kırgınlık

Manuşak Seropyan'a göre Kalustyan mutluydu çünkü:"Fransa devleti bir emekli maaşı bağlamıştı.Bunun yanı sıra bir bilim insanı olduğu için bir de kitap alması için para alıyordu,kendisine gösterilen değerden dolayı mutluydu." Sarkis Seropyan'a tam da hiç emek vermediği bir ülkeden destek gördüğü için "Yaşasın Fransa!" dediğini söylemişti,bir de Fransa'daki Ermeni okul ve derneklerinde aradığı ilgiyi bulamadığını.Bu yüzden,bir kırgınlığı da vardı.Manuşak Seropyan,bunun başka bir nedeni daha olduğunu vurguluyor:"Doğduğu ve büyüdüğü yerden uzaklaştı,sevdiklerinden uzaklaştı ve bu isteyerek olmadı.Yaşı ve gururu nedeniyle bir ziyarete dahi teşebbüs etmedi.Her ne kadar Esayan ve Galatasaray'dan eski öğrencileri kendisi ile görüşseler de,daima bir kapanıklığı vardı.Kırgınlığın getirdiği bir kapanıklık..."

Kendisine İstanbul'a dönmesi için "fırsat" verilmiş miydi?Bu sorunun yanıtı "Evet".Manuşak Seropyan,"Aklında yok değildi,ama kimseyi rahatsız etmek de istemiyordu" diyor.Çünkü Bülent Ecevit kendisine "Matmazel,tüm haklarınızı iade edeceğim,geri dönün" mesajı göndermişti ama Sarkis Seropyan'ın aktardığına göre Kalustyan bu teklife güvenememişti.Daha doğrusu bu güvensizliği Ecevit'e değil,Türkiye'nin dengelerine dairdi:"Ecevit'e güvenirdim ama onun iktidarının uzun süreceğine güvenmedim,bu yüzden de dönmedim."

Hermine Kalustyan'ın Türkiye'ye temelli dönüşüyse 1989'da oldu.Yakalandığı kanser nedeniyle hayatını kaybettikten sonra.Vefât haberini Seropyan ailesi Paris'teki arkadaşlarından aldılar.Huzurevinde ebedî yolculuğuna çıkmıştı fakat son bir arzusu vardı.Ölmeden önce,naaşının İstanbul'da toprağa verilmesini istemişti.

Böylece Kalustyan,Feriköy Surp Vartanants Kilisesi'nden ebediyete uğurlandı ve Şişli Mezârlığı'na defnedildi.Tıpkı 26 yıl sonra Sarkis Seropyan'ın da aynı kiliseden uğurlanıp,aynı mezârlığa defnedileceği gibi...Bugüne kadar da Manuşak Seropyan,Şişli Mezârlığı'na her gidişinde ikisini de ziyaret ediyor.Hem eşi Sarkis Seropyan'ı hem de öğretmeni,"öyleleri dünyâya çok az geliyor" dediği Hermine Kalustyan'ı...

*Serdar Korucu,27 Mayıs sonrası devletin sille vurduğu bir isim:Hermine Kalustyan,Agos,27 Mayıs 2020.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/24076/27-mayis-sonrasi-devletin-sille-vurdugu-bir-isim-hermine-kalustyan

"Her Hafta Bir Konuk"un misafiri Hagop [Martayan] Dilaçar*

Sayın seyirciler,bu akşamki konuğumuz Türk Dil Kurumu baş uzmanı Hagop [Martayan] Dilaçar.Hagop Dilaçar 1895'te İstanbul'da doğdu.Amerikan Koleji'ni bitirdi.Sonra dil konuları ile ilgilenmeye başladı.Hagop Dilaçar bugün galiba yirmiye yakın dil biliyor:Fransızca,İngilizce,Almanca,Slav dilleri,Çince ve bütün Asya dilleri.Hagop Dilaçar,Atatürk'ü yakından tanıyan talihli kişilerden biri olmuştur.

-Sayın Dilaçar siz Atatürk'ü galiba 1917'lerde tanıdınız.Bu döneme ait bazı anılarınızı anlatabilir misiniz bizlere?

Efendim,Birinci Dünya Harbi'nde,1917'de yedek subay olarak Halep'te bulunuyordum.Orada dil bilmeyen bir Hintli subaya yardım etmek için İngiliz elçiliği ile temas ettim,inzibatlar beni casus zannetmişler.Takip etmişler beni.Bulunduğum otelin odasına beni kapattılar.Kapının önüne de bir süngülü nefer diktiler.Sonra beni Halep'ten Şam'a gönderdiler.Çünkü 7. Ordu Kumandanlığı'nın merkezi orası idi.Beni orada kumandanın odasına soktular.Yanımda süngülü bir nöbetçi vardı.Cebimden aldıkları kitap ve ilmuhaber,belimden aldıkları tabanca da bir inzibat yüzbaşısının elindeydi.Kapı açıldığında baktım içeride mirliva rütbesinde bir paşa oturuyordu.İnzibat yüzbaşısı casus diye verilen raporu paşaya arzetti.Paşa raporu okudu,sonra bana baktı."Nasıl oldu da sen kaçmadın?" dedi.Ben de birdenbire köpürdüm,dayanamadım,"Kaçmadığıma teessüf ediyorum" dedim."Ben" dedim,"Bu vatan için kan dökmüşüm,bu madalya sahte değil." Madalyanın kurdelası vardı göğsümde."Kafkas Cephesi'nden kaçmayan herhâlde Şam sokaklarından kaçacak değildir," dedim."Emir buyurun,süngüyü çıkarsınlar."

Yüzbaşı bir tarafa çekildi,çünkü o paşa tabancasını çekip beni vurabilirdi.Değil bir mirliva,bir binbaşı dahi vurabilirdi beni.Fakat o paşa temkinli davrandı,düşündü,askere emir verdi."Süngüyü çıkar" dedi.Süngü çıkarıldı.Paşa yüzbaşıyı çağırdı."Nesi varsa şu masanın üzerine koy bakalım" dedi.Oraya konan şeyler şunlardı:Tabancam,ilmuhaberim,bir de şu gördüğünüz kitap.Bu kitabın birinci baskısı.

-Neydi o kitap?

"Turkische Gramatik",yani "Türkçe Gramer".Ben Diyarbakır'da iken,orada bir Alman nakliye taburu vardı.Oradaki subaylara Türkçe öğretiyordum bu kitaptan.Kitabı kendileri Almanya'dan getirmişler,bir tane de bana vermişlerdi.Paşa yüzbaşıya "Buyurun,çıkın" dedi.Yüzbaşı çıktı.Paşa ayağa kalktı.Bana dönerek "Anlat bakalım,bu iş nasıl oldu?" dedi.Ben de olduğu gibi anlattım.Paşa "Sen o Halep'te seni tevkif ettiren paşayı kötülüyorsun ama," dedi,"O haklıydı." Daha yanaştı bana.Parmağını da bana dokunarak "Ama ben seni anlıyorum,sen gençsin" dedi.O zamanın tabiri ile "Sen ihtiyat zabitisin (yedek subaysın).Sen daha askerî kânûnları okumamışsın," dedi."Ama esirlerle temas etmek yasaktır" dedi.

Sonra "Otur bakalım" dedi,beni oturttu.Tabancamı verdi.İlmuhaberimi verdi.Bu kitabı gözden geçirdi.İlk defa olarak Lâtin harfleri ile yazılı Türkçe'yi burada gördü Atatürk.Türkçe,yani bugünkü harflerimiz değil,ama ona yakın harfler.Açıklamalar yaptık.Ondan sonra "Şam'ı biliyor musun?" dedi.

"Şam'ı paşam bilmiyorum" dedim."Biraz gez de gel," dedi.

İlmuhaberim cebimde idi.Yani,firar da edebilirdim.Çünkü ben daha oraya kaydedilmiş değildim.Tam kapıdan dışarı çıkarken arkamı döndüm.Paşa "Gel bakalım,senin üstün başın perişan" dedi.

Yırtık,pırtık şeyler gördü arkamda.Hemen kartını çıkarıp Mevzi Kumandanlığı'na iki satır bir şey yazdı:"Bu mülâzım efendiyi giydiriniz ve tabldotunuza dâhil ediniz."

Ben de teşekkür ederek çıktım,tabldota gittim,orada kaldım.Bir terzi geldi,ölçümü aldı.Bir berber geldi,beni traş etti.Birkaç gün sonra yeniden karargâha gittim.Kumandanı aradım.Kapıyı açınca beni gördü."Aaa,çok yakışıklı olmuşsun.Hâlâ kaçmadın mı?" dedi bana.Şakalaştı.İşte o paşa Mustafa Kemal'miş.Ondan sonra o paşa Atatürk oldu.Ben de İstanbul'a döndüm.

-Sizin Atatürk'e ait bir anınız daha var.Galiba 1936'da III. Türk Dil Kurultayı'na bir tez sunmuştunuz...

Evet efendim.O Kurultay'a "Güneş-Dil Kurultay"ı denir.

-Tezinizin konusu neydi?

Güneş-Dil Teorisi'nin antropolojisi.Yani İngilizce anlamı ile antropolojisi,benden Kurum bir tez istemişti.İki türlü tez vardı o zamanlar.Biri Kurum adına okunan tezler,biri de şahıslar adına okunan tezler.Ben tezlerimi daima Kurum adına okumuşumdur.Ben de bir tez yazdım.Bunu usûlen genel sekreter okurdu,kendi notunu da ilâve ederdi.Genel sekreter bu tezleri Deniz Evi'ne gönderirdi.Yani,Atatürk'ün Florya'daki ikâmetgâhına.Son kararı da Atatürk,bunları gözden geçirdikten sonra,verirdi.Yani okunacak mı okunmayacak mı,değişiklik yapılacak mı yapılmayacak mı diye.Ben de tezimi verdim genel sekretere.O da Atatürk'e göndermiş olacak.Bir sabah,iki mebus arkadaşa rastladım,şöyle dediler:

"Dün akşam Atatürk tarihçileri toplamıştı,daima senden bahsetti.Hiç memnun değil.'Ben o genci bu iş için mi getirdim?Neler bekledim ondan?' dedi.Biz sözü başka konuya sokmak istedik,fakat o döndü dolaştı,yine seni buldu,haberin olsun."

Ben de bir arabaya atladım ve Florya'daki Deniz Evi'nin yolunu tuttum.Yolda düşündüm."Ne kazanırsam doğruyu söylemekle kazanırım" dedim,"Doğruyu söyleyeceğim." Oraya vardığımda yaver beni hemen Atatürk'ün odasına soktu.Atatürk pencereden dışarı bakıyordu.Kapıyı vurdum,girdim.Ben daha kapının önündeyken Atatürk sordu:"Sana bu sabah bir şey dediler mi?" "Evet,Atatürk'üm" dedim.Bana anlatılan şeyleri kendisine anlattım.Kendimden memnun olmadığımı söyledim.Benden daha başka şeyler beklendiğini de ilâve ettim.Atatürk "Tabiî," dedi,"Ben neler beklerdim,fakat olmuş.Dün gece tezini yatak odama aldım,okudum,olmuş" dedi.

-Üzerinde düzeltmeler de yapmış galiba,öyle görünüyor...

Düzeltmeler yaptı efendim,birer birer.Virgülünü dahi düzeltmiş efendim.

-Kendi el yazısı ile galiba.Bir örnek gösterebilir misiniz?

Meselâ "doğuruyor" kelimesini düzeltmiş,kendi Rumeli şivesi ile "duğuruyor" yazmış."Bunu dikkatle okudum" dedi.Sonra notların son sayfasını çevirdi,oraya şunları yazdı:"Zevk ve istifade ile okudum,aynen irad olunmalı." Yani,genel sekreter bunun kısaltılarak okunmasını teklif etmişti.Fakat o "Aynen irad olunmalı," dedi.Ondan sonra kapağı kapadı ve imzaladı.Başka şeyler de var bende.Bu da Atatürk'ün imzasını taşıyor:"Eyi oldu" diye yazmış.Başka bir çalışmamdır.Ertesi gün kendisi de,İnönü de orada idi.Onların huzurunda bu tezi okudum,iki saat sürdü.Atatürk bundan çok memnun oldu.

-Siz bundan sonra dilcilik üzerinde çeşitli araştırmalar yaptınız.Galiba altı eser yayınladınız:"Türk Diline Genel Bir Bakış";"Dil,Diller ve Dilcilik";"Kudatgu Bilig İncelemesi";"Türkiye'de Dil Onarımı","Devlet Dili Olarak Türkçe".Atatürk'ün dilcilik konusundaki görüşlerini de çok yakından öğrendiniz.Bunları özetleyebilir misiniz?

1936 yılının son aylarını 1937'nin başlangıcını Atatürk bu gördüğünüz kitabı,"Geometri" adlı kitabı yazmakla geçirdi.

-Atatürk buradaki Türkçe sözcüklerin hepsini kendisi buldu galiba?

Hepsini efendim,bunun hepsini."Açı","eksi","artı",hepsini.Eğer Güneş-Dil Teorisi'ne uyularak Türkçecilikten vazgeçilmiş olsaydı,Atatürk,meselâ "müselles" kelimesini Güneş-Dil Teorisi'ne göre tahlil eder."Bu halis Türkçe'dir" diyebilirdi.Ama o Türkçeciliğe yöneldi.

-Bugün Türkiye'de dilin gelişmesini nasıl buluyorsunuz?

Efendim,dil birçok bakımdan tetkik edilebilir.Fakat en önemlilerinden biri kavram zenginliğidir.Kavram zenginliği,deyince "müteradif" yani,"eş anlamlı" kelimeler üzerinde durmak gerekir.Atatürk bu konuda birkaç örnek vermiştir.Bunlardan biri "ilân" kelimesidir."Harp ilânı" ile,"Cumhuriyet'in ilânı"nda kullanılan "ilân" birbirinden farklı anlamlar taşır."İlân" kelimesi Osmanlıca'dır çünkü.Osmanlıca'yı bilen,bu "harp ilânı" ile "Cumhuriyet'in ilânı" arasındaki farkı ortaya çıkarmaz.Kendisi gayet iyi Fransızca bildiği için bunu,bu farkı kavramıştır.Atatürk,Dil Heyeti zamanında,rahmetli Reşat Nuri Güntekin'den iki ciltlik Larousse'un tercümesini istemişti,kavram zenginliğini temin etmek için.Şimdi biz Türkçe kelimeler buluyoruz.Fakat bir kelime birkaç anlamda kullanılıyor,aradaki farklar kayboluyor.Bu bakımdan yeniden bir çalışma lâzım.Yani,kavram zenginliği bakımından,hiç olmazsa Avrupa uygarlığında kullanılan bütün kavramlara birer karşılık bulmak mecburiyetindeyiz.

-Atatürk'ün ölümünden bu yana Türk dili bir hayli zenginleşti,değil mi?

Evet,evet.Bizim Dil Kurumu'nun genel yazmanı Ömer Asım Aksoy Bey bunun hesabını vermiştir bize.Yani,şimdi Türkçe kelimeler aşağı-yukarı yüzde 80'e kadar işlenmiştir.

-Atatürk'ü ne zaman gördünüz son defa?

Atatürk ölüm döşeğinde iken Dil Kurumu'ndan dört kişi istemişti.Gittik,fakat kendisini göremedik,çünkü komaya girmişti.Son olarak Atatürk'ü yine o sene gördük.Yadigâr olarak şu resim kalmıştır bize.Ortada Atatürk,yanında Şükrü Kaya var.Kurum arkadaşlarımız var.Arkada ben varım.Bizim hepimizi Çankaya'ya yemeğe götürdü.Orada,Atatürk'ün sofrasında bulunduk.Atatürk'ün sofrasında yalnız yemek-içmekle değil,tartışılarak zaman geçirilirdi.Bu bir çeşit sempozyumdu.Ama Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun dediği gibi Sokrat-vari bir sempozyum'du.Yani,içkiyi böyle yudumlayarak,söyleyerek,münâkaşalar yaparak,bilimden söz ederek zaman geçirilirdi.Orada bir kara tahta vardı,orada tahliller yapardık.Atatürk bizden şiir isterdi.En çok sevdiği şair Tevfik Fikret'ti.Besteler geçilirdi.Askerler gelirdi Muhafız Alayı'ndan,güreşirlerdi.Daha birçok şeyler yapılırdı sabaha kadar.Böyle şeylerle geçerdi Atatürk'ün sofrası.

-Çok teşekkür ederim.Sayın seyirciler bu akşamki konuğumuz Hagop Dilaçar'dı.İyi akşamlar...

***

Yankılar

Barış (16 Kasım 1974)

Son bir haftadır birçok kişi Atatürk'ü anlatmak için ekranlara getirildi.İçlerinde saygıdeğer kişiler vardı,tarihî özelliği olan kişiler vardı,ama dün akşam izlediğimiz gibi çok önemli bir reformun içinden gelen biri yoktu.
Hıfzı Topuz hep böyle iyi araştırmalar sonucunda çıkıyor ekrana ve alabildiğine tatminkâr oluyor,seviliyor ve takdir ediliyor...

*"Her Hafta Bir Konuk"un misafiri Hagop [Martayan] Dilaçar,Röportaj:Hıfzı Topuz,TRT 1,15 Kasım 1974;Hıfzı Topuz,Konuklar Geçiyor:TV'de "Her Hafta Bir Konuk" Programındaki Konuşmalar,Anılar,İstanbul:Çağdaş Yayınları,1975,s.84-91.

"Kürtler arasındaki sessizlik suikastı önemli ölçüde kırıldı"/Fırat Aydınkaya*

Araştırmacı,yazar ve hukûkçu Fırat Aydınkaya,kısa süre önce "nupel.net" sitesinde "Sekiz soruda Kürtler ve Ermeni Soykırımı" başlıklı bir yazı yayınladı.Aydınkaya'nın yazısı,Kürt kamuoyunda olumlu ya da olumsuz pek çok tepkiyle karşılandı.Aydınkaya ile sözkonusu yazısından yola çıkarak,günümüzde hız kesmeden devam eden Kürt-Ermeni ilişkileri ve 1915 tartışmaları hakkında konuştuk.Söyleşinin ilk bölümünü sunuyoruz.

-İnternette "nupel.net." tarafından yayınlanan "Sekiz soruda Kürtler ve Ermeni Soykırımı" başlıklı yazınız kamuoyunda oldukça yoğun tepkilere neden oldu.Hangi çevrelerden olumsuz tepkiler aldınız?

Öncelikle bir tespitle sorunuza cevap vermek isterim.Marx,Engels'e yazdığı bir mektupta "Kapital" isimli çığır açıcı eserinin yayınlanmasının "sessizlik suikastı" ile karşılandığından bahseder.Marx'ın metaforik ifadesini ödünç alıp konuşursam eğer sözkonusu ettiğiniz yazı,105 yıllık Soykırım'a dair Kürtler arasında süregelen sessizlik suikastını önemli ölçüde kırdı.Yazının biricik ve en temel amacı bu konuyu tartış(tır)maktı ve bu manâda yazının amacına ulaştığını düşünüyorum.

İkincisi,yazının Kürt siyâsal kâmusunda ufak çaplı bir infiale yol açtığını söylemek abartı olmaz sanırım.Gelen tepkilerin barometresini tuttuğumuzda ise karşımıza çıkan basıncın hangi fay hatlarını harekete geçirdiğini görmek hassaten fikir vericiydi.Kürt sağının hinterlandında yer alan ve bilhassa da AKP'ne yakın kesimler beklediğim üzere ateş püskürdü yazıya meselâ.Yine Kürt solunun içinden kimi figürler ile ana akım Kürt siyâsetinin kamusal figürlerinin bir kısmının yazıya çatık kaşla baktığını görmüş olduk.

Beni en çok şaşırtan şey itiraf edeyim ki tepkilere eşlik eden "muazzam bilgisizlik" haliydi.Marx'ın dediği gibi tam da "bilmiyorlar ama yapıyorlar" durumu neredeyse bütün tepkilerin müşterek lügatiydi.Bu manâda yazının talihsiz bir şekilde büyük oranda bilgisizliğin kakafonik gramerine çarptığını söyleyebilirim.Ki bir açıdan çokça gürültü çıkmasının sebebi de buydu.Soykırım,iştirak,distribitörlük,bürokrasi kavramlarını bilmeyen kişiler günlerce metne eziyet edip durdu.

-Siz daha önce de bu mesele üzerine konuştunuz ve yazdınız.Daha önce sessizlikle hattâ olgunlukla karşılaşılan tezlerinize şimdilerde bu sert tepkinin gösterilmesini neye bağlıyorsunuz?

Evet,haklısınız ben bu tezleri ilk kez ileri sürüyor değilim.Sekiz yıldır bu meseleyi çalışıyorum,2015 yılında yine Agos'ta yaptığımız söyleşide hemen hemen aynı şeyleri söyledim.Bu durumda "Ne oldu da o zaman hamledilen yazı şimdi kıyamet kopardı?" sorusunu sormamız lâzım.Bu sorunun cevabı Kürtlerin son beş yıllık siyâsal tercihleri ve yaşanan süreçlerle doğrudan bağlantılı bana kalırsa.

Bu manâda gelen tepkilerin karakterine baktığımda Kürt sosyolojisinin son beş yılda önemli oranda değiştiğine karine teşkil edecek veriler gözlediğimi belirtmek isterim.Görünen o ki Kürt toplumu daha sağ,daha etnik bir milliyetçiliğin markajı ve kuşatması altında.Agresif,alarmist ve de din taklidi seküler bir mukaddesat evreni dolayımıyla hem de.Böyle olduğu ölçüde Kürt toplumuna içkin çoğulcu,özgürlükçü ve demokratik standartların daraldığını bunun yerine saldırgan,rövanşist ve neredeyse ülkücülük kodlarında seyreden sağ-muhafazakâr bir damarın ortaya çıktığına şahit oluyoruz.Bu sebeple de olsa gerek "yine olsa yine yaparız" diyen,"ama onların hiç mi suçu yoktu?" diyen,"biz kesmeseydik,onlar kesecekti" frekansında konuşan nobran bir sosyalitemiz var artık.Bu baskın sosyolojik hal,inkâr korosunu tahkim ettiği gibi bir noktadan sonra neredeyse tamamen Türk sağının kötü bir fotokopisi semptomlarını taşıyor.Fakat bunu söylerken Kürt sağının içinde yeni,genç,yaratıcı bir muhafazakâr dalganın boy verdiğini ve bunu ayrı tutarak konuştuğumu eklemek isterim.Velhasıl linç orjisinde biraraya gelen bu telaş örgütlenmesi Kürt sağını hem motive etti hem de konsolide etti.Ve öyle görünüyor ki bu damar ana akım Kürt siyâsetini de kuşatmış durumda.Fakat hiç de azımsanmayacak ve ağırlıkla HDP'ne yakın muhafazakâr bir kesim de olan biteni anlamaya,araştırmaya çalışarak hakkaniyetli bir tutum kuşandı ki,bu önemliydi.

-Yazınızda "Soykırım makinesi" dediğiniz belli çarklardan bahsediyorsunuz.Bu "Soykırım makinesi"ni çalıştıran devlet elitinin rolünü biraz daha açar mısınız?

Bir kere şurada net olalım.Soykırım veya daha doğrusu ilk haliyle "nüfusun azaltılması" projelerinin tarihi 1870'lere kadar geri gider.Bununla birlikte Osmanlı bürokrasisi,Berlin Antlaşması'nın hemen akabinde bu bölgelerde sistematik olarak etnik mühendislik faaliyetlerine başlamıştı.1890 pogromları bir yerde bu aklın ürünüydü nitekim.Yani Osmanlı elitleri bir gece yatağından kalkıp "Haydi Ermenileri keselim" demedi.Devletin ilgili kurumlarında bu sosyal/nüfus mühendislik çalışmaları epeydir yapılıyordu.

İkincisi Soykırım kararının kimler tarafından alındığı,hangi kişi ve kurumların bu işi modere ettiğine dair yığınla belge ve kitap var.O yüzden elbette bu işi düşünen,plânlayan,kurgulayan ve kuvveden fiile geçiren bir devlet mekanizması vardı.Zaten devlet olmaksızın soykırım gibi devâsâ bir makineyi çalıştırmak muhaldir.O yüzden burada da net olalım.Bab-ı Âli toplantılarında Soykırım kararı alınırken Kürtler elbette bu toplantılarda yoktu.Ne plânlayan,ne kurgulayan ne de sevk ve idâre eden üst katlara Kürtlerin etki etme potansiyeli kesinlikle yoktu.Hattâ bir adım daha ileri gidelim ne Kürtlerin o dönemki siyâsetçilerinde ne aydınlarında ne de aşiret reislerinin ajandasında Soykırım şeklinde bir "eskatolojik tahayyül" yoktu.

Bunlardan bir kısmı Ermenilerin unutamayacağı bir dersi hak ettiğini düşünüyordu elbette ama bu dersin konusu onlara göre bile Soykırım değildi.Zaten siyâsî olarak da İttihat ve Terakki'nin,Kürtleri Ermeniler ile karşı karşıya getirip veya her iki halkı birbiri ile terbiye edip Kürtleri taraflarına çekmesi genel olarak bilinen bir şey.İttihat ve Terakki'nin,din ve Ermenilerin toprak talebi ile Kürtleri korkutup kendi saflarına çekmesi de bilinen bir şey.

O yüzden tam da burada devreye bürokrasi giriyordu."Soykırım bürokrasisi" kavramını o yüzden kullandım.İttihatçılar yakın zaman önce Balkanlar'da yerli halkın ne şekilde seferber edileceğini bihakkın öğrenmişti."Distribitörlük" kelimesini de bu minvalde kullandım.Kürtlerin önemli bir kesiminin devlet katında kendilerinin haberi olmaksızın alınan Soykırım kararına dâhil edildiğini ileri sürüyorum.Bunun için de "iştirak" kelimesini kullanıyorum,iştirak teknik bir terimdir zaten,daha çok alınmış bir karara sonradan dâhil olma manâsına gelir;ki,ben de bu manâda kullanıyorum.

-Siz Kürtlerin Soykırım'ın icrasında yer aldığını ifade ediyorsunuz ama karar mekanizmasında olmadıklarının altını çiziyorsunuz.Bölgede karar mekanizması ile sevk ve idâre işini kimler yürütüyordu?

Bölge kan gölüne dönüştürülmeden önce İTC'nin totaliter bir diktatörlüğe evrildiğini biliyoruz.Hannah Arendt'in totalitarizm mevzusunu açık etmek için kullandığı soğan metaforunu bu iktidar şemasına uyarlamak işimize yarayabilir sanıyorum.Soğanın merkezinde Talat Paşa ve diğer üst düzey lider kadrosu vardı.Özellikle Kürt coğrafyası ve buradaki katliamları düşündüğümüzde ise soğan merkezinin hemen dışındaki çeperde 3. Ordu Komutanı Mahmud Kâmil Paşa,Teşkilât-ı Mahsusa üyeleri Bahaeddin Şakir Bey,Halil Kut Paşa,Cevded Bey,Tahsin Bey,Servet Bey,Abdülhalik Bey,Sabid Bey,Reşid Bey gibi devlet eliti,Kürt coğrafyasındaki kıyımları sevk ve idâre ediyordu.Bunların altında yani en dış çeperde ise önemli merkezlerde tahkik komisyonları oluşturulmuştu.En tepedeki Talat Paşa ve şürekâsının bu işi nasıl kotardığına dair yığınla belge ve bilgi var.İsteyen Taner Akçam'a,Vahakn N. Dadrian'a ve Raymond Kévorkian'a bakabilir.Talat Paşa'nın bölgede bulunan Soykırım bürokrasisine yazdığı telgraflar ortada,başta Bahaeddin Şakir olmak üzere diğer kişilerin Kürtleri bu işe karıştırmak için hangi toplumsal,kişisel,siyâsî ve hukûkî bağlantıları kullandığı da ortada.Ve dahası bunlarla kimin bağlantıya geçtiği de açık.Yanı sıra tahkik komisyonlarının nasıl çalıştığı,hangi Kürtlerin buralarda ne görev aldığı da ortada.Yani pek gizli saklı bir şey kalmadı açıkçası.İsteyenler Diyarbekir vilâyeti örneğinde olduğu gibi bu bürokrasinin nasıl çalıştığını telgraf,belge ve yazışmalarla ortaya koyan Hilmar Kaiser'in çalışmasına bakabilir.Ve bu resmi tamamlayan diğer önemli amil ise bu katliamlardan kurtulan yüzlerce kişinin anlattığı olaylar ve şahitliklerdir şüphesiz.

-Yazının âdetâ yeni tartışmalara davet eden cümlelerinden birisi de şöyle:"Eğer Kürdistan'da Soykırım'a Kürt iştiraki olmasaydı,yani Kürtler bırakalım Ermenileri korumayı,hareketsiz ve bağımsız dursalardı bile bugün bambaşka bir şey konuşurduk." Peki,neler konuşurduk o zaman?

Bir kere Osmanlı Devleti'nin pek çok cephede savaştığını hatırlayalım.Nüfusun genç,dinamik ve vurucu gücü cephedeydi.Dolayısıyla böyle bir ortamda Kürdistan dağlarına sığınacak Ermenileri devlet ya da devlete yakın paramiliter güçlerin arayıp bulma imkânı son derece zayıftı.O dönemde İHA ve SİHA'lar da olmadığına göre merkezden uzaktaki dağlara sığınan Ermeni köylülerini devletin bulup katletme imkânını sorgulamak gerekir.Konuya dair onlarca şahit anlatımı,konsolosluk ve misyonerlik belgesi var,bu metinlerde dağlara sığınan Ermenilerin nasıl katledildiğini net olarak görebiliyoruz.Kaldı ki esas önemlisi katledilenlerin önemli bir kısmı ateşli silâhlarla değil daha farklı ilkel kesici edevat ve sofistike metodlarla öldürüldüler.Bu taşradaki ve ıssız bölgelerdeki ölümler bile tek başına fikir veriyor.Soykırımı sevk ve idâre eden devlet elitleri genelde katledilecek tehcir kafilelerin güzergâhını birlikte iş yaptığı kesimlere bildiriyordu.Ve bu ölümler o şekilde vukû buluyordu.Bahsettiğim lokasyonlardaki Kürtlerin modüler gücü eğer hareketsiz kalsaydı Ermeni taşrasının önemli bir kesimi hayatta kalabilirdi,bu açık.Üstelik elimizde yaşanmış bir örnek de var:Dersim örneği.

Fakat tüm bunlarla birlikte ben bir halk olarak bütün Kürtlerin Soykırım'a iştirak ettiğini iddia etmedim hiçbir zaman.Hangi Kürt kitlesinin nerelerde bu işe iştirak ettiğini de net olarak söyledim.Katliamlara iştirak edenler önemli bir yekûna tekâbül ediyor,bunları nasıl adlandıracağız,ne diyeceğiz bunlara?Buna itiraz edenlerin ana tezi,"böyle bir şey olsa bile bunlara Kürtler demeyelim" söylemi üzerine temelleniyor.Fakat aynı kişilerin aradan çok kısa zaman geçtikten sonra kurulan Cumhuriyet için "Kürtler ve Türklerin kurucu unsurluğu"na atıf yaparkenki "Kürtler" söylemini nereye koyacağız bu durumda?Ben şahsen Kürtlerin önemli bir kesimi diyorum,başkaları ise minör kimliklerle bu kişileri tanımlıyor.Kısaca toplumun kayda değer önemli bir kesiminin suça iştirak ettiğini söylüyorum,bunun mefhumu muhalifinden diğer önemli bir kesiminin ise suça iştirak etmediği anlamı çıkar doğal olarak.

"Kürt sağı Türk sağının ideolojik refakatçisi görünümü veriyor"

Araştırmacı,yazar ve hukûkçu Fırat Aydınkaya ile yaptığımız,geçen sayımızda ilk bölümünü yayınladığımız röportajın ikinci bölümünü sunuyoruz.Aydınkaya'nın kısa süre önce "nupel.net" sitesinde yayınlanan "Sekiz soruda Kürtler ve Ermeni Soykırımı" başlıklı yazısı tartışmalara neden olmuştu.Aydınkaya ile yazısına gelen tepkileri değerlendirmeye devam ediyoruz.

-Yapılması gerekenin Soykırım'ın samimi bir şekilde kabulü ve hiç değilse sembolik düzeyde bazı iyi niyetli jestlerin yapılması olduğunu yazıyorsunuz."Samimi bir şekilde kabul"ün kriteri nedir?"Sembolik düzeydeki bazı iyi niyetli jestler" neler olabilir?

Yazıya gelen linç kokan agresif tepkilerden sonra artık hiçbir Kürt siyâsetçinin jest falân yapmaya teşebbüs dahi edemeyeceğini düşünüyorum açıkçası.Soykırımı inkâra meyyal koro ortadayken veya daha doğrusu Soykırımı normalize eden yeni Kürt jenerasyonunun linç orjisi ortadayken bizim öncelikle ne oldu sorusuna odaklanmamız daha rasyonel görünüyor şu aşamada.

Jestten kastım ise şudur tastamam.Neredeyse çeyrek yüzyıldır,Kürt coğrafyasında belediyeleri Kürtlükle hemdert kişiler yönetiyor(du).Bu belediyeler pek çok kıymetli iş yaptı,çoğu yaptığı bu kıymetli işler sebebiyle hâlâ haksız gerekçelerle dört duvar arasında.Ne var ki belediyelerin,Ermenilere bakışı romantize edilen bir tarihin nostaljik ve müzelik bir figürü olmaktan öteye geçemedi.Hümanizmden mülhem kilise restorasyonunun ötesine geçen daha anlamlı işler yapılabilirdi.

-Ana akım Kürt siyâsetinin yapılanın Soykırım olduğunu tamamıyla kabul ettiğini yazıyorsunuz.Zaman zaman ana akım Kürt siyâsetinin temsilcilerinden bunun aksi yönde açıklamalar duyuyoruz.Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Kürt toplumu sağ muhafazakâr bir hâle büründükçe Kürt siyâsetçileri de doğal olarak bundan etkileniyor.Fakat burada şahsen bir şeyi itiraf etmem gerekir.Şimdiye dek Kürt toplumu Soykırım konusunda epey ileride,siyâsetçileri ise epey geride şeklinde bir gözlemim vardı.Fakat yanılmışım Kürt siyâsetçileri hele ana akım Kürt siyâseti bu manâda toplumun epeyce ilerisinde ân itibariyle ve hele Kürt sağıyla kıyası bile yapılmaz.

Fakat şunu görelim,iki taraftan da toprak meselesi üzerindeki mülkiyet arzusu hâlâ bu meseleleri konuşmayı zorlaştırıyor.Kürt-Ermeni hinterlandının tarihte kimin mülkü olduğu ve bu topraklara kimin hükmedeceği meselesi sürekli makro siyâsetlerin muhtevasını belirleyen bir dinamik olarak söylemleri tayin ediyor.İşin kötüsü bu mülkiyetçi bakış,Soykırım'a dair söylemleri de tayin ediyor.Bu politik mesele işin içine daha çok girdiğinde tarafların genelde birbirine karşı sağır ve dilsiz olabildiklerini gözlemleyebiliyoruz.Gerçek şu ki Kürtler ile Ermeniler arasındaki karmaşık ilişki ve sorunları hâlâ topografya tayin ediyor.

-Kürt sağının 1915'e yaklaşımıyla Türkiye'deki resmî tezlerin birbirine çok benzer olmasını nasıl açıklıyorsunuz?

Bir kere şunu gayet sarahaten gördük.Tıpkı Türkler ve devletin olduğu gibi Kürtlerin de hâlâ süren bir "Ermeni sorunu" var.Bu manâda Kürt sağı açıkça Türk sağının ideolojik refakatçisi gibi bir görünüm veriyor.Türk sağı ve muhafazakârlığı özünde bir reaksiyon söylemi,bir tepki örgütlenmesidir.Buna ilâveten sıkça kullanılan dinsel sembolizm tıpkı Türk sağı gibi giderek artan ölçüde Kürt sağının da ortak gramerine dönüşüyor.Kürt sağı bu manâda büyük oranda "ikinci el" Türk sağı gibi kokuyor.Türk sağının en azından kurucu teorisyenleri ve teorisi vardı.Ziya Gökalp,Yusuf Akçura,Yahya Kemal,Peyami Safa,Turancılık mefkûresi ve "Kızıl Elma"sı...Kürt sağının ne teorisi,ne teorisyeni,ne de teoriye el atacak bir kalem kültürü var.İlâveten Kürt sağı eskiden nâmlı aristokratların mülküydü şimdi ise istisnaları saklı kalmak kaydıyla daha çok popülist ajitatörlerin,bütün mefkûresi egosundan ibaret statü meraklısı kişilerin arazisi.Tüm bu saydığım nedenler yüzünden Kürt sağının bir kısmı hariç hâlâ önemli oranda Türk sağının "ev kölesi" rolünde bir söylem terennüm ediyor.Efendisinin evi yandığında oturup mülk sahibi ile birlikte gözyaşı döken "ev kölesi" hâlinden kurtulabilirlerse belki Kürtlere yeni alternatifler sunabilirler.Fakat Kürt sağının bir tür koalisyon görünümü verdiğini de unutmayalım.Yeni yeni oluşmaya başlayan genç ve modern muhafazakâr bir dalganın daha sahici bir Kürtlük okuması peşinde olduğunu ve bunu istisna tuttuğumu belirtmek isterim.

-Yazınıza yönelik eleştirilerden biri de Kürtlerin arasında kurtarıcılar da olduğunu yeterince vurgulamamış olduğunuz iddiası.Bu iddia hakkında ne dersiniz?

Kurtarıcı fenomeni Kürt sağının/muhafazakârlığının mitlerinden biridir öteden beri.Bu mesiyanik damar Kürt sağının kurucu yasalarındandır.Zaten yazıya tepki verenlerden hemen herkesin kişisel hikâyesinde şaşırtıcı şekilde bir kahramanlık öyküsünün olması da buna delâlet.Bu kurtarıcı enflasyonunu gördüğümde aklıma Cioran'ın "her insanın içinde bir peygamber uyuklar" aforizması geldi nedense.Herkes kurtarıcıysa o hâlde soralım,kurtarılanlar nerede?Kaldı ki herkesin kurtarıcı olduğu bir yerde kurtarılana gerek kalmaz.Elbette Ermenileri korumaya çalışan kayda değer bir kesim vardı,bu insanlara şahsen çok şey borçlu olduğumuzu düşünüyorum.Eğer hâlâ bir parça kafamızı gururla kaldırabiliyorsak bu hümanist rûhun hürmetindendir.

Fakat şu da var eğer kurtarıcılıktan bahsediyorsak Dersim'den hassaten bahsetmemiz icap eder.Belli aşiretleri ayrı tutarsak Dersim taşrası Soykırım'dan kaçanlar için bir tür vaha gibiydi.Buraya bir şekilde kendini atanlar bazı durumlarda mâlından oluyordu belki ama canından değil.

Burada paternalist bir stil takınan Sünni bir damarın da hakkını yememek lâzım.Şeyh Ubeydullah'tan Şeyh Said'e uzanan bir dinsel damar Ermenileri bir şekilde korumaya gayret etmiş görünüyor.1880 yılında Van'da neredeyse tüm Nakşi şeyhlerini biraraya getirip bir toplantı yapan Ubeydullah,bir kısım Abdülhamidçi şeyhlerin isyân sırasında tüm Hristiyan grupların öldürülmesi önerilerine karşı açıkça tavır almıştı meselâ.Soykırım sırasında Şeyh Said'in Ermenilerin katledilmesini gayri-İslâmî ve gayri-insanî olarak niteleyen fetvâsından bahsedilmektedir kezâ.Yine hem Hesen Hişyar'ın anılarında hem de Ermeni kaynaklarda Hizan bölgesinde Said Nursi'nin öldürülmek üzere olan 1500 Ermeni'yi katledilmekten kurtararak Ruslara teslim ettiği belirtilmektedir.Nihayet Mardin yöresinde Şeyh Fethullah'ın Soykırım-karşıtı net tutumu da bilinmektedir bugün.Kezâ A.Rezzak Bedirhan'ın da önemli sayıda Ermeni'yi kurtardığını biliyoruz.Fakat maalesef bu damar yeterli kadar etkin olamadı.

"Ermeni siyâsetinin yanlışlarını Soykırım bahsinde konuşmak ahlâkî değil"

-Ermenilerin Kürtlere yönelik tutumlarını ve eylemlerini çok hafife aldığınız da eleştirilerden biri.Bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?

Evet,yazıya tepki koyanların top atışlarından biriydi bu.Ermeni siyâseti ve siyâsetçileri elbette bigünâh değildi.Kaldı ki Ermeni siyâsetinin günâhının en büyük bedelini zaten Soykırım'a uğrayan halk ödedi.Ve yine kaldı ki bu konuya öncelikle eğilecek olanlar bana kalırsa Ermeni tarihçileri olmalıdır.Başta Garo Sasuni olmak üzere bir kısım Ermenilerin bu konudaki özeleştirel tutumları biliniyor zaten.

Fakat burada metodolojik bir ayrım yapmamız icap eder kesinlikle.En azından ben böyle bir okumaya sahibim.Ermeni siyâsetinin yanlışlarını Soykırım bahsinde konuşmak bana pek de ahlâkî gelmiyor.Bunun konuşulacağı fasikül,Ermeni ve Kürt halklarının karşılaştırmalı tarihi olabilir ancak.Soykırım bahsinde Ermenilerin yanlışını gündeme getirenlerin amacı hakkaniyete odaklanmak falân değil,aksine bu kesimler Ermeni siyâsetinin hatalarını ve kusurlarını sıralayıp "onlar da bunu hak ettiler" demeye getiriyorlar.Bu metodolojik hataya ve ahlâkî deformasyona ben şahsen düşmek istemem.Kaldı ki ne kadar büyük bir hata yapılırsa yapılsın bu hatanın karşılığı Soykırım olamaz.Tekraren söylemem gerekirse Soykırım'ın "ama"sı,"fakat"ı,"lâkin"i,"gerekçe"si olamaz.Soykırım'a gerekçe aramak bir sonraki soykırımın pususunu kurmaktır yalnızca.

Soykırım bahsinin dışında olmak şartıyla iki halkın karşılaştırmalı tarihine baktığımızda ise kısaca belirtmek gerekirse Bedirhan Bey isyânından bu yana Ermeni siyâsî kâmusuna yön veren rûhânî sınıf ve aydınlarının da "Kürt meselesi" vardı.Kürtlerin nasıl "Ermeni meselesi" vardıysa karşı kutupta Ermenilerin de "Kürt meselesi" vardı.Bedirxan Bey isyânını bastıran dönemin Sultanı'na gönderdiği metinde Patrik Çuhacıyan'ın Kürtlere dair söylemleri neredeyse oryantalistçedir.1880'li yıllardan sonra ivme kazanan Ermeni romantik edebiyâtının Kürtlere bakışı da böyledir büyük oranda.Aharonyan'ın,Raffi'nin metinleri bu manâda Kürtleri stereotipleştiren metinlerdi.Keza Soykırım'dan çok önce olsa bile,Kürtlerin kolektif hatırasında uzun zaman boyunca silinmeyen Xanasor katliamı gibi büyük yanlışları da oldu Ermeni siyâsetinin.Fakat bunları ben şahsen 1915 bahsinde konuşmam,dediğim gibi bunları konuşacağımız bağlam ve niyet önemli.

-Sonuç olarak bütün bu sert tartışmalardan sonra ne söylemek istersiniz?

Konuyla ilgili konuşanlar,yazanlar oldu,kıymetli ve yerinde itirazlar ileri sürenler de oldu.Ben eleştirinin şifa veren doğasına inanan biriyim şahsen.Bu eleştirilerden teorik olarak almam gerekeni aldım elbette.Fakat şu da var ki çoğunluk itibariyle Kürt okumuşlarının nicedir yaptıkları en mükemmel şey niyet okumak.Engizisyonvari bir niyet okumayı düşünsel faaliyet zanneden epey sayıda okumuşumuz var.Oysa aslolan metindi ve metin dışında hiçbir şey yoktu.Metin elbette milliyetçi Kürt tarihyazımının ana kolonlarını zorlayan bir dinamik taşıyor.Ama zaten ben şahsen Nietzsche'nin gösterdiği bağlamda "eleştirel tarih" metodunu el feneri olarak kullanma taraftarıyım.

Tüm bunları tartışırken Türk tarih okumalarının düştüğü hatalara savrulmamanın önemli olduğunu düşünüyorum.Daha açık söylemek gerekirse Soykırım tarihçiliğinin ne olduğunu bilmek gerek.Bu manâda yeni tarihçi jenerasyonumuzun "belge fetişizmi" ile baş etmesi gerektiğine inanıyorum.Soykırımı yalnızca tarihsel hafızanın söz dedektörlüğüne mahkûm etme anlayışlarına da temkinle bakma taraftarıyım.Yüzlerce şahidin olay,yer ve isim vererek ortaya döktüğü anlatılar ile keza birçok misyonerin,birçok konsolos yetkilisinin raporları,şahitliği ve fotoğraf arşivi ortadayken bu devâsâ ispat şantiyesini görmezden gelip kişisel hikâyelerde Soykırımı aramanın eksik bir yaklaşım olacağı kanaatindeyim.Tüm bunlara rağmen aradan geçen yüzbeş yıl ortadayken hâlâ belge fetişizmi ile olaya yaklaşanları Rankeci tarih metodolojisi ve Türk sağıyla baş başa bırakmak dışında yapacak bir şeyimiz de yok...

*Fırat Aydınkaya,"Kürtler arasındaki sessizlik suikastı önemli ölçüde kırıldı",Röportaj:Ferda Balancar,Agos,10-17 Mayıs 2020.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/24009/kurtler-arasindaki-sessizlik-suikasti-onemli-olcude-kirildi

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/24038/kurt-sagi-turk-saginin-ideolojik-refakatcisi-gorunumu-veriyor

Sekiz soruda Kürtler ve Ermeni Soykırımı/Fırat Aydınkaya*

Soru-1:Kürtler,Ermeni Soykırımı'na katıldı mı,kimler katıldı ve bilinen bir kısım aşiretin haricinde Kürtler Soykırım'da nasıl bir tavır takındı?

Kürtlerin hiç de azımsanmayacak önemli bir kesiminin Soykırım'a katıldığına dair yeterli derecede bilgi ve kanıt var elimizde bugün.Hususen Ermenilerle Kürtlerin arasında ölümcül gerginliğin olduğu birçok yerde,savaşa yakın lokasyonda ve tehcir güzergâhları üzerinde hâkimiyet kurmuş olan aşiret bölgelerinde mukim Kürtlerin bu işe katıldığı açık.

Konuya girizgâh yapmadan önce şunu kayda geçirmemiz elzem:Soykırım veya tehcir kararları alınırken elbette ki Kürtlerin fikri ve onayı alınmadı.Yani Soykırım kararının alınmasında Kürtlerin herhangi bir dahli yoktur.Fakat alınan karar sahada uygulanırken Kürtlerin önemli kesimi bu yüz kızartıcı suça bulaştı.

Ne var ki Soykırımı mümkün kılan bir makine olarak "Soykırım bürokrasisi"ni de konuşmamız icap eder.Kürtler bu bürokratik zincirin neresinde yer alıyordu sorusu mühim.Açıkçası zincirin taşradaki üst ve orta kademelerinde Kürtlerin varlığı tartışma götürmez cinsten bir yekûna tekâbül ediyor.

Harput Valisi Sabid Bey,Diyarbekir-Mardin soykırımlarının taşra organizatörü Feyzi Pirinççizâde,Mustafa Cemilpaşazâde,Muş organizatörü Hoca İlyas Sami gibi bağlantıları sayabiliriz bu minvalde.Yani Soykırım kararlarının kuvveden fiile geçişinde Soykırım bürokrasisinin taşra örgütleyicilerinin önemli kişileri Kürtlerden oluşturulmuştu.

Kısacası Kürtler,Ermenilere Soykırım kararının alındığı merkezî karar toplantılarında yoktu.Ne var ki Kürdistan'da Soykırım icra edilirken şehirlerde kurulan ve Soykırım'ın parselasyon ile sevk ve idâresini yapan Tahkik Komisyonu'nda epey miktarda vardı.Ki Tahkik Komisyonu'nun tüm önemli merkezlerde ihdas edildiğini ve bu kurumun hayli etkin çalıştığını biliyoruz.

Özetle Kürtler çoğu yerde tahkik komisyonları üzerinden Soykırım'ın yerel bürokrasi ayağını oluşturdular.

Bu durum bize en az iki şey anlatır.İlki Kürdistan'daki Soykırım distribütörleri olmasaydı karar bu kadar kusursuz uygulanmazdı.İkincisi ise taşra merkezlerindeki bu distribütörlerin varlığı halkın bu konudaki tavır ve duruşunu kolayca manipüle etti.Feyzi Bey Diyarbekir-Mardin taşrasını,Hacı Bedir Ağa Malatya-Adıyaman güzergâhını,Gulo Ağa Erzincan-Dersim-Sivas hattını,Hoca İlyas Sami Muş-Bitlis taşrasını,Sabid Bey Harput-Dersim-Erzincan taşrasını yerel bağlantılarıyla bu işin içine çekti örneğin.

Son cümle olarak eğer Kürdistan'da Soykırım'a Kürt iştiraki olmasaydı,yani Kürtler bırakalım Ermenileri korumayı,tamamen hareketsiz ve bağımsız dursalardı bile bugün bambaşka bir şey konuşurduk.

Bu sebeple 1918 itibariyle Kürt-Ermeni hinterlandında neredeyse tek bir Ermeni'nin kalmamasını sadece kamu otoritelerinin devâsâ suçu ile açıklayamayız.Merkezî otoritenin Kürdistan dağlarına sığınan Ermenileri katletme imkân ve kabiliyeti yoktu.

O yüzden Kürdistan'da Kürt iştiraki olmasaydı belki sadece merkez ve merkeze yakın şehirli ahali katledilirdi.Ki esas Ermeni nüfus taşradaydı ve taşradakilerin büyük çoğunluğunun burnu bile kanamazdı.O yüzden Kürdistan'da önemli bir nüfusun bu konuya seferber edilmesi Ermenilerin kaderini belirledi.

Soru-2:Soykırım bahsinde önemli itirazlar da var.Meselâ söylediğiniz şeylere şerh koyan bazı kesimlere göre bahsettiğiniz dönemde "Kürtler adına karar veren bir 'Kürt iradesi'nden söz edilemeyeceği için bir halk olarak Kürtlerin Soykırım'a katıldığı tezi temelsiz ve aşırı bir iddiadır," ne dersiniz bu konuda?

Evet,bu karşı iddia sıkça dillendiriliyor.Bu karşı tezi geliştirenlere bakılırsa o dönemde Kürtleri temsilen merkezî bir irade yoktu öyleyse yani bu konuda karar verici irade yoksa eylem de kendiliğinden yok sayılmalı şeklinde bir apolojinin içinden konuşuyorlar.Bu muhakeme örüntüsü bana çok problemli görünüyor açıkçası.

Sözgelimi aynı mantığı holocausta uyarlayalım isterseniz.Biliyorsunuz Soykırım esnasında merkezî "Yahudi iradesi" diye bir şey sözkonusu değildi.Şimdi bu durumda merkezî Yahudi iradesi olmadığı için "Yahudiler soykırıma uğramadı" mı diyeceğiz!Öbür taraftan bahsettiğiniz kesimler Kemalist Kürt inkârını çürütmek babında haklı olarak "Kürtleri" Göbeklitepe'de,Talmudik metinlerde ve Sümer yazıtlarında yani binlerce yıl öncesindeki arkeolojik buluntularda izini sürüp buldukları hâlde konu yüz yıl önceye geldiğinde "ama Kürt iradesi yoktu" biçiminde bir sürreal gerekçeye sığınması ciddi bir paradoks.

Yine aynı çevrelerin meselâ bu tarihsel dönemlerde cereyan eden Bedirxan Bey,Şeyh Ubeydullah,Şeyh Said isyânlarına şahıs isyânı demek yerine Kürt isyânı demeleri de bu minvalde zikredilmeli.

İkincisi Kürtlerin hepsi biraraya gelip "haydi Ermenileri katledelim" şeklinde karar aldıklarını söylemiyorum elbette.Buradaki tartışma bir yanıyla bu işi yapanları aktör sosyolojisi üzerinden mi yoksa demografik bir "kendiliğindenci tutum" üzerinden mi ele alacağımızda düğümleniyor.

Bu konuda çalışan bir kısım arkadaşlar aktör sosyolojisi üzerinden bir okuma yapıyor.Ben buna katılmıyorum.Aktör sosyolojisi üzerinden gidersek navigasyonumuz ağa ve şeyhlerden öteye geçmez.Yani sol jargonun modern üretimiyle "Kürt feodalizmi"ni suçlayıp işin içinden çıkarız.Peki ya reaya Kürtler?Yani herhangi bir aşirete bağlı olmayan Kürtler?Peki düşük ve/ya orta profilli aşiretler?Öbür yandan eğer aktör sosyolojisi ile olaya yaklaşırsak o zaman bütün bir devleti ya da halkı değil sadece İTC'nin elebaşlarını suçlamak gibi bir savrulmanın içine düşmeyi de göze almamız gerekir.

Son olarak soykırım zaten sıradışı bir fiildir,imece usulüncedir,totaldir,fragmanterdir ve anonimdir.O yüzden birkaç aşiretin ismini zikretmekle bu devasa ölüm makinesi açıklanamaz.Aktörsel gelenek bağlamında konuşursak aşiret Kürdistan'da en fazla katliam yapardı,Soykırım için aşiretten fazlası gereklidir her zaman.

Soru-3:Kürtleri bu katliama sevkeden amiller neydi,önem sırasına göre sıralayabilir misiniz?

Tabiî ki de sınıf meselesi en önemli sebeptir bana göre.Fanon'un "sömürgelerde ekonomik altyapı da üstyapıdır" dediği türe yakın bir sınıfsal hınç işbaşındaydı.Kürtlerdeki talan kültürü bu işi güdüleyen esas amildi bana kalırsa.P. Anderson'un veciz tabiriyle "yağmacı militarizm" kültürü bu işin başrolündeydi.

İkinci sırada ise devletin ve şeyhlerin doktrine ettiği Müslüman milliyetçiliği en önemli teoloji-politik enstrümandı.Şeyhlerin modere ettiği yerlerdeki Kürt taşrası Ermenileri öldürerek hem öbür dünyada cennete gitmeyi garantileme düşüncesine sahipti hem de Ermenilerin mâllarına dinî usulün içinden "hak edilmiş" ganimete konacaktı.

Yani Müslüman milliyetçiliğini biraz kazıdığımızda karşımıza yine "ganimet ekonomizmi" çıkar kısacası.Üçüncüsü ise ortalama Kürt kitlesi kısa sayılamayacak bir zamandan beri Ermenilerin bir şekilde cezâlandırılmasını istiyordu.

Uzun zamandır Ermeniler onlara göre "zenginleşiyordu,modernleşiyordu,pozitif haklar iddia ediyordu".Bu yeni durum onlara göre Kürtler ile Ermenilerin taşrasındaki zımni sözleşmeyi iptal ediyordu.Kürt-Ermeni hinterlandının sözlü normu Kürtlerin patronajı ve Ermenilerin korunmaya muhtaç doğası üzerinden eşitsiz bir hiyerarşi temelinde şekillenmişti.

Kürt aristokrasisi buna "xulam",Kürt İslâmı buna zımmilik yasası diyordu.Kürt aristokratları "Xulam" olarak gördüğü Ermenilerle eşitlenmeyi kesinlikle istemezken,Kürt şeyhler de Müslüman-Hristiyan eşitlik talebini zımmilik yasasının ihlâli olarak görüyordu.Bu sebeple onlara göre tecziye şarttı.

Dördüncü sebep ise bir miktar Kürtlüğü de ilgilendiren amildi.Kadim Kürdistan olarak görülen bölgede Rus destekli Ermenistan kurulması fikri Kürt aydınlarını teyakkuza sevketmişti.Şeyh Ubeydullah'tan bu yana bu endişe sosyolojisi katlanarak büyüyordu.Fakat bu endişe marjını herhâlde hiç kimse büyük şair Haci Qadiri Koyi kadar net ifade edemezdi:"Xaki Cizir u Botan,ye'ni willatî Kurdan/Sed heyf u mixabin deyken be Ermenistan" dizeleri meselâ parça tesirliydi.

Son olarak devletin oynadığı provokatif rolü de sayabiliriz.Berlin Konferansı'ndan bu yana devlet Kürtler ile Ermenileri birbirine düşürmek için elinden geleni yaptı.1882 yılında Bitlis'teki Kürt-Ermeni çatışmasını sebep göstererek Kürdistan ve Ermenistan isimlerini yasakladığı ândan itibaren devlet iki halkı birbirine karşı bileyip durdu.

Soru-4:Peki Kürt basını ve Kürt aydınlarının veya daha doğrusu bir ölçüde Kürtlüğün temsilini yapanların Soykırım esnasındaki tavrı nasıldı?

Kürt aydınlarından başlayalım.Kürt aydınlarının neredeyse dörtte üçü Soykırım'ın olduğu periferide askerlik yapması herhâlde tarihin bir cilvesiydi.Kürt aydınlarının Kürtlerin Soykırım'a katılımı konusunda ne düşündüğünü tam olarak bilemiyoruz.Çünkü neredeyse ortak bir karar alınmışçasına hiç kimse bu konuyu detaylarıyla birlikte konuşmadı.

Fakat Soykırım'dan önce Kürt aydınlarının Ermenilere ya da hiç değilse yürütülen Ermeni siyâsetine bilendiği herkesin bildiği bir sırdı.Kimsenin soykırım gibi devasa bir katliamı düşündüklerini veya istediklerini sanmıyorum ama Kürt aydınları 1914 yılının başlarında Ermeniler karşısında hem müteyakkızdı hem de infial hâlindeydi.

Daha açık konuşmak gerekirse Ermenilerin unutamayacağı bir dersi hak ettiklerini düşünüyorlardı.İki örnek vereyim sadece.O dönemlerde yayın yapan Rojî Kurd neşriyatının yazarlarından olan Salih Bedirhan,o dönemki İttihatçıların kıyıcı diskuruna başvurarak Ermeniler için "dâhili düşmân" tabiri kullanıyordu.

Yine bu dönemlerde yayın yapan Hetawî Kurd neşriyatının yazarlarından Xelil Xeyali (M.X) Ermenileri dâhil düşmân görüp onlara (kurmê darê) yakıştırması yapıyordu.Soykırım'dan hemen sonra yayımlanan Jîn neşriyatı meselâ hem Soykırımı tahfif eden hem de Soykırım'la Ermenisizleştirilen bölgelerde Wilson ilkeleri uyarınca hiçbir şey yaşanmamış gibi siyâset icra ediyordu.

Ezcümle Kürt aydınları Kürt-Ermeni hinterlandının Ermenisizleştirilmesinden gayet memnundu.Hattâ Nuri Dersimi gibiler esas olarak Ermenilerin Kürtleri katlettiğini söyleyecek kadar ileri bile gidiyordu.

Soru-5:Bahsettiğiniz katliamların savaşın doğal sonucu olduğunu iddia eden pek çok kişi de var.Ne dersiniz?

Hayır,kesinlikle hayır.Bir kere bu Kürtlerle Ermenilerin yani iki halkın savaş cephesinde karşı karşıya geldiği bir savaş değildi.İlâveten katledilenler savaş meydanında değil,ahırda,ovada,köyünde,evinde silâhsız olarak katledildiler.Köyler yakıldı,kadın ve çocuklar ahırlarda yakıldı,yaşlı ve savunmasız erkekler kayalıklardan atıldı.

Yani katledilenlerin büyük çoğunluğunun zaten savaşla hiçbir ilişkisi olmadığı gibi bunların önemli bir kısmı zaten savaş cephesinin çok uzağında katledildiler.Haydi Van'da şehir savaşı yaşanıyordu onu saymayalım.Soykırım uygulanırken Muş,Bitlis,Siirt,Diyarbekir,Mardin,Urfa,Harput,Erzincan,Adıyaman'ın savaş cephesiyle ilgisi var mı?

Ve dahası çoğu kişi Soykırım gündeme gelirken "mukatele" kavramını kullanıyor.Oysa hayır ortada mukatelenin zerresi dahi yoktu.Van,Erzurum,Bitlis gibi birkaç yerde Ermeni fedailer misilleme adı altında bir kısım Kürtleri katliamdan geçirdi elbette.Ama bu mukatele değildi çoğunlukla spontane misilleme eylemleriydi.Bunlara bakıp bunu Soykırım'la eşitlemek insâfa ve ahlâka sığmaz.

Soru-6:Kürt kamuoyunun önde gelenleri bu meseleler gündeme geldiğinde sıkça "Kürtlerin devlet tarafından kandırıldığını söyleyerek" cehâlet olgusuna dikkat çekiyor.Bu yorumun bir karşılığı var mıdır?

Kürt-Ermeni katliamları sözkonusu olduğunda cehâlet söylemini ilk olarak Kürdistan gazetesinin editöryası ortaya attı.Daha sonra Cegerxwîn gibi Kürt aydınları ve son olarak Ahmet Türk gibi siyâsetçiler bu "kullanışlı" söylemi yeniden üretti.Ne olursa olsun bana kalırsa "bilmiyorlar o yüzden yapıyorlar" apolojisi olayın özünden hayli uzak bir açıklama.

Burada neyi bilmiyorlardı sorusunu sormak gerekir o hâlde.Bir insanı öldürmek,bir halkı ahırlara doldurup yakmak,bir halkı yakıp yıkmak bilinçle alâkalı bir şey midir?Kaldı ki yalnızca câhiller mi öldürür?O yüzden "câhillik edebiyâtı" tırnak içinde "olaylara karışan Kürtleri de anlayın" demeye getiren bir tür empati doktrini,bir tür aklama vesikası.

Oysa başta Hamidiye Kürtleri olmak üzere pogrom ve Soykırım'a iştirak eden Kürtlerin büyük çoğunluğu için "biliyorlardı,tam da o yüzden yapıyorlardı" demek daha doğru.Bu işi yapanlar Ermenileri öldürmenin onlara toplum içinde prestij,diğer aşiretler nezdinde güç,devlet nezdinde makbûllük,şeyhler nezdinde mücahidlik,iktisadî açıdan toprağa ve artı değere el koyma,mülkiyet ilişkilerine ortak olma ve nihayet üretim araçlarına sahip olmayı getireceğini bilecek kadar gündeliğin ideolojisine vakıftılar.

Soru-7:Devletin Soykırımı ısrarla reddettiği bir tarihsel ölçekte "Ermeni Soykırımı'na Kürtler katıldı" şeklindeki tespitlerinizin Soykırım'ın ağırlığını devletten önce Kürtlere yüklediğine dair özcü yorumlar da var,bu tarz bir yoruma nasıl bakarsınız?

Evet,bu tespit sıkça dillendiriliyor.Fakat bu özünde steril bir inkâr diskuru,özneyi müphemleştirme metodolojisidir.Çoğu kişi bu konuyu bu şekilde tartışmanın Kürtlüğü "lekedar" kıldığını da düşünüyor.Hayır,böyle değil,böyle algılanmamalı.Açık konuşmak gerekirse Kürtlük hususen de yeni Kürtlük benim tahayyülümde ezilenin çadırıdır.

Diğer bir ifadeyle yeni Kürtlük ezilenin anavatanı olmak zorundadır.Eğer Kürtlük ezilenin yurdu ise o hâlde Ermeni Soykırımı'ndaki Kürt iştirakini hamletmek zorundadır.Kürtlüğün (bazı arkadaşlarımız buna feodal Kürt milliyetçiliği de diyor) inşâ sürecinde ölümcül bir hata yapmışsa,affedilemez bir kusur işlemişse bunu örtmek yerine bununla samimi bir şekilde yüzleşmek en iyisi.

Kürtlüğe peygambersel bir sembolizm yükleyip onu bigünâh kılmanın hiçbir rasyonalitesi yok.Oysa şöyle de düşünmek mümkün.Kürtlüğün o dönemki sahipleri nasıl düşmânlarıyla bir olup Kürdistan'ı parçaladılarsa yani Kürtlere nasıl onulmaz zarar verdilerse kapı komşularına da ölümcül darbeyi vurmuş olabilirler.Kabul edelim ki sadece devletin değil Kürtlerin ve Kürtlüğün de bir "Ermeni sorunu" vardı.

Burada problem belki de şudur tam olarak:Milliyetçi-özcü siyâsetlerin öteden beri reel geçmişleriyle veya somut günâhlarıyla aralarına kalın duvarlar ördüğünü biliyoruz.Hayalî cemaat,mümkünse tertemiz bir geçmişe yani hayalî bir tarihe ihtiyâç duyar.Kaldı ki her ideolojik inşâ kuruluş sürecinde kurucu bir ötekiye gereksinim duyar.

Kürtlüğün kurucu ötekisi Ermenilerdi,muhtemel Ermenistan'dı.Şeyh Ubeydullah döneminden bu yana "Ermeni devleti kurulacak" şayiası Kürt siyâsal kamusunu provoke ediyordu.Realite bu,bundan kaçınamayız.

İnşâ dönemindeki Kürtlüğün tek günâhı sadece Ermeni Katliamları'nın şerikliği değildi üstelik.Bedirxan Bey'in onbinlerce Nasturiyi katletmesinden başlayagelen bir katliam döngüsünün inşâ dönemi siyâsî Kürtlüğe eşlik ettiğini teslim etmeliyiz.

Çoğumuz "kurbânın,kurbânı olmaz" veya "ezilenin,ezileni olmaz" şeklinde düşünüyor.Yani tarih boyunca "haksızlığa uğrayan,katledilen;haksızlık etmez,katletmez" şeklinde düşünüyor.Bu düşüncenin masumiyetçi ve ahlâksal doğasını anlayabiliyorum ama bu sağaltıcı düşünce hem tarih-dışı hem de fazlasıyla özcü.Madun bazen yeni mağdurlar yaratarak konuşur.Koca İsrailoğlu geleneği bunun örnekleriyle dolu.

Ezcümle Kürtlüğü bir yere kadar hamleden Cemilpaşazâdelerin bir kısmı,Feyzi Pirinççizâde,Xoytili Musa Bey,Kör Hüseyin Paşa gibiler Soykırım'da aktif roller oynadılar.Unutmayalım ki Soykırım'dan az önce Seyyid Abdülkadir idâresindeki Kürt Teavün Terakki Cemiyeti'nin Diyarbekir seçimlerinde Pirinççizâdelere kefil olduğunu,Feyzi Pirinççizâde'nin ilk gençlik örgütü olan Hevi'nin bir toplantısına katılıp orda nutuk attığını biliyoruz.

Kabul edelim ki bu dönem Kürtlüğün hamurunda anti-Ermenilik barizdi.Bununla hesaplaşmanın zamanı geldi bana kalırsa.

Soru-8:Kürt siyâsî aktörleri geçmiş dönemde Soykırım kurbânlarını anıp özür beyânında bulunan açıklamalar yaptılar.Kürt siyâsetinin Soykırım karşısındaki tutumunu nasıl görüyorsunuz?

Bir kıyas yapmam gerekirse devletten ve Türk halkından çok ileride olduğumuz kesin.Yüzyıldan bu yana Ermenilerin geçtiği katliam süreçlerinden geçtiğimiz için Kürtler Ermenilerle empati kurabiliyor.

Ne var ki bu empati çoğu zaman teknik ve pragmatist bir kontekste karşılığını buluyor.Böyle olduğu sürece empatinin dilinde problemler çıkıyor çoğu zaman.Sözgelimi Kürt sağı Ermenilerin Kürtleri katlettiğini,Kürtlerin kendilerini korumak bağlamında karşılık verdiğini düşünüyor.

Kürt muhafazakârları Ermenilere yapılan şeyin savaşın kaçınılmaz sonucu olduğunu düşünse de yapılan fiili kısmen insanlık-dışı görüyor.Kürt solcuları Soykırım söylemini kabul ediyor ama Kürtlerin değil Kürt feodalizminin günâhkâr olduğunu düşünüyor.Ana akım Kürt siyâseti yapılanın Soykırım olduğunu bitamam kabul ediyor.

Fakat ilk dönem Serxwebun dergisinin bazı nüshalarında görüldüğü üzere meseleyi Ermeni burjuvazisi/lobileri,Kürt feodalizmi ve devlet bürokrasisi üzerinden tartışmayı daha münasip görüyor(du).Fakat 2012 yılından bu yana aynı derginin yeni nüshalarına bakılırsa bu konuda daha sahici bir noktaya gelindiği görülüyor.

Bana öyle geliyor ki bu konunun hakkının tam olarak verilmemesinin sebebi hâlâ toprak meselesi.1860'larda çıkan Arazi Kânûnnâmesi'nden bu yana toprak meselesi Ermeni-Kürt ilişkilerini zehirleyen bir dinamik olarak hâlâ varlığını koruyor.Ezcümle Kürt siyâseti genelde olaya insanî düzlemde bakıp ayaküstü özürlerle konuyu geçiştiriyor.

Oysa yapılması gereken basit,Soykırım'ın samimi bir şekilde kabulü ve hiç değilse sembolik düzeyde bazı iyi niyetli jestlerin yapılmasıdır.

Sonuç olarak Eski Ahid'de kardeşini öldüren Kabil ile Rabb'in konuşmasıyla bitirmek isterim.Kabil'e Rabb,"kardeşin nerede?" diye sorar.Kabil ise "ben kardeşimin bekçisi miyim?" yanıtını verir.Kürt siyâseti ve siyâsetçilerinin bir kısmı yıllarca "ben kardeşimin bekçisi miyim?" edâsıyla haricen bir söylem tuttursa da şimdilerde daha sahici bir noktaya gelmesi iyiye delâlet.

Fakat aradan yüzbeş yıl geçmiş durumda.Kutsal metnin devamında Rabb,Kabil'e "kardeşinin kanının sesi topraktan bana bağırıyor" der.Evet yüzbeş yıldır katledilenlerin kanı topraktan bağırıyor.Kürt siyâseti ve toplumu hâlâ topraktan gelen sese kulaklarını tam olarak açmış değil.Kabil-Habil olayını anlatan Kur'an'daki Maide suresi belki de bize yol gösterebilir:"... derken,Allah bir karga gönderdi.Karga ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için toprağı eşeledi" der.Belki de bir süre Qıjika reş'i takip etmeliyiz,yüzbeş yıl önce tam olarak ne yaşandığını eşelemek için...

*Fırat Aydınkaya,Sekiz soruda Kürtler ve Ermeni Soykırımı,Nûpel,18 Nisan 2020.

https://nupel.net/firat-aydinkaya-8-soruda-kurtler-ve-ermeni-soykirimi-85131h.html