Cumhuriyet'in Batılılığı değil mesele,olamayışı/Sevan Nişanyan*

Ümit Kardaş benim değer verdiğim ve yazılarını çoğu zaman beğenerek okuduğum bir yazar.Taraf'taki son yazısına (http://www.taraf.com.tr/yazilar/umit-kardas/cumhuriyet-oryantalizmi/30914/) itirazlarımı dostane bir tartışma olarak değerlendireceğini umarım.

"Osmanlı aydını,Batılılaşmayı ya da medenileşmeyi sadece aydınlanma olarak anlamıştır.[Oysa Batı sadece onsekizinci yüzyıl düşüncesi olan aydınlanmadan ibaret değildir...]" demiş Ümit Kardaş.

Bu doğru değil.Velev ki kısmen doğru da olsa,temelinde yatan çıkmazı gözardı edersek yanılırız.

İlk baştan beri Osmanlı eliti,Batı medeniyetinin Hristiyanlıkla (daha doğrusu Hristiyanlığın Batı versiyonlarıyla) ilgisini doğru olarak,hatta belki biraz abartarak teşhis etti.Evliya Çelebi'de,onsekizinci yüzyıl sefaretnamelerinde,Namık Kemal'de,Şinasi'den Hüseyin Rahmi'ye uzanan Tanzimat romanlarında bu vurgu gayet nettir.Osmanlı kültürel yaşamının gözardı edilmemesi gereken bir unsurunu oluşturan gayrimüslim toplumlarında,Batılılaşma/modernleşme tartışmasının ana ekseni daima mezhep meselesi olmuştur.Protestan yahut Katolik olmadan Batılı olunabilir mi?Osmanlı modernleşmesinde Tevfik Fikret-Abdullah Cevdet çizgisi egemen değildir,ikincil kanaldır.

Sonuçta çıkış yolu o kanalda bulundu.Ermenilerin ve Rumların bir kısmı için Protestanlık veya Katoliklik gerçekçi bir çözüm olabilirdi belki.Türkler için değildi.Geriye iki seçenek kalıyordu:Batıyı tümden reddetmek ya da Batı'nın laik-seküler-antiklerikal damarını seçmek.İkincisini seçtiler.Başka çare olmadığından seçtiler,şuursuzluktan değil.

Kavga derin ve acıtıcı bir düzeye evrildi.Tevfik Fikret'in,Türk aydınlanmasının Prometheus'u olarak tahayyül ettiği oğlu Haluk,ABD'ne göçüp Protestan vaizi oldu.Mecelle müellifi Cevdet Paşa'nın torunu,paralarda resmi olan Fatma Aliye Hanım'ın kızı,evden kaçıp Katolik rahibelere sığındı.Laiklik,biraz da bunların cevabıdır.

Türk modernleşmesinin gizli ve mütevazı kahramanları olan yabancı okullar,"modern" oldukları için değil,potansiyel Hristiyanlık yuvası olarak görüldükleri için,eski ve yeni Türk devletinin ölmez nefretine konu oldular.Oysa bu okulların Türk mezunları Hristiyan olmadılar.Ezici çoğunlukla laik ve seküler,hatta Batı'da eşine ender rastlanır ölçüde tutarlı bir şekilde laik ve seküler oldular.İyi ki de oldular.Bu memleket Şarklılığın lağım çukurunda henüz boğulmadıysa,o birkaç bin değerli insanın yüzü suyu hürmetinedir.

Batı medeniyetinin Hristiyanlıkla da,anti-Hristiyan sekülarizmden de daha belirleyici olan öteki boyutu bu topraklarda hiç ilgi görmedi.O boyut,toplumsal elitlerin devlet karşısındaki nispi özerkliğidir.Soyluların,din adamlarının,burjuva entelektüellerin krala "orada dur reis" deme hakkına,gücüne ve alışkanlığına sahip olmaları geleneğidir.

Osmanlı koşullarında akla bile getirilemeyecek bir öneriydi.Buraların eliti oradakine benzemez.Buraların devleti de kendine kafa tutanları yumuşatıp ehlileştirecek güçten ve otoriteden yoksundur."Nispi özerklik" deyince dış vilayetlerde isyan,iç vilayetlerde eşkiyalık ve zorbalık anlaşılır.O yüzden Batı'nın bu en belirgin hasleti buralarda ağza bile alınmadı,mutlak sessizlikle geçiştirildi.

Oysa daha onaltıncı yüzyılda Floransa'dan bu tarafa bakan Machiavelli durumun farkındaydı.Prens'in Fransa ile Türkiye'yi kıyasladığı bölümünde,Avrupa ile Osmanlı'nın bu yüzden uzun vadede yenilgiye mahkûm olduğunu doğru olarak teşhis eder.En ciddi ve radikal Türk Batıcılarında,Mithat veya Vefik Paşa'larda,Babanzade'de,Ağaoğlu Ahmet'te,Ziya Gökalp'te bu meselenin izini bile göremezsin.Cumhuriyet devrinde de bir şey değişmez.En sağdan en sola,en Müslümanından en sosyalistine kadar Cumhuriyet aydınlarının tümü için,devlete icabında kafa tutma imkân ve dayanaklarına sahip olan elitler -kompradorlar,işbirlikçiler,Boğaz'a karşı viski içenler,Yahudiler,kozmopolitler,toprak ağaları,Kürt feodalleri,masonlar,tarikatlar,Pennsylvania- devlete ve millete yönelik en vahim tehlike olarak görülür ve lanetlenir.

Bu yüzden Türkiye'nin Batılılaşması hayal olmaktan ileri gidememiştir ve bundan sonra da gidemeyecekir.

"Batılılaşma,Cumhuriyet rejiminin birincil meşrulaştırma aracıdır..."*Ümit Kardaş

Bu da doğru değil.Batılılaşma,rejimin ancak metropol elitlerine yönelik söyleminde bir rol oynadı.Geniş kitlelere yönelik endoktrinasyonda kullanılan ana meşrutiyet teması Batı filan değildir,vatan-millet-Sakarya'dır,Milli Mücadele'dir,denize dökülen düşmandır,yedi düvele meydan okuyan Gazi'dir.Yanlış hatırlamıyorum herhalde,ilk ve ortaokulda boğazımıza dayadıkları bulamaçta "Batılılaşma" diye bir şey yoktu.Ama bol miktarda şehit ve gazi vardı,düşman vardı,al bayrak vardı,Allah Allah nidalarıyla huruç eden Mehmetçik vardı,susmayacak ezanlar,zalim Haçlılar vardı."Düşman",kuşkuya yer bırakmayacak bir netlikte Batı idi.Emin Oktay'ın tarih kitaplarında Avrupa ve Avrupalılar hakkında bir olumlu kelime okuduğumu hatırlamıyorum.

Cumhuriyet'in kurucu ideolojisi İslami bir ideoloji ve İslami bir propagandadır.Bunu görmemek için hakikaten kör olmak lazım.Revize edilmiş bir İslam'dır,evet.Araplardan ve Arapçadan arındırılmış,uhreviyatı azaltılmış,ahlaki retoriği minimize edilmiştir.Ama sonuç olarak İslam'dır."Biz" ve "düşman" olarak ikiye böldüğü dünyada,biz "Türk" diye yeni bir ad takılmış olan İslam milletidir.Düşman ise 1400 seneden beri aşina olan Rum ve Frenk keferesidir.Cumhuriyet'in üfürükten kazanımlarını bir yana bırak,geriye kalıcı ve çağ değiştirici olan bir tek eser kalır:Yüzyıl başında yüzde 25 gayrimüslim nüfusu olan bir ülkede yüzde 99,9 İslam çoğunluğu yaratmak.

Cumhuriyet ideolojisinin dışladığı şey İslam değildir.İslam'ın eski sürümüdür.Hedefi İslam'ı silmek değildir,devlet kontrolüne almaktır.Daha belirgin ifade edelim:Belli bir konjonktürde,devletin yüksek menfaatlerinin gerekli kıldığı birtakım reformlara "İslam" adına direnme eğiliminde olan unsurları bertaraf etmektir.Bir şekillendirme operasyonudur.Hadise bundan ibarettir.

Batıcılık da vardı elbette.Neden vardır?Üç sebep sayayım:

1-Konjonktür dayatmıştır.Türkiye Batıya -1930'larda İngiltere'ye,hini hacetle Almanya'ya,1945'ten sonra ABD'ne muhtaçtır.Lozan'da verilmiş sözler vardır.
2-İstanbul ve İzmir'in Avrupai elitleri ile Ankara yönetimi arasında Milli Mücadele yıllarında kopma noktasına gelen iplerin tamiri gerekmiştir.Ekonomik ve sosyal açıdan Ankara o zümrelere muhtaçtır.Tavizler vermesi gerekmiştir.
3-Askeri erkan,Abdülhamid'in 1880'lerdeki reformlarından bu yana kendini "Avrupai" sayan bir kurumsal kültüre sahiptir.Bu kültür,ikinci maddede anılan zümrelerin Avrupailiğinden farklıdır.Prusya imalatıdır.Aynı devirde Japonya'da zuhur eden modernleşmeci militarizmle akrabadır.Batı medeniyetinin gelenek ve alışkanlıklarının çoğuna yabancıdır.Papazdan ve misyonerden korkar,kapitaliste güvenmez,fikir adamlarıyla aynı dili konuşmaz.Ama nihayetinde kendini "Batılı" sayar ve içinden çıktığı Şark dünyasını küçümser.

Bakın,üç sebep saydık.İlk ikisi şartların zorladığı şeylerdir;gayri-samimidir.Üçüncüsü samimidir,ama savunduğu kültür Batı'yı Batı yapan her şeyden soyulmuş bir tuhaf kışla kültürüdür,Batı'nın robot resmidir.

Cumhuriyet rejimini "Batıcılıkla" suçlarken bunları da gözönünde bulunduralım.

Değerli yazar Ümit Kardaş'ın Cumhuriyet ideolojisine dair yazısını didiklemeye devam ediyoruz.

"Cumhuriyet yönetimi,Batı teknolojisi ile yerli kültür arasındaki sentezi veya içeriden bir reformu kabul etmeyen radikal bir tavrı sergiledi...Osmanlı döneminde geleneksel ile Batılı değerler arasında ... senteze gidilmeye çalışılmıştı.Cumhuriyet ise geleneği tamamen reddediyordu..." demiş yazar.

"Vah vah keşke reddetmeseydi" dediğimiz yerli kültürün iki ufak kusuru vardı,onları da anmış olalım.

Bir,batmıştı.250 senelik feci bir can çekişme sürecinin ardından,Budin ile Basra arasındaki hemen her haneye ateş düşürerek sulara gömülmüştü.Batan geminin donanımının ne kadarı,nasıl kurtarılabilirdi,tartışırız elbette.Ama öyle bir batışın ardından "lanet olsun" deyip her şeyi çöpe atma psikolojisini çok da suçlayamazmışız gibi geliyor bana.

Osmanlı'nın pek matah bir şey olduğu tezi son zamanlarda tekrarlana tekrarlana tekerleme oldu.Dünya tarihinin en görkemli çöküş hikâyelerinden biri olduğunu hatırlayan pek yok.Hatırlatmış olalım.

İki,"yerli kültür" dedikleri şey,Batı'ya ait her şeyi gâvur ve murdar sayan bir zihniyetin elinde rehindi.O zihniyetin dışında,başka herhangi bir gerçek içeriği kalmış mıydı,onu da tartışırız isterseniz.

Sen Batı'nın tekniğinden öte bir şeylerini ithal etmeye niyetlenmişsen (öyle bir niyet neden ve ne kadar vardı,az sonra),Batı'nın teknolojisini "şeytan icadı",ahlakını "fuhuş",yemeğini "domuz,kıyafetini "dinden çıkma",siyasetini "Haçlı emperyalizmi" diye gören adamlarla neyin sentezini yapacaksın?

Memleketin iliğine işlemiş gâvur düşmanlığı olgusuyla yüzleşmeden ne sentezi,neyin reformu?

"Teknoloji almak yetmez,kültür de alalım" diyenlerin tezinde anlaşılmayacak bir şey yoktu.

Teknolojiyi almaya zaten elin mahkûm:Dünyanın hiçbir yerinde o teknolojiyi almayan toplum yok.Peki o teknolojiyi üreten güç nedir?Beşyüz yıldan beri Batı dünyasını başdöndürücü bir yaratıcılıkla her gün yeni bir dünya keşfetmeye zorlayan itki nedir,hangi kültürel veya ekonomik veya yasal veya siyasal altyapıdır?O şey her neyse,bir şeyler kapmazsan teknolojinin tüketicisi olarak kalırsın.Onlar iphone çıkarır sen kuyruğa girersin;onlar kıtalar keşfeder sen televizyona bakıp çekirdek çitlersin.

İşin teorisi buydu.Cumhuriyet'in bulduğu bir şey değildi,Tanzimat'tan beri Osmanlı-Türk elitinin gayet net olarak bildiği ve kavradığı bir şeydi.Cumhuriyet'in kurucularının,vatan-millet-Sakarya ve Ziya Gökalp gölgesiyle bulanıklaşmış olan Batı sevdası,Osmanlı elitininkinden daha radikal veya daha cüretkâr değildir.

Peki fiiliyatta ne yaptılar?Batı'nın hangi kültürünü ithal ettiler?Fonograf ve tayyare dışında memleketin nesi Batılılaştı?

Aklıma üç madde geliyor:Kıyafet,sanat,hukuk.Üçü de kuvvetli gerekçeleri olan reformlardır.Cumhuriyet kurucularının keyfi tercihlerine indirgenemezler.

Üçünün de Batı toplumlarına has üretkenlikle illiyet bağı yoktu,varsa da pek dolaylıydı.Asıl mevzuya bir türlü gelinmedi desek yeridir.

1-Kıyafet Batılılaştı.En cüretkâr,en göze batan,en geniş kesimleri etkileyen adım buydu.En çok direnişle karşılanan bu oldu.Hâlâ da en çok direnişle karşılanan budur.
Hangi akla hizmet etti?Sanırım akıldan çok duygulara hizmet etti.Dikkat edersen,memleket tarihindeki iki büyük kıyafet reformunun ikisi de büyük bir askeri hezimeti izler.İlki 1828 felaketinin ardından gelen II. Mahmud'un ceket-pantolon ve fes reformudur.İkincisi Birinci Dünya Harbi faciasını izleyen kıyafet devrimidir.Bir nevi kabuk değiştirme ritüelidir.Yenilginin ve çöküşün müsebbibi olarak görülen yerli kültürün köhne otoritesine karşı başkaldırı hareketidir.
Her iki seferinde değişim spontane olarak başladı.Bir süre sonra devlet işe el koydu,reformu zaptu rapt altına aldı,kıyafet nizamnamesi ve şapka kanunu çıkardı.
Israrla gözden kaçırılan bir detaydır:Cumhuriyet'in kıyafet devriminin canalıcı adımı olan peçe inkılabı Cumhuriyet rejiminin eseri değildi.1919 yazında,yabancı işgali altındaki İstanbul ve İzmir'de gerçekleşti.İstanbul'da ilk caz müziğinin kadınları sessiz bir mutabakatla peçesiz sokağa çıkmaya başladılar.(Dize çıkan etekler Batı'da 1917-1918'de görülmüştü.1919'da İstanbul'da gayrimüslim kızların o modaya uyduğunu biliyorum;Türklerden emin değilim.) Ancak 1922'de Kemal Paşa İzmir'de peçesiz kızlarıyla meşhur Uşşakizadelerin evinde kalarak Ankara'nın politikasını İstanbul ve İzmir elitinin çizgisine taşıyacaktı.
Bir özgürlük isyanının,aradan üç yıl geçmeden,Kastamonu'da,Şark tipi bir zorbalık gösterisine dönüşmesini,bu ülkenin değişmez kaderiyle ilgili bir tecelli saymamız gerekir.

2-Sanat Batılılaştı.Edebiyat ve plastik sanatlar hızla ve bütünüyle Batı formlarını benimsediler.Müzik bir süre direndi ve tamamen teslim olmadı.
Bu da Cumhuriyet'in zoruyla olmadı.Esas dönüşüm Cumhuriyet'ten bir,hatta iki kuşak önce gerçekleşti.Sanatla uğraşan zümre,Batı referansını iştiyakla ve oybirliği ile benimsedi.Çünkü Osmanlı sanatı tükenmişti.Resim zaten yoktu.Edebiyat,daha 1820'lerde,Sümbülzade Vehbi ve Leskofsalı Galip devrinde,tükenmişliğinin farkındaydı.Aruz ittifakla terkedildi.İbnülemin gibi bir eksantrik dahiyi saymazsan,eski Osmanlı nesrine dönmeyi savunan tek kimse çıkmadı.Hat ve tezhip sanatını sürdürmeye çalışanlar,entelektüel itibardan yoksun esnaftı.Marjinalleştikçe ucuzlayıp tükendiler.
Müzik biraz daha uzun direndi.Ama o da yaşayamadı.1950'lere gelindiğinde Osmanlı musıkisinden geriye salya sümük bir meyhane böğürtüsü kalmıştı.Suçlusu rejim değildir.Gazi'nin son yıllarındaki kısa bir cinnet dönemi dışında,devlet radyosunda Türk halk ve "sanat" müziğine ayrılan süre,Batı müziğinden hiçbir zaman daha az olmadı.Buna rağmen yürümedi.

3-Medeni hukuk Batılılaştı.Bizde bu olay kadın hakları açısından ele alınır.Oysa asıl dava,ticaret ve mülkiyet hukukunu sağlam temellere dayandırmaktı.Eski fıkhın safsatalar deryası üzerine bir şey inşa edilemeyeceğinin farkına daha yüz yıl önce varılmıştı.Yüz yılda Mecelle dahil çeşit çeşit sentez,çeşit çeşit "içeriden reform" denendi.Hiçbiri tutmadı.
Lozan'da Batılılar medeni kanunu dayattılar.Objektif ve kolay anlaşılır bir hukukun yokluğunda,yerli ve yabancı gayrimüslimler için kapitülasyon benzeri istisnalar talep etmekte ısrarcı oldular.Türk tarafı uzun zamandan beri zaten o tartışmanın içindeydi.Fazla zorlanmadan adımı attılar.

Özetlersek,Türkiye'nin misler gibi bir yerli kültürü vardı da,ne güzel yürüyüp gidyordu da,Cumhuriyet rejimi geldi,horlayıp zorladı...Yok öyle bir şey!1699 Karlofça Antlaşması'ndan beri batmış bir ülke,tükenmiş bir kültür ve çıkış yolu arayan bir toplumsal elit vardı.Hoyratlıktan ileri gelen birtakım hatalar yapılsa da,sonuçta bir çözüm aradılar.Böyle buldular.

Peki,attıkları taş ürküttükleri kurbağaya değdi mi?Kıyafeti rötuşlayıp sanatla hukuku sil baştan edince Batılılıktan umulan faydalar hasıl oldu mu?Her mahallede bir Galileo,her sanayi sitesinde bir Edison yahut Steve Jobs türedi mi?Yozgat'ta Mars kâşifleri sıraya girdi mi?

Soruyu doğru sorarsan cevabı yarı yarıya vermiş olursun.Batı'yı ilginç kılan şey teknolojisi değildir -o teknoloji,üç-beş sene sonra,bizde de var.Yeni teknolojiyi -ve yeni fikirleri ve yeni sanatı ve yeni yönetim ve örgütlenme biçimlerinin ve yeni ticaret yollarını- üretme yeteneğidir.O yaratıcılık,"yerel kültüre" saygıyla olmaz.Saygısızlıkla olur.Geleneği ve otoriteyi hiçe sayan,hakikati arama aşkından başka kanun tanınmayan arıza insanlarla olur."Bütün hocaefendiler ve halk,dünyanın düz olduğunu söylüyor,ama onlar haksız ben haklıyım" diyebilenlerle olur.Bunların yüzde 99'u yanlış çıkar,ama yüzde biri Amerika'yı keşfeder.

Bana sorarsanız "Batılılaşma" denilen davanın püf noktası bu tip insanların özgünlüğüne saygı gösteren,onların hakikat aşkına pay bırakan,başardıklarında meydanlara heykellerini diken kurumsal kültürü kurmaktı.Kurulmadı.Kurmak akıllardan bile geçmedi."Milli birlik ve beraberliğe her zamankinden fazla muhtaç olduğumuz şu zor günlerde" öyle lükslere harcanacak zaman yoktu."Vatan" sizden hizmet bekliyordu,ukalalık değil.

Nâzım Hikmet devlet başkanının soytarısı olmayı reddettiği için 28 yıl hapse mahkûm edildiğinde Cumhuriyet'in Batılılaşma davası bitmişti bana sorarsanız.Ya da peki,pardon,cüretinden dolayı idam edilen adam Batı'da da çok var.Memleketin aydın sınıfının tamamı devlet başkanının yalakası,onun "Yeni Türkiye" davasının propagandacısı olmayı kabul ettiği gün bitmişti.Ondan sonrası Batı matı değildir.Batı cilası sürülmüş Şark despotluğudur.Yeni kisve giydirilmiş Osmanlı-yahut Timur,yahut Memluk- padişahlığıdır.

Zaten resmi söylemdeki Batı referansı da o noktadan sonra kayıplara karışır.Rejimin güncel kaygılarla itiraz ettiği bazı Osmanlı temalarından ayıklanmış bir Şark alemi,Alparslan ve Attila'sıyla,Mevlana'sıyla,Oğuz Kağan'ıyla,Tuna'dan şimşek gibi geçen akıncılarıyla,memleketin kültür ufkunu kara kargalar gibi sarar,Ziya Gökalp'in tahayyül ettiği kültür sentezini başarıyla gerçekleştirir.

Ümit Kardaş'ın yazısına ilişkin kırık dökük notlarımıza devam.Kardaş'ın yazısı çok değişik ya da çok yanlış olduğundan değil,öyle denk geldi,ondan.

"Halkın geri,İslam ve Arap etkisine açık kabul edilmesi,oryantalist bir bakışla ötekiyi işaret eder.(...) Modernleşmeci milliyetçilikler,Batı oryantalizminin bir sonucu olarak ortaya çıkarlar ama aynı zamanda kendi oryantalizmlerini de üretirler.Yerli seçkinler bunu kendi halklarını medenileştirmeye çalışmakla yaparlar.Türkiye buna örnektir ve halkın büyük çoğunluğu bu kolonyal-oryantalist zihniyet ve uygulamaların mağduru olmuştur..."*Ümit Kardaş

Elitizm bu ülkeye Cumhuriyetle ya da modernleşmecilerle gelmedi ki?Devlet seçkinlerinin burnundan kıl aldırmaz kibri,Osmanlı kültürünün en belirgin özelliğidir.Kendi halkını reaya yani "davar" diye adlandırılan bir rejimden başka ne beklersin?Devlet dışındaki aktörlerin manevi ve siyasi özerkliği fikrine yabancı olan bir kültürden ne beklersin?

Şimdiki İslamcı popülistlerin Osmanlıcılığına kulak asma,Osmanlı'ya dair cehaletleri diğer her konudaki cehaletlerinden az değildir.Osmanlı seçkinlerinin gözünde halk -ister Müslim ister gayrimüslim olsun- napaktır,yani "pis";bihissü idraktir,yani "duyarsız ve kavrayışsız".Osmanlı eliti devletin elitidir;halkı en iyi ihtimalle sadık kul,en kötü ihtimalle cahil ve zararlı bir mahluk olarak görür.Ebussuud Efendi ile Hoca Sadeddin Efendi'de de böyledir,Şinasi ile Ahmed Vefik Paşa'da da böyledir.En gâvurcu Tevfik Fikret'in elitizmiyle,en anti-gâvurcu Namık Kemal yahut Basiretçi Ali Bey'in elitizmi arasında fark göremezsin.Osmanlı kültürünün timsali Karagöz değil Hacivat'tır.Karagöz,bu ülke halkının Osmanlı'ya karşı küskün ve sonuçsuz öfkesinin dışavurumudur sadece.

Cumhuriyet'in ilk kuşaklarının,bugünkü bakış açımızla sakil duran elitizmi Batı'dan öğrenilmiş bir "oryantalizmin" eseri değildir.Kadim geleneğin devamıdır.Tam tersine köylünün ve kasabalının da tanımaya değer bir "kültürü" olabileceği fikri,ilk sarsak adımlarını Cumhuriyet'le beraber atar.Daha doğrusu,ondan on-onbeş sene önce,Jön Türk "modernleşmecileriyle" atar.Türk(çe) basın tarihinde ilk kez bir İstanbul gazetesi,Tanin,1909'da taşraya muhabir gönderir.1913-1914'te Refik Halit ilk Anadolu hikâyelerini yazar.1920'lerde kara Afrika'yı keşfeden Livingstone edasıyla ilk Anadolu romanları yazılır.Küçümseyicidirler,evet,önyargılarla maluldürler,ama bu ülke tarihinde ilktir.Seçkinci söylemin görkemli bedeninde açılmış bir gediktir.Osmanlı-Türk elit kültürünün 1950-2010 arasında katastrofal bir şekilde çöküşüne giden yolun ilk adımlarıdır.

"Batı eşittir elit,İslam eşittir halk" söylemi,ucuz siyasi propagandadan öte bir değer taşımaz.Birkaç yüzyıl boyunca İslam-İslam'ın bir türü-Osmanlı elit kültürünün kilit unsuruydu."Cahil" halka dayatıldı.

Ondokuzuncu yüzyılda o İslam'ın artık kıymeti harbiyesi kalmadığı,ayak bağı hâline geldiği idrak edildi.Elit zümrenin ittifakıyla Batımtrak bir yeni sentez inşa edildi."Cahil" halka dayatıldı.Eski elitin rota değişimine direnen ya da sosyolojik nedenlerle ayak uyduramayan unsurları -bazı medrese hocaları,bazı tarikat şeyhleri,kimi Kürt ve Arnavut feodalleri- önce marjinalize,sonra tasfiye edildi.Olay bundan ibarettir.

Önceki iki yazıda vurguladığımız gibi,getirdikleri şey "Batı" değildi.Batı soslu bir sentezdi.Her şeyden önce Batı'nın bir dini vardı:O dinin alınması sözkonusu olmadı.Dolayısıyla yapılan sentez ismen ve ruhen İslami bir sentez olarak kaldı.Kurulan yapı Batı'ya karşı derin bir güvensizlik ve düşmanlık altyapısı üzerine kuruldu.Elitlere "merak etmeyin yakında Batılılaşıyoruz" diye göz kırpılırken,halk kitlelerine vatan-millet-Sakarya söylemiyle gâvur düşmanlığı ve İslami aidiyet aşılandı.Daha önemlisi,Batı medeniyetini özgül ve ilginç kılan esas unsura -bireysel özerklik ya da seçkinlerin özerkliği fikrine- zerrece geçit verilmedi.O yönde atılan her adımın görüldüğü yerde başı ezildi.İfade ve inanç özgürlüklerini,hak ve kazanç güvencelerini önemseyen herkese,ister filozof ve bilimadamı,ister tüccar ve maceracı,ister şair ve derviş olsun,TC sınırları dar edildi.

Bu yüzden,Batımtrak sentezin sahibi olan elit zümre 1950-2010 sürecinde çöktüğünde,o sentezden geriye kala kala Hürriyet gazetesinin magazin eki kaldı.Miadı yüzlerce yıl önce dolmuş saçma sapan bir hurafeler yığını,memleketin Cumhuriyet-öncesi kimliğinin tek ifadesi,"yerel" kültürün biricik temsilcisi olarak önümüze konabildi.

Ha,peki,bir de ODTÜ ile Boğaziçi var.Bir de Alsancak'taki cafeler."Yerel"in alternatifi.

Bu "oryantalizm" lafı da sinirime dokunuyor,belirtmiş olayım.Pop çağı akademiklerinden Edward W. Said'in meşhur ettiği bir kavramdır.Ucuz polemiğin şahikasıdır.

Oryantalist (ya da müsteşrik) dediğin adamlar,400 küsur yıldan beri İslam medeniyeti hakkında bilmeye değer olan bilginin neredeyse tamamını üretmiş olan adamlardır.Binlerce elyazmasını inceleyip yayımlamış,şaheser sözlükler hazırlamış,unutulmuş medeniyetleri ve yıkılmış abideleri keşfetmiş,buraların şiirini ve lehçelerini incelemiş,coğrafyasını araştırmış bilim emekçileridir.Dünyanın hiçbir yerinde bir medeniyetin mensuplarının başka bir medeniyete böyle bir emek -ve sevgi- yatırımı yapmasının örneği yoktur.Elbette dünyaya bazen kendi medeniyetlerinin prizmasından bakmış,kendi kültürel önyargılarına az veya çok yenik düşmüşlerdir -kim düşmez ki?Elbette bilgi iktidardır ve iktidar iyiye kullanılabileceği gibi kötüye de kullanılabilir -kim kullanmaz ki?

Oryantalistlere yönelik irrasyonel öfkenin esas sebebi,İslam aleminin kendine ilişkin engin cehaletini,sorgulamaktan korktuğu önyargılarını paylaşmamaları olabilir mi acaba?

Başkalarının kibrini ve önyargılarını eleştirenler,sanırsın Batı medeniyeti hakkında eşi bulunmaz bir hoşgörü ve bilgeliğin timsalidirler,sabah akşam Goethe ve Dante hakkında ciltler döktürüyorlar!

"Cumhuriyet ise geleneği tamamen reddediyordu.Bu kapsamda Kürtler de medenileştirilecekti.Nitekim Dersim'de bir kolonide yaşayan ilkellere medeniyet götürmek zihniyeti sonucu katliamlar yapıl[dı]..."*Ümit Kardaş

Benim bildiğim Osmanlı Devleti'nin de,onun mirasçısı olan devletin de mantığı boyun eğme ve eğdirme üzerine kuruludur."Medeniyet götürme" işin palavra faslıdır,ideolojik sosudur.1920'lerde "medeniyet" modaydı,medeniyet dediler.Başka zaman "din elden gidiyor" moda olabilir ya da "kahraman Türk milleti" moda olabilir,öyle derler.Yeter ki başkaldıranın başı ezilsin.

Dersim katliamının,gerek mantık,gerek teşkilatlanma,gerek yöntem ve sonuç itibariyle,mesela 1822 Sakız ve Mora katliamlarından,1876 Bulgar katliamlarından,1895 ve 1915 Ermeni Katliamları'ndan,onyedinci yüzyılda Evliya Çelebi'nin ballandırarak anlattığı Erdel ve Podolya katliamlarından farkını göremiyorum.Geleneksel usul daha ziyade gayrimüslim reaya kesmekti.Onlar tükenince mecbur kaldılar,Müslim Kürtleri ve yarı-Müslim Dersimlileri kestiler.Bu,insanları biraz şaşırtmış olabilir.Farkı bence o kadar.

"Dersimlileri modernleşme ve Batılılaşma yüzünden kestiler" ne demek yahu?İnsan lafının başını sonunu biraz olsun düşünmez mi?..

*Sevan Nişanyan,Cumhuriyet'in Batılılığı değil mesele,olamayışı,13-15 Ekim 2014.

http://nisanyan1.blogspot.com.tr/2014/10/cumhuriyetin-batllg-degil-mesele-olamays.html
http://nisanyan1.blogspot.com.tr/2014/10/cumhuriyetin-batllg-degil-mesele.html?spref=tw
http://nisanyan1.blogspot.com.tr/2014/10/cumhuriyetin-batllg-degil-mesele_15.html?spref=tw

Türkiye'nin Ermeni Meselesi/Prof.Dr.Deniz Ülke Arıboğan*

Ermenilerin Öldürülmesi Soykırım Olarak Tanımlanabilir Mi?

Ermeni Soykırımı var mı yok mu meselesi esasen ayrı bir tartışma konusu.Öncelikle Yahudi Soykırımı'yla özdeşleşmiş olan "genocide" kavramının,İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana kullanıldığını belirtelim.Yani bu,son yetmiş yılın gündemini oluşturan bir olgu.Sadece yirminci yüzyıl boyunca,hükümetlerin kullandığı şiddet nedeniyle hayatını kaybeden insan sayısı 175 milyon civarında.Siyasal nedenli şiddete kurban giden bu insanların önemli bir bölümü fikirleri yüzünden hayatlarını kaybetmişler.Çok-uluslu imparatorluklardan ulus-devlete geçiş sürecinin kurbanları ise daha farklı.Sadece hayatını kaybedenler değil,aynı zamanda yerini yurdunu yitiren milyonlarca insan var.Büyük sürgünler ve göç dalgaları o dönüşüm döneminin karakteristik özelliği.

Çoğunluğunun baskısından ve rejimin zulmünden kaçan yüzbinler güvenli bölgelere doğru hareket ederek hayatta kalmaya çabalıyorlar.Yine o dönemde Anadolu topraklarında dörtte bir oranında Hristiyan yaşarken,bu nüfus birkaç sene içerisinde kayboluyor.Bu arada bir milyondan fazla Müslüman da,ki o zamanlar bunların hepsine Türk deniyor,Anadolu'ya sığınıyor.Balkanlar'dan,Kafkaslar'dan dalga dalga insan seli akıyor.

Bu arada Osmanlı topraklarında İttihat ve Terakki hükümetinin yoğun bir Türkleştirme ve ulus-devlete hazırlık programını görüyoruz.Süreç büyük bir felaketle sonuçlanıyor.Osmanlı'nın en sadık tebaası olarak görülen yüzbinlerce Ermeni topraklarını,yurtlarını ve nihayetinde hayatlarını kaybediyor.Büyük bir dram.Bu bir genocide,yani soykırım mıdır değil midir tartışması esasen abes,ama siyaset bu tartışmayı seviyor.

Türkiye'nin bu konudaki tezleri her gün farklılaştığından,bizim resmi görüşümüz şu demek mümkün değil.Bizim öğrenciliğimizde böyle bir olayın asla olmadığı ve Ermenilerin hayatını kaybettiğinin külliyen yalan olduğu anlatılırdı."Tehcir kararıyla,çetecilerin yarattığı güvenlik sorununu bertaraf ettik.Onları Osmanlı toprakları içerisinde bir başka vilayete gönderdik,sınırdışı bile etmedik" noktasındaydık.Sonra sayılara takıldık."Karşı taraf bir milyondan fazla kayıp var diyor ama aslında kayıp 300-400 bin civarında" noktasına geldik.Bir sonraki aşamada "Evet,öldürdük ama bir sorun neden öldürdük" iddiası güçlendi.Sonra "mukatele"ye,yani "karşılıklı birbirimizi öldürdük" noktasına geldik.Sonra biraz daha hukuki terminoloji içerisinde kalmaya çalıştık."Alınan karar bütün Ermenilere yönelik değildi.Batı'dakileri kapsamıyordu.Tehcir edilen grup yine Osmanlı toprakları içinde bir yere aktarılıyordu.Bir grubu kendi toprağının dışına atmak genocide'a girse de,kendi toprağının içinde hareket ettirmek böyle kabul edilmiyordu.Ortada bir katliam varsa da bu genocide kapsamında değerlendirilemez" demeye başladık.

Bugün gelinen noktada daha önce hiç bilmediğimiz,resmi tarihlerimiz çerçevesinde bize öğretilmeyen bir felaketin yaşandığını biliyoruz.Bu felaketin sorumlularının kimler olduğu ve yeni nesillerin bu sorumluluğu üstlenip üstlenmeyeceği konusundaki tartışmalar ise sürüyor.Keza bu felaketin bir soykırım olarak tarif edilip edilmeyeceğine de karar vermiş değiliz.Türkiye resmi olarak tarihçilerden oluşan bir uluslararası komisyon kurulmasını ve bu felaketin tanımlanmasını önerdi.Fakat yaptığı çağrıya henüz olumlu bir yanıt almış değil.Kanımca çok önemli bir diplomatik girişimdi bu.Bir özgüven işaretiydi ama uluslararası kamuoyunu yönlendirebilmek adına oldukça geç bir hamle olduğunu da söyleyelim.Bir kanaatin oluşması aşamasında yapılan müdahalelerle,kanaat oluştuktan sonra onu değiştirme maksadıyla yapılan müdahaleler arasındaki etkinlik farkı var.Yüz yıllık bir gecikmenin sıkıntılarının yaşanması kaçınılmaz.

Üstelik son yıllarda soykırım,yani genocide konusunda ciddi uluslararası kararlar alınmaya başlandı.Soykırım suçunun geriye yürümezliği konusunda ceza hukukçuları bunun evrensel ve tarihsel bir durum olduğunu,soykırım yapılmaması gerektiğinin zaten bilinmesi gerektiğini düşünüyorlar.Yani bu suçun,kanunen henüz bir suç olarak tanımlanmadığı dönemleri de kapsadığını düşünüyorlar.Kaldı ki soykırım meselesinin 1948 sözleşmesini imzalamayan tarafları da bağladığı konusunda hemfikirler.

Bir önemli nokta da eskiden sadece Yahudilerin yaşadığı dramı tanımlamakta kullanılan ve onlara özgü bir mağduriyet konumu sağlayan genocide suçunun giderek daha geniş kapsamda değerlendirilmesi.Artık sivillerin hedef olduğu hemen her tip iç çatışmada geniş bir kitlenin etkilendiği olaylar soykırım olarak tanımlanabiliyor.Yani yeni bir kavramsallık sözkonusu.Kavramın epeyce lightlaştırıldığını söyleyebiliriz.Böyle bakarsak,1915 Ermeni Tehciri "lightlaştırılmış soykırım kavramı"na oturuyor mu?Evet,oturuyor.Yine çeşitli mazeretler öne sürebiliyorsunuz ama bugün Ruanda'dakine de soykırım deniyor,Yugoslavya'dakine de,hatta pek yakında Suriye'dekine de denecek.Bunların her biri soykırımsa ve sosyal ya da siyasal bir kimlikle tanımlanan kitlelere yönelik her tür saldırı soykırım olarak nitelendirilebiliyorsa,bundan kaçış yok.Bu,olayın Türkiye açısından dezavantajlı bölümü.

Türkiye açısından kısmen rahatlatıcı olansa şu:Bu konum herkesin "soykırımcı" statüsüne girebildiği bir dönemde sürüye karışmanın dışında fazlaca bir anlam ifade etmiyor.Devletlerin geçmişinde maalesef bu tür olaylar var.ABD'nin Kızılderililere,Fransızların Cezayirlilere,İspanyol ve Portekizlilerin Latinlere,Hutuların Tutsilere yaptıkları böyle değerlendiriliyor.Artık bu tür şiddet girişimleri soykırım çerçevesinde tanımlanıyor.Kısaca durum iyice sıradanlaştı.

2015 yılı Ermeni diasporasının lokomotifliğinde farklı bir çerçevede ele alınacak muhtemelen.Diasporanın dünyanın en güzel şehirlerinde,büyük maddi imkânlara sahip olarak yaşadığını unutmayalım.Ermenistan'a geri dönmek gibi bir niyetleri olmadığı gibi hasretini çektikleri bir vatan da yok;sadece bir şeylere tutunmak zorundalar.Diasporaları birarada tutan şeyler bazen tarihsel travmalardır,bazen tarihsel zaferler.Bir vatana tutunsalar daha somut unsurlara bağlılık gösterebilecek bu insanların ortak yapıştırıcısı bu öfke ve mağduriyet duygusu.Bu onlara yaşam enerjisini veren bir ideoloji haline gelmiş.Türkiye'de bunun bir anti-tezi yok,zira bu konuda bir bilgi ve bilinç yok.Kamuoyunda,"ne diyor bu insanlar,bizim atamız dedemiz de katledilmişti" havası hâkim.

Kuşkusuz tarihi travmaların psikolojik izleri sadece diasporada değil,Ermenistan'da da var.Resmi devlet ideolojisinin bir parçası bu soykırım meselesi.Üstelik anayasaya yerleşmiş birtakım maddeler de var.Ancak Ermenistan ile olan ilişkinin arka planındaki psikolojik durum ile diasporadaki psikoloji aynı şablonda değil.Ermenistan'da insanlar ekmek parası,refah ve gelecek arayışında.Dünyayla bütünleşmek istiyorlar.Onbinlerce Ermenistan vatandaşı Türkiye'de kayıtdışı çalışıyor.

Türkiye yenilmiş bir devlet değil,savaştan çıkmış,bütünlüğünü korumuş ve onun üzerinden de dünyaya bir anlamda kafa tutmuş bir ülke.Bir yandan da tarihte görülmemiş bir hızla büyüyor.Ermenistan meselesini geliştirmesini engelleyecek bir psikolojik duvar yok.Buna karşın siyasal bir duvar var,o da Azerbaycan'ın Ermenistan ile olan meselelerini aşması.Söylediğim gibi eğer kazan-kazan formülüne oturacak bir yapı kurgulanırsa,bazı fedakârlıklarla üç devlet için de müthiş bir gelişim stratejisi oluşturulabilir.Nihai noktada Ortadoğu'da bir barış havzası kurma idealinin tamamlayıcı parçasının Azerbaycan-Ermenistan hattının açılması olması beklenir.

Ermenistan Açılımına Ne Oldu?

Türkiye'nin dış politik hedeflerini yıllardır sekteye uğratan bir konu da kuşkusuz Ermeni meselesi.Bu noktada Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkide iki temel meseleden söz edebiliriz.Birincisi,kimlikler üzerinden şekillenen sorunlar;yani Ermeni kimliği ve onun üzerine bina edildiği tarihsel travmalar ile bunların uluslararası platformlardan yansıyan etkileri.Kısaca,Ermeni Soykırımı meselesi diyebiliriz.İkincisi ise jeopolitik ve jeostratejik açıdan,iki ülkenin,aralarına Azerbaycan'ın da katılımıyla kurabileceği bol kazançlı bir uzlaşma sorunsalı.Bu da şu anlama geliyor.Bu üç ülke,aralarındaki siyasal sorunları aştığı anda Türkiye'yi Hazar Denizi kıyılarına,Azerbaycan'ı ise Karadeniz kıyılarına taşıyan coğrafi bir bağlantı hattı kurulabiliyor.Ermenistan ise her iki taraftan denizlere ve dolayısıyla dünyaya çıkış fırsatı yakalamış oluyor.

Şu anki statüko herkesin kaybettiği bir modelde şekillenmişken,üç ülkenin de çıkarlarını maksimize edebilecek bir sistemin kurgulanması mümkün aslında.Bu nedenle Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkiler ikili değil,üçlü bir paket halinde ele alınmak durumunda.Bir dönem Ermenistan'la ilişkilerdeki gerginlikleri azaltmak yolunda önemli adımlar atılıp da bundan geri dönülmesinin nedeni de üçlü sacayağının Azerbaycan bölümünün ihmal edilmesi olmuştu.Türkiye Avrupa Birliği ile ilişkileri bakımından Ermenistan'a açılmak,enerji menşeli stratejik ilişkiler nedeniyle de Azerbaycan'la kapıları kapamamak durumunda.

Öncelikle şunu belirtelim ki Ermenistan ile Türkiye arasındaki tarihsel ilişkisizlik ve psikolojik duvar her iki ülke açısından da siyasi ve coğrafi bir engel niteliğini taşıyor.Özellikle Ermenistan'ın doğuda Azerbaycan,batıda Türkiye tarafından çevrilmiş olan coğrafyası,onu oksijensiz bırakıyor ve bir anlamda Rusya ile İran'a mahkûm ediyor.Ermenistan'ın gerek enerji gerekse demiryolları ve ticaret konusunda İran'a yakınlaşması da bu zorunluluktan kaynaklanıyor.Oysa Batılı bakış açısıyla Ermenistan bir Batı,kimilerine göre de Avrupa ülkesi.Denize çıkışı olmayan,küçük ama Batılı sayılan bir ülkenin böylesine bir mahkûmiyet yaşaması,psikolojik olarak da Batı dünyasını ve özellikle ABD'ni rahatsız eden bir durum.Bu açıdan Türkiye kanalının açılması ve Ermenistan'ın Batı'ya dokunabileceği bir mecranın ortaya çıkması,dış dünyadan da ciddi bir destek görüyor.

İlginç olan,bu destekçiler arasında Ermeni diasporasının bulunmaması.Ermenistan sınırları dışında yaşayan ve kimliklerini "seçilmiş travmalar" üzerine inşa etmiş bulunan Ermeniler,bu travma üzerinden dünya çapında yarattıkları "mazlum algısını" ve kimlik yapıştırıcılarını yitirebilecekleri endişesini taşıyorlar.Nitekim Ermenistan açılımının gündemde olduğu dönemlerde diaspora bir yandan süreci destekleyen ABD yönetimine,diğer yandan da Ermenistan hükümetine yönelik sert eleştiriler ve protesto gösterileri düzenlemişti.

Kuşkusuz Ermenistan ile yakınlaşma politikasının Türkiye'de de herkes tarafından benimsenmesi mümkün değil.Lakin Ermeni açılımına o dönemde gösterilen muhalefet politik değil,daha ziyade Ermeni iddialarının geri alınmasını talep eden;yani olaya özünde değil,detayında karşı duran bir muhalefet olarak şekillenmişti.Bu,büyük devlet-küçük devlet ilişkisinin normal psikolojisi.Esasında herkes,Ermenistan'ın Türkiye üzerinde herhangi bir hak iddia edemeyecek kadar zayıf olduğunu biliyordu.Ancak en azından bir kısım Türk vatandaşı uzun yıllardır Soykırım konusunun gündemde tutulması için gösterilen çabayı düşmanca bulduğundan ve Azerbaycan ile dostluğa zarar verebileceği endişesiyle açılıma sıcak yaklaşmadı.Konu daha ziyade politikanın üst katmanlarında sıkıştı,alt yapıdaki artı-eksiler fazlaca hesaba katılmadı.Oysa Türkiye'nin Ermenistan ile ilişkisinin jeopolitik bakımdan ne anlama geldiğini görmek için haritaya bakmak yeterli.Türkiye aslında Ermenistan'a değil,Hazar Denizi'ne ve oradan Orta Asya havzasına doğru açılma arayışında.Azerbaycan ise Karadeniz üzerinden Avrupa'ya eklemlenecek.Bu hattın bütünleştirilmesi Hazar'dan Karadeniz'e kadar güvenli bir havza oluşturduğu gibi,İran'ın kuzey açılımını da Türkiye'nin kontrol edebileceği bir zemine sokuyor.Stratejik derinlik diye bahsedilen şey de zaten bu,yani çok boyutlu ve çok katmanlı bakışı kapsıyor.

Türkiye'de Ermenistan ile ilgili genel algı ise çoğunlukla bu derinliği gözardı ederek,Ermeni Soykırımı meselesi üzerinden şekilleniyor.Olaylar bu bağlamda değerlendirildiğinde 2015'in Türkiye açısından son derece kritik bir yıl olacağını söyleyebiliriz.Zira Ermeni diasporası açısından bu,hedef olarak seçilmiş ve Tehcir'in yüzüncü yılını anımsatacak bir tarih.Bu konuda Türkiye'yi mahkûm etme hedefiyle uzun yıllardır yapılmış ve yapılmakta olan siyasi yatırımı da gözönünde bulundurmak gerekiyor.Ermeniler kendi büyük grup kimliklerini inşa ederken "seçilmiş travma" olarak kullandıkları Soykırım meselesini uluslararası platformlarda çok uzun süredir bir dantel gibi işliyorlar.Son derece sistematik ve doğru kurgulanmış bir tanınma stratejileri var.Nitekim bugüne kadar 21 ülke Ermeni Soykırımı'nı tanıdı.Bazı ülkelerse parlamentolarından aynı kararı birkaç kez geçirerek tekraren gündeme getirdiler.

2015'e kadar tanınmanın çok daha yaygınlaşması ve uluslararası örgütler bünyesinde de karara bağlanması hedefleniyor.Bu noktada ABD'nin tavrı belirleyici olacak gibi.Türkiye'nin bu meseleye gösterdiği hassasiyet ve tepki,konunun her yıl Nisan ayında Kongre gündemine gelmesine rağmen tekrar rafa kalkmasına neden oluyor.Son dönemde Obama'nın Türkiye'ye dönük büyük stratejisi,prensipte bireysel olarak inandığı bir konuda siyaseten geri durmasına neden oluyor.Buna karşın 2015 yılında Obama üzerindeki baskının daha da artacağını,hatta kimbilir belki de bu tasarının iki yıl sonra geçmesi konusunda pazarlığın tamamlandığı bile düşünülebilir.Tasarının sırf sembolik etkisinin yüksek olması adına özellikle 2015'e kadar bekletiliyor olması mümkün.Bu süre zarfında da Türkiye'ye karşı kullanılan bir pazarlık kartı olarak işlevselliğini koruması sağlanıyordur belki de.Tüm bu siyasi tartışmaları bir kenara bırakırsak Ermeni meselesinin yüz yıl aradan sonra Türkiye'nin en önemli gündem maddelerinden biri olmasının nedenlerini tartışmamız gerekebilir.Bu görünürde tarihle ilgili bir meseledir,doğru;lakin tarih,kesin yargıları olan,neden-sonuç analizlerinin ardından yasalar üreten bir bilim dalı değildir.Her gerçek tarihçi bilir ki bir kez tarih çalışmaya başlamak,çözmekle asla tükenmeyecek bir sırlar kapısını açmak gibidir.Her yeni öğrenilen bilgi,yeni sorular ve sorunlarla yüzleştirir.Bu yüzden tarih,bilgi sahibi olmakla değil,bilge olmakla özümsenebilecek bir yüzleşmedir.Kocaman bir okyanusta balık avına çıkmak gibi bir şeydir,geçmişi okuyup anlamaya,anlatmaya çalışmak.

Tarihçiler geçmişin denizine bir bilim açlığıyla saldırırken,siyasetçiler yiyecekleri balıkların hayalini kurarlar.Onlar için denizin değil,denizden çıkanların anlamı vardır.Yiyebilecekleri ve yiyemeyecekleri arasından seçim yapıp,denizin ne işe yaradığına karar verirler.Tarihin ideolojik bir araç olarak,şekillendirici,meşrulaştırıcı,gayri-meşrulaştırıcı,yaratıcı,yok edici özellikte olduğunu bilenlerin;yani siyaset üretenlerin geçmişle ilişkisi böyledir.Araçsaldır,manipülatiftir,ideolojiktir.

Siyaset üreticisi açısından tarihin onun siyasi beklentilerine uygun,onun iddialarını destekleyen bir içerikte sunulması gereklidir.Zira esas hedef,siyasi projedir.Bu nedenle de tarih siyasetin ellerine düştüğü anda özenle ayıklanmaya,temizlenmeye ve şekil değiştirmeye başlar.Siyasetçi,bu noktada tarihçi ile rakip hale gelir.Tarihçi ağa takılan bütün balıkları yüzeye çekerken,siyasetçi ağdaki balıklardan istediklerini alır,hatta pazardan aldıklarını da ilave eder.İnsanlık tarihinin başından beri tarihin bir karmaşa haline gelmesinde siyasi müdahalelerin derin izlerini görmek mümkündür.Tarihin bu haliyle kötüye kullanılmış bir bilim olduğu da söylenebilir.Tarih siyaseten fazlasıyla işe yarar bir enstrümandır ve kullanıma açıktır.

Ermeni sorununun da tarih biliminin alanından çıkarılarak,siyasi alana aktarılmış olması dış politika alanında bizleri sıkıştıran bir durum.Yeni trende göre devletler sadece soykırımları tanımıyor aynı zamanda soykırımı reddetmeyi bir suç haline getirip,insanların bu suçtan hapis cezası almalarını öngören yasal düzenlemeler yapıyor.Esasen ben bunu Türkiye açısından yararlı bir mecra olarak değerlendiriyorum.Zira bu noktadan itibaren tartışılacak konu,Ermenilere ne olduğu değil,bilime ve ifade özgürlüğüne ne olduğu haline geliyor.Yani bu noktadan sonra,"Ermeni Soykırımı yapılmamıştır" deme özgürlüğünü insanların elinden almanın,"temel insan haklarından olan ifade özgürlüğü" kavramının neresinde durduğunu tartışır hale geliyoruz.Bu açıdan tercih edilmeyecek bir durum değil.

Ancak bir de Soykırım'ın dünya kamuoyu tarafından nasıl algılandığı meselesi var ki orada oldukça gerilerdeyiz.Devletlerin çeşitli diplomatik sebeplerle tanımaktan kaçındığı bu konu halklarının büyük bir bölümü tarafından çoktan tanınmış durumda.Gerçekte böyle bir durumun olup olmadığı da bu noktadan sonra anlamını yitiriyor,zira yirmibirinci yüzyılın yeni uygarlık düzeninde "neyin gerçek olduğu" değil,"insanların neyin gerçekliğine inandığı" önem kazanıyor."Algı gerçektir" savı bir kez daha devreye giriyor ve kamuoyu tarafından galip ilan ediliyor.

Peki Türkiye bu Soykırım meselesine niye bu kadar tepkisel yaklaşıyor?Dünyada birçok ülkenin,hatta Papalığın bile geçmişteki hataları nedeniyle özür dilemesi,kendi deyimimizle helalleşmesi sözkonusuyken bu konuda niçin bu kadar sert bir duruş sergiliyoruz?Gerçi zaman zaman "kabul edelim gitsin" mealinden yorumlarla karşılaşmıyor da değiliz.Her şeyden önce,görebildiğim kadarıyla Türk halkı,Soykırım konusunu kendi kimliğine aykırı bir durum olarak görüyor.Toplumda bu konuda birbirinden farklı psikolojiler var.Toplumsal bünye,oldukça savaşçı bir kültürden gelmesine ve vatan için ölüp öldürmeyi bir gurur vesilesi olarak kabul etmesine rağmen,çoluk-çocuk hayatını kaybetmiş yüzbinlerce sivil insanın varlığını kabul etmiyor.Konu sadece sorumluluğu üstlenmemek değil,bu acıyla yüzleşmek de istememek.Tazminat vermenin,yaptırıma uğramanın ötesinde psikolojik bir durum var burada.Bu konunun sahiplenilmesinin şu anda kendini koruyamayacak,ifade edemeyecek durumdaki atalarımıza,dedelerimize karşı bir haksızlık,bir saygısızlık olacağı düşünülüyor.

Kaldı ki Türkiye,Ermeni meselesini sadece "böyle bir şey tarihte hiç olmamıştır" bakımından da değerlendirmiyor.Kamuoyunda birilerinin bu meseleyi bugünü şekillendirmek üzerine siyaseten kullandığı intibaı var.Uluslararası baskı arttıkça,karşı koyma direnci ve kararlılığı da artıyor.Öyle ki bu konu Avrupa Birliği meselesi ile entegre edildikçe,Avrupa Birliği hakkındaki toplumsal kanaatleri de olumsuza çeviriyor.Türkiye güçlendikçe,özgüveni arttıkça pazarlık masalarında önüne koyulan seçeneklerin sayısı da artıyor.Nitekim Ermeni meselesinin halli süreci bile bir süredir diasporanın dış dünyadan sağladığı destek ve baskı ile yürütülür olmaktan çıkıp,Türkiye'nin inisiyatifinde şekillenebilecek bir tercih meselesine dönüşüyor...

*Prof.Dr.Deniz Ülke Arıboğan,Türkiye'nin Ermeni Meselesi;Prof.Dr.Deniz Ülke Arıboğan,Büyük Resmi Görmek;(ed.) Neval Akbıyık,1. bs.,İstanbul:Timaş Yayınları,2013,s.225-236.

Mustafa Kemal "Kürtlere özerklik verilecek" dedi/Prof.Dr.Cemil Koçak*

*Tarih Kurumu,Mustafa Kemal'in Kürtlerle ilgili 1923'teki sözlerini sansürledi.Mustafa Kemal'in 1925'e dek Türk tanımı yoktu.Mustafa Kemal,Türkiye halkı diyordu çok defa.Kanunlarda da bu böyleydi
*Mustafa Kemal,hocalarla dua ederek,besmeleyle,kurbanla Meclis'i açtı.Meclis,Osmanlı'da böyle hiç açılmadı.Mustafa Kemal,Meclis'i bugün böyle açsaydı,irtica denirdi buna
*Anadolu çok büyük işgal yaşamadı.Kurtuluş Savaşı üç yıl sürdü,şehit-yaralı 30 bin zaiyatımız oldu.Bu,Cumhuriyet'in meşruiyeti için pırıltılı hale getirildi

Neden? Cemil Koçak

Geçenlerde,Prof.Dr.Taner Akçam'ın Ermeni sorunuyla ilgili yazdığı son kitabında yer alan Mustafa Kemal'in bir sözü çok tartışıldı.Mustafa Kemal'e ait bu sözlerin Meclis kayıtlarında bulunamadığı ileri sürüldü.Aynı günlerde Türk Tarih Kurumu'nun Mustafa Kemal'in dinle ilgili bazı sözlerini sansür ettiği basına yansıdı.Bu,anlaşılması çok zor bir çelişkiydi.Cumhuriyetimizin kurucusu olan ve devletin bütün kurumlarıyla 'ilkelerine' bağlı olduğu Ulu Önder'in sözleri yine devlet tarafından sansür ediliyordu.Devletin bazı kurumları niye Mustafa Kemal'in bazı sözlerini sansür ediyordu?Saklanmaya çalışılan neydi?Niye yakın tarihimiz hep böyle sırlarla doluydu?Yakın dönem siyasi tarih üzerine çalışan Sabancı Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Cemil Koçak'la Cumhuriyet dönemini,bu dönemin sırlarını,Mustafa Kemal'in kişiliğini,devletle Mustafa Kemal'in ilişkilerini ve bugünkü durumu konuştuk.

-Geçen gün tuhaf bir gerçek ortaya çıktı.Taner Akçam,Ermeni sorunuyla ilgili yazdığı kitaba,Mustafa Kemal'in "Utanç verici olay" diye bir sözünü başlık almıştı.Mustafa Kemal'in bu konuşmayı Meclis'in gizli oturumunda yaptığı da söylendi...Bu konuşmanın Meclis zabıtlarında sansürlendiği de söylendi...Hangi görüş doğru?

Mustafa Kemal,24 Nisan'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı nedeniyle yaptığı ilk Meclis konuşmasında bu sözü söyledi.Mustafa Kemal,bu sözün geçtiği bölümde,"Karşıtlarımız (İtilaf devletleri) bize tehditte bulunuyorlar.Memleket dahilinde katliam yapılmamasını istiyorlar.Bu iddia geçersizdir...Memleketimizin hangi kıtasında Ermenilere karşı katliam yapılmıştır veya yapılmaktadır" diyor.Ve hemen sonra da,ekliyor."Harbi Umumiye'nin (Birinci Dünya Savaşı'nın) başlangıç safhalarından bahsetmek istemem.Zaten İtilaf devletlerinin bahsettikleri de bittabi maziye ait fazahat" diyor.

-"Fazahat"ın anlamı nedir?

Kaynak Yayınları'na göre "fazahat"ın Türkçesi,"utanç verici işler,alçaklık"tır.Dolayısıyla Mustafa Kemal,Ermeni olaylarıyla ilgili olarak "utanç verici işler" diyor."Bugün böyle bir olay yok ama,dün vardı.1915'te utanç verici bir şey olmuştur ve İtilaf devletleri de zaten bugünden değil;geçmişe ait utanç verici,alçakça işlerden bahsediyor" diyor.

-Peki Mustafa Kemal'in bazı sözleri toplumdan bilinçli bir şekilde saklanmış olabilir mi?

Şu olabilir.Mustafa Kemal'in bazı sözleri,konjonktüre uygun düşmeyebilir.Biz,Mustafa Kemal'i "büyük devlet adamı,büyük kumandan,ulu önder" sıfıtlarıyla anıyoruz.Oysa en önemli özelliği olan siyasetçi tarafını unutuyoruz..İsmet Paşa,"Mustafa Kemal'in siyasetçiliği kumandanlığından üstündür" diyor.Gerçekten Mustafa Kemal öngörüsü yüksek olan çok iyi bir siyasetçi.Ve bir siyasetçi,yerine ve zamanına göre aynı konuda farklı şeyler söyleyebilir,kurduğu ittifakları değiştirebilir.Bu,siyasetin doğasında var.Mustafa Kemal'in de farklı zamanlarda aynı konuda farklı görüşleri var. 

-Hangi konular bunlar?

Mesela Mustafa Kemal'e "Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'na girmesi hakkında ne düşünüyorsunuz?" diye soruyorlar.1919'da sorduklarında "Savaşa girilmemesi diye bir ihtimal yoktu" diyor.Çünkü Mustafa Kemal o zaman İttihatçılarla birlikte davranmak zorundaydı ve onları koruyor.Zaman geçiyor,Cumhuriyet kuruluyor.Aynı soru yine soruluyor.İttihatçılar için,"Bunlar cahildir.Birinci Dünya Savaşı'na girip memleketin altını üstüne getirdiler" diyor.Mustafa Kemal'in Sovyetler Birliği'yle ilişkisini ve sözlerini alın,emperyalizme ve kapitalizme karşı çıkan çok Bolşevik Che Guevera tarzı bir Mustafa Kemal kurabilirsiniz kafanızda.Ama aynı Mustafa Kemal camiden çıkıp Meclis'i açıyor.Hocalarla birlikte dua ederek kurbanlarla,besmelelerle Meclis'i açıyor.Meclis Osmanlı'da böyle hiç açılmadı.

-Mustafa Kemal bugün Meclis'i böyle açabilir miydi?Açsaydı ne olurdu?

İrtica denirdi buna.Mustafa Kemal siyasetçi olarak böyle yapmak zorunda olduğunu düşündü.Çünkü o dönemde İslami bir dayanışmaya ihtiyacı vardı.

-Mustafa Kemal'in dinle ilgili sözlerinin de Türk Tarih Kurumu tarafından sansür edildiğini okudum gazetelerde.Bu mümkün mü?

Mümkün.Mustafa Kemal'in meşhur "Medeni Bilgiler" kitabındaki dinle ilgili bazı sözleri sansürlenmiş.Mustafa Kemal bu kitabında,"İslam Arapların dinidir...Biz ise Türküz...İslam bizi geriletti...Bizden uzak dursun" havasında bir söz ediyor.1930'larda söylenmiş bir söz bu.Bizim için hangi Mustafa Kemal geçerli,bunu söyleyen Mustafa Kemal mi,Meclis'i duayla açan Mustafa Kemal mi?Mustafa Kemal gidip camide halka hutbe de okuyor.Balıkesir'de bir camide konuşuyor.Yapacaklarını,"İslam da bunları emrediyor" diye anlatıyor.Mustafa Kemal ondan sonra hiç camiye gitmiş mi?Gitmemiş.

-Bir yandan devlet bütün kurumlarıyla Kemalist/Atatürkçü,bir yandan devletin kurumları Mustafa Kemal'in sözlerini sansürleyip saklıyor.Bu çelişki nereden kaynaklanıyor?

Çünkü farklı konjontürlerde farklı Kemalizm/Atatürkçülük versiyonları var.Herkesin kendine göre içini doldurabileceği boş bir kutudan bahsediyoruz.Mustafa Kemal'in aynı konuda farklı yaklaşımları var.Eğer Mustafa Kemal'in siyasetçi olarak söylediği bir söz,o günkü konjonktüre uymuyorsa sansür ediliyor. 

-Kemalizm/Atatürkçülük,Mustafa Kemal'in ölümünden sonra mı ortaya çıktı?

Aslında Kemalizm/Atatürkçülük diye bir şey yok.Mustafa Kemal var.Kemalizm/Atatürkçülük diye bir ideoloji hiçbir zaman olmadı.Mustafa Kemal'in aklından bir ideolojik paket hazırlamak hiç geçmedi.Mustafa Kemal'in siyaseti,duruma göre hareket etmek oldu.Mesela iktisat siyasetinde,özel sektör de devletçilik de arka arkaya denendi.Kemalizm/Atatürkçülük bir pragmatizmdir.Dolayısıyla biz bunu söyledik,angaje olduk,bu programın dışına çıkamayız gibi teorik bir platformdan tamamen uzak bir sistemdir.Kazanmak için gereken neyse o yapılır.Gerekirse ittifaklar kurulur ve bozulur.Mesela Türk Tarih Kurumu,Mustafa Kemal'le ilgili başka şeyler de sansür etti.

-Türk Tarih Kurumu başka neyi sansürledi? 

Mustafa Kemal'in 1923'te İzmit'te basın mensuplarıyla yaptığı çok uzun bir görüşme var.Mustafa Kemal orada Kürt meselesine değiniyor.1960'larda Mustafa Kemal'in söylev ve demeçleri toplanırken,o tarihte gazetelerde yayımlanmış olan konuşmasının bu bölümü çıkarılıyor.O konuşmasında Mustafa Kemal,Milli Mücadele'nin başında da,Teşkilat-ı Esasiye'de de olduğu gibi "Kürtlere yerel özerklik,otonomi ya da ona benzer bir şey verilecek" diyor.Zaten "Türk milleti" ve "Bu memlekette Türkler yaşar" tanımlaması da 1925'teki Şeyh Said İsyanı'ndan sonra ortaya çıkıyor.

-Niye?

Şeyh Said İsyanı dönüm noktasıdır.Bu isyanın ikili bir yüzü var.Kürtler hem Cumhuriyet'in reformlarına karşı ayaklanıyorlar,hem de bir Kürt milliyetçiliği ayaklanmasını gerçekleştiriyorlar.1925'e dek Mustafa Kemal Meclis'teki konuşmalarında,"Türk,Kürt,Çerkes hepimiz İslam'ın unsurlarını oluşturuyoruz" diyor.1925'ten sonra ise "Türkiye'de yaşayan herkes Türk milletidir,herkes Türktür.Cumhuriyet'i Türkler kurdu" deniyor.Yani,"Herkes kendine Türk diyecek ve Türkçe konuşacak" deniyor.Oysa Mustafa Kemal'in 1925'e kadar bir Türk tanımı yoktu.Kanunlarda da Türk tanımı yoktu,çoğu zaman "Türkiye halkı" diye geçiyordu ve Mustafa Kemal de çok defa böyle diyordu.

-Mustafa Kemal Kürtlerle yapmış olduğu ittifakı bozdu mu?

Şeyh Said Ayaklanması'nın temel nedeni,bu ittifakın bozulmasıdır zaten.Bu ittifakın bozulmasına tepkidir ayaklanma.Kürtleri yanına alarak verdiği Milli Mücadele'yi başarıyla sonuçlandırdıktan sonra Mustafa Kemal,bir siyasetçi olarak Kürtlerin desteğine ihtiyacı kalmadığını düşündü.Bu ittifakı,ileride yapmak istediklerine engel olarak görmeye başladı ve muhtemelen de kafasında nihai hedef olarak Kürtlere özerklik vermek gibi bir şey yoktu.Onun nihai hedefi bizim bugün anladığımız üniter devletti.Aslında Mustafa Kemal'in Kürt sorununa bakışı,bugünkü resmi politikadan farklı değildi. 

-Eğer her dönem konjonktüre uygun farklı bir Kemalizm/Atatürkçülük varsa,bugünkü Kemalizm/Atatürkçülük nedir?

Bugün Kemalistlerin/Atatürkçülerin dile getirdiği bir "cumhuriyet ilkesi" var.Oysa cumhuriyetçilik,devlet başkanının hanedan üyesi olmayıp,bir şekilde seçimle gelmiş olmasından ibaret bir yönetim şeklidir.Yani saltanata son vermektir.Cumhuriyeti bu şekilde tanımlarsanız,"cumhuriyetçi" olmanın manası pek yok.Ama bizde bir de "cumhuriyetin temel ilkeleri,değerleri" diye bir lakırdı var.Cumhuriyetin içi,kendisiyle ilgili olmayan laiklik meselesiyle doldurulmaya çalışılıyor.Aslında Kemalizm/Atatürkçülük,laiklik meselesidir.Bugün Kemalizm'den/Atatürkçülük'ten geriye ne kaldı derseniz,laiklik meselesi kaldı.Kemalizmin/Atatürkçülüğün içinde demokratik bir mesele hiç yok.

-Kemalizm'de/Atatürkçülük'te niye demokrasi yok peki?

Aslında demokrasi ve laiklik ayrılamaz.Laiklik demokrasi için ne kadar gerekliyse,demokrasi de laiklik için o kadar gereklidir.Mustafa Kemal hayatı boyunca aslında özgür aklı vurguluyor.İslam'ın getirdiği zihniyet dünyasını,dinin sosyal baskısını yıkmadan,insanların özgür bir akla sahip olmasının mümkün olamayacağını ve din hâkimiyetini yok etmeden demokratik bir düzenin kurulamayacağını düşünüyor.Dinin insanlar üzerindeki baskısının ancak otoriter bir düzende ortadan kaldırabileceğine inanıyor.Kemalizm/Atatürkçülük esas itibariyle budur ve tipik bir aydınlanma felsefesidir.Kemalizm/Atatürkçülük siyasi felsefe olarak otoriterliğin dışında asla tanımlanamaz. 

-Kemalizm/Atatürkçülük çağdaş demokrasiye izin verir mi? 

Korkarım vermez.

-Bugünkü Kemalizm/Atatürkçülük'le,Mustafa Kemal'in gerçek kimliği ve sözleri ne kadar örtüşüyor?

Kemalizm/Atatürkçülük,Mustafa Kemal'e çok haksızlık ediyor.Mustafa Kemal böyle ayet düzeyinde birtakım sözlerden ibaret bir insan değil.Onun Birinci Meclis'te Milli Mücadele'ye yön verebilmek ve insanları ikna edebilmek için yaptığı konuşmalar çok önemli.Çok akıllı,öngörü sahibi,kararlı iyi bir siyasetçi Mustafa Kemal.Eğilip bükülmüyor mu?Evet eğilip bükülüyor.İnanılmaz bir eğilip bükülmesi var,esnekliği çok yüksek Mustafa Kemal'in.Mustafa Kemal iyi bir siyasetçi.Ama biz Mustafa Kemal'i bizim yaptıklarımızı yapmayan insanüstü bir varlık,bir superman olarak düşünüyoruz.

-Mustafa Kemal'in pek çok sözü niye topluma yansıtılmıyor?

"Nutuk" dahil,Mustafa Kemal'in yaptığı konuşmaların geniş kesimlerce okunduğunu söyleyemeyiz.Biz,Mustafa Kemal'in söylediklerini,"İstikbal göklerdedir.Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" gibi,"ayetler" tarzında biliyoruz.Mesela "Nutuk",yıllardır en çok basılan kitaptır.Bir üniversite mezununun önüne koysanız,ne anlattığını anlatamaz.Çünkü "Nutuk"u tam anlayamaz. 

-Niye?"Nutuk" o kadar anlaşılmaz mı?Biz yakın tarihimizi "Nutuk"tan öğrenemez miyiz?

Öğrenemeyiz."Nutuk" sekiz yıllık bir otobiyografidir.Mustafa Kemal "Nutuk"ta,1919'da Samsun'dan başlayarak 1927'ye kadar geçen sekiz yıllık hadiseleri,sadece kendi açısından anlatıyor."Nutuk",sadece telgrafnamelerden kurulu bir metindir."Nutuk"u profesyonel tarihçinin dışında kimsenin anlaması mümkün değlidir.Ortalama bir vatandaş "Nutuk"tan bir sonuç çıkaramaz.Bu yüzden biz "Nutuk"un "Ey Türk Gençliği" diye başlayan sadece son satırlarını biliyoruz ve onu da "ayet" gibi asıyoruz.  

-Tarihçiler geçmişte ne olduğunu araştırmakta zorlanıyorlar mı?

Arşivlerin hepsini kilitli bir dolaba koysanız da,yakın tarihle ilgili yeterince malzeme var.Yazılmış kitapları,o gün basılmış gazeteleri profesyonel bir gözle okursanız,yakın tarihte ne olduğu anlaşılıyor.Mesela Milli Mücadele yıllarının gazetelerine bakıyorsunuz,İstanbul'da işgal altında çıkan gazeteler Mustafa Kemal'i alkışlıyor,Anadolu hareketini destekliyor.Yayımladıkları karikatürlerde Yunan subaylarıyla,diğer yabancı askerlerle dalga geçiliyor.Normal koşullarda işgal altında bunlar mümkün değildir.

-Peki nasıl olabiliyor bu?

Demek ki o kadar da bir işgal yok.Eğer hakiki bir işgal olsa,insana nefes aldırmazlar.Anadolu çok büyük bir işgal yaşamadı.İşgal asıl Güneydoğu'da Fransızlar tarafından Antep,Maraş ve Urfa'da yaşandı.Batı Anadolu'da da Yunan işgaline karşı savaşıldı.İtalyanlar ve İngilizler geldi ama hiç savaşmadık.Birinci Dünya Savaşı'nın galipleri İstanbul'a yüzbin kişilik orduyla geldiler ama,İstanbul'da Kartal'dan öteye geçmediler.Kaltal'dan sonrası Kuvay-ı Milliye'den soruluyordu.Çünkü onların Osmanlı Devleti'ni tamamen ortadan kaldırma niyetleri yoktu.Zaten İngilizler Musul ve Kerkük'ü almıştı.Anadolu'yla ilgilenecek durumda değillerdi.Çünkü kuzeyde Rusya'da Bolşevikler bambaşka bir sistem kuruyordu.Asıl hedefleri Rusya'ydı.Rusya daha büyük tehditti ve oraya asker göndermek istiyorlardı. 

-Biz Kurtuluş Savaşı'nı kime karşı yaptık? 

Mücadelenin ana hattı,batıda Yunanistan'ın ittirilmesi,doğuda da Ermenistan'ın ittirilmesidir.Kâzım Karakarabekir'in ordusu doğuda Ermenilerle savaştı.Osmanlı Ermenileri değil bunlar.Rusya'da Bolşeviklerle de savaşan Beyaz Ordu taraftarı Menşevik Ermeniler bunlar.Doğu Anadolu'yu istiyorlardı.Türk ordusu güneyde Fransızlarla,batıda da yüzbinin üzerindeki Yunan askeriyle savaştı.İngilizlerin Musul ve Kerkük'ü alması üzerine Fransızlar da hiç olmazsa güneydoğuda bir yer edinmeye çalışıyordu.Kurtuluş Savaşı üç yıl sürdü ve şehit-yaralı toplam 30 bin kişilik zaiyatımız oldu.Kurtuluş Savaşı'nın pırıltılı hale getirilmesinin nedeni,Cumhuriyet'e ve Cumhuriyet'le birlikte yapılanlara bir meşruiyet kazandırmak içindir.

-Toplum yakın geçmişin gerçeklerini öğrenirse çok mu şaşırır?

Şaşırır fakat çok rahatlar.Bu toplum rahatlamaya ihtiyacı olan bir toplum.

-Toplumdan saklanan sırların kaynağında İttihatçılar mı var?Onları mı korumaya çalışıyoruz?

Cumhuriyeti kuran kadronun İttihatçı olmasının da payı var tabii.Normalde cumhuriyetçilerin Osmanlı saltanatında olan her şeyi suçlaması gerekirken,savunmak durumunda kalıyorlar.Çünkü İttihatçılar,geçmişlerini silip atamıyorlar.Çünkü Cumhuriyet bir kopuş değil,bir geçiş aslında.Fransız İhtilali'ndeki gibi gelenler gidenleri giyotinle kesmiş olsalardı,önceki dönemle bir kopuş olurdu.O zaman Enver Paşa,Sarıkamış'ta ölen 90 bin asker için 90 bin kere didiklenirdi.Ama durum öyle değil.Enver Paşa'nın yaveri,Cumhuriyet'te Mustafa Kemal'in yaveri.Yaverler düzeyinde bir devamlılığı var işin.Aynı kadro,aynı zihniyet Cumhuriyet'i devam ettiriyor.İşte o zaman da rejim değişikliği olmuyor,iktidar değişikliği oluyor.Osmanoğulları'nın saltanatı bitiyor,Cumhuriyet kuruluyor.İttihat ve Terakki Partisi isim değiştiriyor ve İttihatçılar Cumhuriyet Halk Partisi oluyor.İttihatçılar Osmanlı'yı batırıyorlar ama Cumhuriyet'i de kuruyorlar.

-Osmanlı'nın son döneminde yaşanan acı olayları gizlemenin nedeni de,Cumhuriyet'i kuran kadronun İttihatçı olması mı?

Evet.Kopuş olmadığı için,Ermeni Katliamı da bu yüzden tartışılamıyor.  

-1915'teki olayları siz tarihçi olarak nasıl tanımlıyorsunuz? 

Ben eskiden de 1915 olaylarına katliam derdim hâlâ öyle diyorum.Tapu kayıtları,bu meselenin özüne ilişkin bilgi kaynağıdır.Çünkü 1915 çok sayıda Ermeni'nin öldürülmesiyle sınırlı değildir.Aynı zamanda büyük miktarda servet de el değiştirdi.Ne boyutta servet değişimi olduğu,Müslümanlara ne boyutta mülk devri gerçekleştiği anlatımdan çıkmaz.Bu ancak tapu kayıtlarından okunabilir.Yaklaşık bir milyon Ermeni yerinden alınıyor ve bir daha dönmüyor.O bağlara,bahçelere,dükkânlara,işyerlerine birileri sahip oluyor.Tapu kayıtlarında bu ortaya çıkıyor.1915'ten 1918'e kadarki tapu kayıtlarından Ermenilerin o sıradaki mülk toplamı ve bunların kimlere geçtiği rahatlıkla görülebilir.Bunun ortaya çıkmasından çekiniliyor...

*Prof.Dr.Cemil Koçak,Mustafa Kemal "Kürtlere özerklik verilecek" dedi,Röportaj:Neşe Düzel,Radikal,13 Kasım 2006.

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=204424

Ermeni Soykırımı'nın canlı kanıtı/Robert Fisk*

ABD,Türkiye'nin 1915'te 1,5 milyon Ermeni'yi katletmesinin soykırım olduğunu inkâr etmek istiyor.Ancak kanıtlar orada,Beyrut yakınındaki bir tepede yer alan yetimhanede duruyor...

Ucuz betondan yapılma bir dikdörtgenle işaretlenmiş,sarı yaban zambakları ile donatılmış küçücük bir mezar. İçinde yatanlar,1915 Büyük Soykırımı'nın Ermeni yetimleri olan,Türk otoriteleri onları Beyrut'un yukarısındaki dönüştürülmüş bir Katolik kolejinde "Türkleştirmeye" çalışırken kolera ve açlıktan ölmüş 300 kadar çocuğun toza dönüşmüş kemikleri,kafatasları ve uyluk kemikleri.Bu,ironik şekilde güzel taş okulun kalabalık yatakhanesinde yaşamış 1200 çocuğun -üç ila 15 yaş arasında- Türklerin Ermenilere karşı 1915'te soykırım uyguladığını kanıtlayan neredeyse hiç bilinmeyen hikâyesi.

ABD Kongresi'nin Osmanlı Türklerinin 1,5 milyon Ermeni'yi katletmesini bir soykırım olarak tanımasını önlemek üzere acınacak bir kampanya yürütmekte olan Barack Obama ve onun yumuşak başlı Dışişleri Bakanı Hillary Clinton,bu Lübnan köyüne gelmeli ve başlarını utançla öne eğmeliler.Bu,bazıları açlıktan ölmemek için ölen yetim arkadaşlarının kemiklerini yemek zorunda kalmış;aileleri Birinci Dünya Savaşı'nın zirvesinde Türk kuvvetleri tarafından öldürülmüş küçük ve savunmasız çocuklara karşı trajik ve korkunç bir vahşet hikâyesidir.

Ermeni çocukların sistematik olarak Ermeni kimliklerinden soyundurulduğu ve Türk adları verildiği,Müslüman olmaya zorlandığı ve Ermenice konuştukları duyulunca vahşice dövüldüğü bu terör yetimhanesinin yönetiminde,1915 Soykırımı'nın mimarlarından biri olan Cemal Paşa ve -ne yazık ki- Türkiye'nin ilk feministi olan Halide Edip Adıvar vardı.Antoura Lazarist kolejinin rahipleri,asıl Lazarist öğretmenlerin Türkler tarafından okuldan nasıl atıldığını ve Meryem Ana heykeli çan kulesinden indirilip de bir müezzin Müslüman duaları okumaya başladıktan sonra,yanındaki Alman koruması ile Cemal Paşa'nın ön kapıdan nasıl girdiğini kaydetmişler.

Şimdiye dek Ermenilerin bir soykırıma maruz kaldığı argümanı,katliamın kasti olmasına dayandırılıyordu.Ancak,Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılmasına ilişkin 1951 tarihli Birleşmiş Milletler Konvansiyonu'nun 2. Maddesi,soykırım tanımının -"ulusal,etnik,ırksal ya da dini bir grubu toptan ya da kısmen yok etme"-"grubun çocuklarının başka bir gruba zorla nakledilmesi"ni içerdiğini özellikle belirtmektedir.Türklerin Lübnan'da yaptığı tam olarak budur.Yüzlerce çıplak ayaklı Ermeni çocuğun,kolej bahçesinde fiziksel egzersiz yaparkenki fotoğrafları halen mevcut.Hatta biri,1916'da,-biraz isteksizlik gösterdikten sonra- yetimhaneyi yönetmeyi kabul eden genç ve güzel Halide Edip Adıvar'ın yanında basamaklarda dikilen Cemal Paşa'yı gösteriyor.

1916'da Antoura'ya vardığında altı yaşında olan Karnig Panian,1989'da ölmeden önce,Ermenice olarak,kendi adının nasıl değiştirildiğini ve kendisine kimlik olarak 551 sayısının verildiğini kaydetmiş."Her gün batımında,binin üzerinde yetimin mevcudiyetinde,Türk bayrakları yarıya indirilip 'Çok Yaşa General Paşa!' diye bağırılırdı.Bu törenin ilk bölümüydü.Ardından günün hata yapanları için ceza vakti gelirdi.Bizi falakaya yatırıp döverlerdi ve en yüksek ceza Ermenice konuşmaya verilirdi."

Panian,gaddarca muamele sonrasında veya fiziksel zayıflık nedeniyle birçok çocuğun nasıl öldüğünü anlatıyor.Eski kolej şapelinin arkasına gömülmüşler."Geceleyin,çakallar ve vahşi köpekler mezarları kazar ve kemikleri oraya buraya dağıtırdı...Geceleyin,çocuklar elma ve bulabildikleri diğer meyveleri toplamak için yakındaki ormana kaçarlardı -ve ayakları kemiklere takılırdı.Bu kemikleri,odalarına götürür ve çorba yapmak için gizlice üzerinde ne varsa sıyırırlardı veya tahıl taneleriyle karıştırırlardı çünkü yetimhanede yeterli yemek yoktu.Ölü arkadaşlarının kemiklerini yiyorlardı."

Lazarit Antoura kolejinin başrahibi olan Emile Joppin,1947'de kolej kayıtlarına dayanarak okul dergisinde "Ermeni yetimlerin Müslümanlaştırıldığını,s.nnet edildiğini ve yeni Arapça veya Türkçe isimler aldıklarını" yazdı."Adları daima vaftiz adlarının baş harflerine uyardı.Bu nedenle Haroutioun Nadjarian'a 'Hamid Nezih' adı verildi,Boghos Merdanian 'Bekir Muhammed' oldu,Sarkis Safarian ise 'Seyfi Süleyman.'"

Ermeni tarihini araştırmak,Lübnan doğumlu Ermeni-Amerikalı elektrik mühendisi Missak Kelechian'ın hobisi.Amerikalı bir Kızıl Haç görevlisi olan ve Antoura kolejine İngiliz ve Fransız askerlerce kurtarılması ardından ulaşarak hayatta kalan yetimlerle görüşen Başrahip Stephen Trowbridge tarafından 1918'de özel olarak basılmış ve çok nadir bir raporu ortaya çıkarmış.Çok daha öncesine dayanan kayıtları,Peder Joppin'in 1949 tarihli araştırmasını tamamen destekler nitelikte.

Çocukların Ermeni veya Kürt kökenine dair her izden ve mümkün olduğu ölçüde her hatıradan kurtulunması gerekiyordu.Türkçe adlar verildi ve çocuklar İslami kural ve geleneklerle belirlenmiş ayinlere katılmaya mecbur edildi...Ermenice veya Kürtçe tek bir sözcüğe bile izin yoktu.Öğretmenler ve gözetmenler,çocukların hayatına Türkçe fikirleri ve gelenekleri empoze etmek ve onları Türk ırkının prestiji üzerine düzenli olarak sorguya çekmek için özenle eğitilmişlerdi.

Daha sonra "The New York Times" tarafından "Türk Joan D'Arc'ı" -Ermeniler tarafından sorgulandığı kesin olan bir tanımlama- olarak taltif edilecek olan Halide Edip Adıvar,1884'te İstanbul'da doğdu ve Osmanlı başkentindeki Amerikan kolejine gitti.İki kez evlendi ve dokuz roman yazdı -Trowbridge dahi onun "kayda değer edebi yeteneğe sahip bir hanım" olduğunu teslim ediyor- ve Birinci Dünya Savaşı sonrasında Mustafa Kemal'in "Türk Kurtuluş Ordusu"nda kadın görevli olarak hizmet etti.Sonrasında hem İngiltere hem de Fransa'da yaşadı.

Adıvar'ın çoktandır unutulmuş ve temize çıkarma amaçlı anılarına ulaşan da yine Kelechian oldu.Adıvar'ın,Şam'daki 4. Ordu’nun komutanı Cemal Paşa'nın kendisi ile birlikte Antoura yetimhanesini nasıl gezdiğini anlattığı anıları 1926'da New York'ta yayınlanmış."Dedim ki:'O zor günlerde Ermenilere mümkün olan en iyi şekilde davrandın.Neden Ermeni çocuklara Müslüman adları verilmesine izin verdin?Bu Ermenileri Müslümanlaştırmak gibi görünüyor ve tarih bir gün bunun intikamını gelecekteki Türk nesillerinden alacak'.Ciddiyetle,'Sen bir idealistsin,' diye cevap verdi 've tıpkı tüm idealistler gibi,gerçekçi değilsin...Bu bir Müslüman yetimhanesi ve yalnızca Müslüman yetimlere izin var.' "Adıvar'a göre,Cemal Paşa "onları sokakta ölürken görmeye dayanamayacağını" söylüyor ve savaştan sonra "kendi halklarına geri döneceklerine" söz veriyordu.

Adıvar generale,"Böyle bir yetimhanede hiçbir işim olamaz" dediğini söylüyor ancak Cemal Paşa'nın "Onları acı içinde gördüğünde olacak,onlara gideceksin ve bir an bile adlarını ve dinlerini düşünmeyeceksin," şeklinde cevap verdiğini iddia ediyor.Ki yaptığı tam olarak bu oldu.

Ancak savaştan sonra Adıvar,yirminci yüzyılın ilk soykırımının mimarı olan Talat Paşa'yla konuşuyor ve Ermeni "sürgününü" (böyle adlandırıyor) tartışırken öfkelenerek nasıl kendini kaybettiğini ve şunları söylediğini anımsıyor:"Bakın Halide Hanım...Ben de sizin kadar iyi kalpliyim ve bu yüzden geceleri uyanıkken acı çeken insanları düşünüyorum ancak bu kişisel bir şey ve ben halkımı düşünmek için varım,hassasiyetlerimi değil...[1912] Balkan Savaşı sırasında eşit sayıda Türk ve Müslüman katledildi,ancak dünya sessiz kaldı.Dünyanın bir ulusu taktir etmesi ve ahlaklı sayması için,o ulusun kendi çıkarları açısından en iyisini yapması ve başarılı olması gerektiği kanaatindeyim.Yaptığım şey için ölmeye hazırım ve bunun için ölmem gerektiğini de biliyorum."

Talat Paşa'nın böyle duygusuz şekilde bahsettiği acılar,Antoura'nın yetimleriyle görüşen Trowbridge için çok aşikârdı.Birçoğu ebeveynlerinin öldürüldüğünü ve kızkardeşlerinin tecavüze uğradığını görmüştü.Malkaralı Levon,12 ve 14 yaşındaki kızkardeşleriyle evinden sürüldü.Kızların -Türklerle ittifak yapan- Kürtler tarafından "odalık" olarak alındığını ve erkeklerin işkence gördüğünü ve aç bırakıldığını kaydediyor Trowbridge.Levon'u yakalayanlar sonunda onu Antoura yetimhanesine götürmüş.

Tekirdağlı on yaşındaki Takhouni -adı Ermenice kraliçe anlamına geliyor ve zengin bir arka plana sahip- ailesiyle birlikte Konya'ya giden bir yük trenine bindirilmiş.Erkek kardeşlerinden ikisi vagonda ölmüş,anne ve babası tifüse yakalanmış ve Takhouni ile büyük ağabeyi Aleppo'nun kollarında ölmüşler.Sonunda bir Türk görevli tarafından ağabeyinden ayırılmış,"Müzeyyen" adı verilmiş ve Antoura’ya götürülmüş.Trowbridge ona Tekirdağ’da birini bulmaya ve ailesinin mülklerinin ona geri verilmesini sağlamaya çalışacağını söylediğinde,"Erkek kardeşimi bulamazsam o şeylerin hiçbirini istemiyorum" diye cevap verdiğini aktarıyor.Erkek kardeşinin daha sonra Şam'da öldüğü bildirilmiş.

Trowbridge Antoura'da bulunan çocuklara dair birçok başka trajedi daha kaydediyor ve yüzünü ekşiterek,"Halide ile Cemal Paşa'nın,Osmanlı modernizminin öncüleri pozunda,yetimhanenin basamaklarında fotoğraflarının çekilmesinden memnun olduklarını" aktarıyor."Dünyanın bu fotoğraflar hakkında ne düşüneceğinin farkında mıydılar?" Trowbridge'in hesaplarına göre,çocukların yalnızca 669'u hayatta kalabilmiş,bunların 456'sı Ermeni,184'ü Kürt ve 29'u Süryani imiş.Talat Paşa günahları için gerçekten de öldü.1922'de Berlin'de bir Ermeni tarafından öldürüldü.Cesedi Hitler'in kesin emirleri ile Türkiye'ye götürüldü.Cemal Paşa bir Türk köyü olan Tiflis'te öldürüldü.Halide Edip Adıvar Türkiye'ye döndüğü 1939'a dek İngiltere'de yaşadı.Dönüşten sonra İngiliz edebiyatı profesörü oldu ve Türk parlamentosuna seçildi.1964'te 80 yaşında öldü.

Çocukların kemikleri ancak 1993'te,Lazarit pederler yeni sınıflar yapmak için yeri kazdıklarında bulunabildi.Kalıntılar saygıyla,kolej rahiplerinin gömülü olduğu küçük mezarlığa nakledildi ve tek bir derin mezara kondu.Uzun ağaçların gölgesindeki bu kederli yere bakarken,Kelechian bana yardımcı oldu.Mezarları,ne bir ad ne de bir mezartaşı ile işaretli...

*Robert Fisk,Ermeni Soykırımı'nın canlı kanıtı,The Independent,9 Mart 2010;Dünyadan Çeviri,28 Mart 2010.

http://www.independent.co.uk/voices/commentators/fisk/robert-fisk-living-proof-of-the-armenian-genocide-1918367.html
http://dunyadanceviri.wordpress.com/2010/03/28/ermeni-soykiriminin-yasayan-kaniti-robert-fisk/

Sargis Alemyan'dan 1915 Soykırımı,Dersim ve Sovyet Ermenistan'ı/Sait Çetinoğlu*

1915 Soykırımı mağdurlarından Sargis Alemyan'ın Soykırım'dan kurtuluşunun anlatıldığı hayat hikâyesini(1) Türkçeye kazandıran Diran Lokmagözyan "Bu hatıralarda,bir çocuğun yaşadıklarının haricinde,bu insanın hafızasında yer etmiş olan iyilikler ve kötülükler,bununla birlikte de o karışık yıllarda insanlıklarını kaybetmeyen,yedikleri bir lokma ekmeği inkâr etmeyen (edenler de),masum ve müdafaasız kadın ve çocuklara karşı 'köpekleşmeyen' (köpekleşenler de),uzak diyarlardan mağdurlara insani bir el uzatıp,onları tekrar hayata döndürmek uğruna didinip,yerine göre kendileri de ateş arasında kalan insanları minnetle andığını ve bu minnet duygularının kendi çocukları ve torunları tarafından da bilinmesinin istendiğini görmekteyiz.Bu hatıralar bunun için yazılmıştır!Yazarın çocukları ise,kendileri de,bu minnet duygularının dışavurumunun bir devamı olarak,bu insan insanları sadece babalarının değil,kendilerinin de minnetle hatırladıklarını bilmeleri için bu kitabın yayınlanmasıyla bu duyguları ifade etmek istemektedir.Bu kitap bunun için Türkçe olarak yayınlanmıştır!Hiçbir şey unutulmaz,hiç kimse unutulmaz." Sözleriyle kitabın yayınlanış amacını açıklar.

Alemyan'ın serüveni Kharbed'in Bedrak Köyünde 1903 yılında başlar.Soykırım'da 12 yaşında olan ve olaylara aklı eren Sargis,gördüklerini hafızasına nakşeder.Sargis çevresiyle ilgili bir çocuktur.Çevresini ve ilişkileri son derece ayrıntılı anlatır.Türk-Ermeni ilişkilerini Kürt-Ermeni ilişkilerini,devletin Ermeni halkı ile ilişkilerini ve toplumsal-ekonomik yapıyı son derece ayrıntılı resmeder.Anlatımı çarpıcıdır.Anlatımları bir anlamda geçen yüzyılın Dersim'inin ayrıntılı toplumsal ve ekonomik tarihidir.Son bölümde naklettiği Sovyet Ermenistan'ındaki yaşam da çarpıcı açıklamalar içerir.Ayrıca metin Diran Lokmagözyan'ın açıklamalı notlarıyla da zenginleştirilmiştir:

Alemyan toplumsal yapıyı tarif ederken ekonomik yapıda Ermenilerin başat karakterini vurgular:"Berdak'ın nüfusu genelde Türklerden oluşmaktaydı.Ermeniler 46 haneydi,Türkler ise 800'ün üzerinde.Lakin biri pazara girse,buranın bir Ermeni köyü olduğunu zannederdi,çünkü zanaat ve ticaret tamamıyla Ermenilerin elindeydi.Ne bir Türk zanaatkâr ne de Türk dükkâncı vardı...Tüm tarlalar ve meyve bahçeleri sulamalıydı...Ermeniler,Dersim Kürtleriyle son derece uyum içindeydi.Türklerle de uyumluydular,en azından dış görünüş itibarıyla.Fakat Türklerin ağzından 'gâvur' kelimesi eksik olmazdı.Ermeniler ne kadar da fiziksel anlamda güçsüz ve zararsız olsalar,yine de Türklerin nefreti ve tehdidinden kurtulamıyorlardı...Ermenilerin de okulu vardı ve masraflarını kendileri karşılıyorlardı,Türkler,Ermeniler için okul kurmazlardı.Ermenilerin okulunda hem kızlar hem de erkek öğrenciler eğitim görüyorlardı.Bu vilayette bulunan tüm Ermeni köylerinin bir okulu mevcuttu...Babam için Türk-Ermeni ayırımı yoktu...Dersim'in hemen hemen tüm ticareti bizim köyün Ermenilerinin elindeydi...Öncelikle belirtmek gerekir ki erkeklerin hepsi de okur-yazardı...Bu çalışkan insanların yüreğinde isyan duygusuna kesinlikle yer yoktu...Silahlanma yoktu,çoğunluğu hayatında silah görmemişti.Fakat bu durum,Soykırım süresinde bu insanların başına her türlü iftiranın dökülmesini engellemedi.Babamın topçu binbaşısı olduğunu söylüyorlardı,halbuki babam hayatında top görmemişti...Haydut yoktu,bu denli çalışkan,ürkek ve barışçıl bir topluluktan haydut çıkamazdı...İhbarcılar yoktu,çünkü ihbar edilecek bir şey de yoktu." Ermenilerin zenginliği Müslümanların gözlerini kamaştıracak ve Soykırım'da İttihatçıların suç ortaklığına soyunmalarını kolaylaştıracaktır."Ermeniler zanaatkâr ile tüccardı ve tabiatın en iyi bereketleri onların evinden gelirdi,altınları vardı.Fakat beceriksiz ve kıskanç Türkler bunları görmeye tahammül edemezdi ve 1908 yılına kadar soymuşlardı,ondan sonra da nefretlerini 'gâvur' kelimesiyle dışarı vurmaktaydılar."

Gâvur,gâvur,
Pişiği kavur.

Kültürel düzeyle ilgili anlatımları da çarpıcıdır.Bugün o coğrafyada halen o düzey okulluluk oranına ulaşılamamış YİBO'lar ile bölge çocukları köklerinden koparılarak eğitilme adı altında şekillendirilmeye ve asimilasyona,taşımalı eğitim ile öğrenciler kilometrelece ötelere taşınarak eğitim sürdürülmeye çalışılmaktadır.

Sargis köyünü tasvir ederken hiçbir şeyini,hiçbir köşesini ve hiçbir ferdini unutmaz.Çiçeğini böceğini,kuşunu kurdunu aynı heyecanla resmeder.Bu bakımdan Sargis'in anıları bir anlamda etnografik bir belgedir.1915 Soykırımı'nda köyünün yüzde 40'ının kurtulduğunu ve bunların kurtuluşunun Dersimliler sayesinde olduğunun altını çizer:"95 kişi hayatta kaldı,bu da yaklaşık olarak yüzde 40'ına tekabül eder.Kurtulanların bir kısmı bir-iki yıl sonra ağır hayat koşullarına yenik düştü.Kurtulanların büyük bir kısmı Dersim'e sığınmıştı.Öyle ki,Dersim olmasaydı,belki de ancak yüzde 10'u hayatta kalırdı,o da ancak çocuklar,bunlar da Türklerin evlerinde kaybolur giderlerdi.Böylece,bu 46 aile,yüzde 90'ı Türk olan bu şirin,küçük yerleşim biriminde yaşamaktaydı.Durumun 1908'den önce nasıl olduğunu bilemem.1895 yılında katliam ve soygun olduğu ve 17 kişinin öldürülmüş olduğunu biliyorum.Sonraki yıllarda Ermenilerin sayısı tekrar artmıştı ve Soykırım arifesindeki sayıları 1895'te olduğundan daha fazlaydı.Türkler,gönülleri ne kadar istese de genellikle devletin izni ve emri olmadan kırım tertiplemezlerdi." Soykırım'da devletin rolü ve suç ortaklığına vurgu yaparken Ermeni gen havuzunun da tahrip edildiğinin altını çizer.

Soykırım mekanizması her yerde aynı şekilde işler:"1914 yılının Ağustos'u geldi.Genel askeri sayım duyuruldu,18 ile 45 yaş arası.Bu aslında sayım değil,seferberlikti.Ertesi günü,sabahtan belirtilen yaş grubundaki erkekler toplanıp Harput'a gittiler,sayılmaya.Önden Abgarların Gazar'ı gidiyordu,daha geçen akşam kendi yarattığı bir şarkıyı söyleyerek."

Havada bulut yok,bu ne dumandır,
Evde ölü yok bu ne sıvandır.
Ah,bu ne yamandır,gülü çemendir,
Giden gelmiyor,bilmem nedendir.

Ermeniler vatan hizmetine giderken İttihat ve Terakki'nin planından habersizdirler.Yine de Gazar'ın baladında olduğu gibi bir umutsuzluk vardır.Gazarlar devletin çağrısıyla vatan hizmetine giderlerken arkada kalan halkının korumasız kaldığını,kendilerinin de vatan hizmeti adı altında "amele taburları"nda yük hayvanı olarak tüketileceği planından haberleri yoktur.Korumasız kalan halk rahatça ölüm yolculuğuna çıkarılacaktır.Ermeniler,durumların kötüleşmesinden başlarına gelecekleri hissetmeye başlamışlardır:"1915 yılının Ocak ayından başlayarak,Türklerin Ermenilere yaklaşımı daha kötüleşti.İlkbaharın başlarında, 15 yaşından büyük erkekleri tutuklamaya başladılar.Hapiste dövüp kırıyor,silah istiyorlardı.Ermenilerin silahı yoktu,olanlar da sadece birkaç tabancadan ibaretti,düğünlerde ve yortularda sadece ses çıkarmaya yarardı.Tabancaları teslim ettiler,fakat dayak kesilmedi.Her an bir katliam bekliyorduk.Bir Haziran akşamı (Pazartesi) müdür,Perşembe günü tüm Ermenilerin göçeceğini bildirdi,Urfa'ya gideceklerdi.Öbür günü,akşamüzeri,bir polis gelerek beni,babamın yanına onu görmeye götürdü,babam rica etmişti.Gidip gördüm,ben dışarıda,babam ise içerideydi,pencereden konuşuyordu.Şimdi dahi,en mutlu anlarımda dahi o dakikaları hatırladığımda gözlerim yaşla doluyor.Babam,bunun Urfa olmadığını anlıyordu,ben de anlıyordum.Birbirimizden gizliyorduk."

Babasının bir Türk arkadaşı vardır:Abdurrahman Efendi.Sargis'in babası ölüm yolculuğunda rastladığı bir Türk'e "Abdurrahman'a söyle ailemi kendisine emanet ediyorum" der.Sargis'i Soykırım'dan bu baba dostu kurtaracaktır."Bu Türk,babamın vasiyetini layıkıyla yerine getirdi.Evimizin eşyalarını,en iyi halıları,hepsini ona teslim ettik.Gerçi Türkler,bizim evimizden bir tavuğun dahi canlı kalmayacağına karar vermişlerdi,fakat o bizi kırımdan korudu.Abdurrahman'ın katliama katılıp Tanrı katına erişmek uğruna başka Ermenileri öldürüp öldürmediğini bilmiyorum.O,koyu dindar Türklerden değildi...Bizim orada Ermeniler çok azdı,Türklerden onbeş kere daha az.Bu hesapla,Tanrı katına erişme şansına hepsi ulaşamazdı,bu iş tekeldi ve sadece üst sınıfa,yöneticilere mahsustu."

Soykırım öncesi barış içinde yaşamalarına rağmen 1915 sürecinde zalimleşen Kürtleri resmeder.Yakın köylüleri Corovanlılar:"Corovan,Müslüman Kürtlerle yerleşik bir köydü.Dersim ve Berdak arasındaydı.Bu Kürtler,Ermenilere hiçbir şey vermeyerek onların iyiliklerinden çok faydalanmış olmalarına karşın,Ermenilere karşı Türkler kadar zalimleşmişlerdi.Bu zavallılar,barış zamanında o denli uysaldılar ki,ancak insandan sayılırlardı,şimdi ise silahsız kadın ve çocuklara karşı aslan kesilmişlerdi."

Artık Ermenilerin arkasında ölüm,önlerinde ölüm vardır.

Dersim'e ulaşabilenler şanslı sayılabilir.Sargis Dersim'e ulaşır.Dersim'de şartlar iyi değilse de en azından ölüm tehlikesi bir an için uzakta kalmıştır denilebilir ama açlık ve hastalık burada da onların peşini bırakmaz.Dersim'e ulaşan Ermeniler Rusların Erzincan'a gelmesiyle birlikte Kürtler tarafından kervanlarla Erzincan'a taşınır.Tabii ki bunun maddi bir bedeli vardır.

Sargis köyünden kurtulabilen iki kişiden biri olan ve bu sevkiyatta rol alan arkadaşlarından birinin ilginç hikâyesini nakleder:"Abraham haricinde,hapsedilmiş erkeklerden bir de Nişan Terteryan kurtulmuştu ve bugün de Nor Kharberd'te yaşamaktadır...1920 yılında Türkler Nişan'ı Kars'ta yakalayıp,ölüm cezasına çarptırmak için Erzurum'a götürdüler,fakat oradan da kurtuldu,kaçıp,artık Rusların elinde bulunan Aleksandrapol'a geldi.1937 yılında Yerevan'da tutukladılar,fakat birkaç ay sonra serbest bıraktılar,1949'da Altay'a yolladılar,oradan da sağ-salim döndü.Şimdi de sağlıklıdır ve gençlik yıllarındaki gibi şarkı söylüyor.Tanrı'nın gücünün büyük olduğunu ve kendisinin onun tarafından kurtarılmış olduğunu düşünüyor." Batı'ya gidebilen şanslı Ermenileri 1929 büyük bunalımı beklerken,doğuya gidenleri de Stalin beklemektedir.Alemyan Stalin döneminin örneklerini vererek kendi deyimiyle şahıs kültüne kurban giden Ermeni aydınlarını anar.

Alemyan Ermeni Soykırımı ile 1938 Dersim soykırımı arasında özdeşlik kurar:"Tatlı Dersim Kürtleri,Türkler sizi küle dönüştürdü.Sizin felaketiniz,en az benim milletimin başına gelen felaket kadar yüreğimi yakmıştır."

Dersimlilerden şükranla bahseder:"Şükran size Dersimli Kürtler.Yıllarım ilerledikçe,size karşı beslediğim minnet duyguları da o derece çoğalıyor.Siz çok iyi insanlardınız.Bu belki de her zaman Ermenilere karşı iyi olduğunuz ve medeniyetin sizi egoist yapmadığından dolayıydı.Bütün Kürtler böyle olsaydı,Türkler ne sizi katledebilirdi,ne de bizi."

Rusların işgal bölgelerine gelebilen Ermenilerin yaşam koşulları da zorludur.Kılıç altındaki ölümden kurtulmuşlardır ancak bu ölüm bu kez bir başka yoldan gelmektedir:Açlık ve hastalık.Ardından Rusların geri çekilmesiyle uluslararası alışveriş nesnesi Ermeniler yeni sürgün yollarına koyulacaklardır.

Kafkasya'ya ulaşabilenlerin Rus ordusunun dağılmasından sonra endişeleri artar."1915'te Türkiye'de gerçekleşenin Kafkasya'da da olacağını hissediyorduk" der Sargis.Nitekim de bu endişeleri gerçekleşir.Soykırım sınırötesine taşınır.Sargis Soykırım'ın sınırötesine taşınmasını ve acı yaşam koşullarını nakleder.

"Hastaları,hastaneye götürüyorlar ve çoğunluğu oradan geri dönmüyordu.Her gün birkaç yetim ölüyordu.Hasta olmayanlar ölenler için sevinçle mezar kazıyordu (mezar kazanlara ek yiyecek verilmekteydi).Bugün sen mezar kazıyorsun,bir hafta sonra da bir başkası senin mezarını kazıyor.Ölüme karşı tamamen ilgisizleşmiştik.Ölümün kaçınılmaz olduğundan emin olduklarından,bazen,tam olarak ölmemiş olanları da mezarlığa yolluyorlardı.Tabut ve kefen olmadan gömüyorlardı...Bir keresinde,papaz mezarın başında duasını okurken,çocuk ağlayarak ve kendisini nereye getirdiklerini sorarak mezarın içinde doğrulur.Çocuk hastaneye iade edilir ve tesadüf eseri iyileşerek tekrar yetimhaneye gönderilir.Ay sonunda papaz,listesine göre ücretini almaya gelir.Bayan Şahinyan,o çocuğun gömülmediğini,üstelik iyileşmiş olduğunu söyleyince papaz,'beni ilgilendirmez,mezarlığa gittim,işlemleri yaptım,paramı isterim' diye cevaplar.İşte böylesine taşlaşmış kalplerle dolu bir çevrede geçiriyorduk günlerimizi,geceleri ise yatak-yorgansız,toprağın üzerinde uyuyarak..."

Anıların son bölümü Sovyet Ermenistan'ındaki yaşamına dair anlatımları içerir:"İyi adamsa neden bir Komsomol üyesi dahi olmadığı" ile başlayan sorgulanmasıyla Stalin dönemi Sovyet Ermenistan'ındaki yaşamı resmeder.Ermeni aydınlarını orada da ölüm beklemektedir:O günlerin tanıdık simaları gittiler ve dönmediler...

***

1-Sargis Alemyan,Anılar;(çev.) Diran Lokmagözyan,Pencere Yayınları,2011.

*Sait Çetinoğlu,Sosyalist Mezopotamya

http://www.mesop.net/osd/?app=izctrl&archiv=129&izseq=izartikel&artid=1897

Diaspora Türkiye demektir/Ragıp Zarakolu*

"Yerevan V. Ermeni Diaspora Konferansı"ndan selamlar.Biliyorsunuz "diaspora" sözcüğü,bizim resmi söylemimizde,ister tarih alanında olsun,ister günlük medya dilinde şeytanlaştırılmış bir kavramdır.

Oysa "diaspora",Anadolu demektir,Mezapotamya demektir,Türkiye demektir,tarihi Ermenistan demektir.

Yüz yıl,oradan sanki yabani bir ot gibi sökülüp atılan,kökten bu coğrafyaya ait olan insanların ardıl kuşaklarını,bu coğrafyaya olan aidiyetlerini,bağlılık ve sevgilerini silmeye yetmemiştir.

Bin yıl da geçse silmeyecektir.

Bu coğrafyanın en yurtsever insanları onlardır!

Ama Hitler’den bizim 28 Şubatçı'larına bin yıllık saltanat hayali kuranlar tarihin çöplüğüne atılmışlardır.

Bugün bin yıllık saltanat,hilafet vb. hayali kuranları da bu coğrafya bir safra gibi bünyesinden söküp atacaktır.

Kimse bu coğrafyaya tapu çıkarmaya kalkmasın tek başına,çünkü insanlığın bu coğrafyada tüm renkleri ile ortak bir tapusu vardır.1999 yılında birincisine katılma fırsatı bulduğum Diaspora Konferansı,yine bir Birleşmiş Milletler Toplantısı gibiydi.

O zaman 52 ülkeden temsilci vardı,bu kez 60 küsur...Biliyorsunuz son onbeş yıldır,egemen ulus egoları karşısında,hayli boşanma vakası meydana geldi.

1915 Ermeni Soykırımı,Ermeni toplumunu bir dünya toplumu haline getirdi.

İnsanlar nerelere nerelere savruldu.

Ama ondan önce de Ermeni cemaati,tarihsel anavatanları olan Ermeni Platosu dışında,birçok ülkede mevcuttu.Bunun önemli bir sebebi ise imparatorluklar arası savaşların hep Ermeni vatanı üzerinde vuku bulmasıydı.Yunan-Pers savaşlarından,Roma ve Bizans'ın doğu sınır savaşlarına,Osmanlı-Timur savaşından,Osmanlı-İran savaşlarına,Rus-Osmanlı ve Rus-İran savaşlarına kadar...

Oradan oraya sürülmüş bir halktır Ermeniler.

İran şahının aklına esmiş,bugün Nahçivan denen Culfa'dan sürüp atmış,Yeni Culfa'ya yerleştirmiştir onları.İran Ermeni toplumu kadimdir.Bırakın Tahran'ı,Tebriz'inden Isfahan'ına,önemli İran kentlerinin ayrılmaz tarihi parçasıdır onlar.

Mısır Ermeni toplumunun kökleri Osmanlı öncesine dayanır.En örgütlü,gazetesi,yayınevleri ve sanatçıları ile en köklü toplumlardan biridir onlar.Mesela Tokat kenti üzerine araştırma mı yapacaksınız,bin küsür sayfalık harika bir kitap 1950'li yıllarda çıkmıştır Kahire'de.Elbette İskenderiye'nin de hakkını yemeyelim.

Los Angeles'ta,Stepan Asturyan diye bir akademisyen ile tanışmıştım.Doğum yeri Afrika'nın ortası Çad'tı.

Etiyopya'ya giderseniz,sorun 1930'lu yıllarda İmparator Haile Selasiye ülkenin ilk ulusal marşını kime besteletmişti diye.

Kevork Amca diye yanıt alırsınız.

Peki Kevork Amca ile yeğenini tarihin hangi dalgası atmıştı yine kilisesi ile de kadim olan bu ülkeye?

1915 Mezalimi,1915 Büyük Suçu,1915 Soykırımı...Adına her ne derseniz deyin!

Büyük bir aileden bir tek bu amca ve yeğen sağ kalmıştı.Ülke adlarının Ermenicesi de bana sanki masal adları gibi geliyordu:

Rusistan,Çinestan,Çekistan,Lehistan vb.

Acaba Elbistan da eski bir ülkenin mi adıydı?Eh,1975 sonrası vahşet döneminin sonucu,Londra başta,bir Elbistan diasporası dünyaya yayılmış vaziyette değil mi ve Elbistan'dakilerden çok Elbistanlı ülke dışında yaşamıyor mu?

Yok etmeci,arındırmacı,zorunlu sürgün sistemi Ermeniler,Süryaniler,Rumlar yanında,örtülü biçimde,bütün "farklı" olanlara karşı dayatılmadı mı?

1980 sonrası etkin bir "sol diaspora" Avrupa'da oluşmamış mıydı?

Bugün artık kalmamış,erimiş,kimliğini yitirmiş ve çoğunluğu ulusallaşmış olsa da.

Dalga dalga 1970'lerden itibaren büyük bir Kürt diasporası oluşmadı mı?

Onun ilk dalgası Kemalist Ankara'nın 1920 ve 1930'lu yıllarda izlediği tedip ve tenkil seferleri değil miydi?

Bir "Alevi" diasporası bir gerçeklik değil mi?Bir Yunanistan olduğu için,varolsa da "Elen" diasporası artık eskisi kadar güçlü değil.Ermeni diasporasının bu kadar güçlü nedeni de,"Batı Ermenistan" diye bir ülkenin,haritadan kökten silinmesidir.

Ortadoğu'da yükselen Yeni Cihadçılık;Azerbeycan'ın,Saddam gibi petrol zenginliği ile egosunun şişmesi sonucu;ateşkese karşın,Ermenistan ve Karabağ karşısında sürekli provokatif saldırılarda bulunması;Ermeni toplumunun geçmişteki bütün acılarını yeniden canlandırdı.

Êzidîlere yönelik soykırım girişimi,Ermeni toplumlarında daha farklı bir duyarlılık yarattı.Elli derece çoluk çocuk,kadın ihtiyar,Sincar dağına sığınanların fotografları sanki 1915 Ermeni Tehciri fotoğraflarının bir kopyasıydı.

Ermeni Halep'i bir yıkıntı artık:Kuşatma altındaki Leningrad'ı andırıyor.

1915 Soykırımı'ndan sonra hayatlarını kurup,orada kök salan aileler yeniden amansız bir kırımın tehditi altında.

1916 Der Zor'da işlenen Soykırım'ın anısına Megadeh toplu mezarının bulunduğu yerdeki Şapel havaya uçuruldu;İtalyan faşistlerinin siyah giysilerini kendine esvap yapan,SA birlikleri gibi gösterişli yürüyüşler yapan,kara maskeli Cihadistler tarafından.

Abdülhamid tarafından icat edilen ritüel ile Osmanlı'nın kurucusu ilan edilen Süleymanşah Türbesi üzerinden Suriye politikasına müdahil olan Ankara'nın Megadeh'in havaya uçurulması,insanlık kültür mirasının parçası olan Malula'ya saldırılması ve tahribi ya da Kessab'da,Ancar'da yaşananlar karşısında Ankara'nın en küçük bir tepkisi olmadı.

Şii türbelerinin ve camilerinin havaya uçurulmasına karşı en küçük bir refleksi olmayışı gibi.

Daha IŞİD çıkmadan,kaçırılıp katledilen Hristiyan din adamları için en küçük bir tepki göstermeyişi gibi.

Bunlara ABD'nin de AB'nin de bir tepkisi olmadı.Ne zaman ki kendi yurttaşlarının birinin kellesi alınana kadar.

Yaptıkları da sivil-sivil olmayan ayrımı yapmadan bomba yağdırmak,İsrail'in yaptığı gibi...

Hristiyan,Alevi,Şii veya Yahudi,hiçbirinin Batı nezdinde bir değeri yok!

Arap,Türk ve Fars milliyetçiliklerinin şeytan üçgenine sıkışmış olan Kürtler,yirmibirinci yüzyıla,soykırım tehdidi altındaki halklar listesinin en başında yeralıyor.

Ve Suriye'de "Alevi kellesi" almak,çırıl çıplak soyulup kurşuna dizilmek bir vaka-i adiye olmuş vaziyette.

Ve bir Türkmen'in Şii ise hiç şansı yok!

Cehennem artık Ortadoğu’da.

IŞİD ise bir zebaniler güruhu.

Ve bu cehennemi yaratan Tanrı değil,şirazesinden kurtulmuş insanoğlu!..

*Ragıp Zarakolu,Diaspora Türkiye demektir,Özgür Gündem,22 Eylül 2014.

http://www.ozgur-gundem.com/index.php?module=nuce&action=haber_detay&haberID=119062&haberBaslik=Diaspora%20T%C3%BCrkiye%20demektir&categoryName=&authorName=%20&categoryID=&authorID=

Zabel Yesayan'ı Bulmak:1908-1909 Selanik'ten Adana'ya Umutlar ve Yıkıntılar/Cansu Kılınçarslan**

"1908-1909 Selanik'ten Adana'ya Umutlar ve Yıkıntılar" sergisi etkinlikleri kapsamında Lara Aharonian ve Dr.Talin Suciyan tarafından hazırlanan belgesel filmi "Zabel Yesayan'ı Bulmak" 14 Ağustos 2014 tarihinde "Galeri Birzamanlar"da gösterildi.Osman Köker'in Orlando Carlo Calumeno Koleksiyonu'ndan kartpostalları kullanarak hazırladığı serginin adı "1908-1909 Selanik'ten Adana'ya Umutlar ve Yıkıntılar".Sergide Osmanlı'nın farklı milletlerinin 1908 Devrimi'ne katılımını ve umutlarını yansıtan kartpostallardan örnekler yer alıyor.Bunlardan biri,1 Ağustos 1908'de Beyoğlu Balıkpazarı Surp Yerrortutyun Ermeni Kilisesi'nde hürriyet şehitleri için yapılan ayin sonrası Taksim Meydanı'na yönelen kalabalığın görüldüğü kartpostal...Bir diğeri Makedonya'da Anayasa'nın yürürlüğe girmesi için dağa çıkan ve hürriyetin ilanıyla şehre inen Resneli Niyazi Bey'in çetesini gösteren kartpostal...Ayrıca serginin Yesayan'ın kitabı "Yıkıntılar Arasında"(1) ile aynı ismi taşıyan özel bölümünde,1909 Nisan'ında gerçekleşen Adana Katliamı ile çok kısa bir sürede yaşanan hayal kırıklığına dikkat çekiliyor.

Sergi kapsamında gerçekleşen etkinliklerden ilki Zabel Yesayan hakkındaki "Zabel Yesayan'ı Bulmak"(2) belgesel film gösterimiydi.Yönetmenler Dr.Talin Suciyan ve Lara Aharonian'ın da katılımıyla gerçekleşen etkinlikte,Adana Katliamı sonrası yaşananların tanıklığını aktarmasının yanı sıra önemli bir kadın edebiyatçı olan Zabel Yesayan'ın hayatına ve yazdıklarına dikkat çekildi.

Osman Köker film gösterimi öncesinde kısaca Yesayan'ın hayatının bu sergide bahsedilen dönemle ilişkisinden ve filmin yapım sürecinden bahsetti,yönetmenleri tanıttı.Yönetmenler Aharonian ve Dr.Suciyan,Zabel Yesayan'ın belgesel film projesinin geniş bir Zabel Yesayan biyografisinden çok,diaspora ile Ermenistan'daki Zabel Yesayan arasındaki farkı ve kimi eksik bilgilenmeleri azaltmak isteğiyle şekillendiğini ifade ettiler.

Zabel Yesayan 1878 Üsküdar doğumlu,yirminci yüzyılın tanınmış Ermeni entelektüel kadınlarından biri.Filmde Yesayan'ın ailesinin anlatımlarına,devlet arşivlerinden belgelere,Yesayan'ın kendi yazdıklarına,fotoğraflara ve ses kayıtları ile edebiyat eleştirmenlerinin Yesayan'ın eserleri üzerine yaptıkları yorumlara yer veriliyor.

Film,bir takside Zabel Yesayan Sokağı'nın nerede olduğuna dair konuşmalar ve Ermenistan'daki Zabel Yesayan Sokağı'ndaki insanların,"bu sokağa ismini veren kişiyi tanıyor musunuz?" sorusuna verilen yanıtlarla başlıyor.Ardından Yesayan'ın bir kadın yazar olarak İstanbul'daki serüveni tarihi belge ve alıntılarla anlatılıyor.Srpouhi Dussap'ın Yesayan üzerindeki etkisinden bahsediliyor ve otobiyografisi "Silahtar Bahçeleri"nden(3) şu alıntı okunuyor:

"Bayan Dussap edebiyat dünyasına atılmaya aday olduğumu duyduğunda,bu yolda kadınları defne yapraklı taçlardan ziyade dikenlerin beklediğini söyleyerek uyardı beni.Bizim gerçekliğimizde,bir kadının ortaya çıkıp kendisine bir yer edinmek istemesine tahammül edilmediğini,bunu aşabilmek için,vasatın çok üzerine çıkmak gerektiğini söyledi ve ekledi:'Bir erkek ortalama bir yazar olabilir,ama bir kadın asla.'"

Yönetmenlerden Lara Aharonian,Yesayan'ın ortalamanın üzerinde bir yazar olmanın yanı sıra Osmanlı'da kadın sorunları hakkında da pek çok makale yazan,feminist tarihyazımı için de oldukça önemli bir kadın figür olduğunu ekledi.1917 yılında yayınlanan romanı "Verçin Pajagı (Son Kadeh)",kadınların istemedikleri kişilerle evlendirilmelerinin yarattığı tahribatı konu ediyordu.(4) Bu alandaki çalışmaları,makaleleri ve gazetelerde yazdıklarıyla çoğaltılabilir.

Sorbonne'da edebiyat ve felsefe derslerini takip eden Zabel Yesayan İstanbul'a ancak 1908'de dönmüştür.Filmde Yesayan'ın hayatının dönüm noktalarından biri olarak 1909 Adana Katliamı sonrası katıldığı yardım ekibiyle bölgede yaptığı görüşmelere ve canlı tanıklığına dikkat çekiliyor."Yıkıntılar Arasında" kitabının 1912 yılında burada yaşananların ve yazarda bıraktığı etkinin aktarılması ihtiyacından ortaya çıktığı ifade edildi.

Zabel Yesayan'ın ismi,takip eden günlerde "Sakıncalı Ermeni Entelektüeller Listesi"nde yer almıştır.1915'te bu liste açık edilince,listede yer alan isimlerin evlerine baskınlar düzenlenmiştir.Belgeselde,kaynaklara göre Yesayan'ın önce hastanede saklandığı sonra da Bulgaristan'a geçerek bu ortamdan kaçtığı anlatılıyor.1917 yılında Bakü'ye geçtiği,1921'e kadar burada,1915 sonrasında yetimleri topladığı ve hayatta kalanları kayda geçirdiği anlatılıyor.Ardından Sovyet Ermenistan'ında yaşamaya ve üniversitede ders vermeye başladığı söyleniyor.1934'te Sovyet Yazarlar Birliği'nin Moskova'daki ilk toplantısında yaptığı,"rejimi tehdit eden" konuşma hayatının dönüm noktalarından bir diğeri olarak değerlendiriliyor.Konuşmanın içeriğine ilişkin yeterli bilgi verilmemekle birlikte,belki bu konuşma belki de daha genele yayılan politik tutumu sebebiyle 1937'de Stalin rejimi tarafından Sibirya'ya gönderildiğini anlıyoruz.Ermeni Konferansı'nda Yesayan'la ilgili sunuş yapan Elif Şafak'a göre sürgünün sebebi,Zabel Yesayan'ın eleştirel bakışlı bir entelektüel olmasıdır,sosyalizme yakın olmasına rağmen,eleştirel duruşundan ötürü kısa zamanda Stalin rejiminin damgaladıkları arasına girmiştir.(5) Ancak film sonrasındaki konuşmalarda,daha genel tabloya bakıldığında tutuklanmasının kaçınılmaz olduğu değerlendirmesi yapıldı.

Filmde Zabel Yesayan'dan Sibirya sürgünü sonrasında kızı Sophie ve oğlu Hrand'a yazdığı,çocukları merak ettiğini gördüğümüz mektupları görüyoruz,ancak bir süre sonra bunların da kesildiği ifade ediliyor.Ölüm tarihi 1943 olarak tahmin ediliyor,mezar yerine dair herhangi bir bilgi yok.

Filmden sonra yönetmenlerle yapılan konuşmada Batı Ermenilerinin Zabel Yesayan'a karşı mesafeleri değerlendirildi.Dr.Talin Suciyan'ın bu konudaki açıklaması,Batı Ermenileri açısından da siyaseten üretilen,ulus-devlet gibi olmasa da benzer ama başka türlü kurumsallaşmış bir tarihyazımı olduğunu hatırlatarak başladı.Anlaşılan o ki Sovyet Ermenistan'ını ütopik bir yer,hayali bir güven alanı olarak tarif eden Zabel Yesayan o tarihyazımının bir parçası olamıyor.Dr.Suciyan,Zabel Yesayan biyografisinin eksik kısmının Sovyet Ermenistan'ı hayranı olduktan sonraki dönem olduğunu,o döneme çok yer verilmediğini ifade etti.Ayrıca Yesayan'ın daha önce üye olmasa da bir şekilde temasta olduğu Taşnaktsutyun'la ilişkileri,Sovyet Ermenistan'ı ve Taşnaktsutyun arasındaki yol ayrımı gibi çeşitli değişkenlerin tarihyazımı dışında bırakılmasında etkili olabileceğini ekledi.

Bu belgesel,sinematografik yetersizlikler,1934'te Sovyet Yazarlar Birliği'ndeki konuşmanın detaylandırılmaması gibi bazı eksiklere karşın Yerevan'da aile üyeleriyle yapılan görüşmeler ve Zabel Yesayan'ın özel eşyalarından oluşan sergiye filmde yer verilmesiyle yazara ilişkin samimi bir ilgi uyandırıyor.Ayrıca feminist tarihyazımı açısından da bu mütevazı çalışmanın önemli olduğunu düşünüyorum.Serpil Çakır'dan alıntıyla "Politik bilgi ancak araştıran kadınla,araştırılan kadın arasında ortak bilinçlenme deneyimi gerçekleştiğinde mümkün olabilecektir."(6) Böyle bir deneyimin yaşanabilmesi ise ancak bu tür karşılaşmalara fırsat veren yazılı ve görsel çalışmaların artırılması ve sergilenmesiyle mümkün olacaktır.Bu karşılaşmanın etkisi önemli bir kadın edebiyatçıyı okuma isteğinin yanı sıra,bu buluşmalara engel olan siyasete duyulan öfke ve eleştirileri de beraberinde getirecektir.Türkçe yayınlanan Zabel Yesayan kitaplarının sayısının artması umuduyla...

*Haberi hazırladığımız günlerde Ümit Kurt ve Alev Er,Zabel Yesayan tarafından kaleme alınan Paris Konferansı'nda Ermeni Delegasyonu'nu temsil eden Boğos Nubar Paşa'ya sunulan 11 sayfalık rapora ulaştılar.Bu raporda Yesayan,1915 ve sonrasında Ermeni kadınların maruz kaldığı kötü muameleyi anlatıyor.(7)

***

1-Zabel Yesayan,Yıkıntılar Arasında;(çev.) Kayuş Çalıkman-Gavrilof,İstanbul:Aras Yayıncılık,2014.
2-Zabel Yesayan'ı Bulmak;(yön.) Dr.Talin Suciyan ve Lara Aharonian,Ermenice (Türkçe altyazılı),2008.
3-Zabel Yesayan,Silahtar Bahçeleri;(çev.) Jülide Değirmenciler,İstanbul:Belge Yayınları,2006.
4-İstanbul Kadın Müzesi Arşivi'nde kitapla ilgili bilgi veriliyor.(http://www.istanbulkadinmuzesi.org/zabel-yesayan) [16 Ağustos 2014]
5-Elif Şafak,"Sürekli Sürgün:Zabel Yesayan Üzerine Bir İnceleme" (http://www.elifsafak.us/yazilar.asp?islem=yazi&id=338) [15 Ağustos 2014]
6-Serpil Çakır,"Feminist Tarihyazımı:Tarihin Kadınlar İçin,Kadınlar Tarafından Yeniden İnşası";21. Yüzyıla Girerken Türkiye'de Feminist Çalışmalar:Prof.Dr.Nermin Abadan Unat'a Armağan,İstanbul:Koç Üniversitesi Yayınları,2011,s.507.
7-Ümit Kurt ve Alev Er,"Bu feryat yüz yıldır duyulmayı bekliyor",Agos,21 Ağustos 2014.(http://www.agos.com.tr/tr/yazi/7811/bu-feryat-yuz-yildir-duyulmayi-bekliyor-agos-un-manseti)

**Cansu Kılınçarslan,Zabel Yesayan'ı Bulmak:1908-1909 Selanik'ten Adana'ya Umutlar ve Yıkıntılar,Toplumsal Tarih,sayı:249,Eylül 2014,s.[10]-11.