Ermeni Katliamı'nın Ağırlığı/Zeki Sarıhan*

Çeşitli ülkelerin parlamentolarında Ermeni Soykırım kararlarının alınması,bu ülkelerin Türk veya Türkiye düşmanlığından veya Türkiye'yi bölüp parçalama niyetinden kaynaklanmıyor.1915-1916 yıllarında Ermenilerin göç ettirilmesi sırasında uğradıkları katliamdan kaynaklanıyor.Türkçe'ye bu olay "Ermeni tehcir ve taktili” olarak geçmiştir.Soykırım kavramı,Alman Nazilerinin Yahudilere uyguladığı geniş çaplı katliamdan sonra 1948'de siyaset ve hukuk diline girdi.Şimdi Batı kamuoyunda ve Ermenilerde 1915'te yaşananın da bir Soykırım olduğu kanısı yaygın.Türk devleti ve Türkiye'deki bazı çevreler ise buna yanıt yetiştirmeye çalışıyor.Bu konuda söylenenler,1915 olaylarının savaşın getirdiği bir zorunluluk olduğu,Osmanlı hükümetinin bu sürgünü yapmakta haklı olduğu,ölümlerin bir kasta bağlı olmadığı ve hastalık,kötü yolculuk koşulları gibi nedenlere dayandığı,kasıtlı olarak öldürülenler bulunsa da ölenlerin abartıldığı sayıda değil,çok az sayıda olduğu,aslında Ermenilerin öldürdüğü Türklerin çok daha fazla sayıda olduğu gibi bir yelpaze içindedir.Bu yazıda iddialardan herhangi birinin tarafını tutmadan,vicdanımın emrettiği gerçeklere bağlı kalarak Ermeni sorunu hakkında bildiklerimi ve yorumlarımı anlatacağım.Bu konudaki düşüncelerimi parça parça daha önceki bazı yazılarımda da dile getirmiştim.

Böyle bir konuda gerçekleri ne İslamcılar,ne milliyetçiler söyleyebilir.Gerçekleri ancak bütün halkları kardeş bilen ve onların birleşerek her türlü sömürü ve zulme karşı mücadele edilmesini savunan sosyalistler söyleyebilirler.Şurası bir gerçektir ki,Türkiye devrimcileri ve demokratları da 1915'te yaşanan gerçeklikle Türk milliyetçiliği arasında sıkışıp kalmaktadır.

Birinci Dünya Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı bütün dünyada büyük yıkımlara neden oldu.Devletler,milletler birbiriyle savaştılar.Milyonlarca insan öldü.Hepsi tarihin birer konusudur.Bu savaşlarda galipler,yenilenleri cezalandırdılar.Barış anlaşmalarıyla hesaplar görüldü.Düşmanlar yeniden birbirleriyle dost olabildi.

1915 Ermeni Tehcir ve Taktil olayı ise hâlâ baş ağrıtmaya devam ediyor?

Ermeni Tehciri ve Taktili konusunda taraflar arasında adeta bir münazara yaşanıyor.Münazarada asıl amaç doğruyu söylemek değil,etkili konuşarak mantık çelmesinde bulunmaktır.Okullarda münazara kazanan tarafı jüri üyeleri kutlarlar ama onlar yarışmayı kazandı diye gerçek ortadan kalkmaz.

Şimdi,olaya Ermeni veya Türk çıkarları açısından değil,İngiliz,Fransız hükümetleri veya İttihat ve Terakki yöneticilerinin gözüyle de değil,emekçi halkın çıkarları ve temiz bir vicdanın bize yüklediği sorumlulukla bakalım.Zira:
1-Gerçek devrimcidir.Gerçek dışı hiçbir iddia bizi doğru sonuca götüremez.
2-Halklar kardeştir.Onların birbirlerini öldürmelerinde,birbirlerine eziyet etmelerinde bir çıkarları yoktur.Halkları birbirine düşürenler,onların vuruşmalarından çıkarları olan hâkim sınıflardır.
3-Her sınıf,tarihi kendi çıkarları ve geleceği açısından yorumlar.Gelecekte nasıl bir düzene kavuşmak istiyorsa tarihte ona destek olan olguları kutsar.

Bu gerçekler ışığında şimdi Ermeni sorununu birkaç soru ve yanıtla ele alalım.Böylece çekinmeden kralın çıplak olduğunun da farkına varırız. 

Türk-Ermeni vuruşmasında asıl suçlu kimdir?

Asıl suçlu dünyayı aralarında yeniden paylaşmak isteyen emperyalist ülkelerin tekelleridir.Birinci Dünya Savaşı'nı onlar çıkarmıştır.Ermeni tehcir ve taktili olayı,Birinci Dünya Savaşı’nda milletlerin yaşadığı birçok acıdan yalnızca biridir.Bu savaş çıkarılmamış olsaydı,ne Ermenilerin Rus ordusunda görev almaları,ne de güvenlik gerekçesiyle onların tehciri ve öldürülmeleri sözkonusu olabilirdi.

Türkiye,Birinci Dünya Savaşı'na vatanı savunmak için mi girdi?

Hayır,Türkiye'yi bu savaşa bir emrivaki ile Almanlar soktu.İttihat ve Terakki yöneticileri Alman hayranıydılar ve İmparatorluğu Almanya'ya bağlamışlardı.Bu bağlılık Türkiye'nin NATO içinde yer almasına ve NATO nereyi gösterirse oraya müdahale etmesine benzer.Bundan beklediği çıkar NATO ve Amerika tarafından korunup kollanmasıdır.Cemal Paşa'ya savaş bittikten sonra sormuşlar:"Bu savaşa niçin girdiniz?" diye."Memurlarımızın maaşlarını ödeyebilmek için" yanıtını vermiş.Bu basit bir yanıt olmakla birlikte olayın özüne işaret etmektedir.Türkiye İhtilalci İşçi Köylü partisinden yargılanan devrimciler,1973'te Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yaptıkları Savunma'da şöyle diyorlardı:"Halkın ve milli burjuvazinin muhalefetini ezen Talat,Enver ve Cemal paşalar yönetimindeki feodal-komprador İttihat ve Terakki diktatörlüğü,Alman emperyalistleriyle birlikte ülkemizi Birinci Dünya Savaşı'na soktu.Binlerce işçimiz savaş sırasında cephelere sürülen Alman işçilerinin yerini almak üzere Almanya'ya gönderildi.Emperyalistler ve işbirlikçileri kendi emelleri uğruna Galiçya'dan Arabistan çöllerine kadar çeşitli cephelerde yüzbinlerce Anadolu köylüsünü kırdırdı.Alman emperyalistlerinin Bakü petrollerini ele geçirmesine hizmet eden Enver Paşa'nın 'Turancı' siyaseti uğruna yalnız Sarıkamış seferinde 90 bin asker soğuktan donarak öldü."(Savunma,4. baskı,1992,s.156.)

Şefik Hüsnü,1 Haziran 1922 tarihli Aydınlık dergisinde şöyle diyor:"Savaş ilanından sonra ancak diktatörcesine bir yönetimle halkın olupbittiye boyun eğmesini sağlayabildiler.Bu istibdat altında imtiyazlı bir burjuva sınıfı,normal şartlar altında hayalinden bile geçiremeyeceği servetler,sermayeler yığmayı başardı."(aynı yerde)

Halk bu savaşı nasıl karşıladı?

Savaşa girildikten sonra Türk askeri ve halkı,Başkomutanlığın gösterdiği cephelerde savaştı.Kimisi vatan savunması amacıyla,kimisi başka seçeneği olmadığı için savaş alanlarına gitti.Ancak Çanakkale gibi bazı cepheler dışımda askerin bu savaşta şevkle çarpıştığını söylemek zordur.Çanakkale,o tarihte öz Türk vatanı olduğu için canla başla savunulmuştur.Kanal,Irak,Kafkasya,İran,Galiçya cepheleri ise anavatan topraklarının dışındaydı.Asker burada anavatanı korumak için değil,bu savaşı Almanların kazanması için savaşa sürüldüğünün farkındaydı.Bu nedenle askerde direnme gücü zayıftı.İngiliz,Fransız ve Rus ordularına kitleler halinde teslim olma olayı yaşandı.Pek çok asker askere gitmemek için direndi veya birliklerinden kaçtı.Birinci Dünya Savaşı'nın kaybedilmesinde asıl etkenin para,silah ve malzeme yokluğu değil,ordunun yetkisiz eller verilmesi,askerlere ve halka karşı takınılan kötü davranış olduğunu yazanlar vardır ki pek haksız da sayılmazlar.Bu dönemden kalan şarkılar "Of gençliğim eyvah!" havasını yansıtmaktadır.

Siyasetçiler,tarihçiler,komutanlar bu savaş hakkında ne düşündüler?

Birinci Dünya Savaşı'na girmenin isabetli bir davranış olup olmadığı konusunda gerek savaş içinde,gerekse savaştan sonra birçok fikir ileri sürüldü.Ortalama düşünce savaşa girmenin yanlış olduğu,bu savaş sırasında tarafsızlık ilan edilseydi daha iyi olacağı yönündedir.Mustafa Kemal Paşa da,savaşa hazırlıksız ve erken girildiği kanısındadır.1917'de hükümete gönderdiği bir yazıda savaştan çıkılarak Müttefiklerle "münferit" bir barış anlaşması yapılmasını savunmuştur.Savaştan umudunu kesen diğer bazı komutanlar ve siyasetçiler ise bunu Enver Paşa'ya söylemeye korkmuşlardır. 

Bir ülkeyi savaşa kim sokar?Barış yapmak kimin görevidir?

Osmanlı Devleti'nin daha önceki dönemlerinde padişahın emri ve iradesiyle savaş ilan edildiğini biliyoruz.Fakat onlar bile bunu o zamanın bakanlar kurulu olan divan üyelerine danışırlardı.Onlarla müşavere yaparlardı.Bilindiği gibi Türkiye gerilemesinin başlıca nedeni gördüğü mutlakiyetten 1876'da kurtulmayı denemiş,İkinci Abdülhamid Anayasa'yı askıya alarak yeniden bir mutlakıyet dönemi başlatmıştı.1908 İkinci Meşrutiyeti ise milletin kaderinde padişahın oynadığı rolü iyice kısıtlayarak bunun yerine milletin hâkimiyetini geçirdi.Milletin hâkimiyeti demek,aynen 1919'da Amasya kararlarında da belirtildiği gibi milletin seçtiği vekillerin kararı demekti.Oysa İkinci Meşrutiyet'ten bir süre sonra devlete bütünüyle egemen olan İttihat ve Terakki Partisi,özgürlükleri rafa kaldırdı.Bu dönemde egemenlik bir yönetici hizbin eline geçti ve egemenliği onlar temsil eder oldular.1914'te savaşa girilirken ne millete,ne onların vekilleri olan Meclis'e,ne de hükümete danıştılar padişah da onların yaptıkları kararnameyi imzalamaktan başka bir şey yapamıyordu.Dolayısıyla Birinci Dünya Savaşı,Türkiye açısından bir diktatörlüğün,özgürlük yokluğunun sonucudur ve getirdiği felaketin sebebi de budur.

Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele dönemi bir bütün olarak Kurtuluş Savaşı'mız değil midir?

Hayır,Fahrettin Altay,1912'de başlayıp 1922'de biten savaşlar dönemine "On Yıl Savaşı" diyor.Osmanlı Devleti,bu dönemde üç savaş yaşadı:Balkan Savaşı,Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı.Bunlar art arda gelmekle birlikte mahiyetleri farklı savaşlardır.Savaşan kuvvetler farklıdır.Örneğin Balkan Savaşı Bulgarlarla yapıldığı halde Birinci Dünya Savaşı İngiliz,Fransız,İtalyan ve Ruslarla yapılmıştır.Kurtuluş Savaşı'mızda ise Ruslar Türkiye'nin dostudur.İngilizler,Fransızlar,İtalyanlar Türkiye'yi aralarında pay etmişler ve Yunanistan'ı da işin içine katmışlarsa da savaşın sonu gelmeden Fransızlarla İtalyanlar sahneden çekilmişler,Türkiye İngilizlerin himayesindeki Yunanlarla ve Doğu'da Ermenilerle savaşmıştır.Birinci Dünya Savaşı,İttifak devletlerini sürükleyen Almanların,ardından Avusturya ve Macaristan'ın yenilmesiyle bitmiş bulunuyordu.Türkiye açısından da savaş 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması'yla bitmiştir.Türkiye herhangi bir devletin teşviki ve müttefiki olmadan tamamen savunma savaşı yapmıştır.Savaşın amaçları farkladır.Onu yürüten artık Osmanlı Devleti değil,Ankara'da kurulan yeni bir hükümettir.Kurtuluş Savaşı,gönüllülerin direnmesiyle başlamış ve ardından yeni bir ordu kurularak yürütülmüştür.Birinci Dünya Savaşı'na karar veren kadrolar siyasi ve askeri hayattan silinmiştir.Birinci Dünya Savaşı'nı Kurtuluş Savaşı'nın içine katmak aslında İttihat ve Terakki yönetimini aklamak için yapılmaktadır.Böyle bir anlayışın bizi tarihte götüreceği yer iyi bir yer değildir.

Ermeniler niçin ayaklandı?

Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesiyle bütün kötülüklerin anası olan savaş hükmünü yürütmeye başladı.İki taraf savaşı kazanmak için harekete geçirebilecekleri bütün kuvvetleri seferber ettiler.Savaş ilan edildikten sonra Ermeni çeteleri,Osmanlı Devleti'nin sonunun geldiğini tahmin ederek,bu savaştan kazançlı çıkmak,Osmanlı topraklarında az çok nüfus yoğunluklarının bulunduğu yerlerde bağımsız bir Ermenistan kurmak için Rus ordusuyla işbirliği yaptılar ve özellikle doğu bölgesinde Türk köylerinde çeteciliğe başladılar.Enver Paşa'nın başında olduğu Teşkilat-ı Mahsusa da Kafkas ülkelerine eğitilmiş bir kısım birlikler göndererek buralarda yaşayan Türk ve Müslüman halkı Rus devletine karşı ayaklandırma görevi verdi.Bu birliklerin başarılı olup olmadığı veya olduysa ne derece başarılı olduğu,arşivler açılmadığı için bilmiyoruz.Fakat Ermeni ayaklanması gibi bir sonuç doğurmadığı anlaşılıyor.Bunun nedeni,Kafkaslar'da yaşayan Müslümanların Türkiye halkına göre nispeten daha rahat bir hayat yaşamaları olabilir.Rusya o tarihlerde şehircilik,ulaşım,tıp,eğitim,sağlık gibi konularda Osmanlılar'dan fersah fersah ilerideydi. 

Ermeni çeteleri ayaklanmakta haklı mıydı?

Bir ülkedeki azınlıkların,dış saldırılara karşı kendi vatanlarını savunmak yerine baka ülkelerin yandaşı haline gelmesi,savunmayı içeriden çökertmek için silahlanması büyük bir hatadır ve risklidir.Bu bir kumardır.1914'e kadar Rumeli'deki bazı milletlerin Osmanlı'ya isyanı sırasında Osmanlı ordusunda asker olarak çarpışan,devlete bağlılıkları nedeniyle "Sadık Millet" olarak bilinen Ermeniler,1914 sonbaharında bile ortak vatanları olan Türkiye'yi,dış saldırılara karşı Türk ve Kürtlerle birlikte savunma kararındaydılar.Ancak bu ittifak savaşın ilerleyen aylarında bozulmuş,Ermeni milliyetçi örgütleri Ruslarla birlikte Osmanlı Devleti'ne karşı savaşma kararı almıştır.Bu büyük bir risk almadır ve riskin bedelini yalnız çeteciler değil,bütün Ermeni nüfus ödemiştir.Tarihte birçok örneği görülen böyle bir bedeli İkinci Dünya Savaşı'nda Kırım Türkleri,Almanlarla işbirliği yaparak ödemişlerdir. 

Ermeniler ayaklanmadan uzak tutulabilir miydi?

Ermenileri ayaklandırmadan uzak tutabilmek için onların Osmanlı Devleti'nden isteklerini tatmin etmek bir çare olabilirdi.Zaten uluslararası platformlarda ve Ermeni cemaati ile görüşmelerde bu konuda sözler de verilmişti.Ermenilerin yoğun olduğu Altı İl'de yapılacak idari reformlar yapılmadı.Esasında Osmanlı Devleti'nin dağılmasının esas nedeni,İmparatorluğun demokratikleşememesidir.Abdülhamid İslamcı idi.Devletin dini İslam'dı.Bu nedenle Osmanlıcılık akımı yetersiz kaldı ve milliyetçilik akımlarının etkisindeki azınlıklar devletten ayrılarak kendi bağımsız devletlerini kurdular.Türkçülük akımının ağır bastığı İttihat ve Terakki'nin de Türk olmayan unsurları elde tutması zorlaşmıştı.Savaş çıktığında olaylar geri dönülemez bir durum yaratmıştı.Bu yalnız Ermeniler değil,Araplar,Rumlar için de sözkonusudur.Osmanlı Devleti'nin federe,demokratik bir devlet olma şansı kaçırılmıştır.İttihat ve Terakki yöneticileri,yaratmak istedikleri yeni devlette Türk ve Müslüman olmayanlardan vazgeçmiş,çare olarak da onların ülkedeki nüfusunu yok etmek,dağıtmak veya azaltmak yolunu seçmiştir. 

Ermeni sürgün kararı bir hata mıydı?

Bir kez savaşa girdikten ve onu kazanma zorunluluğu kendini gösterdikten sonra,herhalde Alman kurmaylarının önerisi ve Enver Paşa'nın isteğiyle Kafkas cephesinde savaşan ordunun gerisini güven altına almak amacıyla,bu bölgedeki Ermeni nüfusu,ülkenin başka bir bölgesine nakletmek riskli olmakla birlikte garipsenecek bir karar değildir. 

Tehcir kararı nasıl uygulandı?

Tehcir,Kafkas cephesinin arkasındaki bölgede yaşayan Ermenilerin göç ettirilmesiyle sınırlı kalmadı.İstanbul,İzmit,Ankara,Kastamonu,Adana gibi cepheyle ilgisi olmayan bölgeleri de kapsadı.İlgili kanun ve yönergelerde bu tehcirin usulüyle yapılması,tehcire tabi tutulanların mallarının usulüyle satılıp değerlerinin kendilerine ödenmesi,yol boyunca yedirilmeleri ve barındırılmaları gibi hükümler varsa da çoğu yerde bunlar uygulanmadı.Çeşitli illere dağılmış Teşkilat-ı Mahsusa elemanları mülki amirleri baskı altına aldı.Tehcire karşı çıkan bazı yöneticiler görevlerinden alınarak tehcir yapacak idareciler göreve getirildi.

Kimler tehcire tabi tutuldu?

Tehcire tabi tutulanlar arasında çete mensupları yoktur.Bunlar yakalanmış,hapsedilmiş,asılmıştır veya sınırdışına çıkmışlardır.Tehcire tabi tutulanlar geride kalan yaşlı,kadın,çocuk,hasta Ermenilerdir.

Tehcirde gerekli güvenlik önlemleri alınmış mıdır?

Mülki amirlerin,jandarmaların tutumlarında farklılık olmakla birlikte tehcir sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınmadığı gibi,göçe tabu tutulan Ermeni nüfusu iliğine kadar soyan,ellerinde avuçlarında ne varsa el koyan,onları kasten aç ve susuz bırakan,uçurumlardan atarak öldüren,kurşuna dizen,daha kötüsü kadınların ırzına geçen,genç kızlarını odalık olarak evlerine alan birçok insan bu tehcirde rol almış,tehcir acı bir katliama dönüşmüştür.Tehcir sırasında öldürülen Ermenilerin sayısı konusunda bir anlaşma yoktur.Bunu tespit emek de kolay görünmüyor.Fakat Talat Paşa'nın tuttuğu defterlere de dayanarak bunun yüzbinlerce olduğunu söylemek hatalı değildir.Böyle bir büyük katliamın,trajedinin başta o millet olmak üzere halklar tarafından unutulması ve üstünün örtülmesi mümkün değildir.Olayın bütün ağırlığı da bundan kaynaklanmaktadır.

İttihat ve Terakki yönetimi bu facialar karşısında nasıl bir tutum almıştır?

Savaş sırasında uygulanan sansürden ötürü Türk basını bu facialar hakkında tek bir satır yazamamıştır.Fakat olaya tanıklık edenler,el altından gönderilen raporlardan haberdar olanlar hükümete birçok başvurular yaparak durumu öğrenmek istemişler ve katliamın önlenmesini talep etmişlerdir.O dönemde İttihat ve Terakki'nin üç yöneticisi de kendi başlarına birer hükümet gibidir ve kimse kimsenin işine karışamamaktadır.Talat Paşa olayı Enver Paşa'nın üstüne yıkmakta,Cemal Paşa ise Suriye'de ayrı bir devlet gibi davranmaktadır.(Birçok Ermeni'yi korumuştur.) Diğer yöneticiler ise bu üç kişiden birinin adamıdır.Tehcir İçişleri Bakanlığı tarafından yürütüldüğü için sorulara cevap verme görevi Talat Paşa'nın olmuş,o da olayları önlemeye çalıştığı,gerekli emirleri verdiği gibi açıklamalarda bulunmuştur.Olayın verdiği ağırlık karşısında ya da gerçekten öyle olmasını istemediği için suçluları cezalandırmak için taşraya müfettişler de göndermiş,bazı insanlar idari veya adli cezalara da çarptırılmıştır.Ancak bunların çoğu ne yazık ki,insan öldürmekten değil,Ermeni mallarını yağma ettikleri için cezalandırılmışlardır. 

Diyarbakır Valisi neden intihar etmiştir?

50 bin Ermeni'nin katledilmesinden suçlanacak olan Diyarbakır Valisi Dr. Reşid'in durumu bu tip cezalandırılmalara örnektir.Reşid Bey,Diyarbakır Valiliği'nden alınarak Ankara Valiliği'ne getirilmiştir.Ancak bu sırada İstanbul'da satılan pahalı bir eve telgrafla talip olduğu zaman,Diyarbakır Valiliği'ne getirildiğinde beş parasız olan Reşid Bey'in bu parayı Ermeni Tehciri sırasında elde ettiğinden kuşkulanılmıştır.Mütarekede tutuklanmış olan Reşid Bey,hapishaneden kaçırılmış,yeniden yakalanacağı zaman kendi tabancasıyla intihar etmiştir. 

Osmanlı Parlamentosu duruma seyirci mi kalmıştır?

Parlamentonun eli kolu bağlıdır.Ancak savaş yenilgiyle sonuçlanacağı anlaşılınca ve Talat Paşa hükümeti istifa edince,parlamento harekete geçmiş,Ateşkes imzalanmadan iki gün önce 28 Ekim 1918'de verilen bir önergeyi kabul ederek 1914-1918 yılları (Savaşın başından sonuna kadar) kurulan hükümetlerde görev alan bakanların Yüce Divan'a verilmesini kabul etmiştir.Ancak önergenin kabul edildiği 4 Kasım 1918'de İttihatçıların bu işlerden sorumlu elemanları yurtdışına kaçmış bulunuyordu.Gene de geride kalan ve kendini savaştan sorumlu saymayan bir hayli bakan vardır.Bunların ifadeleri meclisin Beşinci Şubesi'nde bir mebus grubu tarafından alınmaya başlamıştır.

Hükümet üyeleri ne yanıt vermişlerdir? 

Savaşa girildiği tarihte başbakan olan Said Halim Paşa ve savaş yıllarında görev alan iki şeyhülislam da içinde olmak üzere bütün bakanlar,verdikleri ifadelerde savaştan kendilerinin sorumlu olmadığını,savaşa bir emrivaki ile girildiğini,sorumluluğun Enver,Talat,Cemal Paşa'dan oluşan üçlüde olduğunu,çabalarına rağmen devletin savaşa sokulmasını önleyemediklerini anlatmışlar,hükümette daha sonra görev alanlar ise bu sorumluluğun kendileriyle ilgili olmadığını anlatmışlardır. 

Sorgulamada Ermeni Tehciri ve Taktili de sorulmuş mudur?

Evet,savaş kabineleri üyelerine yöneltilen on suçlamadan ilki devleti sebepsiz olarak savaşa sokmaktır.Beşincisi ise Ermeni sorunuyla ilgilidir.Bugün kullandığımız sözcüklerle suçlama şöyledir:"Hukuk kanunlarına ve insanlığa özellikle anayasanın ruhuna ve açık hükümlerine tamamen aykırı geçici yasalar,emir ve nizamnameler çıkararak memleket neden bir facialar sahnesine döndürülmüştür." Sorgulamalar sırasında bunun Ermeni Tehciri ve Taktili ile ilgili olduğu anlatılmış,söylenenler not edilmiş,üstelik o tarihlerde bir büyük kitap halinde de yayımlanmıştır.Cevaplar içinde,savaş içinde suçluların cezalandırılmasının zor olduğu,bu cezalandırma işinin savaş sonuna bırakıldığı da vardır.Bakanlardan Ermenilerin tehcir edilmesini bir zorunluluk olarak görenler varsa da tehcir sırasında yaşanan faciaları reddeden,bunların üstünü örtmek isteyen yoktur.

Bu facialar konusunda daha sonra ne yapılmıştır?

Savaş sonunda uygun bir ortam olsaydı İttihat ve Terakki hükümetinin yapacağı yargılama işi,o iktidardan düştüğü için yeni hükümetlere düşmüştür.İttihat ve Terakki'nin artçı hükümetleri olarak anılan İzzed Paşa,Tevfik Paşa hükümetleri zamanında,Ermeni Tehciri soruşturmasını yapmak üzere ülkenin çeşitli yerlerinde divan-ı harpler kurulmuş,yargılamalar başlamış,açık duruşmalarda iddianameler okunmuş,savunmalar yapılmış,tanıklar dinlenmiş ve bazı idam ve hapis cezaları verilmiştir.Yargılama tutanakları o günün basınında genişçe yer almış hatta o dönemin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi'nin eki olarak da yayımlanmıştır.Şüphesiz tehcir ve taktil suçluları hakkında bu kararlı tutumun ardında,adaletin yerine gelmesi beklentisi kadar,savaş suçlularını cezalandırarak Müttefiklerden iyi bir barış elde etme düşüncesi de vardır.Mütareke basınında bu yargılamalar konusunda başlıca itiraz "Türklere saldıran Ermeniler de yargılansın" isteğidir. 

Tehcir ve taktilin hesabı verilmemiş midir?

Bir taraftan Osmanlı mahkemeleri tehcir suçlarını cezalandırırken,Ermeni intikamcılar da harekete geçmişler.1914'te başbakan olan Said Halim Paşa,İçişleri Bakanı Talat Paşa,Bahriye Bakanı Cemal Paşa,diğer bazı Teşkilat-ı Mahsusa üyelerini yurtdışında suikastlarla öldürmüşlerdir.Enver Paşa'nın da peşindeydiler.Fakat Enver Paşa,1922'de Orta Asya'da Kızıl Ordu ile savaşırken ölmüştür.Böylece Ermeni Tehciri ve Taktili'nden sorumlu olanlardan gerek daha savaş sırasında cezalandırılan bazı çete mensupları ve suistimal yapanlar,gerekse mütarekede yargılanarak ceza alanlar veya Ermeni intikamcılar tarafından cinayetle öldürülenler sonucunda bu hesabın kapandığı düşünülmüştür.

Ermeni sorununun Kurtuluş Savaşı'ndaki yeri nedir?

Ermeni ve Rum istekleri Kurtuluş Savaşı'nın başlamasında ateşleyici bir rol oynamıştır.Ege Bölgesi'nin Yunanlara verileceği haberlerinin İzmir'de bir Türk kongresine ve daha sonra Yunan işgaline karşı bir gönüllü savaşına sebep olduğunu biliyoruz.Kurtuluş Savaşı'nın Doğu'daki ateşleyicisi ise buraların Ermenilere verileceği ihtimalidir.Toplanma nedeni Doğu Anadolu'nun Ermenilere verilmesi ihtimalini önlemek olan Erzurum Kongresi'nin kararlarından biri "Her türlü Rumluk ve Ermenilik" anlamına gelecek uygulamalara izin verilmeyeceğidir.Güneyde ve Güneydoğu'da silahlı direnişin başlaması ise Fransız birlikleriyle bölgeye gelen Ermeni gönüllülerdir.Ermenilerin bir intikam hareketine girişeceği,mallarını geri isteyeceği kaygısı buradaki Müslüman Türkleri ve Kürtleri Fransızlara karşı mücadeleye sevketmiştir.

Talat Paşa'yı öldüren genç neden ve nasıl beraat etmiştir?

Talat Paşa,Mütareke'den sonra Almanya'ya kaçmıştı.Ermeni bir genç onu caddede yürürken ensesine sıktığı iki kurşunla öldürmüş,yani tasarlayarak cinayet işlemiştir.Alman güvenlik kuvvetleri bu genci yakalamakta gecikmemiş,yapılan açık yargılama sonucunda jüri bu gencin beraat etmesi gerektiğini bildirmiş,mahkeme de buna uymuştur.Taammüden adam öldüren bir kişinin,bu işi tahrikle de yapsa beraat etmesi görülmüş bir şey değildir.Ermeni katilin beraat etmesinin nedeni,tehcir sırasında ailesinin Erzurum'da gözü önünde katledilmiş olmasıdır.Bu beraat olayını Almanların Ermeniler gibi Hristiyan olmalarına,onu kayırmış olmalarına bağlamak doğru değildir.Düşünülmesi gerekir ki Almanlar Birinci Dünya Savaşı'nda Türklerin müttefikidirler.Şöyle demek daha doğru olacaktır:Almanlar Ermenilerin tehcirini tavsiye etmiş olmakla birlikte,bunu uygulamak zorunda kalan Talat Paşa'yı feda etmişlerdir.Beraatı sağlayan tehcir ve taktil olayının ağırlığıdır.

Talat Paşa katledildiği zaman Türk kamuoyunun tutumu ne olmuştur?

Mütareke'de İstanbul'da olsaydı herhalde yargılanacak ve cezaya çarptırılacak olan Talat Paşa'nın Berlin'de bir Ermeni tarafından katledilmiş olması Türk basınında üzüntü ve acıma duygularıyla karşılanmıştır.Çünkü Talat Paşa,İkinci Meşrutiyet'in ilanında rol oynamış İttihat ve Terakki'nin önde gelen bir lideridir.Diğer İttihatçıların yurtdışında ölümü de aynı duyguları uyandırmıştır.

Tehcir sırasında Türk ve Müslüman halkın tutumu ne oldu?

O dönemde Türkler ve Ermeniler arasında düşmanlığın had safhaya çıktığını kabul etmek gerekir.Bu nedenle birtakım çeteler tarafından Ermenilere karşı özellikle çapulcuların örgütlendiğini görüyoruz.Kürt ve Arap nüfus,hayat tarzlarından ötürü yağmaya alışıktır.Bu koşullarda asker ve sivil halkın Ermenileri için ciddi bir koruma oluşturamadığı anlaşılmaktadır.Zaten Ermenileri koruyan ve saklayanların ağır cezalara çarptırılacağı yolunda emirler de vardı.Bu sıkı şartlara rağmen tehcir sırasında Ermenileri saklayan,barındıran,özellikle çocuklarını ve kadınlarını koruyan,yollarda onlara ekmek ve su vermek isteyen asker ve siviller olmuştur.Bunlar içinde tehcire karşı çıkan veya tehcir sırasında insani davranışların bırakılmamasını isteyen idare adamları da vardır. 

Ermeni olayları hakkında Mustafa Kemal Paşa'nın,Ankara'nın tutumu ne olmuştur?

Mütareke'nin ardından Kâzım Karabekir,Ali Fuad Cebesoy,Mustafa Kemal Paşa gibi komutanların Anadolu'ya atanmalarının iki nedeni vardır:Birincisi İttihat ve Terakki yönetimiyle aralarının iyi olmayışı,ikincisi de Ermeni Tehcir ve Taktili'ne bulaşmamış olmaları.Türkler,Kurtuluş Savaşı'nda Mustafa Kemal,Kâzım Karabekir gibi kumandanlara sahip olmasını onların Ermeni olayına karışmamış olmasına borçludur.Mustafa Kemal Paşa,Enver,Talat ve Cemal Paşa gibi yıpranmış ve kendisine de rakip olabilecek kişilerin Kurtuluş Savaşı yıllarında Türkiye'ye girmesine karşı olmuştur.Kâzım Karabekir,Doğu'da Ermeniler üzerine bir harekât düzenlenmesini önerdiğinde önce "Bunun yeni bir Ermeni Katliamı" gibi anlaşılacağı gerekçesiyle karşı çıkmıştır.Fakat Kuvay-ı Milliye,Karabekir'in 1920 sonbaharında düzenlediği askeri harekâtta,Urfa,Maraş,Antep ve Çukurova'daki çarpışmalar nedeniyle Ermenilerle karşı karşıya gelmiştir.Ancak Kurtuluş Savaşı sırasında bu bölgedeki Ermenileri Fransızlardan ayırmak ve kazanmak için oldukça çaba gösterilmiş,bir katliama veya tehcire de girişilmemiştir.Fransızlar Çukurova'yı boşaltırken Meclis,bu bölgedeki Ermeniler için genel af ilan etmiş ve bunların Türkiye'de kalmalarını istemişse de Ermeniler,bu vaatlere güvenmedikleri ve kendilerini güvende hissetmedikleri için Fransızlarla birlikte Türkiye'yi terketmişlerdir.Dolayısıyla Birinci Dünya Savaşı ile Kurtuluş Savaşı sırasında yaşanan Ermeni sorununun içeriği farklıdır.Ermeni Soykırımı'nı "Soykırım" kavramı üzerindeki tartışma bir yana 1923'e kadar uzatmak yanlıştır. 

Ermeni çetelerinin öldürdükleri Türklerin sayısı ne kadardır?

Türkler tarafından öldürülen Ermenilerin sayısını saptamak kadar,Ermeniler tarafından öldürülen Türklerin sayısını bilmek de kolay değildir.Ermenilerden oluşan birliklerin Van'da ve Türkiye sınırlarının ötesinde bulunan İran Azerbaycan'ında bir hayli Türk ve Kürt öldürdüğü savaş anılarında da görülüyor.Şüphesiz buradaki katliam da karşılıklıdır.Fakat Müslüman bir nüfus kitlesi içinde bulunan Anadolu'daki Ermeni çetelerinin iddia edildiği kadar Türk ve Müslüman öldürmesi mantıklı görünmüyor.1918 sonlarında göç ettirilmiş Ermeni ve Rumların Türkiye'ye dönmesine izin verilmiş ve bunları yerleştirmek için bir Göçmenler Müdürlüğü (Muhacirin Müdürlüğü) kurulmuştu.Bu dairenin Türk müdürü,göçmenlerin yerleştirilmesi ile ilgili bir demecinde Ermenilerin de 50 bin Türk'ü öldürdüğünü söylemiştir.Bu rakamı gerçek kabul etsek bile onu ölen ve öldürülen Ermenilerin sayısına eş tutmak,hatta daha fazla tutmak mümkün değildir.Bu iddia ile ölen Ermenilerin sayısı konusunda bir milyon rakamını veren Ermeni iddialarını gerçek sayarsak her bir Türk'e karşılık yirmi Ermeni düşmektedir.Bu bir mukatele (karşılıklı öldürme) ise,sayılar arasında büyük bir oransızlık olduğu açıktır. 

Ermeni Katliamı bir soykırım mıdır?

Ermenilere tehcir sırasında bir katliam uygulandığı apaçık bir gerçektir."Onlar da isyan etmişti" veya "öldürülenler soğuk ve açlıktan ölmüştür",“zaten Türklerden de çok insan ölmüştü" gibi gerekçelerle bu büyük gerçeğin üstü örtülemez.Fakat onun bir soykırım olup olmadığı tartışmalıdır.Her şeyden önce Soykırım Sözleşmesi 1948'de kabul edilmiştir ve bu tarihten önceki olaylara uygulanması mantıklı görünmüyor.Dünya tarihinde şimdiye kadar büyük katliamlar yapılmıştır.Kararlar 1948 öncesinin katliamlarını kapsasa bile bunları soykırım olarak kabul etmek için uluslararası adil bir mahkemenin kararına ihtiyaç vardır.Tehcir karanının ve uygulanmasının Türkiye'deki bütün Ermeni soyunu ortadan kaldırmak olmadığı da anlaşılıyor.Bütün kötü olaylara rağmen Türkiye'de kalan Ermenilerin sayısı da azımsanamaz. 

Ermeni Soykırımı "uluslararası emperyalist bir yalan" mıdır?

Böyle söylemek,sanki Ermeni Katliamı'nı reddetmek anlamına da geldiği için eksiktir ve yanıltıcıdır,gerçeği tam olarak saptamaktan uzaktır.Yirmi ülkenin parlamentosunda "Ermeni Soykırımı yapıldı" kararının alınmasını,Türkiye'ye karşı bir düşmanlıktan,bu yolla onu bölüp parçalama niyetinden kaynaklandığını ileri sürmek doğru değildir.Bu kararlar,açık ki sorunun ağırlığından kaynaklanıyor.İnsanlık bu tür acıların bir daha yaşanmamasını istiyor.Avrupa Birliği Parlamentosu'ndan başka Ermeni Soykırımı kararını alan ülkelere baktığımızda bunların Türkiye ile sorunları olmayan bazı ülkeleri de kapsadığını görüyoruz.Listeye Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi gibi iki ülke dışında Türkiye ile bir sorunu olan ülke yoktur.Bu ülkeler Uruguay,Arjantin,Rusya,Kanada,Lübnan,İsveç,İtalya,İsviçre,Slovakya,Hollanda,Polonya,Almanya,Venezuela,Litvanya,Şili'dir.Bunların en eskisi 1965'te alınan Uruguay Parlamentosu'ndaki karardır.Parlamentolarda Ermeni Soykırımı kararının alınmasını ve ileriki yıllarda muhtemelen başka ülkelerde de alınacak olmasını bu ülkelerin Türkiye düşmanlığına bağlamak hem yanlış hem de sakıncalı olacaktır.Böyle bir anlayış "Türk'ün Türk'ten başka dostu yoktur" anlayışına dönüştür ki eğer bir milletin dünyada hiç dostu yoksa bunun üzerinde de derin derin düşünmek gerekir.

Ermeni belgeleri soykırım olmadığını kanıtlamıyor mu? 

Türkiye'de yayımlanan kaynaklardan "Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok" adlı metin,ilginçtir ki Ermenistan'ın ilk [başbakanına] aittir.Bu metin,partinin maceracı politikalarının bir eleştirisidir.Yazar,partinin başından büyük işlere kalkıştığını ve Ermeni halkının bu politikalarla mahvedildiğini anlatmaktadır.Bunu şöyle bir olayla kıyaslayabiliriz:İttihat ve Terakki'nin son kongresinde genel kurul,partinin feshedilmesi kararını almış ve yerine Teceddüt Fırkası adıyla yeni bir parti kurmuştur.Yani Katchaznouni'nin Taşnak Partisi için önerdiği şeyi İttihat ve Terakki 1918'de Mütareke'den hemen sonra yapmış,"İttihat ve Terakki'nin artık yapacağı bir şey yok" diyerek partiyi feshetmişti.Türkiye'de Talat,Enver,Cemal paşaların aleyhine çok yayın vardır.Ermenilerin bunu ele alıp "İşte bakın Türklerin kendileri Soykırım'ı kabul ediyor" demeleri mümkündür.Oysa yapılacak şey,Katchaznouni'nin kendi partisi için yaptığını İttihat ve Terakki için yapmaktır.Taşnak Partisi'nin Ermeniler için oynadığı felaket rolü İttihat ve Terakki,savaş sırasında uyguladığı politikalarla Türkiye halkı için üstlenmiştir.

Türkçe'ye çevrilen Sovyet kaynakları da soykırım olmadığını doğrulamıyor mu?

Sovyet kaynaklarından cımbızla çekilip alınan ve Ermeni çetelerinin Türklere yaptıkları zulümleri anlatan yazışmalar,olayın yalnız bir yönüne ışık tutar,bütününe değil.Herhangi bir arşivden belgeler seçerek bir davayı kanıtlamış görünmek her zaman mümkündür.Türk çetelerinin Çarlık ordusuna karşı Rusya topraklarında giriştiği ayaklanma denemeleri veya Türkiye'de Ermenilere yapılanlarla ilgili olarak arşivlerinin bomboş olması mümkün müdür?Hele Ermenistan nüfusu içinde askere alınanların ve Türkiye'den Ermeni gönüllülerinin Çarlık ordusunda çarpıştığı bir dönem için.Rusya arşivlerinde yalnız Ermenilerin Türklere zulüm yaptığına ilişkin belgeler varsa ve bunlar karar için yeterli ise önce Ruslar parlamentolarında aldıkları Soykırım kararını kaldırmalıdırlar.

Türk arşivleri açık değil mi?Gelsin herkes incelesin...

Ülkemizde saf görünerek buna inananlar veya yıllardır inandırmaya çalışanlar vardır.Hiçbir devlet,kendisi geçmiş bir olayın özrünü dilemedikçe ve o devrin sorumlularını suçlamadıkça konu ile ilgili arşivini açmaz.Hele Ermeni sorunu gibi bir konuda İttihat ve Terakki politikalarını savunan ve bunu Türklük adına yaptıklarını söyleyen hükümetler,tarihin bu döneminin gerçekleriyle yüzleşilmesini istemezler.Bu nedenle değil midir ki,İstanbul'da Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin 1914 yılı sonrası kapalı tutulmuştur.Turgut Özal döneminde bu arşivlerin de açıldığı onun ağzından ilan edilmiş ise de ben başka bir nedenle bu arşivde araştırma yapmak istediğimde kapalı olduğu söylenerek adeta dövülecektim...

Ermeni ve birçok devletin parlamentolarının iddiaları konusunda tezimiz ne olmalıdır?Soykırım'ı kabul mü edelim?

Türkiye,bir kırım,katliam olmadığı konusunda yalnız bir kısım Türkleri inandırabilir.Bunlar da zaten "milli duygularla" inanmaya hazır bir kitledir.Dünyada Ermeni sorunu konusunda ikibinden çok kitap yayımlandığı,sayısız makaleler,belgeseller bulunduğu belirtiliyor.Bunların karşısında Türkiye hükümetinin tezlerini yansıtan birkaç on veya yüz kitabın bir etkisi çok sınırlı kalır.Kenan Evren yönetimi döneminde baskıları örtülü ödenekten bağlanarak Türkçe ve çeşitli dillerde yayımlanan ve Ermeni iddialarını çürütmeye çalışan kitapların dünyada ne gibi etkileri olmuştur,meraka değer.Kaynak Yayınları'nın devraldığı bu yayın girişimi sonucunda yayımlanan kitapların da bazı Avrupa dillerine çevrilerek bütün milletvekillerine ve kurumlara iletildiğini biliyoruz.Fakat bunların etkisi de meraka değer.Türkiye,eğer bu Katliam'ın bir soykırım olduğuna inanmıyorsa bunu ispat etmeye yönelmelidir.Oysa şimdiki çaba "hiçbir şey olmadığı" yönündedir. 

Avrupa başkentlerinde protestoda bulunmak etkili bir yol değil midir?

Türkiye parlamentosunun çıkardığı bir yasaya veya hükümetin aldığı bir karara karşı,Rusya'dan,Çin'den,İran'dan,Irak'tan veya Almanya'dan bir grup ellerinde kendi ülkelerinin bayraklarıyla gelse ve herhangi bir meydanda bu yasayı veya kararı çiğnediklerini ilan etseler Türkiye devleti ve halkı buna karşı nasıl bir tutum alır?Böyle bir şeye izin verilmesi haklı olarak sözkonusu bile olamaz.Çünkü bir ülkede başka ülkelerin yurttaşları kendi bayraklarıyla gösteri yapamaz.Başkalarının Türkiye'ye karşı yapamayacağı bir şeyi Avrupa ülkelerinde yapmaya kalkmak ancak özünde ne kadar haklı nedenlere dayandırılırsa dayandırılsın akıl alır bir şey değildir.Avrupa ülkelerinde yasalara karşı ancak o ülkelerin yurttaşları gösteri yapabilir.Kaldı ki gösteriler yaparak tarihi bir olay hakkındaki kanıları değiştirmek mümkün değildir.Çünkü soykırım kararları gösteriler sonucunda alınmış değildir. 

Soykırımı inkâr yasasını düşünce özgürlüğüne aykırı saymak gerekmez mi?

Bir burjuva demokrasisinde ifade özgürlüğünün sınırları çok geniştir.Buralarda her türlü düşünce söylenebilir.Bu nedenle Fransa Parlamentosu'nun Soykırım'ı inkâr etmeyi cezaya bağlayan bir yasa çıkarması garip gelebilir.Böyle olmakla birlikte Fransızları bu kararı almaya iten seçimlerde Ermeni oylarını almak kadar 1915 Ermeni Kırımı'nın ağırlığıdır.Yani Fransızlar bu konuda düşünce özgürlüğünden yana mı,Soykırım'ı inkârı yasaklama mı ikileminde kalmışlar ve ikincisi daha ağır basmıştır.Kaldı ki bu yasa yalnız Ermeni Soykırımı'nı değil,Yahudi Soykırımı'nı inkârı da kapsamaktadır.Avrupa halkları Hitler ırkçılığından çok çekmişlerdir ve bunu lanetlemeyi bir insanlık görevi gibi görmektedirler.Şimdi buna Ermeni Katliamı da eklenmiştir.İşin kötü yanı Soykırım yasasını reddetmek isteyen Türkler,Ermeni Kırımı Yahudi Kırımı'ndan ayrılmadığı için Yahudi Soykırımı'nı da kabul etmiyor bir duruma düşmektedir. 

Soykırım kararlarına karşı bütün Türklerin ortak mücadele etmesi gerekmez mi?

Ermeni Tehcir ve Katliamı'nın soykırım sayılıp sayılmaması bir yana,çeşitli parlamentoların bu yoldaki kararlarına karşı bütün Türklerin ortak mücadele etmesi mümkün ve mantıklı değildir.Çünkü ülkelerdeki sınıfların ve onlara bağlı siyasetlerin tarihteki bu olaylar karşısındaki algılamaları farklıdır.Kararlar kimleri suçluyorsa,karşı tavır alacak olanlar da onların varisleridir.Türkiye'nin İttihatçıların maceracı siyasetleri elinde acı çeken emekçi halkının böyle bir suçlamayı üzerine alınması gerekmez.İttihat ve Terakki politikalarını kim miras edinmişse muhataplar onlardır.Bunu bugün iktidarda bulunan sınıflar da üzerlerine almayabilirlerdi.Fakat onlar,hâkim sınıf olarak Osmanlı sultanları gibi,son Osmanlı yöneticilerini de manevi ataları kabul ediyorlar.Aynı hâkim sınıflar tarafından kitleler halinde katledilen,çeşitli acılara uğratılan sınıf ve kesimlerin miras edindikleri kültür ise Yunus Emre,Hacı Bektaş Veli,Pir Sultan Abdal,Alevi köylüleri,Osmanlı dönemindeki köylü isyancıları,Namık Kemal gibi hürriyet kahramanları,1908 Devrimi'dir.Cumhuriyet de Osmanlı yönetimine karşı başlangıçta reddi mirasla işe başlamıştı.  

Geçmişte devrimcilerin bu konudaki tutumları ne olmuştur?

En eski tutumu 1920 Eylül'ünde Bakü'de toplanan Doğu Halkları Kurultayı'nda görüyoruz.Bu kurultaya katılan Enver Paşa Türkiyeli devrimciler tarafından konuşturulmamıştır.Cumhuriyet devri sosyalistlerinin Ermeni ayaklanmasını da,Ermenilere karşı işlenen cinayetleri de alkışladığını duymadık.Aksine Nâzım Hikmet şiirlerinin birinde Ermeni çeteyi de Ermenileri kıranları da lanetlediğini söylemiştir.Şefik Hüsnü Değmer,çıkardığı Aydınlık dergisinin 1 Haziran 1922 tarihli 22. sayısında İttihat ve Terakki'nin,milleti sömürmek için yerli ve yabancı kapitalistlerin kucağına atılmakta gecikmediğini,Parti yöneticilerinin içinden çıktıkları orta halli üyeler kitlesinden koparak ayrıldıklarını,Abdülhamid zamanında beri mevcut kozmopolit unsurlardan oluşan şehirli sermayedar sınıfı temsil eder hale geldiğini yazmıştır.Geçmişte sosyalistlerin tutumlarını örnek alan Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi yöneticileri Sıkıyönetim Mahkemesi'nde 1973'te yaptıkları Savunma'da şöyle dediler:"Feodal komprador diktatörlük,milli azınlıklar üzerinde de baskı ve katliam politikası uyguladı.Doğu'da yüzbinlerce Ermeni'yi katletti.Geri kalanlarını da yurtlarından sürdü."(Savunma,4. baskı 1992,s.154.) Kral'ın çıplak halini gösteren ve bir çocuk saflığı ile emekçi halkın vicdanını konuşturan bu sözlerin üzerinden kırk yıl geçmeden şimdi bambaşka şeylerin söylenmesi,üzerinde durulmaya değer.Çıplak padişaha yeniden elbise giydirilme gözbağcılığına ulaşılmıştır. 

Kemalistlerin bu konudaki tutumu ne olmalıdır?

Kemalistlerin Ermeni Soykırımı veya Katliamı konusunda tedirginliğe kapılmalarının ve İttihat ve Terakki politikalarını savunmalarının ideolojik ve tarihsel temelini anlamak zordur.Onların en çok sahip çıktıkları Cumhuriyet,Osmanlı'nın reddi üzerine 1923'te ilan edilmiştir.O tarihten önceki devleti ve onun işlerini reddedip yalnızca İttihatçıların Ermeni politikalarına sahip çıkmanın bir anlamı yoktur.Kemalizm ilkeleri arasında bunu emreden bir ilke de bulunmuyor.Aksine Mustafa Kemal Paşa'nın bu olayda rol almamış olması,İttihatçıları reddetmesi,Ermeniler hakkındaki politikalarının reddi için de makul bir gerekçe yaratabilirdi. 

Yapılması gereken nedir?

Bu hay huy içinde pek az yazarın savunduğu gibi Türkiye devleti de,Türkiye halkı da Ermeni Soykırımı iddiaları karşısında kendisini muhatap kabul etmemelidir.Bu olaylar,yeni devletin kurulmasından önce,emperyalistlerin çıkardığı bir savaş içinde ve savaşı iyi idare edememiş maceracı politikacılar döneminde geçmiştir.Türkiye,Ermenilere yapılan zulümler karşısında "Siz de bize yapmıştınız" anlayışını bir yana bırakarak halklara bu acıları çektirenleri lanetlemeli,geç de olsa Ermenilerle ilişkilerde yeni bir barış ve dostluk dönemi açmalıdır.Bugünkü vatanımızı kararlılıkla savunmanın en etkili yolu içerideki halkların birliğini sağlamak,komşularla dost olmak,büyük devletlerin stratejik müttefiki olmaktan vazgeçmekle mümkündür...

*Zeki Sarıhan,Ermeni Katliamı'nın Ağırlığı,26 Aralık 2011.

http://htcelik.com/zeki_sarihan_ermeni_katliaminin.html

***

Zeki Sarıhan Kimdir?

1944'te Fatsa'nın Beyceli Köyü'nde doğdu.Ladik-Akpınar İlköğretmen Okulu'nu,Gazi Eğitim Enstitüsü Türkçe Bölümü'nü,Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü Kamu Yönetimi Lisans Üstü Uzmanlık Programı'nı bitirdi.Yerel ve meslekî yayın organlarında çalıştı.

1967-1970 döneminde gençlik,daha sonra öğretmen mücadelesinde ve örgütlenmesinde yer aldı.1971-1974'te üç yıl iki ay tutuklu kaldı.1983'te 1402'lik olduysa da üç yıl sonra öğretmenlik görevine dönebildi.Birçok soruşturma geçirdi,dört kez sürüldü.

1993'te Ankara 50. Yıl Lisesi Türkçe öğretmenliğinden emekli oldu.1980'de arkadaşlarıyla birlikte çıkarmaya başladığı Öğretmen Dünyası dergisinin genel yayın yönetmenliğini yapmakta olan Sarıhan,2003 yılında kurulan Ulusal Eğitim Derneği'nin de kuruluşundan itibaren genel başkanıdır.

Eğitim ve yakın tarihimiz üzerine yazılar yazmaktadır.Kurtuluş Savaşı'nın açıklamalı kronolojisi olan dört ciltlik araştırması,Kurtuluş Savaşı Günlüğü adıyla yayımlanmış ve 1990'da Afet İnan Tarih Araştırmaları Ödülü'nü,Kurtuluş Savaşı Kadınları adlı kitabı ise  2006 yılı Yunus Nadi Toplum Bilimleri Ödülü'nü almıştır.

Yazarın Yakın Tarihimizle ilgili:Vatan Türküsü-İstiklal Marşı'nın Tarihi ve Anlamı,Mehmet Akif,Çerkes Ethem'in İhaneti,Kurtuluş Savaşı'nda İkili İktidar,Kurtuluş Savaşı'nda Türk-Afgan İlişkileri,Kurtuluş Savaşı Gençliği,Türkiye'de İlk Köy Yürüyüşü,1921 Maarif Kongresi.
Eğitim ile ilgili:Biz Hazırız,Unutulmayan Öğretmenler,Öğretmen(im) Sizi Çok Seviyor(uz),Emperyalizm Ulusal Eğitime Meydan Okuyor,İyi Öğretmen Olmak,Ulusal Eğitime Çağrı.
Anı olarak:Benim Hapishanelerim,Çocuk ve Vatan.
Ve Gezi konularında ise:Doğu'nun Seher Yıldızı Kore,adlı kitapları yayımlanmış eserlerinden bazılarıdır.

http://htcelik.com/zeki_sarihan_biyografi.html

***

"Ermeni:Genel Başkan [Doğu Perinçek],geçmişte 1915'te devleti savaşa sokan İttihat ve Terakki yönetimine karşı iken bugün onu mazur ve haklı görmekte,Talat Paşa'yı göklere çıkarmakta,onun adını taşıyan komiteler kurmaktadır.1915'te Tehcir'de yaşanan acıları yüreğinde duyar ve bu olayların Cumhuriyet'ten önce yaşanmış olduğu,bugünkü kuşakların ve Cumhuriyet'in bunda bir suçu olmadığını savunurken bugün 1980'den sonra Kenan Evren rejiminin savunduğu noktaya gelmiştir.'Ermeni Soykırımı uluslararası bir yalandır' sloganının içeriğini 'Ermenilere katliam uygulanmadığı' anlamında savunmaktadır.Bu konudaki tezlerinin yanında MHP sözcüleri bile yaya kalmaktadır..."*Zeki Sarıhan,İP'nden İstifa Dilekçesinden,9 Ocak 2012.

http://www.suvaridergi.org/content/view/1926/1/

Madalyonun İki Yüzü:Anti-Semitizm ve Siyonizm:Yahudilikten Azlim İçin Gereğinin Yapılmasına.../Prof.Bertell Ollman*

"Bazen müdahale etmek kaçınılmazdır.İnsan hayatı tehdit edildiğinde,insanlık onuru tehlike altındaysa,ulusal sınırlar ve duyarlılıklar önemini yitirir.Ne zaman kadınlara veya erkeklere ırkları,dinleri veya siyasal görüşleri yüzünden acı çektirilirse,o yer -o anda- evrenin merkezi haline gelmelidir..."*Elie Wiesel(1),(Nobel Barış Ödülü Teşekkür Konuşması,10 Aralık 1986.)

Kendinizi ölüme çok yakın hissettiğiniz bir anda son düşünceniz ne olurdu hiç tasavvur ettiniz mi?Ben ettim.Ölümle burun buruna geldiğim bir anda,bıçak altına yatmadan hemen önce cevabı buldum.Hemşireler beni ameliyathaneye götürürlerken,bilincimde patlayan düşünce,ölmekten çekinmem değil,bir Yahudi olarak ölebilecek olmaktan kaynaklanan berbat korkuydu.Göbek bağıyla halen bağlı olduğum,artık tanıyamadığım bir halkın parçası olarak ölüme gitmek beni sarsmıştı.O anda son aklıma gelen şeyin bu olması beni çok şaşırtmıştı,hâlâ da şaşırtıyor.

Bu ne anlama geliyordu?Neden bir halktan ayrılmak bu kadar zordu?Milwaukee'de,hiç sinagoga gitmeyen veya illa da koşer yiyeceğiz diye tutturmayan,fakat evde illa da Yidiş(2) konuşan ve kendilerini Yahudi olarak gören Rus Yahudisi bir ailenin çocuğu olarak doğdum.Dört yıl İbrani Okulu'nda okudum ve Bar Mitzvah törenim de orada öğrenciyken yapıldı.(3) 18-19 yaşlarına gelip de ateist olana kadar,Yahudi dininin inançlarına bağlı oldum.Kendimi Yahudi olarak görüyordum.Ancak gitgide tanımlaması zor bir hal alıyordu bu durumum.Arkadaşlarımdan bazıları Siyonist oldular.Ben bile olanca şüpheciliğime rağmen kısa bir süre de olsa Siyonist bir gençlik kulübünde basketbol oynadım.Arkadaşlar beni davalarına kazanmak için bir şey yapmadılar.Başlıca amaçları "hepimiz İsrail'e taşınalım" çağrısını diğer Yahudilere ulaştırmaktı.Yahudi Soykırımı ve dünyadaki diğer Yahudilerin kötü durumu hakkında o yıllarda öğrendiklerim,Filistinlilerle bir anlaşma yapılabileceğini varsayarak,ki bunu hiç atlamazdım.Yahudilerin "vatanlarına" dönme fikrine sempati duymama yetmişti.

Kolejde,1950'lerin ortasında Wisconsin Üniversitesi'ndeyken,Sosyalist ve Enternasyonalist oldum.Milwaukee,en azından benim Milwaukee'm,taşraydı.Ama Madison şehri bana bütün dünyadan insanlarla tanışma fırsatını sunmuştu.Ben de bunun tadını sonuna kadar çıkardım.Kentteki ilk yılımda,sanırım tüm yabancı öğrenci organizasyonlarına katıldım,çok sık ortalıklarda görünmeyen ilerici politik kulüpler hariç.İsrail-Filistin'le ilgili de birçok şey duyardım o günlerde.Bugünün aksine bir Enternasyonalist,Yahudi ve Arapların eşit olduğu bir topluluğun üyesi olarak değil,Milwaukeeli bir Yahudi olarak elbette.

Sonraki yıllarda,İsrail ve Filistin arasındaki çatışma kötüleştiğinde ve daha sonra iyice korkunç duruma geldiğinde,iki sürpriz gelişme ortaya çıkmaya başladı.İki tarafa da eşit davranma çabama rağmen gün geçtikçe daha fazla İsrail karşıtı oluyordum.Tam bu sıralarda,aralarında kendilerini Siyonist olarak görmeyen arkadaşlarımın da bulunduğu birçok Amerikan Yahudisi,büyük bir hevesle İsrail'i destekler hale gelmekteydiler.Daha 1980'lerde ilk İntifada'nın yükselişine karşı İsrail'in baskısı ve eziyeti o kadar arttı ki,bu korkunç suçları işleyenler ve çoğu Amerikan Yahudisi'nin yaptığı gibi bu zulme kolaylıkla kılıf uyduran insanlarla aynı halka ait olma düşüncesi beni irkiltti.İsrail'de bugün yaşananlar ise,beni artık Yahudilikten azlimi isteme noktasına getirdi.

Ama insan bir halktan nasıl ayrılır?Bir kulüpten,bir dinden (din değiştirerek),bir ülkeden (başka bir ülkenin vatandaşı olup,orada yaşayabilirsiniz),hatta bir cinsiyetten (gelişen tıpla) bile çıkabilirsiniz,lakin doğduğunuz bir halktan nasıl ayrılırsınız?Bazı Fransız Katolikleri,gerçi kiliselerinin girişimleriyle geri çevrildi ama,Papa'dan vaftizlerini geçersiz kılacak bir belge talep ettiler.Peki ama ben kime yazacağım?Ne isteyeceğim?Ben de Tikkun dergisine yazmaya ve sesimi böyle duyurmaya karar verdim.

Şimdiye kadar yazdıklarımı okuyan birisi,beni kendinden nefret eden bir Yahudi olarak görüp söylediklerimi kaale almama hatasına düşebilir.Yok böyle bir şey.İlle de bir şey sevecek olsam,kendisini seven bir Yahudi olurdum,ama sevdiğim şey,ikibin yıldır "o benimdir o benim" diyemeyeceğim bir devletten mahrum olmak üzere kurulmuş bir diaspora Yahudiliği olurdu.Böyle düşünmenin elbette bazı dezavantajları mevcut,ama bir iyi yanı var ki bütün bu menfi yanları gölgeliyor.

Yaşadıkları her ülkede illa da bir yabancı olarak algılanmış,dünyanın diğer doğuştan yabancı halklarından biri olan Yahudiler,çeşitli milliyetçilik tarzlarının dar kafalı marazlarına daha az maruz kalmış bir halk olmuş,bu tip milliyetçiliklerden düşünce yapısı olarak daha az etkilenmişlerdir.Eğer yaşadığınız ülkede tam ve eşit bir vatandaş olamıyorsanız,o zaman dünya vatandaşı olabilirsiniz veya en azından kendiniz hakkında bunun ne anlama geldiğini netleştirecek kavramlar üzerinden düşünebilirsiniz.Diaspora Yahudilerinin çoğunun böyle düşündüğünü söylemiyorum,ancak bazıları böyle,tam da böyle düşündü -Spinoza,Marx,Freud ve Einstein en iyi bilinenleri.Bu Yahudiler,diğerlerinin de kendilerini izleyebilmeleri için,sırf reddedilmeleri üzerinden,bir imkân yarattılar.Aynı Tanrı'nın çocukları olarak,Yahudiler kendilerini ezenlerle ortak bir insanlığı paylaştıklarını ve bunun her şeyin üstünde olduğunu savunmuşlardır.Bu takdirde,Yahudilerin her zaman ve her yerde kozmopolit ve yetersiz yurtseverler olduklarına yönelik anti-Semitik suçlama bir yere kadar doğrudur.

Elbette artık böyle düşünen Yahudilerin sayısı fazla değil.İngiltere'nin en ünlü entelektüeli ve Siyonisti,Isaiah Berlin,1990'da verdiği bir röportajda,Fransız filozof Alexander Kojeve'nin bir konuşmasında şunları söylediğini anlatır:"Sen bir Yahudisin.Yahudiler muhtemelen yaşanmış en ilginç tarihe sahip olan halktır.Ve şimdi de Arnavutluk mu olmak istiyorsunuz?" Berlin'in cevabı şöyleydi,"Evet istiyoruz.Hedeflerimize ulaşmak için,Yahudiler için Arnavutluk olmak ileriye atılmış bir adımdır."(4) Bu yanıt,kültürel anlamda gelişmiş bir liberal,bir ateist,İngiltere'de hiçbir zaman anti-Semitizm'e maruz kaldığını iddia etmemiş ve hatta milliyetçilik ve tehlikeleri hakkında bir sürü yazı yazmış olan biri için çok şaşırtıcı bir cevap.Berlin için tüm bunları görmezden gelmesine neden olan şey,insanın bir şeye aidiyet ihtiyacıydı,ama yalnızca bir gruba değil,belirli bir yere ait olma gereksinimi.Vatansız Yahudiler her tür baskıya,her türlü korku dolu sürgüne maruz kaldılar.Berlin üstüne basarak tek istediğinin,Yahudilerin de tıpkı diğer milletler gibi "vatanı" olan "normal insanlar" olmalarına izin verilmesi olduğunu söylüyordu.Evet,tam da Arnavutlar gibi.

Bu konu hakkında sorulması gereken iki soru var:
1-Berlin'in doğal dürtüsü olan bir yere ait olma isteğinin,ulus-devletten başka bir yolla tatmin edilip edilemeyeceği.
2-Arnavutluk'a benzeyerek Yahudilerin,diaspora Yahudiliği gibi çok daha değerli bir kimlikten vazgeçmek zorunda kalıp kalmadığı.
Eğer doğruysa,-ve ben öyle olduğunu itiraf etmeye hazırım- zihinsel ve duygusal sağlığımızın başka insanlarla kuracağımız kuvvetli bağlara ihtiyacı var.Milliyetçiliğin böyle bir insani bağı kurmanın tek yolu olduğuna inanmanın hiçbir münasebeti yok.Irk,din,cinsiyet,kültür,siyasi ve sınıf açısından birçok grup bir ülkeye,bir milli yuvaya bağlanmadan bunu yapabiliyor.Siyahlar,Katolikler,homoseksüeller,masonlar ve sınıf bilincine sahip işçiler azınlıkta da olsalar kendilerini ulusal sınırların dışında bu gereksinimlerini karşılayacak bir yol bulan topluluklar.Aynı türden geliyor olmamız bunun için başka bir yol öneriyor.Olasılıkların çokluğunu düşünürsek,hangi grup(lar)a "katıldığımız" veya kendimize birincil kimlik olarak neyi seçtiğimiz,o zamanda ve yerde neyin müsait olduğuna,o grubun bizim en önemli problemlerimizi nasıl çözdüğüne (ya da çözeceğini va'dettiğine) ve diğer gruplara bakarken nasıl sosyalleştiğimize bağlı.

Bir vatan kazanırken neyin kaybedildiğini anlamak için,Siyonizm'in de diğerleri gibi bir milliyetçilik olduğunu ve milliyetçiliğin -Albert Einstein gibi sempatizanlar bile bunu kabul etmek zorunda kaldılar- her zaman bir bedeli olduğunu kabul etmek önemli.Bütün Yahudiler,Einstein'a Yahudi devletinin başkanlığının teklif edildiğini bilir,ancak çoğu Einstein'ın bunu niye geri çevirdiğini bilmez.Yahudilerin diğer milletler gibi "normal" bir millet olmasını isteyen Berlin'in aksine Einstein şöyle yazmıştır:
"Yahudiliğin temel doğasından benim anladığım,milli sınırlar,ordu,ne kadar makul olursa olsun bir iktidar ölçütü çerçevesinde kurulan bir Yahudi devleti fikrine karşı olmaktır.Böylesine bir fikrin Yahudiliğe içeriden vereceği zararlardan korkuyorum.Özellikle kendi içimizde kök salacak,bugüne kadar devletimiz olsun olmasın direndiğimiz dar bir milliyetçilik anlayışından korkuyorum."(5) 

Einstein'ın endişelerinde haklı olduğundan kim şüphe duyabilir?

Tüm milliyetçilikler gibi,Siyonizm de tüm üyelerine sirayet etmiş bir abartılı üstünlük duygusuna,farklı olma hissine,diğer grupların üyelerine karşı bir küçümseme refleksine dayanır.Yahudiler dünya tarihine,tek bir Tanrı'nın herkesi yarattığı,fakat sonra kendisinin bileceği bazı nedenlerden ötürü,Yahudileri kendine özel halk olarak "seçtiğini" ileri sürdükleri,aşırı bir "chutzpah"(6) (bunun yerine artık yeni bir sözcük bulunmasının zamanı geldi) hamlesiyle girdiler (neden Hristiyanların ve Müslümanların bu düzendeki ikinci sınıf pozisyonlarını kabul ettiklerini hiçbir zaman anlayamayacağım.) Fakat Yahudiler "chutzpah" hamlesini Tanrı'nın on emrinin bile üstüne taşıdılar.Yahudiler,Tanrı'nın kanununu tüm insanlık adına almak için "seçildiklerine" inanırken,Siyonistler,öyle görünüyor ki,bu yasaları nerede ulusal çıkar görüyorlarsa oraya müdahale etme yolunda çiğnemek için "seçildiklerini" düşünüyorlar.Bu inanış,tüm insanların eşitliğine dair bir duruş geliştirmeye fırsat verir mi hiç?

Kuşkusuz,İbraniler Tanrı'nın hukukunun yanı sıra,belirli bir parça toprak vaadi de aldılar.Bununla birlikte,bu vaat Yahudilerin bu hukuka itaatine bağlıydı,ki bunların da en önemlisi -Tanrı'nın da birçok kez belirttiği gibi- putperestliğin yasaklanmasıydı.Yahudiler her ne kadar Yehova'nın putunu yapmamış olsalar da,putperestlikteki karneleri muhtemelen komşu halklarınkinden daha kötü.Yahudilik,(Kudüs'teki tapınakla,Tevrat belgeleriyle ve etik prensipleri temsil etmesi beklenen İsrail topraklarının cisimleşmesiyle) yavaş yavaş Tanrı ile asli ilişkilerinin yerini almaya başlayan putperestliğe karşı üçbin yıldan beri verdiği savaşını kaybetmiş durumdadır.Fakat yalnız Siyonizmle birlikte,bu putperestliğinin şimdi toprak putperestliği versiyonuyla,on emiri artık iyice gözden çıkardılar.Bugünün çoğu Siyonistinin,babalarının inandığı Tanrı'ya inanmamaları,İsrail topraklarını yeni bir Tanrı'ya dönüştürmelerini kolaylaştırıyor.Putatapıcılar,devlettapıcıya dönüşüyor.Putperestlik hâlâ bizle beraber.Sadece bugün,Tanrı'nın yasaları milliyetçi içeriğini lekelemeden,evrensel bir iddia içermeksizin bir komite tarafından yazılabiliyor.Eğer bu aşırı milliyetçilik normalse -bu takdirde Spinoza,Marx,Freud ve Einstein tamamen anormaldir-,o zaman sanırım Berlin kafasındaki o "normal halkına" ulaşabilir.

Siyonizmin -tıpkı diğer milliyetçi hareketlerde olduğu gibi- halkla toprak arasında olduğunu varsaydığı organik bağ öyle bir mistisizme bulanmıştır ki,bu Siyonistlerin durumları hakkında hiçbir mantıklı tartışma yapmanın imkânı kalmamaktadır.Bu hem Tanrı'nın,atalarıyla kalıcı bir anlaşma yaptığına inanan dindar Yahudiler için,hem de ikibin yıl süren Yahudi sürgününün toprak üzerindeki "yasal" haklarını desteklediğini unutmaya müsait olan seküler Siyonistler için eşit derecede geçerlidir (Yahudilerin diasporadaki acılarını yalnızca ahlaki üstünlük kurma ihtiyaçları nedeniyle hatırlıyorlar.) Bu tip bir duruş,yirmibirinci yüzyılın sorunlarını insancıl ve rasyonel bir yolla değerlendirmeye fırsat tanır mı?

Erdemi ve sağduyuyu sırf kendi kabilelerinin ihtiyaçlarına hizmet etmek için bir araç olarak kullanan Siyonizmin,Filistinliler için daha da çetin cendereler kurması zaman meselesi.İbrani peygamberler,Yahudilerin gelecekte "ulusların ışığı" olacağını söylerlerken gerçekten bunu mu kastediyorlardı?Elbette hayır.Sürgünde yaşarken,insan eşitliğine ve sağduyuya belki de diğer tüm halklardan daha fazla değer veren bir halkken,Yahudiler böyle bir duruma düşebileceklerini hayal bile edemezlerdi.Einstein,Yahudiliğin en önemli özelliğinin,onun "karşılıklı yardım ve tüm insanlar arasında hoşgörü idealiyle birleşen bir sosyal adalet fikrine" olan bağlılığı olduğunu iddia ederken,kimse ona gülmemişti.(7) Bugün,buna Tanrı bile güler.

Eğer sürgün,Yahudileri,dürüst olmak gerekirse,tüm maddi yetersizliklerine rağmen ahlaki olarak diğer birçok halktan bir parça üstün kıldıysa,neden bu üstünlüklerinden bu kadar kolay vazgeçtiler?Diasporadaki Yahudi hayatının koşullarını oluşturan faktörler,yalnızca son darbeyi vurmuş olan Soykırım'dan(8) önce,kapitalizmin,demokrasinin ve aydınlanmanın gelişmesi sürecinde yatmaktadır.Acayip görünmekle birlikte bu ikibin yıl süren bir zamanı ifade ediyor olabilir,ancak diaspora Yahudiliği bir geçiş dönemiydi ve yalnızca öyle olabilirdi.Kitabi Yahudilikten doğan diaspora Yahudiliği,kaybedilen bir ülkeye ve geçmişe olan özlem ve geleceğe umutla bakma çelişkisi üzerine inşa edildi;sık sık mütereddid ve yanlı olsa da,Yahudilerin yaşadığı yerlere ve bu yerlerde yaşayan insanlara bir bağlılık içeriyordu.Biri geriye,kabileye ve bir zamanlar kendisinin olan topraklara baktı ve diğeri tüm türlere ve bütün dünyaya baktı ve Yahudilerin tüm diğer halklardan daha fazla bölündüğünü gördü.Farklı halkları ve yerleri birbirine bağlayan kültürel,dini ve ticari bağların kaybedildiğini,böylelikle yeni durumlarını mantıkla bir sonuçla ele alan ve kendilerini çoğu Yahudinin tasavvur dahi edemediği bir dünya vatandaşı ilan edenleri bu gözlemden hariç tutuyorum.İnsanlığın geri kalanına karşı tutumları,henüz davranışları olmasa da,Yahudileri artan bir şekilde yaşadıkları yerlerdeki insanların gözünde şüpheli kıldı ve onlar tarafından "kozmopolitanizmleri"leri yüzünden ayıplanmaları hiç bitmedi (Yahudilerden başka neredeyse herkese küfür gibi görünen bir sözcük.) Sonra,dünyanın kapitalizm,aydınlanma,demokrasi ve son olarak Sosyalizmle çok yönlü yeniden şekillenişiyle,daha fazla Yahudi gerçekte kendilerinin dünya vatandaşı olduğunu gördü ve kendilerini yüksek sesle böyle tanımlamaya başladı.

Fakat aynı sosyal ve ekonomik karışıklık,gelişme için yeni fırsatları ve anti-Semitizmin yükselişiyle,daha fazla Yahudi birincil kimliklerini kabile olarak değiştirmelerine ve bu da diğer Yahudilerin evrilmekte olan kozmopolitanizmlerini yenilenen milliyetçi proje lehine reddetmelerine yol açtı.Ondokuzuncu yüzyılın sonunda ve yirminci yüzyılın başında birçok Yahudinin ya Sosyalist ya da Siyonist olması tesadüf değildir.Daha evvel Yahudilerin koşullarının değişmesiyle ilgili hiçbir değişim mümkün görülmezken,iki alternatif ortaya çıktı ve halktan destek bulmak için birbiriyle rekabete girişti.Biri,Yahudilere yapılan baskıdan varolan tüm baskıları ortadan kaldırarak kurtulmaya çalışırken,diğeri aynı hedefe,Yahudileri kurtarılmış topraklar olduğunu farzettiği Filistin'e taşıyarak ulaşmaya çabalıyordu.Bu iki alternatifin ortaya çıkışına neden olan süreçler,diaspora Yahudiliğinde önce yavaş daha sonra hızlı parçalanmalara yol açtı.Birçok Yahudi bugün "diaspora"da,İsrail dışında yaşıyor,büyük çoğunluğu ya Sosyalist ya da Siyonist kampa mensup (ikisinin de daha ılımlı versiyonları dahil) ve geri kalan da yakın gelecekte bu kamplardan birine yakınlaşacak.Yaklaşık ikibin yıldır süregelen diaspora Yahudiliği pratik anlamda sona ermiş durumda.Bir tarafta insanların iyiliğini düşünen Sosyalizm ve diğer tarafta yalnız Yahudi halkının refahını ve İsrail'in yeniden işgalini düşünen milliyetçilik arasındaki çelişki arasında bölünmüş durumda.Yahudilik her zaman bu iki uzlaştırılamaz projeyi sentezlemeye çalıştığından ötürü,ikisinin kesin ayrılığı -medyada kendini gösteren aldatıcı şekilde ambalajlanmış yurtsamayı bir tarafa bırakın- Yahudiliğin sonu olarak görülebilir.Belki de geriye kalan sadece kendilerine Sosyalist veya Komünist diyen eski Yahudiler ve kendilerine Siyonist diyen eski Yahudilerdir (Siyonistler arasındaki laik-dinci ayrım benim maksadım açısından anlamsız.)

Eğer ne diaspora Yahudiliğinin milliyetçi ve dini ifadelerini reddeden Sosyalistler,ne de onun evrensel ve insani boyutlarını (sık sık da dini taraflarını) reddeden Siyonistler Yahudi değillerse,o zaman gerçek tartışma hangisinin Yahudi mirasına daha iyi sahip çıktığı üzerine olmalı.Yahudiler hakkındaki sebatkâr gevezeliklerine rağmen,Siyonistler Yahudiliğin zengin mirasına en az sahip çıkanlardır.Yahudi bilgelerin öngördüğü "ulusların ışığı" olma düşüncesi,Filistin gençliğinin kolunu bacağını kırmak değildir.Bugün İsrail'de erdemlilik ve ahlaklılık,toplumun büyük çoğunluğuyla ağız dalaşına giren bir azınlığın özelliğiyse ve chutzpah savunulamaz olanı savunma anlamına gelmeye başlamışsa,eski geleneğimizin asaletini bize hatırlatacak çok az şey geriye kalmış demektir.

Ben büyürken,Yidiş konuşan annem sık sık doğru olmayan davranışlarımı düzeltmek için (yalnız kendimi ve ailemi değil tüm Yahudileri,diğer insanlar karşısında utandırdığım için),beni "shandeh fur die goyim"(9) diyerek uyarırdı.Siyonizmin tüm suçları ve bunları savunanlar önünde yaptıklarının shandeh fur die goyim olduğunu haykırmak istiyorum.Bu insanların tamamı shandeh fur die goyimdir.(Anne,bak hâlâ hatırlıyorum.) Sosyalist ve eski Yahudi olarak,sanırım geride bıraktığım Yahudi geleneğine,dünyaya onların baktığı gibi doğru bir şekilde baktığım için ve bugün kendilerine Siyonist diyen yeni Yahudilerin bugün onun adına yaptıklarını lanetlediğim için hâlâ çok fazla saygım ve sevgim var.Eğer kendimi eski Yahudiden (şimdiki halim bu),Yahudi olmamaya (planladığım bu) değiştirmek,Yahudiliğe Siyonistlerin el koymasına karşı on tane iyi insanı (Tanrı'nın minyanını)(10) Siyonizme karşı harekete geçirecekse,ben bu fedakârlığı göstermeye hazırım.

Ateist bir Komünistin Yahudilikten azlinin bazı Yahudileri neden rahatsız edeceğini merak edenler için,bir Yahudinin işleyebileceği en büyük günahın genelde başka bir inanca sahip çıkarak kendi halkını terketmek olduğunu hatırlatmak isterim.Aileler genelde böyle birisine "Şivah matemiyle" yanıt verir (ki o insan artık ölmüş sayılır.) Böyle bir şey başına geldiğinde bir Yahudinin hissettiği büyük utanç ve öfkenin ifade edilmesi güçtür,fakat şüphesiz bu durum,Tanrı'nın seçtiği insanlar olmanın ve yüzyıllardır süren baskıyı paylaşmanın ve baskı karşısında hayatta kalabilmenin getirdiği Yahudiler arasındaki güçlü sosyal bağlarla yakından ilgilidir.Bir Hristiyan Tanrı'yı bir birey olarak görürken,Yahudinin Tanrı ile olan ilişkisi,seçilmiş topluma olan bağlılığından geçer,ki Tanrı bir üyenin yaptığı yanlışlardan tüm toplumu sorumlu tutar.Böyle bir güdüyle,konu din kardeşlerinin yaşamla ilgili seçimlerine geldiğinde,Yahudiler kendi aralarında farklılık lüksüne hiçbir zaman izin vermezler.Küçük bir Yahudi eğitimiyle,bu içsel ilişki öyle kökleşir ki,bazı ateist ve Komünist Yahudiler dahi bir Yahudinin istinkafını vücutlarından bir organın kaybolması gibi tecrübe edebilirler.Elbette,benim sürmekte olan Yahudi kimliğim,bir çeşit Yahudi kimliğim diyelim,bir inananın niteliklerinden yoksun olmakla beraber,neden benim "Yahudi" kelimesinin kabul edemeyeceğim bir anlam taşımaya başlamasıyla,Yahudi toplumundan ayrılmalarla ilgili karşı konulmaz bir gereklilik hissettiğimi açıklamaya yardımcı olabilir.Aynı organik bağ,aralarında en çok eleştirdiğim ve benim ayrılmama sevinecek olanların da bulunduğu bazı Yahudilerin,benim yaptığım eleştirinin büründüğü formdan bu kadar rahatsız olmalarını açıklamaya yardımcı olabilir.

Azil mektubumun sonuna geliyorum ve hâlâ Soykırım'ı tartışmaya gelemedim.Birçok Siyonist için Soykırım gerçeği benim söyleyeceklerimi reddetmek için yeterli.Savunmam için,New York Üniversitesi'nin eski Rektör Yardımcısı Joe Murphy'nin Yahudi annesiyle ilgili anlattığı bir hikâyeyi paylaşmak isterim."Joe",dermiş annesi,"iki tip Yahudi vardır.Birincisi,Soykırım'ın sözle izah edilemez korkusuna,bir daha böyle bir şeyin halkımıza olmaması için ant içerek karşı çıkandır.Diğer tip Yahudi ise,aynı berbat olaydan bunun bir daha hiçbir toplumun başına gelmemesi gerektiği yönünde ders çıkarandır." Sonra da sözlerini şöyle sürdürmüş:"Bana her zaman ikinci tip Yahudi olacağın konusunda söz vermeni istiyorum." Murphy söz vermiş.Hep de öyle biri oldu.

Çoğu Siyonist olan ve bu yüzden benim dilimde gerçekten "eski Yahudi" olan,birinci tip Yahudiler o kadar ileri gittiler ki,utanmazca,Soykırım'ın kendisini,kendini koruma adına Filistinlilere yaptıklarını sorgulayan eleştirileri ezmek için kurdukları bir kulübe dönüştürdüler (Norman Finkelstein'ın The Holocaust Industry/Soykırım Endüstrisi'ne bakın.) Siyonizme yönelik her eleştiri,ne kadar yumuşak ve savunulabilir olursa olsun,anti-Semitizmle eşit olarak algılanmıştır.Anti-Semitizm ithafı ise,Soykırım'ın sorumluluğunu paylaşanlarla,bir kere daha olmasını isteyenler arasında bir turnusol kâğıdı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Anti-Semitizm ağır bir ithamdır ve birçok haklı eleştiriyi susturmak için kullanılmaktadır.Medyadaki Soykırım'a gösterilen ilginin arttığı dönemlerin,Siyonizmin bu tip koruyucu bir perde ihtiyacının doruğa ulaştığı zamanlarda olması tesadüf değildir.Geçen süreçte,tarihin en berbat insan hakları ihlali,şimdiki zamanın en kötü insan hakları ihlalini haklı çıkarmak için sinikçe kullanılmaktadır.Joe Murphy'nin annesi ikinci tip Yahudilerin bunu gündeme getirmelerini ve lanetlemelerini umardı.

Peki Yahudilerin güvenliği meselesine ne diyeceğiz?Siyonistler,kendi devletlerini kurmakla yalnız İsrail'de yaşayan değil,tüm dünyadaki Yahudilerin güvenliğini sağladıklarında ısrarcılar.Ne yazık ki,İsrail'in Filistinlilere uyguladığı korkunç muamele,"Wieselci" ikiyüzlülük ve dünya halklarına verilen küstah cevaplar,yalnız Arap ülkelerinde değil,bütün dünyada şu ana kadar hiç görülmemiş bir anti-Semitizm yaratmış durumda.Şu anda,Siyonistler politikalarının kaçınılmaz geri tepmelerine karşı,şimdilik Amerikan "müttefiklerinin" onlara sağladığı kalkanın fazileti sayesinde kendilerini güvende hissediyorlar.Çoğu Amerikalının dışında,tüm dünyanın hayret ettiği şey,olağandışı sözcüğünden başka bir şekilde nitelenemeyecek olan,Siyonizmin Amerikan siyasal desteğini kazanmada gösterdiği başarıdır.Mesele "kutsal topraklar" olduğunda,Amerikalılar,Demokratlar ya da Cumhuriyetçilere oy vermek yerine,gidip reylerini Sharon'a veriyorlar.Ortodoks Yahudiler,bildiğimiz gibi,Şabat'ta ışıkları açması için kendileri yerine Yahudi olmayan birini tutuyorlar.İsrail de,birçok şeyi kendi başına yapamıyor ve elektrik faturalarını ödemek için bile ABD'nin desteğini kullanıyor.Eğer bu Kızıldeniz'i ikiye ayırmak gibi,Tanrı'nın bahşettiği bir mucize değilse,nasıl olduğunu anlamamız gerekiyor.

Elbette bütün iyi açıklamaların,İsrail hükümeti,Siyonist lobi (çeşitli boyutlarıyla),Hristiyan köktendinciler (tüm Yahudilerin İsrail'de biraraya gelmeden Hazreti İsa'nın geri dönmeyeceğine inanan),Amerikan siyasi partileri,Yahudi seçmenleri ve Amerikan kapitalist sınıfının hem siyasi hem de iktisadi anlamda yayılmacı çıkarları arasındaki ilişkilerin izlerini sürmesi gerekir.İsrail'in,Amerika'nın Ortadoğu'daki dış politikasını etkilemesi,çıkarlarının önemli bir dereceye kadar hakim sınıfların emperyalist projeleriyle örtüşmeden bu kadar başarılı olamazdı.Bu ilişkinin Siyonist bileşenini gözönüne alacak olursak,kuşkusuz kilit adım 1977'de Begin ve Likud'un iktidara gelip,kendileri için daha etkili siyasal lobi sağlaması ve Siyonist amaçlara öncelik verilmesi için,ABD'ndeki Hristiyan köktendincilerle daha sıkı bağlar kurma kararı almasıyla İsrail tarafından atılmıştır.Netanyahu,İsrail tarafında ve Jerry Falwell(11) (İsrail'den hem yüksek prestijli Jabotinsky Ödülü'nü hem de özel bir jet aldı),Amerika tarafında,bu ilişkilerin gelişmesinde özellikle aktif rol oynamışlardır.(12) İkinci Bush yönetimi bu stratejinin ne kadar iyi işlediğinin kanıtlarını sunmaktadır.Demokratlar,Cumhuriyetçileri geçmeyi başarsalar dahi,son tahlilde ABD'nin İsrail'e olan desteği azalmayacaktır,çünkü Siyonist lobisi -bu durumda,çoğu Demokratlara giden Yahudi seçmen desteğiyle- Kerry'nin partisinde çok daha etkilidir.

Ancak üzerine kurulduğu kurumlar zamanla aşındığı müddetçe,İsrail'le yürütülen bu "özel" ilişkinin kalıcı olması güçtür.Öncelikle,Amerikan halkının çoğu,kamuoyu yoklamalarının gösterdiği üzere,hiçbir zaman gelen hükümet(ler) kadar Siyonizm yanlısı olmamıştır ve toplumdaki pozitif hisler de İsrail'in İntifada'ya verdiği insanlıkdışı yanıt karşısında sekteye uğramıştır.Eğer İsrail'in Arap dünyasına karşı olan savaşını,küçük Davud'un kudretli Goliath'a(13) karşı verdiği savaşa benzetmek mümkün olsaydı,İsrail ordusunun hemen hemen silahsız Filistin halkı üzerinde uyguladığı acımasız baskı bu analojiyi tamamen tersine çevirirdi,bu durumda İsrail zorba Goliath gibi görünüyor.Her gün gördüğümüz (sık sık da televizyonda),yeni ölümlerle,yeni "yaralanmalarla",küçük düşürmelerle,daha fazla ev yıkımlarıyla,daha fazla toprak ve suyun çalınmasıyla ve şimdi de Apartheid Duvarı'nın inşasıyla,İsrail'in kendini New York'ta teröristler tarafından bombalanan bir kurban olarak göstermeye çalışan resmi hikâye politikası sorgulanmaya başladı.Buna ek olarak,İsrail'in ve ABD hükümeti içindeki yandaşlarının çığırtkanlığını yaptığı Irak Savaşı'nın giderek popülaritesini kaybetmesi,Amerika'nın İsrail'e karşı tavrını da etkiliyor.Son olarak,Ortadoğu'daki petrol rezervlerinin artan emniyetsizliği ve bunun petrol fiyatlarına ve kârlara olan olumsuz etkisi,Amerikan ve İsrailli kapitalistlerin çıkarları arasında bir gedik açıyor.Bu gidişat içinde -henüz başlamamış olsa da- Amerikan kapitalist hakim sınıfının önemli bir bölümü,ABD hükümetinden İsrail'e karşı yeni bir tutum takınılmasını talep edecek.Ayrıca,bu gelişmeler bağlamında Amerikan kamuoyu nihayet İsrail'in her türlü isteği karşısında harcanan devasa ve halen büyümekte olan paranın -tüm halka özgü hükümet programlarındaki inanılmaz kesintiler sonucunda- ve kanın ve İsrail'e onun "Şabat mumu yakıcısı" olarak hizmet edildiğinin farkına vardığında,oluşacak anti-Semitizm dalgası bütün Yahudilerin güvenliğini tehdit eder boyutlara ulaşabilir.

Anti-Semitizm,genelde,Yahudilere karşı,neye inandıkları veya ne yaptıklarıyla ilgilenmeksizin,kim olduklarından kaynaklanan mantıksız bir nefret olarak anlaşılmıştır.Bu doğru değildir,çünkü anti-Semitizmin nedenleri vardır.Kötü olanları da,ya yanlış olduklarından (Yahudilerin,Yahudi olmayan çocukların kanlarından hamursuz çöreği yaptıkları gibi) ya da abartıldıkları,geçmiş döneme ait oldukları,mantıksız oldukları için -geçerli olsalar da (Yahudiler zengin olurlar,vs.) çok az insan üstünde etkili olmuştur.Çünkü tüm Yahudilerden nefret etmek hem mantıksızdır,hem de adil değildir,bildiğimiz gibi sonuçları da öldürücü olur.Bu tarih ışığında,her Yahudi ve insancıl ve doğru iradeli Yahudi olmayan insan tüm gücüyle anti-Semitizmin yükselişine karşı durmalıdır.Ancak bu tarihin,acılarla dolu olsa da,Yahudilere kendi suçlarını işleyebilme hakkını vermediği de açıktır ve ister -Siyonistlerin yaptığı gibi- işledikleri suçların Yahudi halkının çıkarlarına hizmet ettiğini düşünsünler,ister Webster'ın uluslararası sözlüğünün son baskısında olduğu gibi "anti-Siyonizm"i,"anti-Semitizm"in bir formu olarak tanımlamaya muvaffak olsunlar,Yahudi suçluların kendilerini suçlayanlara "anti-Semitizm" ithamını yöneltmeleri rezilliktir.(14) Anti-Siyonizm ve anti-Semitizm arasında bir denklem kurulabileceğini iddia ederken,Siyonistler halen,insanların ifadeyi kendilerinin koyduğu gibi değil,tam tersine kendi pozisyonlarını anlama tehlikesini yaşıyorlar.Bu mantığa göre,biri anti-Siyonist ise anti-Semitik de olur.Sanıyorlar ki,bu seçimle yüz yüze kalan tüm dürüst eleştiriler,toparlanıp evlerine geri dönecekler.Ancak,Siyonizm'in Filistin'deki kötü şöhreti ortadayken,seçim tam ters yöne de gidebilir.Bu da,Siyonist mantığı kabul eden bazı Siyonizm karşıtlarının,anti-Semitizmi de memnuniyetle kabul etmeleri olacaktır.Anti-Siyonistleri azaltmaktan ziyade,bu yaklaşım anti-Semitlerin sayısını artıracaktır.Sonuç olarak,aklınca gelecekte ortaya çıkabilecek pogromları engellemek için uğraşan İsrail,tam da kendisine inanan ve para verenlerin güvenliğini tehdit ediyor olabilir.

Bu noktada,bu yazının birçok okuyucusu beni Siyonistlere hepsi aynıymışlar gibi bakmamda kusur bulabilir.Elbette Siyonist kamptaki birçok ayrılığın farkındayım ve İsrail hükümetine karşı çıkan,Meretz,Peace Now ve Tikkun'daki ilerici ve insancıl Siyonistlerin yürekli girişimlerini takdir ediyorum.Bununla birlikte -reformları başarısızlıkla sonuçlanmaya mahkûm olduğu için değil-,Siyonizmin dayandığı temelleri paylaştıkları için,benim analizim dışında tutulmaları mümkün değildir (Likud ve İşçi Partisi versiyonlarında olduğu gibi.) Yalnız Yahudilerin tam vatandaş olacağı bir devlet kurmak,bu devleti zaten Yahudi olmayan milyonlarca insanın yaşadığı topraklar üzerinde kurmak,dünyadaki anti-Semitizme Yahudi kuvvetiyle cevap verme eğiliminde olmak,Yahudilerin kaçacakları bir ülkeleri olmadığı için her yerde güvende hissetmeleri için uğraşmak (bu nedeni ortaya çıkarmak) ve tüm bunları da dinsel bir mit ve Soykırım tecrübesiyle teşkilatlandırmak,-tüm bunlar Siyonizmin kalbinde yatan,ayrıca bizi bugünkü çıkmaza getiren bu bakışın doğal olarak içinde bulunan bileşenlerdir.Bunun başka türlü nasıl olacağını anlayamıyorum.İsrail tarihinde gerçekleşen olayların başka türlü olabileceğini öngörmek muhayyel bir canavarın kurtarılmasıyla yüzleşmektir.Bunun ötesinde,Siyonizmin ne olduğunu görmek ve ortaya çıkardığı durumu anlamak,tüm bu görüşleri ve onların köken ve dallarını reddetmekten ve kendimize ideolojik ve siyasi olarak daha isabetli bir pusula seçmeye başlamamızdan geçer.

Örneğin,ideolojik olarak,durumu İsrail'in,hatta bazı ılımlı "Sosyalist" Siyonistlerin bize sunduğu gibi,iki doğrunun çatışması olarak kabul etmek gibi bir gereklilik yok.Bir doğru vardır ve Siyonistler istilacılar ve baskıcılar olarak haksızdır.Siyonist projenin altını çizen faraziyeler insanların bunun böyle olduğunu anlamalarına engel olmuştur.Ayrıca,Siyonist hükümetin Araplara karşı olan şiddetini ve Arapların İsrail'deki Yahudilere karşı şiddetini aynı şekilde ele alamayız.Şüphesiz,yaşanan tüm yıkımdan ve ölümden derin bir üzüntü duyuyorum ve her iki taraftan da verilen kayıplar ve sevdikleri için anlatabileceğimden daha fazla ıstırab çekiyorum ve duygularını paylaşıyorum.Ancak,İsrail hükümeti ve destekçileri kınanmayı hak ediyorlar,yalnız uçak ve tank kullandıkları ve diğer taraftan çok daha fazla masum insan öldürdükleri için değil.Gerçek şu ki,ülkede güç tekeline sahip ve bu korkunç oyunun kurallarını koyan ve bu berbat koşulları yaratan ve Filistin halkını bu oyuna katılmaya zorlayan İsrail hükümetidir.Onlar ve yalnız onlar,kuralları ve koşulları istedikleri zaman değiştirebilirler,bu yüzden oldukları gibi kalmalarından da onlar sorumludur.Gerçek teröristler onlardır;kışkırtıcı baskı,eziyet ve küçük düşürme sonucunda çığırlarından çıkan ve kendi vücutlarını silah olarak kullanmaktan çekinmeyen talihsiz insanlar değil.Karşı gelinmesi gereken,bizim taktiklerimizde yansıtmamız gereken ve bu soruna bir son vermek için çözülmesi gereken ana problem bireysel değil,devlet terörüdür.Sharon en azından bir konuda haklı:Arafat haksız.Konu kalıcı barışı sağlamaya geldiğinde,ne yazık ki tüm Filistin toplumunun geri kalanı da öyle.Filistinlileri anlaşmazlığın sorumlusu olarak suçlamak ve mevcut etkimizi de dağıtmak yerine,tüm ilgimizi İsrail'in yaptıkları üzerine yoğunlaştırmalıyız.

Siyasal olarak bu,İsrail'le her tür işbirliğini engellemek anlamına gelir (daha önce Güney Afrika'da yaptığımız gibi);bu,iktisadi ve diğer yollarla İsrail'i boykot ederek (olimpiyatlara katılmasını engelleyerek mesela),siyasilerimize İsrail'e ABD yardımını durdurmaları yönünde baskı yaparak (hem özel hem kamu anlamında),İsrail'e karşı değişik yaptırımları destekleyerek (ticari yaptırımlar dahil),Birleşmiş Milletler'de ve Siyonist insan hakları ihlallerini kınayan tüm diğer müsait forumlarda olabilecek en sert kararların çıkartılması çağrısını yaparak ve elbette bunların hepsini engellemeye çalışacak olan Siyonist lobiye göğüs gererek sağlanabilir.Benzer adımlar Avrupa ve diğer yerlerde de atılmalı,ancak ABD'nin genel anlamdaki ve İsrail'deki gücünü gözönüne alacak olursak,Filistin halkının kaderi -nihayetinde Yahudiliğin ve Yahudi halktan geri kalanın da kaderi- ABD'nde çizilecektir.Önderdiğim yollarla İsrail'i izole etmenin,kuşkusuz,içeriden hükümetin politikalarını değiştirmeye çalışanlara da zararı olabilir,ancak bu politikaların masrafını kabul edilemeyecek seviyeye getireceği için onlar açısından da faydalı olacaktır.Açık olan şu ki,sessizlikleriyle,ılımlılıklarıyla,dengelilikleriyle meşhur Yahudiler artık daha açıkça ve etkili bir şekilde tavırlarını belli etmelidirler.Baskıcı rejimler,her şeyin ötesinde,"işlerini" görmek için pasif ve kalifiye destekten fazlasına çok ender ihtiyaç duyarlar.İsrail'in insanlıkdışı tutumunu açıkça savunan Yahudilerin sayısı artarken,Yahudilerin Siyonizmle suç ortaklığı yaptığına inanan anti-Semitik tipin yayılmasına sebep oluyorlar ve bu suçların uyandırdığı öfkeyi üzerlerine çekiyorlar.Bu,çoğu Yahudinin,Nazi döneminde sözde "iyi" Almanların pasiflikleri hakkında düşündüğü şeyin aynısı değil mi?"İyi Almanların" "kötü Almanların" yaptıklarına karşı tutundukları pasif tavır,-herhangi bir tepki vermenin bugünkünden çok daha tehlikeli olduğu bir zamanda bile-,birçok Yahudinin Almanlara karşı duyduğu düşmanlığa ne kadar katkı yaptı?Bu yüzden,Yahudilerin Siyonizme karşı mücadelesi,gerçek anti-Semitizmle savaşmanın da en etkili yoludur.

Üstelik,eğer Siyonizm gerçekten milliyetçiliğin ve giderek artan bir şekilde ırkçılığın özellikle öldürücü bir formuysa ve eğer İsrail,tutsak azınlığına giderek daha fazla Nazilerin Yahudilere davrandığı gibi davranıyorsa,o zaman bunun böyle olduğunu söylemeliyiz.Belli nedenlerden ötürü,Siyonistler,Nazilerle karşılaştırılmalarına karşı çok duyarlılar (faaliyetlerini kısıtlayacak kadar değil,ama "haksızlık" diye böğürüp,"anti-Semitizm" ile suçlayacak kadar duyarlı.) Fakat herhangi bir Siyonist gerekçelenme tarafından engellenmediği sürece,Siyonistler,Semitik bir toplumu Nazilerden beri hiçbir milletin yapmadığı şekilde ezdikleri için,bugün dünyadaki en kötü anti-Semitiklerdir.Hayır,Siyonistler henüz Naziler kadar kötü değil,henüz değil,ancak dünya bugün Filistin toplumunun ürpertici bir şekilde etnik temizliğine tanıklık etmiyor mu?Eğer Siyonistler (ve onların destekçileri) bu karşılaştırmayı bir hakaret olarak görüyor ve adaletsiz buluyorlarsa,tek yapmaları gereken yaptıklarına bir son vermek.Fakat korkarım onların pozisyonunun mantığı onları gelecekte daha kötü zulümler,soykırım dahil,yapmaya (desteklemeye) götürür.Böyle bir Siyonizmin geleneksel Yahudi değerleriyle ne gibi bir bağı var?Bana kalırsa,komedyen Lenny Bruce(15) bu soruya en iyi cevabı vermiştir:
"(...) Ben Yahudiyim.Count Basie(16) Yahudi.Ray Charles Yahudi,Eddie Cantor(17) Goyimdir...(18) Amerikan Deniz Kuvvetleri ağır Goyim...Eğer New York'ta veya başka büyük bir şehirde yaşıyorsanız,Yahudisiniz demektir.Eğer Butte,Montana'da yaşıyorsanız,Yahudi olsanız dahi Goyim olacaksınız demektir...Kool-Aid Goyimdir.Yahudiler icat etmiş olsa da,süttozu Goyimdir.Zencilerin hepsi Yahudidir...Ateist İrlandalılar Yahudidir!.."(19) 

Buna ekleyeceğim tek şey,"Noam Chomsky,Mordechai Vanunu(20) ve Edward Said Yahudidir.Elie Wiesel Goyimdir.Aynı şekilde tüm 'Yahudi' neo-muhafazakârlar da.Sosyalizm ve Komünizm Yahudidir.Sharon ve Siyonizm Goyimdir." Ve,kimbilir,eğer Yahudiliğin bu yorumu bir gün gerçekten tutarsa,bir gün geri kabulüm için Yahudi halkına tekrar başvurabilirim...

***

1-Wiesel,1978'de Jimmy Carter'ın Soykırım Komisyonu'nun başkanlığına atadığı İsrail yanlısı Amerikalı akademisyendir.(ç.n.)
2-Yidiş bir İndo-Avrupa dilidir.Şu anda yaklaşık dört milyon Yahudi bu dili kullanmaktadır.Soykırım'dan önce ise yaklaşık on milyon Yahudi tarafından konuşulmaktaydı.(ç.n.)
3-Bar Mitzvah,Yahudi erkeklerin olgunluğa eriş törenleridir.Kızlar için Bat Mitzvah terimi kullanılır.Kızlar oniki,erkekler onüç yaşlarına bastıklarında bu törenle cemaatlerinin tam bir üyesi haline gelirler.(ç.n.)
4-Rochelle Furstenberg,"Reflections of a Zionist Don",The Jerusalem Report (October 1990),s.51.
5-Albert Einstein,"Our Debt to Zionism",Ideas and Opinions (Modern Library,N.Y.,1964)s.6.Ben-Gurion'un Einstein'a İsrail Cumhurbaşkanlığı teklifine bakışı dikkate değerdir.Bir arkadaşına göre şöyle demiştir,"Evet derse bir de bana sorun.Bunu ona önerdim çünkü önermemek önemliydi.Ancak eğer kabul ederse,beladayız demektir."(Fred Jerome,The Einstein File,N.Y.:St. Martin's Press,s.111.)
6-İkiyüzlü küstahlık.Birisinin anne-babasını öldürüp sonra "ben öksüz-yetimim" diye bağış dilemesi gibi bir tavır.(ç.n.)
7-Albert Einstein,Ideas and Opinions,s.212.Einstein'ın bugünkü Filistin'in durumuna nasıl tepki vereceği bazıları tarafından öngörülmüştür:"Bizim (İsrail) politikamızın en önemli yönü,Arap vatandaşlarla tamamen eşitliği sağlayacak kurumlar yerleştirmek arzusu olmalıdır...Arap azınlığa karşı takınacağımız tutum bizim toplum olarak ahlak standartlarımız için gerçek bir test olacaktır."(1952),a.g.e.,s.111;ve,Weizmann'a (1923) bir mektupta şöyle yazmıştır:"Eğer Araplarla dürüst bir işbirliği ve anlaşma için bir yol bulmada başarısız olursak,ikibin yıllık sınavdan hiçbir şey öğrenmemişiz ve bizi rahat bırakmayacak bir kaderi hak ediyoruz demektir."a.g.e.,s.110.
8-Soykırım,bundan sonra büyük "S" ile,Nazilerin Yahudilere karşı uyguladığı ve İngilizce'de Holocaust olarak adlandırılan felaketin Türkçesi olarak kullanılacaktır.(ç.n.)
9-"Bizi Yahudi olmayanların önünde kötü gösterme."(ç.n.)
10-Minyan,Yahudilikte ölmüşlerin ruhuna Tevrat okuyan en az on kişiden oluşan gruba verilen addır.Kavram genel olarak yerel bir Yahudi cemaati için de kullanılır.(ç.n.)
11-Jerry Falwell,Siyonistlerle işbirliği yapan,televizyon ayinleriyle ünlü bir Amerikalı köktendinci rahiptir.(ç.n.)
12-Donald Wagner,"Evangelicals and Israel:Theological Roots of a Political Alliance",The Christian Century (4 Kasım 1998),s.1023.
13-Davud'un öldürdüğü dev.Calut.(ç.n.)
14-Robert Fisk'ten alıntı,"A Warning to Those Who Dare Criticize Israel in the Land of Free Speech",The Independent (Londra:24 Nisan 2004),s.39.
15-Lenny Bruce ya da Leonard Alfred Schneider,1950-1960'larda açıksözlü şakalarıyla Amerika'yı sarsan ve şu anda stand-up denilen tarzı yaratan komedyenlerden biridir.Bob Dylan'ın ünlü "Lenny"si Lenny Bruce'un hayatı üzerinedir.(ç.n.)
16-William "Count" Basie Amerikalı Siyah bir jazz piyanistidir.(ç.n.)
17-Lenny Bruce'un aksine,yaptıklarıyla polisi pek üzmemiş,daha uysal bir Amerikalı şovmen.(ç.n.)
18-Yahudi olmayan kimse.(ç.n.)
19-Lenny Bruce,"Jewish and Goyim",Record Number 5 of Lenny Bruce:Let the Buyer Beware (Shout Factory,14 Eylül 2004),no.6.
20-İsrail'in varlığını reddettiği nükleer silah ve güç programlarını kamuoyuna açıklayan ve bu nedenle onsekiz yıl hapis yatan Fas Yahudisi,İsrailli barış gönüllüsü bilimadamı.(ç.n.)

*Prof.Bertell Ollman,Madalyonun İki Yüzü:Anti-Semitizm ve Siyonizm:Yahudilikten Azlim İçin Gereğinin Yapılmasına...;(çev.) Taylan Acar,Birikim,sayı:190,Şubat 2005,s.61-70.;Tikkun Magazine,Ocak-Şubat 2005,cilt 1,sayı:20.

Arşivlerin Temizlenmesi Meselesi/Prof.Dr.Taner Akçam*

Geçen haftadan verilmiş sözü yerine getireyim ve arşivlerin temizlenmiş olduğuna dair bilgilerin verildiği ufak bir liste yapayım.Bu bilgiler elimde var olanlar içerisinde bir seçmedir.

1-İstanbul Divan-ı Örfi'de,İttihat ve Terakki yöneticileri hakkındaki davanın iddianamesinde savcılık makamı,Teşkilat-ı Mahsusa'ya ait evrakın ve İttihat ve Terakki Merkez Komitesi evrakının "aşırılmış" olduğunu söyler.
Savcı,ayrıca,dönemin Emniyet Genel Müdürü Aziz Bey'in,Talat Paşa'nın istifasından önce daireden birçok dosyayı alıp beraberinde götürdüğünü ve bu dosyaların bir daha iade edilmediğini bildirir.Konuya ilişkin bilgi kaynağı,savcılığın,Dahiliye Nezareti'ne yazdığı resmi yazıya verilen cevaplar ve bazı sanık ifadeleridir.

2-Aynı davanın değişik oturumlarında,Mithad Şükrü,K. Talat ve Ziya Gökalp (özellikle ikinci ve beşinci oturumlarda) verdikleri ifadelerde,Merkez Komite'ye ait evrakın Doktor Nâzım tarafından alındığını söylerler.
Duruşma hakiminin,İttihat ve Terakki'nin kapanmasından sonra evrakının ne olduğuna ilişkin bir soruya Mithad Şükrü:"Maalesef anlaşıldığına göre Dr. Nâzım Bey tarafından alınmıştır.Memurinin ifadesinden öyle öğrendim",diye cevap verir.
Ziya Gökalp da,aynı soruya,"Dr. Nâzım Bey cemiyetin tarihine ait evrakı istemiş,evrakı sandıkla beraber götürmüş,evrakın bu suretle gittiğini sonradan haber aldım", biçiminde cevap vermiştir.(Bilgiler benim İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu kitabinda vardır)

3-Birçok anı kitabında Talat Paşa'nın,yurtdışına kaçmadan önce,"evvela bir bavul evrakla,Arnavutköy kıyısında... bir yalıdaki dostuna" gittiği;"bu evrakın yalının alt katındaki ocakta yakıldığı nakledilir." (Şevket Süreyya Aydemir,Enver Paşa,Cilt 3,s.468)

4-İngiliz belgeleri arasında da konuya ilişkin bolca bilgiye rastlamak mümkündür.Ahmet Esat (bilinen adıyla Esat Uras) İngiliz görevlilere,Ermenilerin imha edilmesi konusunda bir toplantı yapıldığını ve kendisinde bu toplantının el yazması tutanağı olduğunu iddia eder ve bunu satmaya kalkar.Bunun üzerine tutuklanır.
Ve ifadesinde,"silah bırakışması anlaşmasından biraz önce,görevliler,geceleri arşiv bölümüne gidip,belgelerin çoğunu temizlediler," der.[Vahakn N. Dadrian,"Documentation of the Armenina Genocide in Turkish Sources",Israel W. Charny (ed.),Genocide:A Critical Bibliographic Review,Vol. 2 içinde.Dadrian bu çalışmasında,16 değişik kaynaktan arşivlerin temizlenmesine ait birincil el bilgiler aktarır.]

5-1926 Ankara İstiklal Mahkemesi'nde görülen İzmir Suikastı davasında sanıklardan,İstanbul İttihat ve Terakki Merkezi Umumi üyesi Kör Ali İhsan Bey,sorgusunda,elindeki tüm belgeleri yaktığını söyler.(1926 Ankara İstiklal Mahkemesi,İzmir Suikasti İddianame ve Savunmalar,Teksir metin)

6-14 Ekim 1918'de Ahmed İzzed Paşa Kabinesi kurulmuştu.İzzed Paşa,aynı zamanda Harbiye Nazırlığı'nı da üstlenir ve Teşkilat-ı Mahsusa Müdürlüğü'ne (Harbiye Nezareti'nde,buraya üstü örtülü bir şekilde Doğu İşleri Bürosu deniyordu) hemen çalışmalarını durdurması,arşivlerini yok etmesi talimatını",verir.(Hüsamettin Ertürk,"Milli Mücadele Senelerinde Teşkilat-ı Mahsusa (daktilo edilmiş metin),aktaran,Bilge Criss,İşgal Altında İstanbul,s.147)

7-Hans F. L. von Seeckt,Harp döneminde,Osmanlı Genelkurmay Başkanlığı görevinde bulunmuştur.Almanya'ya dönerken,Osmanlı Harbiye Nezareti'ne ilişkin önemli bir kısım belgeyi beraberinde götürür.Sadrazam İzzed Paşa durumu protesto eder ve belgeleri geri ister.Berlin belgeleri geri gönderme sözü verir ama hiçbir zaman yerine getirmez.(Bilgiyi Dadrian yukarıdaki eserinde aktarmaktadır)

8-Bakanlar Kurulu hakkındaki davanın 3 Haziran 1919 tarihli oturumunda,eski Posta Bakanı Hüseyin Haşim,Harbiye Nezareti'ne ait belgelerin yakıldığını söyler.Ayrıca Çatalca'ya belgelerin yakılma emrinin gittiğini de Beşinci Oturum'da kabul eder:[TV 3573]

9-Çatalca Posta ve Telgraf Müdir Vekil-i Sabıkı Osman Nuri Efendi hakkında bu nedenle ayrı dava açılır.Dava 4 Ağustos 1919'da başlar.Suçlama,evrak yakmaktır.Sanık ifadesinde,"verilen emir üzerine bazı evrakı yaktım.Amirlerim kendi mesuliyyetleri tahtında olarak falan seneden falan seneye kadar olan evrakı yak dediler,yaktım",der.Davanın sonucu belli değildir.(Alemdar,5-6 Ağustos 1919)

10-İngilizler,1919 Haziran ayında Dahiliye Nezareti'nden Antep valiliğine çekilmiş bir telgraf ele geçirirler.Telgrafta 1914-1918 arasına ait resmi telgrafların tümünün imha edilmesi yazılmaktadır.Hariciye Nezareti,İngilizlere bu eylemleri nedeniyle protesto notası verir ama böyle bir emrin verilmiş olduğunu kabul eder.(Bu bilgiyi Dadrian yukarıdaki eserinde aktarır)

Söylediğim gibi,bunlar sadece bazı seçmeler...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Arşivlerin Temizlenmesi Meselesi,Agos,19 Haziran 2004.

http://www.bianet.org/bianet/siyaset/37009-arsivlerin-temizlenmesi-meselesi

"Gelmesem 'Üç fidanı' tanımayacaktım"/Alexan Keuchkerian*

Türkiye'de az bilinen,gizli kalan,anlatılmayan hikâyelerden biri Yirmi'lerin öyküsü.Devrimci yirmi Ermeni gencinin öldürülmesine neden olacak süreç,Sosyalist Hınçak Partisi'nin 120 üyesinin 17 Eylül 1913'te Romanya'nın Constanza şehrinde yapılan 7. Kongresi'nde,İttihat ve Terakki yöneticilerine suikast düzenlenmesi kararı ile başladı.

1914 Haziran'ında parti içinden alınan bir ihbar ile apar topar tutuklanan sanıkların büyük bölümü salıverildiler.49'u hariç...

Uzun zaman beklediler yargılanmayı.Ama olmadı.Henüz mahkemeleri başlamadan ortaya çıkan Van İsyanı ve sonrasında fitili ateşlenen 24 Nisan 1915'teki Ermeni aydın ve toplum önderlerinin sürgünü ardından sıra onlara geldi.

Hınçak Partisi Merkez Komitesi üyesi Paramaz (Madteos Sarkisyan) ve "yoldaş"larının mahkemesi Divan-ı Harp'te görüldü.Paramaz ve diğer 19 Hınçak Partisi üyesi "Özgür ve bağımsız bir Ermenistan kurma amacıyla silahlı eylemlerde bulunmak,yabancı devletleri Osmanlı'ya karşı kışkırtarak,devletin bölünmez bütünlüğüne yönelik tehlikeli planlar yapıp,Osmanlı halklarından bir kısmının Osmanlı hâkimiyetinden ayrılıp kendi başına devletler yaratma amaçlı değişik yerlerde alenen ve gizli toplantılar gerçekleştirmek,basın-yayın yoluyla bu amaçların propagandasını yapmak ve kışkırtıcı çalışmalar örgütlemekle" suçlanıyordu.

Mahkeme başkanının "Ülkeyi parçalayıp,yok etmek niyetiyle bağımsız bir Ermenistan kurma amacına hizmet ettiğiniz doğru mudur?" sorusuna Paramaz şöyle yanıt veriyordu:"Siz ülkemizi bundan altıyüz yıl önce bizden koparmaya çalışıp,işgal ettiniz.Halkımızı sürekli olarak katliamlar yoluyla imha etmeye çalıştınız ve şimdi de tüm Osmanlı vatanını bir Türkiye'ye dönüştürme çabası içerisindesiniz.Ancak siz bunu yaparken suçlu görülmüyorsunuz da,aynı şeyi yapmaya kalkışıp,tarihsel hakkımızı yeniden elde etme amacı için çabaladığımız için biz mi suç işlemiş sayılıyoruz yani!"

Uzun süren tutukluluk 17 günlük mahkeme ile son bulmuştu.Hukuk kararını hızlıca vermişti bile.27 Mayıs'ta yani Osmanlı Ermeni toplumu için alınan "Tehcir Kanunu" gününde devrimciler için de kalem kırılıyordu.İnfazsa 15 Haziran'da gerçekleştirilecekti.Darağacına çıkartılan Paramaz,"Siz,sadece bizim vücudumuzu yok edebilirsiniz,fakat inandığımız fikirleri asla...Yarın Ermenilik,ülkenin doğusunda özgür ve sosyalist Ermenistan'ı selamlayacaktır!" diye bağırıyordu.İnfaz edilenler arasında bulunan İşçi Yervant ise "Ölüm her yerde aynıdır ama ne mutlu halkının kurtuluşu için şehit düşene" şarkısı ile hayata veda ediyordu.

Toplu infaz,yetkililerin talimatıyla fotoğraflandı...İdam sehpalarından indirilen yirmi'ler atlı yük arabasına üst üste yüklenerek mezarlığa gönderildi...

15-16 Haziran 1915'te Beyazıt'ta asılan Ermeni sosyalisti Paramaz ve 19 yoldaşı bu sene anıldı.Fakat bu anmanın önemi katılımcıları arasında Lübnan Sosyal Demokrat Hınçak Partisi Başkanı Alexan Keuchkerian'ın da bulunmasıydı.Geçen yıl 24 Nisan'da Ermenistan'daki Soykırım Anıtı'na çelenk koyan Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi ile de görüşen Keuchkerian'a göre Hınçak Konferansı'nda alınan kararlar gerçekleştirilse bugünkü Türkiye çok daha farklı bir tabloya sahip olurdu.Bu vesileyle kendisiyle dünü ve bugünü konuştuk.

-1913 yılında Romanya'da yapılan Hınçak Konferansı'nda alınan karar uygulansa ne değişirdi?

Eğer Hınçaklar başarılı olsaydı ne soykırım olurdu,ne de beş milyon insanın ölürdü.Osmanlı İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşı'na da girmeyebilirdi.Bu da bir olasılıktı.

-Türkiye tarihini bu kadar derinden etkileyen bu olay sizce neden bu kadar uzun zamandır bilinmedi?

Yirmi'lerin idam edilmesinin Ermeni Soykırımı ile çok güçlü bir ilişkisi var.Daha yeni yeni bir şeyler konuşulmaya başlandı.Şimdi artık nispeten daha özgür bir hava var.

-Bu vakayı şimdiye kadar Türkiye sosyalistlerinin gündeme getirmemiş olması şaşırtıcı değil mi?

Çok enteresan,belki bilmiyorlardı belki bilip de konuşmaktan korktular.Aslında Türkiye'de sosyalist hareket Hınçaklar ile başladı.Partimiz 1887'de İsviçre'deki Kafkas Ermenileri tarafından kuruldu.Rus sosyal demokratlarının görüşlerini alıp Ermenistan meselesi yani Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin haklarını eklediler.

-Belgeleyebildiniz mi bu durumu?

İlk sosyalist parti olduğumuza dair kanıtlarımız var.Geçen sene 125. yıldönümünü kutlarken partinin arşivinden Osmanlıca yazılmış 1908 İnkılabı'ndan sonraya tarihlenen belgeler bulduk.Biz bu topraklardaki ilk sosyalist partiyiz.Tarihçiler araştırırsa Osmanlı arşivinden de bu kâğıtlar çıkar.Bizim yanımızda sadece kopyaları var.Belgelerin orijinali Türkiye'de.Ermenice bir söz var:Geç olması hiç olmasından iyidir.

-İlk sosyalist parti olarak "Üç fidan"dan önce "Yirmi fidan"ı kurban verdiniz aslında.

Gelmeseydim bizim Yirmi'lerin konusu açılmasaydı ben de Türkiye'deki "Üç fidan"ı tanımayacak,burada yaşananları bilmeyecektim.Geçmişte olanlar sebebiyle bir duvar gelişmiş iki taraf arasında.İnsan bilmediğinden korkar.Biz Türkiye'yi şimdiye kadar tanımıyorduk.

-Tanımaya başladıktan sonra Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin düzelmesi için nasıl bir gelecek öngörüyorsunuz?Türkiye'de bu soruya çoğunlukla milliyetçi Taşnaklar'dan yanıt alındı.

Bunun nedeni bizim propagandamızın zayıf olması.Bu nedenle de hep eleştiriliyoruz.Artık suskunluk vakti bitti.Son 98 yılda ilk Ermeni parti üyesi olarak Türkiye'de bulunuyorum ve ilk resmi olarak temasta bulunuyorum.

-Sorunun çözümü için nasıl bir formül önerirsiniz?

Diasporadaki arkadaşlarla görüşümüz aynı.Türkiye Ermenistan'ı Karabağ meselesi nedeniyle blokaj altında tutuyor.Sınırın açılması gerekiyor.Soykırım meselesi bizim için bir hakikat.Türkiye bu gerçeği inkâr ediyor,daha da öteye giderek bütün tarihi anıtlarımızın,yerleşim yerlerimizin adlarını değiştiriyor.Bu da bir soykırım.

-2015'e doğru bu süreç hızlanacak mı?Diplomaside Soykırım'ın kabulü için yüzüncü yılda uluslararası baskı öngörülüyor.

Soykırım meselesi insanlığa karşı işlenmiş bir suç.Bunun zamanaşımı yok.Dün ne istiyorsak yarın da bunu isteyeceğiz.Soykırım gerçeğini Türkiye kabul etsin,özür dilesin ve maddi-manevi tazminat ödensin.

-Türkiye perspektifinde en tartışmalı konu tazminat meselesi.

Barış,adalet üzerine inşa edilmeli.Yoksa bu bina yapılsa da çöker.Hukukçular oturup bu dosyayı konuşmalı.Önemli olan ilk adımların atılması.

-Fakat Ankara,Yahudi Soykırımı'nda Almanya'nın ödediği gibi bir tazminat sürecine sıcak bakmıyor.

Sorun politika meselesi.1948'de İnsan Hakları Beyannamesi kabul edildiğinde,"Soykırım" tanımını çıkarttılar.1948'den sonra Yahudiler için milli bir devlet oluşturuldu,Soykırım konvansiyonu ile Birleşik Devletler tarafından İsrail'e tazminat ödenmesine karar verildi.Ama mesele Ermenilere gelince dünyadaki ülkelerden sadece 25'i Soykırım'ı tanıdı.Temelde politika ve büyük devletlerin çıkarları var.Önemli olansa bir gerçeğin varolması.Biz birbirimizle yaşayacağız.Ermenistan'ı,Suriye'yi,Gürcistan'ı olduğu yerden başka yere götürebilir misiniz?Ama bu beraber yaşam kardeşlik ve güven üzerine inşa edilmeli.Fakat bir yerde bu güven,Soykırım nedeniyle kaybolmuş.

-Kriz coğrafyalarından biri de Suriye.Lübnan,Suriye Ermenilerinin Ermenistan'ın ardından en çok göç ettiği ülkelerden.Hınçak Partisi yanı başındaki bu savaşa nasıl bakıyor?

Suriye meselesini barışçıl yollarla halletmek tarafındayız.Silahla hiçbir sorun çözülmez.Eninde sonunda bu sorun halledilecek ve yeni bir dönem yaşanacak.Suriye halkı demokratik yollarla ne isterse onun tarafındayız.

-Ülkenize gelen soydaşlarınızla ilgili çalışmalarınız neler?

Lübnan'da Ermeni kilise,dernek ve partileri ile Suriyeli soydaşlarımıza yardım ediyoruz.Ermenistan'da partimiz tarafından açılan okulda üçyüzden fazla Suriye'den gelen Ermeni çocuğu,öğrenim yılı kaybetmemeleri için Suriye müfredatı ile ücretsiz olarak okuyor.Aynı şeyi biz Lübnan'da partimize ait olan okullarda da uyguladık. 


-Yardım elinizi sadece Ermenilere mi uzatıyorsunuz?Sonuçta Hınçak Partisi sosyalist ideoloji üzerine kurulu.

Biz yardımda ayrım gözetmiyoruz.Suriye'den gelen Ermeni de,Sünni de,Şii de,Arap da,Kürt de aynı.Sosyalist olduğumuz için bizim önceliğimiz insan hakları...

*Alexan Keuchkerian,"Gelmesem 'Üç fidanı' tanımayacaktım",Röportaj:Serdar Korucu,CNN Türk,1 Temmuz 2013.

http://www4.cnnturk.com/2013/guncel/07/01/gelmesem.uc.fidani.tanimayacaktim/713775.0/