Taşnaklar Türklere Güvenmemekte Haksız Mı?/Ayşe Günaysu*

Yer:Van.Halka açık bir toplantı.Engels'in deyişiyle "Avrupa işçi sınıfının eşsiz temsilcisi" Auguste Bebel'i anma toplantısı.Konuşmacılar,"Karl Marx ve Eseri","Sosyalizm Çağında Burjuvazi","August Bebel","Toplumsal Eleştiri" gibi konu başlıkları altında heyecanlı söylevler veriyorlar.Arada küçük dinletiler var.Flüt,piyano ve kemandan oluşan bir müzik topluluğu halka Chopin,Wagner,Bizet,Mozart ve Mendelssohn'dan parçalar çalıyor.

Bu,fantastik filmler haftasında gösterilen gerçeküstü bir yapımdan bir sahne değil.Gerçek.Yıl:1908.Toplantıyı düzenleyen Ermeni Devrimci Federasyonu (EDF),yani Taşnaktsutyun,yani bizde daha çok bilinen adıyla Taşnak örgütü.

Okurlardan özür dileyerek,beş yıl önce "Tükenmez" dergisinde yayınlanan yazımın girişini buraya ödünç aldım.(1) Çünkü bugün özellikle güncellik kazanan ve bana çok önemli gelen bir şeyi söylemek istiyorum:Taşnaksutyun liderlerinin bugün Türkiye-Ermeni ilişkilerini normalleştirmesi beklenen protokollere karşı çıktığını biliriz ve onu MHP'nin Ermeni dünyasındaki izdüşümü olduğu sonucunu çıkarırız da,Taşnaksutyun geleneğinin nerelerden geçip buralara geldiğinden çoğumuzun pek haberi yoktur.Oysa halen yaşamakta olan Anadolu'nun en eski üç partisinden (diğer ikisi de Ermeni partilerdir:Armenagan ve Hınçak) biri olanTaşnaksutyun'un tarihi,Türkiye'nin Ermeni meselesini gerçekten anlayabilmenin en önemli anahtarlarından biridir.Anadolu'nun en eski partilerinden dedim,yanlış anlama olmasın,Taşnaksutyun 1890'da Tiflis'te kurulmuştur ama,Anadolu'nun en ücra köşesine kadar örgütlenmiş gerçek bir Anadolu partisidir.

"Biz İşçileriz,Biz Ülkemizin Lanetlileriyiz"

İngiltere'nin Van Konsolosu Dickson,İstanbul'daki büyükelçisine gönderdiği 2 Mart 1908 tarihli raporuna Taşnaksutyun'un Abdülhamid despotizmine karşı Van'da halka dağıttığı bir bildirinin örneğini eklemiştir.Bu sayede bildiri bugünlere,bizlere ulaştı.Bildiriden bölümler şöyle:

"Bizim kendimizin kim olduğumuzu,karşıtlarımızın ve düşmanlarımızın kimler olduğunu anlamamızın zamanı geldiğine inanıyoruz.'Biz' derken,'Daşnak' ya da diğer Ermeni devrimci partilerini değil,Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan ve müstebit hükümetin yıkıcılığına,yağmacılığına ve baskıcılığına uğrayan herkesi,bütün Osmanlıları,yani bütün Türkleri,Ermenileri,Arnavutları,Arapları,Rumları,Süryanileri kasttettiğimiz anlaşılmalı.Özgürlük,uygarlık ve temel insan haklarından yoksun olanlar,ızdırap alevleri üstünde cayır cayır yanıyor ve dayanılmaz acılar çekiyorlar(...)

Bizim bayrağımız altına girenlerse,ırk ya da din ayrımı olmadan,özgürlük ve eşitliği isteyenler,müstebit hükümetten nefretle,bütün halkları kölelikten,yağmadan ve haydutluktan kurtarmaya çalışanlardır.

Biz özgürlüğüz,bilgiyiz,eşitliğiz,yasayız.Düşmanlarımız istibdattır,cahilliktir,köleliktir,yağmadır,adaletsizliktir.

Biz işçileriz,biz ülkemizin lanetlileriyiz,alevleri yükseltenleriz,ülkemizdeki yenilikçileriz biz."(2)

Yirminci yüzyıl yaklaşırken Osmanlı İmparatorluğu'nda iki Ermeni sosyalist partisinden birisi,tüm Ermeni siyasi örgütlenmeleri içinde en güçlüsü,EDF,yani Taşnaksutyun'du (diğeri Hınçakyan).Taşnaksutyun,Abdülhamid despotizmine son veren meşrutiyet rejiminin korunması mücadelesinde İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) en yakın,en güçlü müttefiki oldu.Yıllardır Abdülhamid rejimine karşı silahlı mücadele veren,Anadolu'nun,özellikle doğu vilayetlerinin her köşesinde örgütlü ve son derece dinamik bir güç olan Taşnaksutyun'un varlığı İttihatçılar için etkili bir dayanaktı ve onlardan önemli ölçüde güç aldılar.1907'de resmiyet kazanan,sonrasında yazılı anlaşmalarla,seçimlerde işbirliğiyle güçlenen iki parti arasında ittifak,1912'den sonra çözülse bile ilişkiler değişen ölçülerde 1914'e,Soykırım'dan bir yıl öncesine kadar sürdü.

"Yaşasın Taşnaksutyun"

Tuncay Yılmazer,www.geliboluyuanlamak.com web sitesinde yayınlanan "Tarih ayrıntıda gizlidir-İttihatçılar Taşnaklara ne önermişti" başlıklı yazısında,

"Taşnaklar Ermeni komitelerinin en dürüstü ve en doğrusu olarak kabul ediliyordu" diyor ve [Cemal] Paşa'nın anılarından Paşa'nın şu sözlerini aktarıyor:"Biz Ermenileri,özellikle de onların ihtilalcilerini Rumlardan ve Bulgarlardan daha çok severiz.Çünkü onlar bu iki milletten daha mert,daha kahramandırlar.İkiyüzlülük bilmezler.Dostluklarına sadık,düşmanlıklarında metindirler."(3)

Yılmazer aynı yazısında,İttihatçıların,1909 yılında,31 Mart Ayaklanması'nı bastırmak için,Selanik'ten Mahmud Şevked Paşa komutasında ve Mustafa Kemal'in kurmay başkanlığında İstanbul'a gönderdikleri Hareket Ordusu'nu 22 Nisan 1909'da ellerinde çiçeklerle ziyarete gelen Ermeni kadınlara Enver paşa ve beraberindekilerin "Yaşasın Taşnaksutyun Cemiyeti" diye karşılık verdiğini aktarıyor.(4)

Dağdan İnip Meclise Giren Özgürlük Savaşçıları "Güvenilir Dostlar"

Murat (Rober) Koptaş'ın "Armenian Political Thinking in the Second Constitutional Period:The Case of Krikor Zohrab" başlıklı Boğaziçi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü'ne sunduğu master tezinde bu konuda son derece derli toplu bilgiler var.

Kısaca göz atalım:

Eylül 1909'da toplanan Taşnaksutyun'un Beşinci Kongresi'nde parti önemli bir politika değişikliğine gider ve bunun gerekçelerini açıklar.Kongre kararında,"devrimci ve savaşçı bir parti" olarak Taşnaksutyun'un parti programı ve ilkelerini hayata geçirmeye en uygun yönetim biçimi olan meşrutiyet rejimini desteklemek amacıyla despotizme karşı mücadelede kullandığı "gizli çalışma yöntemlerini terkettiği" ilan edilir.(Koptaş,s.58)

İkinci Meşrutiyet döneminde ilk Meclis-i Mebusan seçimlerinde Ermeniler meclise on bir mebus gönderdiler.Bunların dördü Abdülhamid'e karşı silahlı mücadele yürütürken silahını bırakıp dağlardan inen Taşnaksutyun önderleriydi:Van'dan Vahan Papazyan,Erzurum'dan Karekin Pastırmacıyan ve Vartkes Serengülyan,Muş'tan Keğam Der Garabedyan.

Vahan Papazyan anılarında anlatır.Meclis-i Mebusan'da Serengülyan ile Papazyan'ı İttihatçı lider ve Meclis Başkanı Ahmed Rıza Bey karşılar.Papazyan,Serengülyan'ı,"dağlardan inen bir fedai" olarak tanıtır.(Hatırlatmadan geçmek olmaz:Resmi söylemin "komitacı" diye adlandırmayı çok sevdiği Ermeni savaşçılar o zaman yaygın olarak Ermeni "devrimci/ihtilalci"ler ya da "fedai"ler olarlak adlandırılırdı.) Ahmed Rıza Bey,meclis başkanı,bu sözlere,"Ne güzel!Güvenilir dostlarımız Meşrutiyet'in kurumlarını savunmak için dağlardan inip meclise geliyorlar" diyerek cevap verir.(Koptaş,s.63)

Taşnaksutyun'a duyulan güvenin bir başka göstergesi de,Adana katliamlarında Taşnaksutyun'un parmağını arayanlara karşı Edirne mebusu Rıza Tevfik'in sözleridir."(...) Bugün Ermenileri fedaidir,yok bilmem nedir diye itham edemeyiz.Ermenilerde fedai vardır,ben gördüm onları,hakikaten hürriyet için canlarını feda ettiler ve hastanede bizim şühedamız [şehitlerimiz] için hizmet ettiler.Başka türlü bir fedai bilmiyorum.Hürriyete,bu kadar bizimle beraber hizmet eden bir milleti ve bunca zulüm ve hakaret gördükten sonra... büyük bir kabahatle itham edemeyiz."(Rober Koptaş,s.64)

Taşnaksutyun ile İttihat ve Terakki,Abdülhamid istibdatını yıkmak için 1907'de imzaladıkları anlaşma ile birlikte,1914'e kadar dört anlaşma imzaladı.1908'de imzalanan seçim anlaşması çerçevesinde bazı Taşnak milletvekilleri İTC listesinden seçildi.Otuzbinden fazla Ermeni'nin katledildiği 1909'daki Adana olayları ertesinde Taşnaksutyun Ağustos 1909'da Beşinci Kongresi'nde büyük bir politik risk alarak,sosyalist Hınçak ve Patrikhane'nin karşı çıkmasına rağmen,ittifakın sürmesi doğrultusunda karar aldı.Eylül 1909'da iki parti arasında bir anlaşma daha imzalandı.Anlaşmanın belli başlı satır başları,Meşrutiyet'i güçlendirmek,Meşrutiyet karşıtı güçlere karşı ortak mücadele,ademi merkeziyetçilik (desantralizasyon) temelinde idarenin yeniden yapılandırılması,gayrımüslimlere karşı ayrımcılığa son verilmesi ve eşitliğin getirilmesi,anlaşma koşullarının hayata geçirilmesini sağlamak için iki partinin ortak bir organ kurmasıydı.İTC ile Taşnaksutyun arasındaki son anlaşma,1912'de yine bir seçim ittifakı anlaşmasıydı.(Koptaş,s.67)

Hangi Kardeşlik?

Ancak ilginç olan,ilişkilerin 1912 seçimlerinden sonra bozulmasına rağmen Taşnaksutyun ile İTC ilişkilerinin son ana kadar tamamen kopmamasıydı.Mesela 1913'ün ikinci yarısında reform programı görüşmelerinde İTC'nin muhatabı Taşnaksutyun'du.Dahası,Ağustos 1914'te İTC üç önemli yöneticisini Erzurum'daki Sekizinci Taşnaksutyun Kongresi'ne göndererek Osmanlı imparatorluğu Birinci Dünya Savaşı'na girerse Taşnakların tavrının ne olacağı konusunu görüştü.

Taşnaksutyun'un her şeye rağmen İTC ile işbirliğine devam etmesine karşı çıkan Ermeni "fedai"ler Taşnakların gaflet içinde olduklarını,İTC'yle kardeşliğin hayal olduğunu,bu politikanın Ermenilere felaket getireceğini anlatmaya çalışıyorlardı.Yürek kanatıcı ama,hatırlamak lazım:Taşnaksutyun'un ve onu izleyenlerin kardeşliğe ilişkin inancı öyleydi ki,dönemin parlak aydını,büyük hatibi,yazarı,hukukçusu,Meclis-i Mebusan'ın İstanbul üyesi,evinden alınıp götürüldükten sonra Urfa yakınlarında İttihat tetikçisi Çerkes Ahmed tarafından başı taşla ezilerek öldürülen Krikor Zohrab,24 Nisan İstanbul tutuklamaları başlamış olmasına rağmen son ana kadar kaçmak,canını kurtarmak yerine,Ermenilerin anayurda bağlılığını kanıtlamak için çabalıyor,yetkililerle görüşmeler yapıyordu.

Oysa,yanılan Krikor Zohrab ve neredeyse son ana kadar İTC ile işbirliğine inanmaya devam edenler oldu."Kardeşliği" hayal olarak görenler haklı çıktı.Ermeniler "kardeş"leri tarafından topluca imha edildiler,hem de tüm sosyal,kültürel izleri bile silinerek,yarattıkları tüm zenginliklere el konularak.

İşte konunun burası,tam da bu noktası,yani "kardeşlik mi?Hangi kardeşlik?" sorusu,üzerinde çok düşünülmesi,çok yazılıp çizilmesi ve bugüne de ışık tutacak çıkarsamalar yapılması gereken,çok da can acıtıcı bir nokta.

"Taşnak" Sözcüğünü Küfür Gibi Kullanmadan Önce...

Bugün anayurtlarından koparılmış,dünyanın Arjantin'den Avustralya'ya kadar her yerine dağılmış Soykırım kurbanlarının çocukları,"kardeş"liğin ne menem bir şey olduğunu tüyler ürpertici bir şekilde öğrenenlerin çocukları."Diaspora" denen,Türkler için bir çeşit "öcü" olan bu insan toplumu elbette monolitik bir blok değil.İçinde çeşitli eğilimleri barındırıyor.Diaspora içindeki uzlaşmaz tutum alanlara,Türkiye'den gelen en küçük bir adıma minnet duyamayanlara,Soykırım'ın tanınmasında ısrar edenlere,muhalif ses yükselten üç-beş,hadi diyelim bir avuç Türk'ün hatırına Türkiye'yi affetmeyi reddedenlere bakarken,vicdanı ve adalet duygusu olanların bir sorumluluğu var:

Resmi ideolojinin insan dokusunun kılcal damarlarına kadar işlemeye müsait gücüne karşı,"muhalif" olmanın doğal bir filtre oluşturmadığı,önyargılara karşı otomatik bir bağışıklık kazandırmadığı bilinciyle,"muhalif"liğin sağladığı gönül rahatlığı ve kişisel doyumun rehavetine kapılmadan,alçakgönüllülüğü elden bırakmadan,Ermeni halkının ve politik önderlerinin nerelerden geçip bugünlere geldiğini merak etmek ve öğrenmek,buna zaman ayırmak,emek vermek,bildiğiyle yetinmemek,öğrenecek daha çok şey olduğunu hiç unutmamak.Böyle bir sorumluluktan bahsediyorum...

***

1-Anahide Ter-Minassian,"1878-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalist Hareketin Doğuşunda ve Gelişmesinde Ermeni Topluluğunun Rolü";(der.) Mete Tunçay&Erik-Jan Zürcher,Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyalizm ve Milliyetçilik,İstanbul:İletişim Yayınları,1995,s.190),aktaran Ayşe Günaysu,Gayri-resmi "Sol" tarihimizden sayfalar,Tükenmez Dergisi,25 Eylül 2004.
2-Aynı yerde,s.20.
3-Cemal Paşa,Hatırat (1913-1922),İstanbul:Nehir Yayınları,2006,s.330.Tuncay Yılmazer buraya şöyle bir not düşmüş:"Cemal Paşa'nın burada Taşnakları kastettiği hatıralarının ilgili bölümleri okunduğunda ortaya çıkıyor."
4-Sacit Kutlu,Milliyetçilik ve Emperyalizm Yüzyılında Osmanlı Devleti,İstanbul:Bilgi Üniversitesi Yayınları,2007,s.258.

*Ayşe Günaysu,Taşnaklar Türklere Güvenmemekte Haksız Mı?,Sesonline,28 Eylül 2009.

http://www.sesonline.net/php/genel_sayfa_yazar.php?KartNo=54002&Yazar=Ay%FEe+G%FCnaysu

"Bizim İstanbulluluğumuz 1915'te Başladı":Pakrat Estukyan İle Söyleşi*

Yazar ismiyle Pakrat Estukyan.Nüfus cüzdanındaki haliyle soyadı "Estukoğlu".Soyadı kanununda Ermenilerin "giller" anlamına gelen "yan" kullanmaları yasaklanınca Estukyan,"Estukoğlu" olur.Ama o,"Daha bir Ermeni olduğu belli olsun diye" Estukyan'ı kullanıyor.

1953'te Rumelihisarı'nda doğan Estukyan'ın çocukluğu Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı Taksim Feridiye Caddesi'nde geçti.Esayan,Mıhitaryan ve Getronagan Ermeni okullarında okudu.Gençliğinde arkadaşlarıyla Sayat Nova korosunu kurdular.Müzik tutkusu "Kardeş Türküler"le de yolunu kesiştirdi.

Yıllar yılı laboratuvar teknisyeni olarak çalıştıktan sonra Hrant Dink'in öldürülmesiyle zaten yazı yazdığı Agos gazetesinin Ermenice bölümünde çalışmaya başladı.

Ermenice "Hay Hikâyeleri"nin de yazarı Estukyan son olarak Halkların Demokratik Partisi'nin (HDP) Şişli Belediye meclis üyesi adayıydı. 

24 Nisan'a girerken Estukyan ile Soykırım'dan kurtulan nine ve dedelerinin hikâyesinden,müziğe,oradan HDP'deki "zorunlu" siyasi macerasına ve günümüzde devam eden inkâr politikasına kadar her şeyi konuştuk. 

"Memleket diye bir şey kalmadı"

-Siz İstanbullusunuz,peki aileniz?

Annem,babam dışında ailemin bütün büyükleri 1915'ten sonra İstanbullu olmuşlar.Bunların hepsi de o dönem  yerlerinden yurtlarından ve akrabalarından kopmuş insanlar.Benim annemin de babamın da ne dayısı,ne amcası,ne teyzesi,ne halası var.Yani kalabalık ailelerden birer kişi kalmışlar ve birbirleriyle evlenip İstanbul'da hayat kurmuşlar.

-Nereli dedeniz,nineniz?

Benim babamın babası Sivas'ın Suşehir ilçesinin Ezbider köyünden.Bugünki adı "Akıncılar".Dedem savaş çıktığında para kazanmak için Ortaköy fırınında çalışıyormuş.Oradan askere alınır,Şam'da savaşırken İngilizlere esir düşer,orada bir hastanede çalıştırılır.Mütareke olunca da gerisin geri memlekete gelir.Amacı buradan da kendi evine gitmektir.Ne 1915’ten haberi vardır ne katliamlardan.

Haydarpaşa'ya varınca bir çadır kent görür.Bir sürü Ermenice konuşan insan,dedem de dolaşıyor oralarda.Kimdir bunlar,ne yapıyor burada diye?Kayınbiraderini görür kampta.

Der ki,"Ben memlekete gideceğim".

"Yok,gitmeyeceksin.Memleket diye bir şey kalmadı artık.Eşin de yok,kızın da.Hepsi öldüler."

Ve dedem de kalır İstanbul'da.İkinci eşi yani babaannemle tanıştırırlar.Babaannem ise Tokat Erbaa'dan sürgün edilir.O 1915'i çok canlı anlatırdı.

"Ninemi Niksarlı kadınlar kurtarmış"

-Nasıl?

Şöyle anlatırdı;"Bir gün zabıtalar geldi.Dikenli tellerle çevrili bir arsada bütün Erbaa'nın Ermeni erkeklerini topladılar.Annem acıkmışlar diye bir tencere yemek yolladı benle.Ağabeyim,yemek istemiyoruz diye kovdu beni.Tencere elimde geri gittim ağlayarak.Onları son görüşümdü."

Erbaa'nın şehir dışına kadar yürütmüşler ve orada kurşuna dizmişler hepsini,bütün erkekleri.Akabinde de gene evleri dolaşmışlar demişler ki "yanınıza ne alabiliyorsanız alın sürgün edileceksiniz." Öyle öyle kadınlar feryat figan,yürüyerek Erbaa'dan uzaklaşmışlar.Ancak Niksar'a kadar gidebilmişler.

"O sıra Topal Osman'ın çetesi bastı orayı.Ve dedi ki;'kimse bir yere gitmeyecek hepsini hamama doldurun.' Bu laf duyulunca akıbeti de tahmin edildi,hamamda yakacaklardı bizi.Ağlayarak feryat figan o kadar kadın,çoluk-çocuk hamama doldurulduk.Bunu duyunca bütün Niksar'ın kadınları koştular hamama geldiler.Herkes kurtarabildiği kadar çocuk kurtarmaya çalıştı ama hep kız çocuklarını kurtardılar.Beni de kurtardılar.Bir Müslüman ailenin yanına götürdüler,ben orada bir süre kaldım.Adımı Emine yaptılar."

Böyle anlatırdı. 

-Ne kadar kalmış ailenin yanında?

Tifüs hastalığına yakalanmış,saçları dökülmüş.O insanlar çok iyi bakmışlar.Sonrasında Ermeni kızlarını Müslüman ailelerden kurtarmak için dolaşan Ermeni bir kadın babaannemi İstanbul'a getirmiş.Sonra da dedem babannemle ikinci evliliğini yapmış.

-O Niksarlı aileye ne oldu?

Büyüklerimiz hep iletişim halindeydiler.Kontağımızı hiç kaybetmedik o aileyle.Ben de birebir tanıştım torunlarıyla.

"Dedem gemiden atlayıp gelmiş"

-Peki ya annenizin ailesi?

Annemin babası olan dedem Erzincan Kemahlı.Kalaycıymış ama Rusya'ya amelelik yapmaya gidermiş.Annemin annesi ise Şebinkarahisarlı.

Nenem 1915 sonrasında yetimhanedeymiş,dedemle orda tanışıp evlenmişler.Trabzon'a yerleşmişler.Dedem 1921 yılında Çanakkale'ye asker diye gönderilmiş o askerdeyken zaten annem doğmuş.Annem doğduktan sonra yine bir talimat gelmiş ki Trabzon da tahliye edilecek.Trabzon'da hiç Hristiyan kalmayacak.O zaman Trabzon'da Rumlar ve Ermeniler var çoğunlukta.Annem kundakta,kırkı çıkmamış.

-Ne yapmışlar?

Annem kundakta bebeğiyle meşhur Gülcemal gemisiyle İstanbul'a gelir.O zaman kilisenin bünyesinde Anadolu'dan gelen Ermeniler için mülteci kampları kurulmuş.Samatya,Haydarpaşa ve Ortaköy'de varmış.Annem de Samatya'dakine gelmiş.

Dedemse askerlikten terhis olup Trabzon'un boşaldığını görünce yine gemiyle İstanbul'a gelir.Ama geminin İstanbul'da durmasına izin verilmez,derler ki İstanbul'da çok Ermeni,Rum var artık gemiler İstanbul'a gelmeyecek doğrudan Yunanistan'a gidecek.

Ama yine de gemi gelir mecburen kömür almak için durur açıkta.Trabzon'dan gemi geldiğini duyan bir sürü insan koşar kayıklarla geminin etrafında dolaşırlar tanıdıklarını aramak için.

Anneannem de gider ama dememi bulamaz kampa geri döner.Kampa gittiğinde sırılsıklam dedemi bulur.Yüzme bilmemesine rağmen Yunanistan'a gitmemek için gemiden suya atlamış.Kayıkçılar getirmiş.Böyle bir fotoğraf yani film yapsak olur...Böyle bir macerayla bizim İstanbulluluğumuz başlar.

"Soykırımı masal gibi dinlerdik"

-Peki anneniz ve babanız yani Soykırım'ın ikinci kuşağı nasıl bir hayat kurdular burada?Hafızalar hâlâ çok tazeydi.

Hafıza çok tazeydi ama bize çok uzak bir masal gibi gelirdi.Bazen dedem ninem oturur o eski günleri anlatırlardı.Biz çoğu zaman uzak bir hikâye gibi dinlerdik;işin ciddiyetine bir türlü vakıf olamamıştık.

Büyük bir travma yaşandığının farkındaydık ama o zamanki terminolojiyle soykırım kelimesi kullanılmazdı kırım ve sürgün denirdi.Arka planında politik bir gönderme yoktu.Kötü şeyler olmuştu,Türkler kötü şeyler yapmışlardı hepsi bundan ibaretti bizim için.

Gene biz şanslıydık çünkü bizim evimizde bunlar konuşuluyordu.Bir sürü evde bunlar çocukları sakınma dürtüsüyle hiç konuşulmadı ya da  konuşacak bile olsalar ikinci nesil onları "ya gene başlamayın bu mevzulara" diye susturdular.Biz yaşımız ilerleyince sorgulamaya da başladık,anlattırmaya da.Ve aklımıza kazımaya da...

"Koroyu sıkıyönetim zamanı kurduk"

-Siz laboratuvar teknisyenliğinin dışında Sayat Nova'nın da kurucususunuz.

Boyacıköy semtindeki kiliseye ait bir koro olarak 1972'de kuruldu.Koroyu kuran yirmibeş insandık;içimizde dini bütün olan birkaç kişi ya vardı ya yoktu.Daha çoğunluğu '68 kuşağının ruhunu taşıyan insanlardık.

Kilise korosu oluşturma düşüncesi işte 12 Mart sıkıyönetim ortamında dernek falan oluşturmanın zorluklarından sakınmak içindi.Bizim esas amacımız o yirmibeş kişinin birlikteliğini muhafaza etmekti.Kilise korosu olursak kimse bulaşmaz dedik.Başlangıç öyle de oldu ama adımızın koro olması bizi şarkı söylemenin içinde bıraktı.

Kilise şarkısı bizi kesmeyince biz de oturduk Ermeni halk müziği söylemeye başladık.İstanbul Ermeni toplumu politik sebeplerle Ermenistan'la bağları çok az olan bir toplumdu.Diasporayla da bağlarımız çok sağlıklı değildi.

Kendi kendimize çok küçük bir şarkı repertuvarımız vardı,hani ev işlerinde Ermenice şarkı söyleyeyim demeye kalksan akla gelecek şarkıların sayısı onu bulmazdı.Başka ne kaynaklar var diye işin altını kazımaya başlamak bize repertuar zenginliği kattı.Ermeni halk danslarını da ekleyince çok büyük ilgi gördük.42 yıldır hâlâ çalışmalarını sürdürüyor koro.

-Agos'la yolunuz nasıl keşiti?

Agos'un kuruluşundan beri içindeyim zaten.Hrant zaman zaman yazı isterdi.O öldürüldükten sonra tamamen gazetede çalışmaya başladım.

-Hrant Dink'in ölümü nasıl bir kırılma yarattı?

Çok ciddi bir kırılma yarattı.Çünkü Hrant öldürülürken mahkemelerin yedi yılda veremedikleri sonucu Türkiye halkları on dakikada verdi.Hrant'ın katilinin kim olduğunu herkes biliyordu.Ogün Samast'ın ya da onun yanındaki iki üç diğer insanın basit bir piyon olduklarını bu tezgâhın arkasındaki büyük resmi Türkiye kamuoyu gördü ve hoşlanmadı bu resimden.O gün burada ikiyüzbine yakın insan yürüdü.Onların arasında Ermenilerin sayısı çok azdır;gizli Ermeniler de buna dahil.

"24 Nisan anmasında Ermeni yok"

-Neden az Ermeni vardı?

Biz o zaman evimizde Soykırım'ı dinlerken çok iyi bilirdik ki bunları sokakta konuşmamamız gerekir.Bunu öğretmemişlerdi kendiliğinden öyle içselleştirmiştik.Zaten kimsenin de umurunda değildi.Kime ne anlatacaksın?Benim dedeme şöyle olmuş böyle olmuş.

Biz zaten hem korkağız hem de sayıca hiçbir şey ifade etmeyecek kadar azız.Bu anlamda Türkiye'de bir farkındalık yaratmaya bizim korkumuz engel.Biz buna cüret edemeyiz,cesaret edemeyiz,sesimizi keser otururuz.

Nitekim 24 Nisan anmaları yapılıyor dört senedir Taksim Meydanı'nda. beşyüz-bin kişi toplanıyor.Aralarında Ermeniler parmakla sayılacak kadar azdır.Ermeniler hâlâ perdenin aralığından seyrediyorlar öyle şeyleri.

"Dedem gibi Hagop olsun adım"

-Peki Ermeni olmayanlar?

Şimdi değişen şu:Ermeni meselesiyle ilgili artık yayınlanan kitapların sayısı belli değil.Hatıra kitapları var,ciddi inceleme kitapları var,akademisyenlerin çalışmaları var.İnsanlar dönüp kendi memleketlerine bu gözle bir daha bakıyorlar.

Ermenilerden  bahsetmiyorum,Ermeni olmayanlardan söz ediyorum.Yani bakıyor ki benim yaşadığım şehirde eskiden şunlar da varmış,bunlara ne oldu?Bu soru bugüne kadar sorulmamıştı Türkiye'de.Kimse bu soruyu aklına getirmemişti. 

-Sormaya başlayınca...

Ve insanlar kendi büyüklerine soruyorlar.Anlat diyorlar sen bir şey biliyor musun?Ya da aile içlerinde Ermenilerin varlığı şimdi konuşuluyor.İşte benim babaannem aslında Ermeni kızıymış.Ee bunun kardeşi yok muymuş,hayatta olan başka kimsesi var mı?Bunun peşine düşüyor insanlar.

Daha da hızını alamayanlar var.Hem anne,hem baba tarafında Ermeniymişiz diyorlar.Anlıyorlar ki onlar bunu muhafaza etmek için hep birbirleriyle evlenmişler.Benim ismim Mustafa,niye ben Mustafa diye dolaşayım;dedemin adı Hagop'muş ben de Hagop olacağım diyor.Dayanıyor Kumkapı'daki Patrikhane'nin kapısına.Ama kilisenin yaklaşımı kucaklama değil sen nereden çıktın yönünde.

-Neden?

Kilise muhafazakâr ve korkak.Bir kişiyi kabul eder,ikinci,üçüncü derken...Sonra "Akit" gazetesi çıkar "Patrikhane misyonerlik yapıp Müslümanları Hristiyan yapıyor" diye manşet atar.Hedef gösterir.Bununla başetmeyi göze alamıyor. 

"İklimini bulan her ulus soykırım yapabilir"

-Peki insanlarda bir kırılma oldu dediniz.Ya resmi söylem?

Hâlâ kaba bir inkâr politikası var ve artık bilimsel bir dayanağı kalmadığı için en somutlaşmış halini başbakan Erdoğan ifade ediyor;"Benim atalarım soykırım yapmış olamaz,Müslümanlar soykırım yapmaz ya da Türk askeri tecavüz yapmaz."

Biz biliyoruz ki Türkler de soykırım yapar Almanlar da.Lazım olursa Ermeniler de.Bunun uluslarla sınırlanacak bir tarafı yok.Bu insanlığa karşı bir suç;buna uygun iklim,zemin oluşturulursa her toplum bu suça iştirak eder.Her toplumda bu potansiyel bir şekilde var.

Türkiye'de 1915 yılında buna uygun iklim oluşturulmuş.Bir arkadaş,dedi ki:"Öyle dedelerim var ki,altı Ermeni'yi kesmiş cennette gitmek için yedinciyi arıyor." Yani bunu insanlara empoze edebilmişler.Nitekim bugün Suriye'de de Alevi kesmeye Hristiyan kesmeye teşne insanlar var. 

-Soykırım'ın hâlâ devam eden etkisi nedir Ermeniler üstünde?

Soykırım'ın Ermeniler için görünürdeki en büyük acısı inkârdır.İnkâr bir anlamda Soykırım'ın sürdürülmesi anlamını taşıyor.Ama daha derin bir boyutta en büyük acı vatan kaybıdır.Çünkü Ermeni tarihinde benzer zulümler hiç eksik olmamıştır.Ermenistan denen ülke tarih içerisinde pek çok güç tarafından istila edilmiş ve her istilada da kitlesel kıyımlar sürgünler yaşamıştır.Ama hiç vatanını kaybetmemişti. 

-2015 yaklaşırken ne düşünüyorsunuz?

2015'e yaklaşmak meselesi değil.2015 sadece bir tarih;yaşayacağız geçeceğiz.Sihirli bir değnek falan değil.Asıl olan Türkiye'de sıradan insanların düşüncesinde kırılma yaratmak;sıradan insanın kendi algılarını gözden geçirmesi.

Empati yapmayı öğrenmesi bunu başarabilirsek ki çok zor bir şey bu;çünkü bunun aksi halen çok hızlı pompalanıyor.Eğer bunu başarabilirsek hem Türkiye daha yaşanır bir ülke olacak hem dünyayla daha barışık bir memlekete sahip olacağız.

"Ermeni lobisi kim,ben mi?"

-HDP Şişli belediye meclis üyesi adayıydınız.Nasıl girdiniz siyasete?

Sosyalist bir temayülden geliyorum.Ama hayatımda hiçbir siyasi partide siyaset yapmadım yapmaya da hiç niyetim yok.Hoşlandığım bir iş değil.Ama HDP hareketinde mecburen varolmam gerekiyordu;ihtiyaç vardı.

HDP söylemleriyle benim inanabildiğim tek siyasi hareket şu anda.HDP'nin yüzde 50 kadın kotası,LGBT bireyleri,Ermenileri,Yahudileri listesine koyması çok değerli şeyler.Bugüne kadar hiç kimsenin cüret edemediği,niyet etmediği şeyler için bu parti "benim ilkem budur" diyebiliyorsa bunu çok değerli buluyorum.

-Bese Hozat'ın sözleri HDP'nde gerginlik yarattı.Ne düşünüyorsunuz?

Biraz önce siyasete bulaşmak istemiyorum derken bunu kastediyordum.Hozat,bütün imajını da riske sokan bir açıklamanın altına imzasını koydu.Abdullah Öcalan da zannetti ki Türkleri okşamanın hoş yollarından biri de Ermenilere bir çalım atmak,İslam birliğinden dem vurmak.

Ama bu olayda teselli bulduğum şey Hozat'ın bu laflarına Ermenilerden çok Kürtlerin tepki göstermesiydi.Dünyada bugün çözüm sürecini sabote etmek isteyen Avrupa'da veya Amerika'da bir Ermeni lobisi yok.Türkiye'deki Ermeni lobisi deniyor;bu da bana çok komik geliyor.Doğrudan kendi üstüme alınıyorum.Yani ben lobi falan değilim;perdenin arkasından izleyici konumundayız sadece...

*"Bizim İstanbulluluğumuz 1915'te Başladı":Pakrat Estukyan İle Söyleşi,Röportaj:Nilay Vardar,Bianet,22 Nisan 2014.

http://www.bianet.org/bianet/toplum/155135-bizim-istanbullulugumuz-1915-te-basladi

"Kürt sorununu çözmek için önce Ermeni meselesini çözmeniz gerekir"/Vedat Türkali*

Türkiye solunun ve edebiyatının en yetkin ve deneyimli isimlerinden Vedat Türkali,doğumunun 95. yıldönümünü olan 2014 yılının sonlarına doğru çıkacak son kitabı "Bitti Bitti Bitmedi"nin heyecanını yaşıyor.Türkali ile uzun bir aradan sonra okurlarıyla buluşacağı yeni kitabı,Gezi direnişi ve sonrası,24 Nisan 1915,barış süreci,demokratik özerklik,sansür ve İstanbul'a uzanan birçok konuda söyleştik. 

-Uzun bir aradan sonra,okurlar yeni romanınızla buluşacak."Bitti Bitti Bitmedi"nin içeriğinden söz eder misiniz?

Sevdiğim bir konusu var.Şimdiye kadar yedi adet roman yazıp,12 Eylül 1980'e kadar yürümüştüm.Aslında,aklımda olan şey bu yüzyılı tamamlamak.Bu yeni romanda,12 Eylül 1980'den 1999'un son gününe kadar geliyorum.Bu benim için,tanıklık ettiğim,yaşadığım ve çok şey borçlu olduğum bu toplumun,roman çerçevesinde tanıtımının tamamlanması demek.

-Romanda yer alan karakterler yaşamış,gerçek kişiler mi?

Evet,romanımda bahsettiğim karakterlerin hepsi yaşamış insanlar ve anlatılanlar da belgelere dayanan gerçekler.Romanda bahsedilen Kürt ve Ermenilerin hepsi yaşamış kişiler.Hâlâ,Ermeni Soykırımı'nın gerçekten soykırım olmadığını öne süren sözde aydınlar var.İstibdat padişahı Abdülhamid'i tahttan indirdikleri için,devrimci ve ilerici olarak nitelenen İttihat ve Terakki'nin üç önemli ismi vardı.Talat,Enver ve Said Halim Paşa...Bugün de Talat Paşa'nın İttihat ve Terakki'si kıvamında Doğu Perinçek'in İşçi Partisi var.Bunca gerçeğin içinde halen "Biz soykırım yapmadık,Ermeniler Türkler'i kesti" diyebiliyorlar.Ermenilere ve Kürtlere yapılanları,zulmü ve işkenceyi anlatabilecek bir roman yazmayı düşündüm.Diyarbakır ve Adana cezaevlerinden başlayıp İttihat ve Terakki dönemine kadar gelecek.

-"Bitti Bitti Bitmedi"de yer almayacak bölüme,yani,dünyada ve Türkiye'de önemli olayların ve değişimlerin yaşandığı 2010 sonrası hakkında neler düşünüyorsunuz,nasıl bir bakışınız var?

Taksim'de yaşanan Gezi Direnişi'ni ve Türkiye'nin birçok yerindeki olayları takip ettim.Sağlığım nedeniyle bu insanların aralarında olamadım.Ama onları izledikçe,geleceğimizin güvence altında olduğunu gördüm.Dünya tarihinde de Türkiye'de de şu çok açık olarak görülmüştür.Zulmün olduğu yerde direniş de olacaktır.İmgeler çoğalsa da bellek dediğimiz şey daha da güçleniyor.Bunun sebebi hem yaratıcılık,hem de coşkudur.Son yıllarda yaşanan olaylar ve direnişler,hiç unutulmayacak ve mutlaka başarılı olacaklar.

-Barış bir sürece bağlandı gidiyor;kalıcı bir barış nasıl sağlanabilir?Kürt halkı demokratik özerkliğin inşa sürecini hızlandırdı ve bazı illerde pilot uygulamalar başladı.Gidişatı nasıl yorumluyorsunuz?

Kürt halkı bu süreçte de başarılı olacaktır.Kürtlerin politik olarak oldukça bilinçli bir halk olduklarını düşünüyorum.Dilerim,yakın zamanda dağdaki ve sokaktaki çocuklarımız kucaklaşırlar.Gidişatın iyi olmasında,Newroz mektubundan dolayı kutladığım ve şu ana kadarki tutumundan dolayı büyük bir sevgi ve saygı beslediğim Abdullah Öcalan'ın da önemli bir rolü var.Özellikle Newroz mektubunda,kimi sorunlu yerlerin bulunduğunu kabul ediyorum,ama çözüm diye bir süreçten bahsediyorsak,sonuca bakmak gerekir.Onun tutumu ve söylemleri,dağları ve yolları açacak nitelikte.

-Barış süreciyle Ermeni meselesi arasındaki ilişkiyi nasıl yorumluyorsunuz?

Bu noktada Ermeni meselesini de konuşmak gerekiyor.Türkiye'de Kürt meselesini çözmek istiyorsanız,önce Ermeni meselesini çözmeniz gerekir.İki meseleye de aynı itinayı göstermek gerekiyor.Hükümetin sorumluluğu,Kürt ve Ermeni sorunuyla beraber,tüm ezilenlerin sorununu çözmektir.Bu da ayakları yere basan bir anayasa ile ortaya çıkar.Başkanlık sistemi ve iktidar tarafından öne sürülen diğer tüm yeni seçenekler,Ortadoğu'da provokatör ve savaşçı bir politika için üretiliyor.Buna kesinlikle izin verilmemeli.Herhangi bir yönetim değişikliğinden ilk olarak Kürtler zarar görecektir.

"Ecevit ve Baykal'ın CHP'si eskisinden de aşağılık bir sansür yönetmeliği getirdiler"

-Edebi eserlerde sansürlenen ve yasaklanan eserler listesine yakın  zamanda Ece Ayhan'ın "Meçhul Öğrenci Anıtı" da eklendi.Deyim yerindeyse,yayınevleri de diken üstünde.Sanata ve edebiyata yönelik sansür siyaseti hakkında düşünceniz neler?

İktidar tehlike gördüğü her şeyi yasaklama yoluna gider.Sanatçı da edebiyatçı da sansürle karşılaşır.Türkiye'yi korku yönetiyor çünkü!İktidar muhalefetten korkuyor,muhalefet iktidardan.Halk işsizlikten,açlıktan da korkuyor,devletten de!Sanat en güçlü muhalefet biçimi.Alınganlıkla,öfkeli konuşuyor diyecekler çıkabilir.Yeşilçam'da yalnız değildik.Oyuncusu,yönetmeni,işçisi,yazarıyla herkesin bildiği bir sürü ad sayılabilir.En büyük kavga kime karşı oldu?Sansüre karşı.Yani,devletin olumsuz baskısına karşı.Âdeta yabancı filmlere alan açar gibi,onlara hak gördükleri birçok şeyi Türk sinemasına yasaklamışlardı.Deniz Baykal'ın içinde bulunduğu parti,o dönemin sorumluluğunun bütün ağırlığını taşır.CHP yeniden iktidar olduğu zaman,"Ecevit,Karaoğlan'ımız geldi,oh demokrasiye kavuştuk" dendi.Biliyor musunuz,o iktidar döneminde Türk sinemasına hiçbir hak tanımadılar,sansürü de kaldırmadılar.İktidarın çağrısıyla sinema örgütlerinin temsilcileri olarak,Lütfü Akad,Halit Refiğ,Süreyya Duru,Mahmut Tali Öngören,ben  ve başkaları...Ankara'da toplanarak umutla hazırladığımız tasarı olduğu gibi kaldı.

-Kim kaldırdı peki sansürü?

Bugünkü haline yönelik ilk adımı atan,yazık ki Özal'dır.Şimdi ben Özal'ın propagandisti gibi oluyorum ama gerçek bu.Bu rastlantı değil.Deniz Baykal'ın sözüne değinmemin nedeni bu.Onların sinemaya,sanata yaklaşımları,Yeşilçam'a yaklaşımları,halka tavırlarının bir göstergesi.Dediğim gibi,o dönemde olumlu hiçbir şey yapmadıkları gibi,eskisinden de aşağılık bir sansür yönetmeliği getirdiler.

"O şiiri eşimin ve kızımın hasretiyle yazdım"

-"İstanbul" şiirinizde "sen ne güzelsin kavgamızın şehri" diyorsunuz,kavga devam ediyor.Sis şairine ithaf ettiğiniz bu şiirin hikâyesi ve sizin için önemi nedir?

"Boşuna çekilmedi
bunca acılar İstanbul
Bekle bizi
...
Bekle zafer şarkılarıyla
caddelerinden geçişimizi
Bekle dinamiti tarihin
Bekle yumruklarımız
Haramilerin saltanatını yıksın
Bekle o günler gelsin
İstanbul bekle
Sen bize layıksın"

Bu şiiri,eşim Merih Pirhasan için yazmıştım.İstanbul'da değildim.Eşim doğum yapmıştı.Deniz (Türkali) dünyaya geldi.İkisini de göremiyordum.O duygularla,hasretle yazdım.Daktilo bile etmemiştim.Sonra "Bir Gün Tek Başına" da yer aldı.Besteleyip şarkı yaptılar.Marş haline geldi...

*Vedat Türkali:"Kürt sorununu çözmek için önce Ermeni meselesini çözmeniz gerekir",Röportaj:Halil Türkden,Agos,2 Mayıs 2014.

http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=kurt-sorununu-cozmek-icin-once-ermeni-meselesini-cozmeniz-gerekir&haberid=7125

İsmail Beşikçi Vakfı Kürtlerin 1915'ini Araştırıyor:Namık Kemal Dinç ve Adnan Çelik'le Söyleşi*

Namık Kemal Dinç ve Adnan Çelik,sekiz ay önce başlattıkları projenin detaylarını paylaştı:Kürtlerin nasıl bir rol oynadıklarını kendi anlatımlarıyla aktarmak istedik...

İsmail Beşikçi Vakfı,1915'in yüzüncü yıldönümü yaklaşırken Diyarbakır özelinde bir araştırma başlattı.Yaklaşık sekiz aydır devam eden proje kapsamında bölgede yaşayan,farklı yaş ve sınıflara mensup Kürtler ile Kürt aydın ve siyasilerle konuşuldu.

Namık Kemal Dinç,Adnan Çelik,Kadir Kaçan,Tülin Dağ ve Serdar Öztürk tarafından yürütülen "1915-Diyarbakır ve Kürtler" isimli sözlü tarih çalışmasıyla yaşananların nasıl aktarıldığı,hangi kelimelerin kullanıldığı ortaya çıkarılırken Kürtlerin 1915 olaylarındaki rolü de sorgulanıyor.

Çalışmanın detaylarını öğrenmek için projenin yürütücülerinden Namık Kemal Dinç ve Adnan Çelik ile konuştuk.

Çalışmanın neden Diyarbakır sınırları içinde yapıldığını,kullandıkları yöntemi ve elde ettikleri bazı sonuçları paylaşan Dinç ve Çelik,o dönem "Diyarbekir" ismiyle anılan vilayetin siyasi yapısını da anlattılar.

"Kürtlerin nasıl bir rol oynadıklarını kendilerinin anlatımıyla dile getirmek istedik" diyen Dinç ve Çelik,görüşmelerde dile getirilen hikâyelerin büyük bir kısmının katliama iştirak eden aktörlerin,sonrasında başlarına gelen musibetlerle ilgili olduğunu söyledi.Dinç ve Çelik,"Ermeni kadın ve çocukları öldüren yerel milislerin bulaşıcı hastalıkla korkunç bir şekilde ölmesi" gibi anlatımları,somut bir yüzleşmeye evrilebilecek "sembolik yüzleşme" olarak adlandırıyor.

Kürtler arasında ilk kez 1915'e dair sözlü tarih çalışması yapıldığını vurgulayan Dinç ve Çelik'in sorulara verdiği yanıtlar şöyle:

"Kürtler Ermenilerle empati yapma ihtiyacında"

-Bu projeyi yapma fikri nasıl oluştu?

N.K.D.:Bu araştırmanın ortaya çıkış fikri,temel olarak 1915'te Ermeni halkının yaşadığı facianın Kürtler arasında daha fazla konuşulmaya başlanmış olmasından doğmuştur.Türkiye'de genelde aydınlar ve daha dar bir zümre içerisinde konuşulan Ermeni meselesi,Kürtler arasında çok geniş kitleler tarafından konuşulmakta ve tartışılmakta.Belki de bugün yaşadıkları mağduriyetin bir sonucu olarak geçmişi hatırlamakta ve Ermeni halkıyla bir nevi empati yapma ihtiyacı duymaktadır.Bugününü ve geleceğini kurmak konusunda oldukça büyük bir irade sergileyen Kürtler,diğer yandan kendi geçmişleriyle yüzleşerek daha güçlü adımlar atmak istemekte.Biz de bu çabalara bir nebze katkı sunmak istedik.

-Bu çalışmayı kimler destekledi?Projeyi kimler yürütüyor?

N.K.D.:İsmail Beşikçi Vakfı bünyesinde yürüttüğümüz "1915-Diyarbakır ve Kürtler" isimli projemize Ekim 2013 tarihinde başladık.Bu yılın sonunda bitirmeyi planladığımız proje Anadolu Kültür,Açık Toplum Vakfı ve Global Dialogue gibi kurumlar tarafından destekleniyor.Projemiz beş kişilik bir ekiple yürütülüyor.Bizim dışımızda Kadir Kaçan,Tülin Dağ ve Serdar Öztürk arkadaşlarımız da proje için çok ciddi bir emek veriyorlar.Ekip temelli bir çalışma olmasaydı böylesi kısa bir sürede bu kadar yol alamazdık.

"Görüşmeler anadilde yapıldı"

-Bu çalışmada hedef kitleniz kimlerdi?Görüşmeleri yaparken kriterleriniz nelerdi?

N.K.D.:Projenin hedefi,Diyarbakır özgülünde 1915'in hatırlanma,anlatılma ve aktarılma hallerine odaklanmak,bu konuda oluşan hafızayı gün yüzüne çıkarmak.Dolayısıyla bunu ortaya çıkarabilmek için Diyarbakır'ın il merkezinden ilçelerine her bölgesinden insanlarla görüştük.Yine değişik sınıf,tabaka ve siyasal düşünceden insanlar olmasına gayret ettik.Yaşlı,genç,kadın,erkek,köylü,işçi,memur,meslek erbabı,işsiz,burjuva,dini bütün,seküler,milliyetçi,demokrat,sosyalist toplumun birçok farklı kesimiyle görüşmeler yaptık.
İlke olarak,insanların kendilerini en iyi ifade ettikleri dilde konuşmasını istedik.Bunun için de özellikle anadilde konuşmalarına imkân sağladık.Diyarbakır'da Kürtçe'nin Kurmancî ve Zazakî lehçeleri konuşuluyor.Her iki lehçede de insanların anadillerinde görüşmeler yapılması belki de proje için en önemli artılardan biri oldu.

"Kürtlerin Soykırım'daki rolü"

-2015'e bir yıl kala birçok çalışma yapılıyor.Diyarbakır özelinde yaptığınız bu çalışmanın diğer çalışmalardan farkı ne?

N.K.D.:Son yıllarda Ermeni Soykırımı'na dair tartışmalar ve araştırmaların yoğunlaşması sözkonusu.Bunun iki nedeni var:Birincisi,2000'lerden itibaren Ermeni meselesinin artarak gündeme gelmesidir.İkincisi ise,Soykırım'ın yüzüncü yılının yaklaşmasıdır.Özellikle yüzüncü yılında Soykırım'ın önemli bir gündem oluşturacağı düşünülerek hem devlet cenahı,hem de Ermeniler cephesinden ciddi bir hazırlık var.Devlet bir yandan klasik inkârcı refleksini sürdürürken,diğer yandan Başbakan Erdoğan'ın son "taziye" açıklamasında olduğu gibi farklı manevralar yapma arayışında.Bu yoğun tartışma içerisinde gündeme gelen unsurlardan biri de Kürtlerin Soykırım'daki rolü.Kürtler sözlü kültür ve geleneği,hafızası çok güçlü olan bir toplum.1915'e dair bugüne kadar özellikle Ermeni toplumu nezdinde sözlü tarih çalışmaları yapılmış olsa da Kürtler arasında böyle bir araştırma yapılmamıştı.Bir devlet sahibi de olmadıkları için Kürtlerin yazılı arşivleri yok.Biz de buna istinaden Kürtlerin 1915'e dair toplumsal hafızasını deşmek,hem hadisenin kendisini nasıl hatırladıklarını,nasıl ifade ettiklerini anlamak,kuşaklar arasında bu aktarımı takip etmek,hem de kendilerini bunun neresine koyduklarını,nasıl bir rol oynadıklarını kendilerinin anlatımıyla dile getirmek istedik.

"Diyarbakır merkez,valisi Soykırım organizatörü"

-Neden özel olarak Diyarbakır'ı çalışma alanı olarak seçtiniz?

N.K.D.:Saha olarak Diyarbakır'ı belirlememizin birkaç nedeni var.Diyarbakır,öncesini bir kenara bırakırsak,Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine girdiği günden bugüne kadar bölge açısından hep bir idari merkez konumundadır.1847 tarihinde kurulan Kürdistan Eyaleti'nin merkezi Diyarbekir'dir,ki çok geniş bir alanda yönetsel merkezdir.Yine 1915'te de oldukça önemli ve merkezi bir konumdadır.Bu konumu yaratan faktörler,Diyarbekir Valisi Dr. Reşid'in Soykırım'da oynadığı organizatörlük ve kan dökücülükte sınır tanımaması kadar,Diyarbekir'in kuzeyden gelen Ermeni kafileler için bir geçiş güzergâhı olmasıdır.Suriye'de Deyr-i Zor bölgesine gönderilen Ermeni kafileler Diyarbekir'den geçmek zorunda kalmışlar ve bu esnada saldırılara,katliamlara uğramışlardır.
1915'ten farklı olarak bugünün Diyarbakır'ı,Kürtler tarafından payitaht,yani başkent olarak kabul edilip,"Amed" olarak yeni bir hafızanın,geleneğin merkezi konumundadır.1990'larla birlikte Amed (Diyarbakır) şehri Kürt hareketinin en önemli ve güçlü olduğu merkezlerin başında gelmektedir.Diyarbakır'ın eski Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Baydemir,2009 yerel seçimi öncesinde "Diyarbakır bir kaledir" derken,Kürt siyasi hareketinin sağlam bir destekçisi olduğunu dile getirmekteydi.Politizasyonun Türkiye ortalamasının çok üstünde olduğu Diyarbakır şehrinde,halkın 1915 ve Ermeniler hakkında giderek daha gür bir ses ve cesaretle konuşmaya başlaması da önemlidir.Kürt siyasi hareketinin şehrin yaşamına,insanlarına,ilişkilerine,kültürüne damgasını vurduğu Diyarbakır,belki de bugünü ve geleceği inşa ederken geçmişle yüzleşme,hesaplaşmanın gereği olarak 1915'i hatırlıyor ve konuşma ihtiyacı duyuyor.

"Diyarbakır'da Osmanlı hakim,Kürtler silahlı,Ermeniler örgütsüz"

-Diyarbakır'da aldığınız sonuçlar,bölgedeki diğer iller ile benzerlik ya da farklılıklar oluşturuyor mu?

N.K.D.:Aslında oldukça kritik bir soru bu.Biraz da "Kürtlerin Ermeni Soykırımı'nda rolü nedir" gibi bir soruyla bağlantıları var.Sanki bunun devamında bu soru gelecekmiş gibi bir hissiyat da yaratıyor.Bunları akılda tutarak sizin sorunuza cevap verecek olursam,öncelikle kesin bir sonuç ve yanıtımızın olmadığını belirtmek isterim.Elbette bazı düşüncelerimiz ve öngörülerimiz var ama genelleme ve karşılaştırma yapabilmek için Diyarbakır dışında diğer lokalleri de incelemek gerekir.Bizim çalışmamızın Diyarbakır'la sınırlı olması karşılaştırma yapmamıza ve genellemelere ulaşmamıza imkân tanımıyor.Fakat daha önce yapılmış farklı çalışmalardan da biliyoruz ki,Kürtlerin yaşadığı birçok yerde 1915'in hikâyesi Diyarbakır'a hem benziyor,hem de benzemiyor.Benzerlikler ve benzemezlikler hem yerel aktörlerin,hem de yerelin dışından gelip sürece dahil olan aktörlerin örgütlülüğü,ilişkileri,konumlanışı ve bu ilişki ve çatışmadaki durumla ilgili.
Unutulmamalı ki,Soykırım savaş koşullarında gerçekleşiyor.Daha önemlisi,savaşın bir sonucu olarak Ermeni ve Kürtlerin ortak yaşadığı toprakların bir kısmı yabancı bir işgal gücü (Rusya Ordusu) tarafından ele geçirilmiş.Osmanlı Devleti,bütün bölgelerde nizami teşkilatlarını kurmuş egemen bir devlet konumunda.Kürtler bütün parçalılığına ve örgütsüzlüğüne rağmen,modern öncesi dönemlerden kalan,-belki Hamidiyelerin bir nevi devamı gibi görülebilecek- silah ve güç sahibi yerel bir unsur.Ermenilerin örgütlülüğü ise Van,Sason,Zeytun gibi lokal bazı bölgelerle sınırlı.
Buradan bakacak olursak,Diyarbakır savaş sırasında işgale uğramış bir bölge değil.Burası çok önemli çünkü Osmanlı Devleti bütün örgütlülüğü ile burada egemen konumunu sürdürüyor.Keza Kürtler de hem aşiret yapısı,hem geçmişten kalan,eski güç ve takati olmasa da ileri gelen beyleri,hem de Diyarbakır şehir merkezinde yeni gelişen ve önemli oranda İttihat ve Terakki ile eklemlenmiş eşraf tabakası ile bölgede hayli önemli bir güç.Ermeniler ise Diyarbakır'da nicelik olarak kalabalık olsa da nitel olarak zayıf ve örgütsüz,genellikle kendi halinde,günlük yaşam gailesi ile uğraşan bir insan topluluğu.Diyarbakır'da Ermenilerin Kürtlere yönelik saldırısına dair anlatı neredeyse yok gibidir.Bir tek Kulp bölgesinde sınırlı bazı anlatılar var ki,bu da aslında Kulp'la sınır olan Sason bölgesinde örgütlü Ermenilerin uzantısı niteliğindedir.
Tekrar başa dönecek olursak,bütün bu güçlerin konumlanışını bilmeden ve diğer bölgelerin özgünlüğünde bunları takip edip,oralardaki hikâyeleri dinlemeden karşılaştırma yapmak ve yanıt vermek sağlıklı olmaz.

Kürtler 1915 için hangi kelimeleri kullanıyor?

-Diyarbakırlılar 1915'i hatırlıyor mu ve nasıl adlandırıyor?

A.Ç.:Diyarbakır'da 1915'e dair canlı ama parçalı bir hafızanın varlığından bahsetmiştik.Sahadaki görüşmelerin çoğunda 1915'te yaşananları Kurmancî ve Zazakî lehçelerinde tanımlayan birçok değişik ifade kullanıldı.Bu ifadeler bize hem yaşananların gerçekliğine dair,hem de Kürt toplumunda bu yaşananların ne şekilde anlamlandırıldığına dair de son derece ilginç veriler sunuyor.Aslında 1915'te tam olarak ne olduğuna dair en objektif bakışı da bu ifadeler oluşturuyor.Örneğin görüşmelerin neredeyse tamamında 1915'te yaşananları anlatan "Fermana fillehan","qetilkirina fillehan","firxûna fillehan","kuştina fillehan" ve "dema birrînê" gibi Kürtçe ifadeler kullanıldı.Bunlar Türkçeye "katletmek","yok etmek","kökünü kurutmak","kesme dönemi" olarak çevirebilir.Bu da sanırım bize Diyarbakırlıların 1915'i nasıl adlandırdıklarına dair net bir fikir veriyor ve az önceki soruda bahsettiğimiz çıplak şiddeti gösteriyor.

-Diyarbakır özelinde yaptığınız bu çalışmayla Kürtlerin rolüne dair bir genelleme yapabilecek misiniz?

N.K.D.:Bu araştırma özgülünde Kürtlerin rolüne dair genelleme yapmanın iki temel zorluğu var.Bunların ilki araştırmanın yöntemiyle,ikincisi ise araştırmanın sınırları ile ilgilidir.Araştırmayı sözlü tarih yöntemine dayalı olarak gerçekleştirdik.Sözlü tarih yöntemi son yıllarda Türkiye'de yaygınlık kazanan bir tarih araştırması yöntemi.Genelde resmi tarihte yer bulamayan kesimler üzerinden yürüyen,bu anlamda tarihin demokratikleşmesine katkı sunan önemli bir yöntem.Ancak,sizin sorduğunuz gibi çok kritik,tarihi bir soruya sadece sözlü tarih yöntemine dayanarak,diğer araştırma tekniklerini devreye sokmadan,örneğin belge ve arşiv taraması yapmadan,başka araştırmalarla karşılaştırmaya gitmeden yanıt vermek doğru olmaz.
İkincisi ise araştırma alanının sınırlarıyla alakalı.Başlangıçta da söylemiştim,bu araştırma Diyarbakır'la sınırlı.Diyarbakır üzerinden Kürtlerin yaşadığı her yerde aynı hikâyeyi genellemek bizi yanlışa götürebilir.En basitinden Diyarbakır,1915'te işgale uğramamış,Rus Ordusu'nun işgaline mücavir vilayet konumunda.

Kürt aydınları 1915'i nasıl okuyor?

-Proje kapsamında aydınlar ile de görüşmeler yaptınız,bu kapsamda neler söyleyebilirsiniz?

A.Ç.:Daha önce de belirttiğimiz gibi proje kapsamında yaptığımız görüşmelerde her kategoriden insanlara ulaşmayı hedefledik.Bu kapsamda Kürt aydın,yazar ve siyasetçilerinden de bazıları ile görüşmeler yaptık.Diğer görüşmecilerden farklı olarak dikkat çekici yanların başında bu kategoriden görüşmecilerin 1915'e dair analizlerini sadece Kürt sözlü hafızası üzerinden değil,ayni zamanda bu konuya dair yaptıkları okumalarla harmanlayarak kendi ideolojik konumları doğrultusunda dile getirmeleriydi.Özellikle Kürtlerin 1915'teki rolünü tartışırken daha "politik" bir yerden konuşan aydınların şaşırtıcı bir şekilde 1915'i analiz ederken meselenin tarihselliğini oturtmada ve 1915'e giden yolda Kürt-Ermeni ilişkilerinin dönüşümünü neden-sonuç ilişkileri içerisinde kurmada zorlandığını farkettik.Kanımca bu zorlanmanın esas nedeni,aslında 1915'i Kürtlerin tarihsel mecrasında tali bir zaman-olay olarak görmeleri.Örneğin Kürtlerin binlerce yıllık tarihine dair oldukça detaylı bilgiler sunan bazı görüşmecilerin 1915'e son derece genel geçer bilgilerle yaklaşması bunu açıkça gösteriyor.Bu durumun temel nedenlerinden birisi de özellikle yirminci yüzyıl Kürt tarihini Türkiye Cumhuriyeti tarihiyle birlikte okumanın yarattığı tahribattır.Cumhuriyetin kurucu tarih anlatısında neredeyse hiç yer bulamayan,bulsa bile inkâr temelinde işleyen 1915 meselesinin bu görünmezliği ve talileştirilmesi boyutunun bazı Kürt aydınlarının da tarihle kurdukları ilişkiyi etkilediğini söylemek mümkün.

"Kürtlerin 1915'e katılması tercihti;'kullanıldık' söylemi doğru değil"

-"Kullanıldık" ifadesini sık duyuyor musunuz?Tarihçi olarak bu konuda ne düşünüyorsunuz?

A.Ç.:Aslında bu "kullanıldık" söylemi Türkiye'de sadece 1915'e dair değil,hayatın birçok alanında sıklıkla duyduğumuz bir klişeye dönüştü.Bu söylemin diğer alanlardaki kullanımını tartışmayı başka zamana bırakarak,Kürtlerin 1915'teki rollerine dair yapılan değerlendirmelere dönersek birkaç temel noktaya işaret etmek istiyorum.
Bunlardan ilki Kürtler arasında 1915'te yaşananlar bağlamında dile gelen "kullanıldık" söyleminin birçok açıdan son derece anakronik olduğu gerçeğidir.Aradan geçen yüzyıllık zaman içindeki toplumsal dönüşümler ve ulusal bilincin gelişimi gibi değişkenleri gözönünde bulundurmadan şimdinin bakış açısıyla o dönemde Soykırım'a iştirak etmiş bazı Kürt aktörlerinin kullanıldığını söylemek aslında "Kürtler hiçbir zaman bilinçli olarak böylesi bir pratiğe katılmazlar,eğer katılmışlarsa kandırılmışlardır,kullanılmışlardır" demenin farklı bir versiyonudur.Bu söylem doksanlarda koruculuk sistemine dahil olan Kürtler için de kullanıldı ve hatta yaptığımız saha görüşmelerinde de özellikle bu "kullanıldık" söylemini dile getirenler,o dönemde Soykırım'a katılan Kürtler ile doksanlardan beri PKK'ye karşı devlet safında yer alan korucular arasındaki benzerlik ve sürekliliklere vurgu yaptılar.Bu,Kürt toplumunun son derece homojen,yekpare,toplumsal çatışma ve güç ilişkilerinden arınmış olduğunu varsayan bir idealleştirmenin sonucudur.Oysaki iktidar ve çıkar ilişkilerinden bağımsız bir toplumsal alandan bahsetmek mümkün olmadığına göre,Kürtler de bundan azade düşünülemez,o yüzden de hem 1915'te Soykırım'a katılan,hem de doksanlarda koruculuğu kabul eden Kürtlerin bu tercihlerini onların kişisel tercih yapma iradelerini sıfırlayan "kullanıldılar" söylemine hapsetmek mümkün değil.

"Sembolik yüzleşme var"

-Görüştüğünüz Diyarbakırlılar yüzleşmeye hazır mı?Anlatılarda yüzleşmeye dair neler anlatılıyor?

A.Ç.:Tabii burada her şeyden önce geçmişle yüzleşmeden tam olarak neyi kastettiğimizi netleştirmemiz gerekiyor.1915'te yapılanların soykırım olup olmadığı mı?Kürtlerin de Soykırım'a iştirak ettiklerini kabul etmeleri mi?Ermeni halkından özür dilenmesi mi?El konulan Ermeni mallarının iadesi ya da tazminatının ödenmesi mi?
Görüşmelerde dile getirilen hikâyelerin büyük bir kısmı Soykırım'a iştirak eden aktörlerin,sonrasında başlarına gelen musibetlerle ilgiliydi.Örneğin Ermeni kadın ve çocukları öldüren yerel milislerin bulaşıcı hastalıkla korkunç bir şekilde ölmesi,Ermeni kirvesini öldürdüğü yerde bir yıl sonra kendi komşusu tarafından öldürülen köylü,yaşlılığında geceleri gördüğü kâbuslar yüzünden uyuyamayan "cellatlar",el koyduğu Ermeni mallarından dolayı çocuğu olmayan yani "ocağı kör olan" ağaların hikâyelerini dinledik.
Bütün bu hikâyelerde hakkın yerini bulmadığı,adaletin gerçekleşmediği bir yüzleşme zemini var aslında.Bizim bu proje kapsamında geçmişe dair sembolik yüzleşme olarak tariflediğimiz bu anlatıların Kürt toplumunda 1915 ile gerçek anlamda yüzleşmeye dair çok önemli bir imkân sunduğunu düşünüyorum.Somut yaşantıların soyut düzeyde bir adalet talebine ya da adaletin gerçekleşmesi durumuna dönüştüğü bu anlatılar aslında günümüzde sıklıkla dile getirilmeye başlanan onarıcı adalet yaklaşımının doğal bir örneğidir.Bu açıdan Kürtlerin 1915'e dair bir yüzleşmeyi soyut ve gömülü bir şekilde gerçekleştirmelerinin,somut bir yüzleşmeye de kapı araladığını,bu imkânı büyütecek politik çerçevelerin Kürt hareketi aracılığıyla geliştirilebileceğini düşünüyorum.

-Dinlediğiniz hikâyeleri nasıl işlemeyi düşünüyorsunuz?

A.Ç.:Öncelikle şunu belirtmekte fayda var.Geçmişi anlamaya,hatırlamaya yönelik sözlü tarih çalışmalarının en zorlayıcı yanlarından birisi de dile gelen hafızanın,hatırlama biçimlerinin bölük pörçük ve parçalı yapısı.Bu yüzden sahada gerçekleştirdiğimiz sözlü tarih görüşmelerinin de en büyük özelliği 1915'e dair hikâyelerin bütünlüklü olmayışı,çeşitli olay eskizleri şeklinde dile geliyor olması.Hem aradan oldukça uzun bir süre geçmesi ve buna bağlı olarak ilk ağızdan dinleme olanağımızın olmayışı,hem kuşaklararası aktarım sürecinde unutulan,yeniden eklenen boyutların olması da bir başka gerçeklik olarak karşımıza çıkıyor.Örneğin 1915'e dair bütün hikâyelerin yegane ortaklığı çıplak bir şiddet anlatısıyla hatırlanıyor olmaları.Bazen bu şiddetin yoğunluğu hikâyenin bağlamının ve aktörleri üzerine düşünmenin de önüne geçebiliyor.Bu yüzden yaptığımız görüşmelerin başlangıcında görüşmeciler tarafından dile gelen bu çıplak şiddet hikâyelerinin toplumsal,mekânsal ve faillik bağlamını da ortaya çıkaracak detay sorularla hikâyeleri bütünlüklü bir çerçeveye kavuşturmaya çalıştık.Bunun için ikinci görüşmelerle,aynı aile ya da köyden başka bireylerle görüşmeler yapıp adeta bir puzzle'ın parçalarını birleştirir gibi anlatıları bütünlüklü bir çerçeveye kavuşturmaya gayret ettik.Ancak bundan sonra tüm saha görüşmeleri boyunca ortaya çıkan verileri,hem meselenin tarihselliğini oturtma,hem de anlatılarda öne çıkan esas temalar seklinde başlıklandırarak 1915 kontekstini Diyarbekir örneğinde bütüncül bir şekilde sunmaya çalışıyoruz.

-Bu çalışma barış sürecine ya da Türkiye'nin demokratikleşmesine ne gibi katkılar sunacak?

N.K.D.:Biz bu çalışmada,sözlü tarih yöntemiyle Türkiye'nin yakın geçmişindeki en önemli hadiselerden birine eğiliyoruz.Bir anlamda bir tarihçilik yapıyoruz.İnsanların tarihe ilgisi geçmişe duyduğu ilgiden kaynaklanmaz.Genel olarak bilinenin aksine,insanların tarihe ilgisi bugününe ve geleceklerine dair planlarıyla ilgilidir.Bugün ve geleceğe dair kurgularımız bağlamında tarihe yöneliriz,hatta bazen tarihten yardım isteriz.Tabii bir de tarihin kapanmayan yaraları vardır ki,doğru bir yüzleşme ve hesaplaşma yapılmazsa hep peşiniz sıra gelir,kanamaya devam eder.Hakikat ortaya çıkarılmadığı,adalet teslim edilmediği sürece adeta lanetli bir hayalet gibi etrafınızda dolaşır.1915'in laneti Türkiye'de hiç bitmeyen sınırsız bir şiddet ve kötülük olarak devam ediyor.1915 sonrası yüzyıllık hikâyemize bakılırsa,şiddetin,öldürmenin,acımasızlığın,hunharlığın yaşanmadığı bir tek an bulamayız.Yüzyıldır,şiddetin,ölümün ve kötülüğün bin bir çeşidini yaşamış bir toplumuz ve yaşamaya devam ediyoruz.Şiddetin topluma sirayeti ve acımasızlığın (bunu vicdansızlık olarak da okumak mümkün) bir etik haline geldiği dönem 1915'tir.Savunmasız ve masum olduğu bilinen insanların göz göre göre öldürülmesi toplumsal vicdanı çok derinlerde zedelemiştir.Bugün toplumun hâlâ kendine gelememesinin ve acılarında ortaklaşamamasının en önemli nedenlerinden biri budur.
Bu perspektifle biz bu proje ile hakikatlerin ortaya çıkarılmasına bir katkı sunmaya gayret ediyoruz.Hakikatlerin ortaya çıkarılması adaletin tesisi için elzem bir adımdır.Ve Türkiye'nin demokratikleşmesi,ancak hakikatler ışığında bir yüzleşme ve hesaplaşma ile mümkündür.

-Bu çalışma güncel tartışmalara katkı sunacak mı?

N.K.D.:Elbette katkı sunacaktır.1915'in yüzüncü yılı yaklaşırken Ermeni meselesi çok daha yoğun tartışılmaktadır.Ancak gerek Ermeni meselesi,gerekse 1915'e dair bilgilerimiz hâlâ oldukça sınırlı ve yetersizdir.Genellikle tartışmanın "soykırım ve soykırım değil" ikiliğinde sıkışması meseleyi öncesi ve sonrasıyla bütünlüklü görmemizi engellemekte.Tartışmayı bu ikilikten çıkarıp,tarihsel bir zeminde yeni bir okumaya tabi tutmak,1915'i ve sonrasını bunun üzerinden getirmek çok daha sağlıklı sonuçlara bizi götürecektir.Diyarbakır özgülünde 1915'in toplumsal hafızasını açığa çıkarmaya dönük yaptığımız bu çalışma,bize çok önemli veriler sunmaktadır.Az-çok Diyarbakır'ın 1915'teki tablosunu çizmemize katkı sunan bu araştırma,yapılan ve yapılacak olan diğer çalışmalarla birlikte büyük fotoğrafı görmemize katkı sunacaktır düşüncesindeyim...

*İsmail Beşikçi Vakfı Kürtlerin 1915'ini Araştırıyor:Namık Kemal Dinç ve Adnan Çelik'le Söyleşi,T24,30 Mayıs 2014.

http://t24.com.tr/haber/ismail-besikci-vakfi-kurtlerin-1915ini-arastiriyor,259795

28 Mayıs 1918:Olmak veya Olmamak,Sorun Bu İşte!/Sarkis Hatspanian*

Sardarapat Zaferi olmasaydı,dünya haritasında Ermeni Devleti de olmayacaktı kuşkusuz!

1917 Ekim'inde Rusya'da gerçekleştirilen devrim sonrası iktidara gelen Sovyet hükümetinin çağrısıyla Birinci Dünya Savaşı'nın Güney Kafkasya Cephesi'ndeki Rus askeri birlikleri bulundukları yerlerden geri çekilirler.1915'te soykırıma uğramış Ermeni ulusu için bu geri çekilme çağrısı,halkının Ermenistan'ın doğusunda kalmayı başaran az sayıda insanlarının da katledilerek,yok olmasına eşdeğerdi ve Vladimir Ilyich Lenin bu durumun Ermeniler için ne kadar yaşamsal öneme sahip olduğunu herkesten çok iyi bildiği halde,olası yeni bir soykırıma göz yumar.Aynı suçu bir yıl sonra Mustafa Kemal ile işbirliğine girerek de işleyecek ve bir soykırım ortağı olarak tarihteki yerini alacaktı.

Geri çekilen Rus ordusu içerisinde az sayıdaki Ermeni gönüllüler birliğinin ciddi bir saldırıya karşı koyamayacağını gören askeri Türk birlikleri Erzincan'da imzalanmış olan ateşkes anlaşmasını ihlal ederek,1918 Şubat'ında Batı ve Doğu Ermenistan'ın tüm şehir ve köylerindeki halka karşı saldırıya geçerler.Erzurum ve Kars'ın işgalinin ardından 15 Mayıs 1918'de Doğu Ermenistan'ın Aleksandropol (şimdi Gümri) şehrine girerler.Burada ikiye ayrılan Türk birliklerinden Yakub Şevki Paşa komutasındaki Yerevan'a,Esad Paşa'nın başında olduğu birlik ise -bu birlik kendi içerisinde ikiye ayrılarak- birisi Karakilise (şimdi Vanadzor),diğeri (Baş) Aparan'a doğru yönelir.

Böylece şimdiki Ermenistan Cumhuriyeti'nin sınırları içerisinde varolan topraklar Türk ordularınca abluka altına alınır.Bu vahim durumda Yerevan Vilayeti Diktatörü olarak kabul edilen Aram Manukyan (1915'te Van Ermenilerinin direnişini yöneten kişidir) askeri saldırıya karşı ulusal savunma görevini gönüllü olarak üstlenerek acilen General Movses Silikyan'ı Yerevan/Sardarapat/ yönü komutanlığı,General Tovmas Nazarbekyan'ı Karakilise/Vanadzor/,Dro Drastamat Kanayan'ı da (Baş) Aparan yönü komutanlığına atar.

Sayıları 15 bine yakın düzenli Türk ordu birlikleri Mehmed Vehib,Kâzım Karabekir,Rüşdü Bey ve Zihni Bey tarafından komuta ediliyordu.Ermenilerin düzenli bir ordusu bulunmadığından Sardarapat Cephesi'ndeki görülmemiş saldırıya Tsarlık Rusya Ordusu'nun emektarı Ermeni subayların "komutasındaki" sivil halk güçleri karşı koymak durumundaydı.

Yerevan şehrini ele geçirmek amacıyla elli top destekli üç büyük piyade alayı 21 Mayıs sabahı Sardarapat yönünden saldırıya geçer.22 Mayıs sabahı tüm dünya Ermeniliğinin ruhani merkezi kutsal Eçmiadzin Ana Kilisesi'nin çanları gün boyu hiç durmadan çalar ve böylelikle yurtsever tüm evlatlarını kalan bir avuç toprağını savunmak için direnişe çağırır.Halkın her kesiminden gönüllüler birliği oluşturulur ve 26 Mayıs'a dek süren savaşta Türk birliklerini geri püskürtürek Sardarapat'da inanılmaz bir zafere ulaşılır.Bu mücadele esnasında cesaretleriyle en göze çarpanlar içerisinde General Daniel Bek-Pirumyan,Albay Boğos Bek-Pirumyan,Yarbay Garo Hasanpaşyan,teğmen/ileride SSCB Mareşali/ Hovhannes Bağramyan,daha sonra Kilikia Ermeniliği Katolikosu olacak olan Karekin I. Hovsepyants,yazar Aksel Bakunts ve Antranik Ozanyan gibi birçok fedai ve onların komutasındaki gruplar da vardı.

Sardarapat Cephesi'nde duyulmamış bir bozguna uğrayarak,3 bin 500'den fazla ölü bırakıp geri çekilmeye zorlanan düzenli Türk ordularına karşı zaferi kazanan ise bu askerlerin öncülüğünde "olmak veya olmamak" şiarıyla kıran kırana döğüşmüş Ermeni ve Êzidî halklarıydı.

Sardarapat Cephesi'nde en önemli direnişi gösterenler içerisinde Cihangir Ağa komutasında Ermeni kardeşleriyle omuz omuza döğüşen Êzidî birliği en göze çarpanıydı.Hiçbir emir almaksızın,Türk birliklerine karşı saldırıya geçen Êzidîler bu denli cesur bir saldırıyı hiç beklemeyen Türk tarafının afallamasından yararlanan iki Ermeni birliğinin ilerlemesi sayesinde iki ateş arasında kalıp,oldukça büyük kayıp verirler.Oldum olası Ermenilerle aynı kaderi paylaşan Êzidîlerin gösterdiği cesaret ve yiğitlik sayesinde Sardarapat Cephesi'nde durum direniş birliklerinin lehine dönüşür.8.500 Ermeni ve kardeş Êzidî halkının yaklaşık 500 yiğit evladının omuz omuza mücadelesi sonucunda,onların neredeyse iki katından da fazla sayıda olan Türk birlikleri,tarihte hiç unutamayacakları bir ders alacak ve geri çekilmek zorunda kalacaklardı.27 Mayıs gecesi,Ermenilerle Êzidîler yakılan devasa ateş etrafında birlikte halay çekerek,omuz omuza elde edilen zaferi kutlayacaklardı.

1915 Soykırımı'ndan sonra mucizeyle hayatta kalmış Ermeni halkının tarif edilemez derecede kötü durumda olduğu bu en zor döneminde düzenli Türk ordularının saldırılarının hedefi olmasına,çoluk-çocuk,kız-kızan,genç-ihtiyar demeden tek vücut ve hep beraber direnmesi sonucu,21-27 Mayıs 1918 arasında verdiği varoluş mücadelesi zaferle sonuçlanmasaydı eğer,kadim Ermenistan topraklarının sadece onda birinde şimdi de özgür ve bağımsızlığını koruyan (Doğu) Ermenistan Cumhuriyeti devleti olmayacaktı!

28 Mayıs 1918 günü bağımsız Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi...

Eğer Sardarapat Cephesi zaferi olmasaydı,ne o dönemin Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti,ne de onun devamı olan Sovyet Ermenistan'ı varolabilecekti vesselam!

Sardarapat,kadim Ermenistan topraklarının doğusunda bir devletin doğuşunu sağlayan ve ona doğum belgesi veren onurlu bir kavganın sembolüdür.

“To be or not to be" ruh halinin eseri olan bu zaferin kıymetini bilen evlatlarının paha biçilmez bulduğu bu değerli varlığın,yarınlarda gelmesi arzulanan zaferlere de öncülük edeceği kuşkusuzdur.

Sardarapat'ın çan seslerini duyanların duymayanlara,"öldü" sanılan Ermeni halkının en zor gününde bile elde ettiği bu onurlu zaferin hikâyesini bilenlerin de bilmeyenlere anlatmasını dilerim!..

*Sarkis Hatspanian,28 Mayıs 1918:Olmak veya Olmamak,Sorun Bu İşte!,29 Mayıs 2013.

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=530045507030597&set=a.444362452265570.91861.100000754584617&type=1&theater

Soykırım'ın Yüzüncü Yılı Yaklaşırken/Güven Gürkan Öztan*

1915 Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılına çok az vakti kaldı.Türkiye çok uzun süre topraklarında yaşanmış bu büyük felaket hakkında susmayı tercih etti.Sanki 1915 hiç yaşanmamış,devletin ve Ermenileri katleden sivillerin eline hiç kan bulaşmamıştı.Bu ülkenin Ermenilerinin mallarına-mülklerine el koyan olmamış,kiliseler yağma edilmemişti.Kulağının üstüne yatan sadece devlet de değildi elbet;Ermenileri katledenler,onların evlerine yerleşenler de sessizliği tercih ettiler.Bir yandan üzerine kondukları zenginliğin hesabının sorulmasından korkuyorlar diğer yandan da yaptıkları mezalimin afişe edilmesinden çekiniyorlardı.Katliam ve el koyma hikâyeleri ailelerde kuşaktan kuşağa bir şekilde intikal etti ama yakın zamana dek birkaç cesur isim dışında bu öyküleri dillendiren çıkmadı.Peki entelektüeller?Doğrusu Türkiye'deki entelijansiya da Ermeni Soykırımı ile yüzleşmekte epey geç kaldı.Ülkedeki milliyetçi-mukaddesatçı isimlerden böylesine bir yüzleşme doğal olarak beklenemezdi ancak Sosyalist aydınlar da epey bir süre Ermeni Soykırımı'nı gündeme taşımayı politik ajandalarına katmadı.Soykırım'ı ceberut devletin çok vakit önce işlediği suçlardan biri olarak değerlendirmekle yetindiler.

Devlet Politikası Olarak İnkâr

Ermeni Soykırımı hakkındaki sessizlik ilânihaye sürdürülemezdi.Nitekim zaman içinde,yaşanan büyük felaketin hesabını sormak isteyen aktörler Soykırım'ı uluslararası platformlarda gündeme getirmeye başladı.Avrupa Parlamentosu'nun 1987 tarihli kararı ve Uluslararası Geçiş Dönemi Adalet Merkezi'nin "1948 tarihli Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi geriye yürütülemez ancak yürütülseydi 1915 soykırımdır" demesi Türkiye'yi bir hayli zora soktu.Artık halının altına süpürülmesi mümkün olmayan bir durum ile karşı karşıya kalan Türkiye devleti ise karşı atağa geçti.Soykırım'ı inkâr etmek hükümetleri aşan bir devlet politikası haline getirildi."Ermeni mezalimi" ve "Ermeni iftiraları" adlı kategoriler oluşturularak ders kitaplarından popüler yayınlara kadar Türkiye'deki Müslümanların değil Ermenilerin katliam yaptığı ve Müslümanları hunharca öldürdüğü iddiası "tarihi değeri olan bir bilgi"ymiş gibi sunulmaya başladı.Ermenilerin ondokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren Ruslar ile bilaistisna işbirliği yaptığı ve Müslüman köylerini bastığı,kadınlara tecavüz ettiği,çocukları öldürdüğü anlatısı devlet güdümlü tarihçilerin elinde "bilimselleştirildi".Bu çerçevedeki tezler özetle iki başlık altında toplandı.İlki yukarıda bahsettiğim "biz hiçbir şey yapmadık,Ermeniler Müslümanları katletti" tezi diğeri ise yaşananlar "soykırım değil mukatele"dir iddiası.Başta birbirinden çok farklıymış gibi görünen iki tez de aslında benzer bir "el yıkama" operasyonunun parçası."Bir şey yapmadım"a inanmıyorsanız bir tutam "mukatele" hikâyesi verelim size tavrı!

2005 yılında Boğaziçi Üniversitesi'nde düzenlenmesi planlanan ancak baskılar nedeniyle Bilgi Üniversitesi'nin evsahipliğinde gerçekleştirilen Ermeni Konferansı'nın tabu kırıcı bir işlevi oldu.Hani İstanbul Başsavcılığı'nın Boğaziçi Üniversitesi Rektörü'nden konferans bildirilerinin metinlerini istediği,dönemin Adalet Bakanı ve Hükümet Sözcüsü Cemil Çiçek'in meclis kürsüsünde "Bizi sırtımızdan hançerliyorlar,bunlar Boğaz'a nazır vatan hainliği yapıyor" konuşmasını yaptığı;AKP milletvekili Ramazan Toprak'ın,"Tüm vatanseverleri yarın Boğaziçi Üniversitesi'nin önüne çağırıyoruz" dediği konferans.Konferans sonrasında kısıtlı da olsa bazı yazılı metinlerde "sözde"siz soykırım ifadesine rastlamaya başladık.2009'da "Ermeni Kardeşlerimden Özür Diliyorum" kampanyası gerçekleşti sonrasında kamuya açık alanlarda ilk kez soykırım anmaları yapıldı.Taner Akçam'ın kıymetli çalışmalarının açtığı yoldan yeni akademik araştırmalar da yapılıyor.Fakat tüm bunlar Soykırım'ı ret konusunda geniş bir koalisyonla karşı karşıya olduğumuz gerçeğini değiştirmiyor.

AKP'nin Yüzüncü Yıl Hazırlıkları

2015'e bu kadar az kalmışken Soykırım konusunda AKP'nin devlet politikasını sürdürme işini üzerine aldığını gözlemliyoruz.Bu konuda "T24"ün haberine göre Bülent Arınç Meclis Plan ve Bütçe konuşmasında yapılan hazırlıklara dair sinyalleri vermiş durumda.Arınç "2015,bir taraftan Çanakkale'nin yüzüncü yılı,bir taraftan da sözde Ermeni Soykırımı iddialarının yüzüncü yılı.Bu konuda ciddi çalışmalarımız var.Burada sempozyumlar,konferanslar,paneller,kitap neşri ve belgeseller üzerinde çalışmalar var;ancak biz başka alanlarda da,yani bütün dünya ülkelerini kamu diplomasisi açısından etkileyebilecek çok özel çalışmalar da yapıyoruz.Resmi kurumlarımızın bu çalışmaları elbette herkesin bildiği,katılabileceği ancak bunlara ilaveten başka hazırlıklarımızın da olduğunu,Başbakanlık'ta bir kurumun sadece bu işle ilgilendiğini de söyleyebilirim" demiş.Yine 2013 içinde TBMM Başkanvekili Mehmet Sağlam,AKP'nden Seyit Erçelik,MHP'nden Yusuf Halaçoğlu ve CHP'nden Faruk Loğoğlu’nun toplantılar yaparak 2015'e dönük çalışmalar yürüttüğünü de biliyoruz.

Hükümetin stratejisini şu başlıklar altında deşifre edebiliriz diye düşünüyorum.İlkin diplomatik ataklar:Bu çerçevede hükümet uluslararası lobilerle faaliyete geçerek büyük ölçüde "az hasarlı" bir 2015 geçirmenin planlarını yapıyor.Ermenistan ile ilişkiler konusunda ekonomik vaatleri de kapsayan bir hamlenin yapılacağını ve bu hamlenin bir nevi uluslararası kamuoyun nezdinde bir iyi niyet girişimi olarak algılanmasına çalışılacağını tahmin ediyorum.İkinci atak kuvvetle muhtemel Türk Tarih Kurumu üzerinden gerçekleşecek.Türk Tarih Kurumu bütün eforunu '93 Harbi'yle başlayan sürece odaklayarak yaşananların "tarihin doğal akışı" içinde "üzücü" ama "normal" olduğunu kanıtlamaya çalışacak.Bol bol Kafkaslar'dan ve Balkan coğrafyasından göç eden Müslümanların insani dramlarını gündeme taşıyacak.Bu esnada daha önce Kemalist ideolojinin hizmetindeki tarihçilerle AKP etrafında kümelenenlerin nasıl işbirliği yaptıklarına tanık olacağız.Yine sıkça "biz Holokost'u tanıyoruz,soykırım öyle olur burada yaşananlar çok farklı" repliğini duyacağız.Üçüncü hamle ise bir başka "yüzüncü yıl" hadisesi üzerinden gerçekleşecek.AKP,Çanakkale Savaşları'nın yüzüncü yılını,Ermeni Soykırımı'nı perdeleyecek bir "kardeşlik destanı" olarak kutlayacak.Genelkurmay ve müesses nizamın partileri de mezkûr temaşaya destek verecek.Böylesine devlet ve iktidarın organik aydınlarının beraber yürüteceği ve Kemalistinden İslamcısına kadar geniş bir tabanda destek görmeyi muhtemel olacak bir projeye karşı ne yapmalı?Burada asıl olanın gerçek bir yüzleşme için samimi olma iradesi göstermenin ön şart olduğunu kabul etmemiz gerekiyor.Bu samimiyet,olup bitenleri sadece İttihat ve Terakki'nin üstüne atıp,onu lanetleme rahatlığıyla köşemize çekilmemize engel olur diye umuyorum.Vicdana seslenmek,devletin bu inkârcı politikalarını sorgulamak,kendimizle yüzleşmek ve büyük felaket üzerine düşünmeye davet etmek hepimiz için insani bir görev...

*Güven Gürkan Öztan,Soykırım'ın Yüzüncü Yılı Yaklaşırken,Birgün,24 Kasım 2013.

http://birgun.net/haber/soykirimin-100-yili-yaklasirken-7336.html

Mustafa Kemal "katiller" diye bağırıyordu/Prof.Dr.Taner Akçam*

>>Mustafa Kemal 1915'te "Hepiniz cephe gerisinde Ermeni öldürmek için dolaşan katillersiniz.Hiçbiriniz cepheye gelip savaşmazsınız" diyordu.
>>İttihatçılar soykırım kararı aldı.Bütün işi yürüten Talat Paşa'dır.Evindeki özel telgraf cihazıyla yapıldı tüm operasyon.Alman derin devleti de imhayı onayladı.
>>Ermeni meselesinin özü "toprak meselesi"dir.Ermenilerin çoğu yoksul köylüydü,Doğu'da yaşıyordu.Sürekli toprakları Kürtlerce gaspediliyordu.

Neden Taner Akçam?

Tarih bize,geçmişi inkâr ederek ondan kurtulamayacağımızı gösteriyor.Türkiye devleti kendince nedenlerle Ermeni meselesini yok saysa da,bu olay Türkiye toplumunun vicdanında belli bir rahatsızlık yaratıyor.Bir yanımızla bu olayın varlığını reddetmeye çalışırken,bir yanımızla da gerçek neydi diye merak ediyoruz.1915'te ne oldu sorusu,geçiştirebileceğimiz bir soru olmaktan çıkıyor.O dönem Osmanlı'yı yöneten İttihatçıları haklı gösterecek nedenler arasak da,büyük bir acı yaşandığının hepimiz farkındayız.Kendimizi artık kaçamayacağımızı sezdiğimiz gerçeklere hazırlamaya uğraşıyoruz.Peki gerçek neydi?Devletin resmi görüşünü biliyoruz ama devletten farklı görüş ve iddiaları bugüne dek ayrıntılı öğrenme imkânımız olmadı.Ermeni meselesini ilk araştıran akademisyenlerden olan,ciddi çalışmalar yapan,kitaplar yayımlayan,araştırmaları nedeniyle devletin büyük tepkisini çeken,Türk üniversitelerinde iş bulamayan,halen Minnesota Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olan tarihçi Doç.Dr. Taner Akçam'la o acı olayların bize anlatılmayan yüzünü konuştuk.Akçam,1915'teki tehcirin nedenlerini,katliam emirlerini,buna karşı çıkanları,Mustafa Kemal'in bu konudaki açıklamalarını anlattı. 

-Boğaziçi Üniversitesi'nde Ermeni sorunuyla ilgili toplantı düzenleyecektiniz.Adalet Bakanı,bugün sahip olduğumuz iktidarın düzeyi konusunda pek de ümit vermeyen kışkırtıcı bir konuşmayla sizi suçladı.Siz de toplantıyı ertelediniz.Niye ertelediniz?

Toplantıyı Boğaziçi Üniversitesi ev sahibi olarak erteledi.Üniversitenin bu tavrını büyük saygıyla,anlayışla karşılıyorum.Biz burada gösteri yapmıyoruz.Bu,yurtdışında yüzlercesi yapılan akademik toplantılardan biri olacaktı.Türkiye'de bir grup aydının,akademisyenin böyle bir toplantıya cesaret etmiş olması bile zaten büyük bir olaydır.Bu,Türk aydınının "intifada"sıdır.Çünkü bu konular hep dışarıda konuşuluyordu.Bu toplantı yapılabilseydi,burada da konuşulabilecekti.

-Türkiye'nin resmi tezinin tümüyle gerçekdışı olduğunu mu düşünüyorsunuz?

Bakın,şunda herkes hemfikir.1915'te İttihat ve Terakki hükümeti o zamanki Osmanlı vatandaşlarına bir şeyler yapmış.Bir yerden alınmışlar,bir yere götürülmüşler ve bu götürme sonucunda bir grup insan ölmüş.Resmi görüş taraftarı birisi,"Efendim Ermeniler de şunu yaptı,bunu yaptı" diyor.
Ama dünyada soykırım tartışması açısından bu önemli değil ki.Herkes güler buna."Sen bize,İttihat ve Terakki'nin Ermenileri toptan öldürmesinin nedenlerinden birini anlatıyorsun" derler.Çünkü bütün büyük kitlesel kırımlarda muhtemelen karşı taraf bir şeyler yapıyordur.Beylik lafla söylersem,hiç kimse durduk yerde birilerini öldürmez.Hitler ırkçılık ideolojisi nedeniyle,Stalin politik nedenlerle,öbürü ayaklanma nedeniyle öldürür.Şu anda biz Türkiye'de tarih tartışmıyoruz.

-Ne tartışıyoruz?

Ciddi bir moral değeri tartışıyoruz.Bir devlet kendisine tehdit gördüğü bir halk grubunu cezalandırma hakkına sahip midir,bu kolektif cezalandırmayla vatandaşların önemli bir kısmı (devletin böyle bir niyeti olmasa bile) ölüyorsa,devletin bunu yapmaya hakkı var mıdır,kolektif cezalandırma moral olarak savunulabilir mi,bunu tartışıyoruz.Türkiye devleti bugün,"Evet böyle şeyler olmuştur,gerekirse gene yapılır.Olur böyle şeyler" diyor.

-Bunu neye dayanarak söylüyorsunuz?Devlet,resmi tezinde "Karşılıklı öldürmeler yaşandı,bu bir mukateledir" demiyor mu?

Edirne'deki Ermeni niye sürüldü?1915'te Osmanlı topraklarındaki Ermeni nüfus,bütün Anadolu'dan toplanarak bir yerlere götürüldü.Resmi tez,"Götürülmelerinin nedeni,Doğu Anadolu'da Ermenilerle yaşanan çatışmadır" diyor.Demek ki,Doğu'daki Ermeniler Türk ordusunun hatlarını kesmiş,orduyu arkadan vurmuş,onun için de Osmanlı Devleti,Batı Anadolu'dakiler de dahil tüm Ermenileri kolektif olarak cezalandırıp Suriye'ye sürmüş.Demek ki,ülkesinin herhangi bir yerindeki bir halk grubu kendisine sorun çıkartırsa,devlet, o ırk grubunun tüm ahalisini,vatandaşlarını bir yerden bir yere götürebilir,sonucunda bir grup insan ölebilir ve bunda çok garipsenecek durum yoktur.Türkiye devleti,"mukatele" dediği karşılıklı çatışmayı,tehcirin gerekçesi olarak kullanıyor.Anadolu'daki tüm Ermenileri cezalandırmasının doğru olduğunu ve devletin cezalandırma hakkına sahip olduğunu söylüyor.Oysa mukatele yoktur.Belgeler var.Sistematik ve organize herhangi bir Ermeni ayaklanması yoktur.1919 Yozgat davasında resmi teze yakın konuşan savcı "Ermeniler Van'da,şurada-burada ayaklandı.Ruslarla işbirliği yaptı ama hiçbir devlet bu olaylarla alakası bulunmayan Anadolu sathındaki bütün Ermenileri sürüp onların imhalarına göz yumamaz.Bu hukukdışıdır" diyor.

-Boğaziçi'ndeki konferans yapılsaydı nasıl bir yararı olacaktı?

Bazı konularda bazı insanların değişik düşündüklerini öğrenecekti insanlar.Türkiye'de hiç konuşulmamış ve düşünülmemiş çok şeyin artık anlatılacağını,söyleneceğini bilmemiz gerekir.Türkiye insanı,duyduğunda hiç hoşuna gitmeyecek şeyleri duymaya hazır olsun.Çok acıklı hikâyelerdir bunlar.

-Aynı acıklı hikâyeleri Müslümanların da yaşadığı,toplu kıyımların Ermeniler tarafından da yapıldığı anlatılıyor.

Kimin tarafından kime hangi gerekçeyle yapılmış olursa olsun,tarihteki her türlü cinayet açık konuşulmalıdır.Üstünü örtmek devlete fayda getirmez.Biz akademisyenler Ermeniler Türklere bunu yaptı,Türkler Ermenilere şunu yaptı demeyiz.Öldürürken Türkler ya da Ermeniler öldürmüyor.Öldüren İttihat ve Terakki'dir,Teşkilat-ı Mahsusa'dır,ordu birliği yapmışsa ordu birliğidir,Malatya'daki Kör Ağa'nın aşiretiyse o aşirettir.Öldürenin adını koymak lazım.Çünkü biliyoruz ki başkaları da vardı.Ermenileri evlerine alanlar,kurtaranlar,koruyan subaylar vardı.Hiçbir tarihsel olay "Geldiler,birbirleriyle çatıştılar" gibi olmaz."Türklerle Ermeniler arasında savaş vardır" derseniz düşmanlığı sürdürürsünüz.

-1915'te tam olarak ne oldu?

İttihat ve Terakki Partisi Ermeni meselesinin esaslı bir şekilde çözümlenmesi için karar aldı.Zaten Talat Paşa,26 Mayıs 1915'te Sadrazamlığa yazdığı resmi yazıda bunu belirtir.İttihat ve Terakki'nin 1915'te Ermenilerin tehcir ve öldürülmesine karar vermesinin nedeni savaş koşulları değildir.Yani tehcir ve ölüm kararı savaş nedeniyle bir askeri tedbir olarak alınmamıştır.Kendilerini rahatsız eden Ermeni meselesinin kökten halledilmesi ihtiyacıdır bu.Bunu derin ve uzun tartışmışlardır.

-İttihatçıların amacı neydi?

İttihat ve Terakki,Ermenilerin varlığının devletin varlığı için ciddi bir tehdit olduğu düşündü ve Doğu Anadolu'nun Ermenilerin imha edilmesiyle korunabileceğine inandı.Anadolu'daki gayrimüslimlerin bir etnik temizlik anlamında ortadan kaldırılması,uzaklaştırılması gerektiğine ilişkin kararları zaten 1914'te vermişlerdi.Kuşçubaşı Eşref,Halil Menteşe ve Celal Bayar anılarında,Anadolu'nun gayri-Türk unsurlarından tasfiye edilmesi doğrultusunda ayrıntılı planlar hazırladıklarını ve bu planları ilk önce Ege Bölgesi'nde Rumlara karşı uyguladıklarını söylerler.Yani gayrimüslimlerin Anadolu'dan uzaklaştırılması,Anadolu'nun homojenleştirilmesi projesi vardı.Bu projeye bağlı olarak da Doğu Anadolu'daki Ermeniler imha edilme sürecine sokuldular.Nedeni de Balkan Harbi'dir.Balkan Harbi'nde biz bir hafta içinde toprakların ve nüfusun yüzde 60'ından fazlasını kaybettik.Bütün gözler Anadolu'ya dikildi.1912'de Taşnak Partisi,İttihat ve Terakki Partisi'yle her türlü ittifakı bozdu.Türkiye'de tarihi herkes Türkler bir tarafta,Ermeniler bir tarafta diye anlatır.Oysa Ermenilerin Taşnak Partisi 1912'ye kadar İttihat ve Terakki'nin koalisyon ortağıydı.Taşnak örgütü,Balkan yenilgisinden sonra kendilerine verilen reform sözlerinin gerçekleşmediğini görerek Batılı devletlerden dış destek aradı.

-Ne yapmak için destek arıyordu?

Taşnakların istediği Doğu Anadolu Bölgesi'nde idari ve siyasi reformdu.Bakın,1800'lerin ortasından itibaren ortaya çıkan Ermeni meselesinin özü "toprak meselesi"dir.Ermeni nüfusun çoğu Doğu'da yaşıyordu.Yüzde 90'ı yoksul köylüydü.Batı'dakiler daha çok esnaftı,tüccardı.Yoksul köylülerin en büyük problemi,topraklarının sürekli Kürtlerce gaspediliyor olmasıydı.Kürtler ve Çerkeslerin saldırısına uğrayan Ermeni köylülerinin güvenliğinin Osmanlı Devleti tarafından garanti altına alınması meselesidir bu.Reformların yapılmayacağını gören Taşnaklar,dış devletlerin yardımıyla İttihat ve Terakki'ye diz çöktürmek istedi ve başarılı oldu.1914'te Ermeni Reform Antlaşması yapıldı.Doğu Anadolu iki vilayete ayrılacak,yönetim Hristiyanlarla Müslümanların katılımıyla olacaktı.
İki yabancı vali atanacaktı ve atandı da.

-Doğu'da Ermeni nüfus çoğunlukta mıydı?

Ermeniler Van şehir merkezi dışında her yerde azınlıktaydı ve bunu bildiği için Taşnak örgütünün bağımsız devlet talebi hiç olmadı.Ama Osmanlı yöneticileri bunu bağımsız devlete ilk adım olarak algıladı."Eski oyun yeniden sahneye konuyor.Biz Balkanlar'ı hep reform diye kaybettik.Şimdi burayı da kaybedeceğiz" dediler.Ve İttihat-Terakki Birinci Dünya Savaşı'na girerek bu reform planını rafa kaldırdı.Ama bir süre sonra Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kafkaslar'da yenilgileri başladı.Bu yenilgilerde Ermeni çetelerin önemli payı vardır.Sonra Sarıkamış faciası yaşandı ve bizim Doğu cephesi çöktü.Bu yenilgi koşullarında radikal Türkçülük,İttihat ve Terakki'nin yönetimini ele geçirdi.Mesela Bahaeddin Şakir,Dr. Nâzım,Ziya Gökalp,Talat Paşa ırkçılığa kadar varabilecek Türkçülüğü savunan bir ekiptir.

-Sizce soykırım kararı mı alındı?

Evet.Bence değil,Osmanlı belgelerine göre bu karar alındı.İttihatçılar tehcir kararını alırken,toptan imha etme kararını da aldılar.Belli bölgelerde sınırlı biçimde insanlara Müslümanlaşarak sürgünden ve katliamdan kurtulma imkânını sundular.Ama sayı artınca,Talat Paşa,Müslüman olsalar da sürün emrini verdi.İmha kararının alınmış olduğu,belgeler biraraya getirildiğinde ortaya çıkıyor.Mesela Reşid Akif Paşa 21 Kasım 1918'de Osmanlı Meclisi'ndeki konuşmasında,"Kabinede görev yaparken Dahiliye Nezareti evrakı içinde çok tuhafıma giden bir şey gördüm.Bir tehcir emri verilmiş ve bu emre paralel olarak da çetelere öldürme emri yollanmış" diyor.Birçok başka belgeden de biliyoruz ki,İttihat ve Terakki,Talat Paşa'nın emriyle Dahiliye Nezareti üzerinden valilere tehcir kararı yolladı.24 Nisan 1915'teki ilk tehcir emrine paralel olarak da bu arada bölgelere İttihat ve Terakki Partisi kâtib-i mesulleri (sekreterleri) eliyle ölüm emri yollandı.Parti,Bahaeddin Şakir'e bağlı Teşkilat-ı Mahsusa birlikleriyle öldürme işini organize etti.Bunu Kastamonu Valisi Reşid Bey,Yozgat mutasarrıfı Celal,Ankara Valisi Mahzar Bey ayrı ayrı söylüyor.
Üçüncü Ordu Komutanı Vehib Paşa,Trabzon Garnizon Komutanı Avni Paşa da,yapılanların katliam olduğunu,bunun Türklükle,Müslümanlıkla alakası olmadığını açıklıyorlar.Meclis-i Mebusan üyesi sıkı İttihatçı Hafız Mehmed,"Gözlerimle gördüm.Samsun'da kayıklara bindirip denize döküp öldürüyorlardı.Talat'la konuştum,engel olamadım" diyor.Zaten bütün işi koordine eden Talat Paşa'dır.Evindeki özel telgraf cihazından yürütüldü tüm operasyon.

-Türkiye Cumhuriyeti 2005'te neden İttihatçıların 1915'teki günahının mirasçılığına soyunuyor?

Türkiye'de yönetim hâlâ İttihat ve Terakki Partisi geleneğinin,bürokrasisinin ve askerinin kontrolü altındadır.Bugün Mustafa Kemal olsaydı 1915'te olanları savunmazdı.Devlet,Mustafa Kemal'in 1919-1920'lerdeki medeni cesaretine sahip olsa,o sıradaki tutumunu baz alabilse,bugün bulunduğu yerin çok ötesinde olurdu.Mustafa Kemal bu işi 24 Nisan 1920'de Meclis konuşmasında geçmişe ait bir fezahat,çok kötü bir olay olarak tanımladı.Bir radyo demecinde de,"Bir daha Ermeni kıtaline benzer bir kötülük olmayacağının garantisini veririm" dedi.Türkiye'de soykırım kelimesini ilk kullanan ben değilim.Mustafa Kemal'in arkadaşı Falih Rıfkı Atay'dır.[17 Aralık 1967]**'de Dünya gazetesinde,1915 için "Bu bir jenosittir" dedi.Mustafa Kemal'le de bir anısını anlattı.Mustafa Kemal 1915'te Halep'te Baron Oteli'nde kalır.Orada Ermenilerin yerleştirilmesiyle uğraşan Çerkes Hasan Amca'yı görür.Mustafa Kemal onu görünce çok kızar."Katiller" diye bağırır."Hepiniz cephe gerisinde Ermeni öldürmek için dolaşan katillersiniz.Hiçbiriniz cepheye gelip savaşmazsınız." Ama sonra Hasan Amca'yı bağışlar:Çünkü Ermenileri yerleştirme işini ciddiye aldığı için Hasan Amca da görevinden alınmıştır.

-1915'te Osmanlı üzerinde büyük bir Alman etkisi vardı.Burada Alman Genelkurmayı'nın generalleri ve subayları bulunuyordu.Ermeni Kıyımı konusunda Almanların tavrı ne oldu o zaman?

Göz yumdular ve desteklediler.Alman Başbakanı'nın yazdığı not var."Bizim için önemli olan Türkleri ayakta tutmaktır,Ermeniler güme gitmiş umurumuzda değil" diyor.Talat Paşa tehcir fikrinin Alman generallerince verildiğini söylüyor.Oysa Osmanlı'nın da eskiden beri gündeme getirdiği bir politikadır sürgün.Ama Alman derin devleti askeri olarak imha işinde onay boyutunda yer aldı.Enver'in Genelkurmay'ındaki bazı Alman subaylar belgeleri imzaladı,bazısı Bağdat demiryolundaki Ermeni işçilerin sürülmesi emrini verdi.Öldürüldüklerini biliyorlardı.Alman Dışişleri tepki gösterdi ama ordu bunları görevden almadı.

-İttihatçıları Ermenileri öldürmeleri için kışkırtan demesek de cesaretlendiren kimse var mıydı?

Bu büyük ölçüde İttihat ve Terakki politikasıdır.Dışarıdan kendilerine ciddi bir müdahale olmayacağının garantisini gördükleri anda bunu yaptılar.İstanbul polis müdürü Bedri,günlüklerinde,"Biz 1914'te dış güçlerin bir şey yapamayacağını gördük ve bu bizim için önemli ipucu oldu" der.İttihatçılar,bölgedeki Müslüman ahalideki gâvur düşmanı fikrini de kullandı.Halkı öldürmeye ve yağmaya teşvik ederek sivil Müslümanları suça ortak etmeyi istediler.Öldürmelerde belli yerler kullanıldı.Genel olarak jandarmalar Ermenileri öldürülmeleri için belli bölgelerde Kürt aşiretlerine teslim ettiler.

-Türkiye,Ermenilerin topluca öldürüldüğünü kabul ederse arkasından tazminat talebi mi gelecek?

Toprak talebi gelmez ama tazminat talebi gelebilir.Hazır olmak lazım.Bu işi ödenecek para tartışmasına kimse indirgemesin.Türk-Ermeni geriliminde,Osmanlı parçalanırken farklı etnik grupların birbiriyle boğazlaşmasında Avrupa'nın ciddi rolü var.Bir fon kurulur,talepler sembolik olarak tazmin edilebilir.Ama tazminat talebi aynı zamanda manevidir.Ermeni kültürünün geri kazandırılması,mesela Ani harabelerinin restore edilmesi de tazminat talebinin bir parçası olarak gelebilir...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Mustafa Kemal "katiller" diye bağırıyordu,Röportaj:Neşe Düzel,Radikal,30 Mayıs 2005.

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=154213

**Prof.Dr.Sn. Taner Akçam ilgili söyleşide sohbet havasının azizliğine de uğrayıp boş bulunarak "1968" tarihini vermişlerse de daha sonra bu tarihi "17 Aralık 1967" olarak düzeltmişlerdir...

"(...) Eğer doğuda Ermeniler yığın olarak kalsaydı 1918 Mütarekesi'nden sonra hemen bir Ermenistan kurulabileceğine şüphe yoktu.Ama bu yığın taraf taraf dağıtılmış,birçokları da ülkeden çıkarılmış olsaydı bu tehlike kalır mı idi?Olaylar kalmayacağını gösterir.Génocide en ağır insanlık suçları arasındadır.Bir ırk,bir din veya milliyet grubunu ortadan kaldırmak!Bu suç Endülüs Müslümanlarına karşı,Balkan devletlerince Türklüğe karşı durmadan işlenmiştir.Hitler Yahudiliğe karşı,Stalin Kırım Türklüğüne karşı bu suçu işlemiştir.Ama bir başka çare varken niçin lekelenmek?Mustafa Kemal de katliam aleyhinde idi.Bir gün Halep'te karargâh seçtiği Baron Oteli'ne indiği vakit rahmetli Hasan Amca'yı görür.Hasan Amca Şam'da politika sürgünü idi.Cemal Paşa Ermeni yetimleri işine bakmak görevini ona vermişti.Baron Oteli'nde kalmasının sebebi de bu idi.Mustafa Kemal:
-'Siz burada ne yaparsınız?' diye sorup da,Hasan Amca daha:
-'Efendim Ermeni...' diye başlayınca arkasını dinlemeden:
-'Ateş hatlarında hiçbirinizi görmem.Ama cephe gerisinde adam öldürmeye gelince hepiniz kahraman kesilirsiniz,' diye haykırmıştı.Daha sonra işin doğrusunu öğrenince de Hasan Amca'nın gönlünü almış,akşam sofrasına davet etmişti..."*Falih Rıfkı Atay,Dünya,17 Aralık 1967.