15 Ocak 2016 Cuma

Emval-i Metruke ve Tasfiye Komisyonlarının Yapısı ve İşlevi/Ümit Kurt*

Komisyonlar vilayet ve kazalarda kayıt altına aldıkları Ermeni mal ve mülklerinin miktarı,cinsi,kime ait olduğu,nerede bulundukları gibi birçok bilgiyi içeren,biri esas defter diğeri hesap defteri olmak üzere iki defter oluşturmuştur.Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonlarının Esas Defteri'nde,emval-i metrukenin tasnifi,masrafı ve satışından elde edilen gelirler ondört ayrı bölümde işlenmiştir.Emval-i Metruke Hesab-ı Cari Defteri'nin ise her sayfası dört tabloya ayrılmıştır.Tablolara,nakledilen kişinin mensup olduğu mahalle veya kazasıyla birlikte adı ve komisyon tarafından saklanan dosya numarası işaretlenmektedir.

1915 yılında sürgün edilen Ermenilerin geride bıraktığı malların idaresi için gerek Osmanlı gerekse Cumhuriyet döneminde bir dizi kanun ve kararname çıkartılmıştır.1915'te sürgün ve katliama maruz kalan Ermeni vatandaşların sürgün edilmeden önce sahip olduğu taşınır ve taşınmaz mallar el değiştirmiştir.Osmanlı Ermenilerine ait olan mal ve mülk önce İttihat ve Terakki Partisi (İT) iktidarının ve daha sonra Cumhuriyet rejimi kadrolarının çıkardığı bir dizi kanun,tüzük ve diğer hukuki düzenlemeler aracılığıyla kitabına ve "hukukuna" uydurularak Ermenilerin ellerinden alınmıştır.

Dönemin iktidar partisi olan İT'den Cumhuriyet yönetimine tevarüs eden Ermenileri yerinden etme ve mülksüzleştirme planı devreye sokulurken kullanılan şiddetin en temel aracı,bu planı gerçekleştirmeye dönük olarak hazırlanmış hukuksal mevzuattır.Ermenilere yönelik şiddetin ekonomik boyutunu belirlemek ve bu "ekonomik şiddetin" Ermeni Soykırımı'nda oynadığı temel ve yapısal parametreyi ortaya koymak önemlidir.Esas itibariyle burada ekonomik şiddetten kasıt,tehcir edilen ve zorla yerlerinden çıkartılan Ermenilerin geride bırakmak zorunda kaldığı taşınır ve taşınmaz mallara mevcut hukuk sisteminin bütün enstrümanlarından yararlanılarak el konması suretiyle bu topluluğu varlık statüsünden yokluk statüsüne düşürmektir.Aynı süreç Nazi Almanya'sında ve Hitler ordularının işgal ettiği Avrupa'daki birçok ülkede yaşayan Yahudilerin mallarının ve ellerinde bulunan bütün servetin ve gelirin yine "kanun" ve "hukuk" yoluyla Nazi Almanya'sının kasasına aktarılması,bu sayede savaşın finanse edilmesi ve bu rejime destek veren merkezi ve yerel aktörlere ve "Ari ırka" mensup toplumsal kesimlere dağıtılması şeklinde meydana gelmiştir.(1) Yahudiler,Alman vatandaşlığından çıkarılmak suretiyle "sivil ölü" statüsüne indirgenmiş,yani hukuken yok sayılmıştır.(2)

İT hükümeti tarafından haklarında tehcir kararı çıkartılan Osmanlı vatandaşı Ermenilerin geride bırakmak zorunda kaldıkları,tehcir edilmeden önce satılmasına,kiraya verilmesine veya başkalarına devredilmesine hiçbir biçimde izin verilmeyen taşınır ve taşınmaz mallara sistemli olarak el konmuş,bu işlemin nasıl yapılacağına ilişkin son derece tafsilatlı bir hukuksal mevzuat ve kanunlar manzumesi hazırlanmıştır.Ermenilere ait mal ve mülklere el konması süreci İT hükümetince kurulan komisyonlar eliyle kuvveden fiile çıkartılmıştır.Bunlar Emval-i Metruke Komisyonları ve Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonları'dır.Bu makalede bu komisyonların nasıl ve nerelerde kurulduğu,fiiliyatta hangi işlemleri yaptıkları ve üyelerinin kimler olduğu üzerinde durulacaktır.Bütün bu faktörler Osmanlı arşivlerinin bize sunduğu belgeler çerçevesinde ele alınacaktır.Bilindiği üzere bahsi geçen komisyonların teşkil edildikleri vilayet ve kazalarda kayıt altına aldıkları Ermeni (Rumlar ve Süryanilerinkiler de dahil) mal ve mülklerinin miktarı,cinsi,kime ait olduğu,nerede bulunduğu gibi birçok bilgiyi içeren,biri esas defter,diğeri de hesap defteri olmak üzere iki tür defter bulunmaktadır.Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonlarının Esas Defteri olarak adlandırılan ilk defterde,emval-i metrukenin tasnifi,masrafı ve satışından elde edilen gelirler ondört ayrı bölümde,ayrı olarak işlenmiştir.İkinci defter olan Emval-i Metruke Hesab-ı Cari Defteri'nin ise her sayfası dört tabloya ayrılmıştır.Nakledilen kişinin mensup olduğu mahalle veya kazasıyla birlikte adı ve komisyon tarafından saklanan dosya numarası bu tablolarda işaret edildikten sonra defter kullanılmaya başlanacaktır.

Osmanlı arşivlerinde sözkonusu defterlere ait herhangi bir kayıt olmadığı söylenmesine rağmen,bu kayıtlar mevcut olup araştırmacıların erişimine kapatılmıştır.Sözkonusu kayıtların ve defterlerin araştırmacılara açılmasıyla,1915-1917'de tehcir edilmek suretiyle fiziksel varlıklarının yanında maddi/ekonomik temelleri de ortadan kaldırılan Osmanlı Ermenilerinin mal varlıklarına yönelik çıkartılan tüm kanun ve kararnamelerin özünün,onların Anadolu topraklarındaki izlerini silmek ve yeniden vücut bulmalarını engellemeye yönelik olduğu net olarak ortaya çıkacaktır.Hukuk,özellikle de emval-i metruke kanunları,Ermenilerin ekonomik varlığının ortadan kaldırılmasının,izlerinin Anadolu'dan silinmesinin en önemli aracıdır ve Cumhuriyetin en önemli kanunları arasında yer alır.Bu makalede ortaya koyacaklarımız da konuya ilişkin Osmanlı arşivlerinde mevcut belgelerle sınırlıdır.

Emval-i Metruke Komisyonları,10 Haziran 1915 tarihinde yayınlanan,toplam 34 madde olarak hazırlanan,esas olarak Ermenilerin geride bıraktığı taşınır ve/veya taşınmaz mal ve mülklere nasıl el konacağını ayrıntılı olarak düzenleyen yönetmelik uyarınca teşkil edilmiştir.(3) Sözkonusu yönetmeliğin birinci maddesiyle "başka yere nakli yapılan Ermenilere ait taşınmaz mal,mülk ve terkedilen araziler ile diğer hususların" idare ve yürütülmesi için "özel surette teşkil edilmiş kurullar" oluşturulacağı ilan edilir.Bu kurulların başında Emval-i Metruke Komisyonları gelmektedir.Komisyon ve yetkileri 23. ile 34. maddeler arasında düzenlenir.Komisyonlar özel olarak tayin edilen bir başkan ile biri idare diğeri maliye memuru olmak üzere üç kişiden oluşacak ve doğrudan doğruya Dâhiliye Nezareti'ne bağlı olarak çalışacaktır.Tehcir edilen Ermenilere ait mallar hakkındaki tüm işlemler,kurulacak Emval-i Metruke Komisyonları üzerinden yürütülecektir.

Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nde mevcut belgeler ışığında baktığımızda otuzüç Emval-i Metruke Komisyonu'nun kurulduğunu görürüz.Adları arşiv belgelerinde bazen "Emval-i Metruke İdare Komisyonu" olarak da geçen komisyonları şu şekilde sıralamak mümkündür:(4)

1-Sivas Emval-i Metruke Komisyonu
2-Adana Emval-i Metruke (İdare) Komisyonu
3-Haleb Emval-i Metruke Komisyonu
4-Diyarbekir Emval-i Metruke Komisyonu
5-Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) Emval-i Metruke Komisyonu
6-Bitlis Emval-i Metruke Komisyonu
7-Erzurum Emval-i Metruke Komisyonu
8-Ankara Emval-i Metruke Komisyonu
9-Hüdavendigâr (Bursa) Emval-i Metruke Komisyonu
10-Canik (Samsun) Emval-i Metruke Komisyonu
11-İzmid Emval-i Metruke Komisyonu
12-Maraş Emval-i Metruke Komisyonu
13-Trabzon Emval-i Metruke Komisyonu
14-Eskişehir Emval-i Metruke (İdare) Komisyonu
15-Tokat Emval-i Metruke Komisyonu
16-Konya Emval-i Metruke Komisyonu
17-Dersaadet (İstanbul) Emval-i Metruke Komisyonu
18-Beyoğlu Emval-i Metruke Komisyonu
19-Sungurlu Emval-i Metruke Komisyonu
20-Malkara Emval-i Metruke Komisyonu
21-Keskin Emval-i Metruke Komisyonu
22-Edremid Emval-i Metruke Komisyonu
23-Kayseri Emval-i Metruke Komisyonu
24-Develi Emval-i Metruke Komisyonu
25-Adapazarı Emval-i Metruke Komisyonu
26-Niğde Emval-i Metruke Komisyonu
27-Kastamonu Emval-i Metruke Komisyonu
28-Karesi (Balıkesir) Emval-i Metruke Komisyonu
29-Edirne Emval-i Metruke Komisyonu
30-Urfa Emval-i Metruke Komisyonu
31-Erzincan Emval-i Metruke Komisyonu
32-Giresun Emval-i Metruke Komisyonu
33-Ordu Emval-i Metruke Komisyonu

10 Haziran 1915 tarihli yönetmelikten birkaç ay sonra yine İT hükümeti tarafından 26 Eylül 1915'te bir geçici kanun ve bu geçici kanunun nasıl uygulanacağını içeren 8 Kasım 1915 tarihli bir kararname çıkartılır.Ermeni mallarının tasfiyesi doğrultusunda atılan en önemli adım 26 Eylül 1915 tarihli 11 maddelik kanun(5) ve bu kanunun nasıl uygulanacağına ilişkin 8 Kasım 1915 tarihli,25 maddelik kararnamedir.(6) Kanun ve kararnamede,Heyet ve Tasfiye Komisyonları adıyla,farklı görevlere yönelik iki farklı komisyonun oluşturulması (ayrım kararnameyle getirilir),bunların teşekkül şekilleri,ücretler dahil çalışma koşulları,farklı bakanlık ve devlet daireleri ile bu komisyonlar arasındaki görev ve yetki dağılımları,Ermenilerden alacakları olanların borçlarını alabilmeleri için yapacakları başvuruda gerekli belgeler,ilgili mahkemelerin safhaları,malların tasfiye sürecinde izlenecek kurallar,tutulacak farklı defterler ve nasıl tutulacakları,ilgili defter örnekleri gibi maddeler son derece ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiştir.

Bu niteliğiyle,ilgili kanun ve kararname Ermenilere malları veya değerlerinin geri verilmek istenmediğinin en önemli göstergesi olarak da okunabilir;çünkü böyle bir politika olsaydı,tasfiye sürecindeki titizlik ve ayrıntılı düzenlemelerin,malların veya değerlerinin iadesi sürecinde de sözkonusu olması gerekirdi.26 Eylül 1915 tarihli geçici kanun Tasfiye Kanunu olarak da bilinir.Ana amaç Ermeni mallarını tasfiye etmektir.Geçici kanunla birlikte 10 Haziran 1915 tarihli yönetmelik uyarınca teşkil edilen Emval-i Metruke Komisyonları'nın görev ve yetkileri yine birçok vilayet ve kazada kurulacak olan Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonları'na aktarılır.Bu komisyonlar aracılığıyla tehcire tabi tutulan Osmanlı Ermenilerinin menkul ve gayrimenkul mal ve mülkleri ilgili kanunun hükmü uyarınca mahkeme kararıyla tasfiye edilir.

26 Eylül 1915 tarihli geçici kanuna göre,husule gelen Tasfiye Komisyonları'nı şu şekilde sıralamak mümkündür:(7)

1-Adana Tasfiye Komisyonu
2-Edirne (Tekfurdağı olarak da geçer) Tasfiye Komisyonu
3-Erzurum Tasfiye Komisyonu
4-İzmid Tasfiye Komisyonu
5-Trabzon Tasfiye Komisyonu
6-Canik (Samsun) Tasfiye Komisyonu
7-Yozgat Tasfiye Komisyonu
8-Sivas Tasfiye Komisyonu
9-Tokat Tasfiye Komisyonu
10-Kayseri Tasfiye Komisyonu
11-Develi Tasfiye Komisyonu
12-Haleb Tasfiye Komisyonu
13-Diyarbekir Tasfiye Komisyonu
14-Urfa Tasfiye Komisyonu
15-Ankara Tasfiye Komisyonu
16-Dersaadet (İstanbul) Tasfiye Komisyonu
17-Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) Tasfiye Komisyonu
18-Hüdavendigâr (Bursa) Tasfiye Komisyonu
19-Orhangazi Tasfiye Komisyonu
20-Gemlik Tasfiye Komisyonu
21-Karesi (Balıkesir) Tasfiye Komisyonu
22-Ordu Tasfiye Komisyonu
23-Ayıntab Tasfiye Komisyonu
24-Bitlis Tasfiye Komisyonu
25-Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Tasfiye Komisyonu
26-Kastamonu Tasfiye Komisyonu
27-Burdur Tasfiye Komisyonu
28-Niğde Tasfiye Komisyonu
29-Giresun Tasfiye Komisyonu
30-Menteşe (Muğla) Tasfiye Komisyonu
31-Merzifon Tasfiye Komisyonu
32-Amasya Tasfiye Komisyonu
33-Antakya Tasfiye Komisyonu
34-Erdek Tasfiye Komisyonu
35-Kozan Tasfiye Komisyonu
36-Maraş Tasfiye Komisyonu
37-Eskişehir Tasfiye Komisyonu
38-Cebel-i Bereket (Osmaniye) Tasfiye Komisyonu
39-Bilecik Tasfiye Komisyonu
40-Konya Tasfiye Komisyonu
41-Adapazarı Tasfiye Komisyonu
42-Sivrihisar Tasfiye Komisyonu

Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'ndeki katalog taraması ve araştırması sonucunda ulaştığımız Emval-i Metruke ve/veya Tasfiye Komisyonları'nda görevli memurlar şu şekilde belirlenmiştir:(8)

1-Sivas Vilayeti Tasfiye Komisyonu Reisi Hüsnü Bey 3 Ocak 1916'da Tokat Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne tayin olur.(9) Bunun üzerine Sivas Vilayeti Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne Erzurum Defterdarı Cemal Bey tayin edilir.(10) İlaveten,Erzurum Tasfiye Komisyonu azalarının da yine Sivas tasfiye muamelatında istihdam edilmelerine karar verilir.
2-Berki Bey,Adana-Mersin Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne kâtip olarak tayin edilmiş,ancak bu görevi yürütecek ehliyete sahip olmadığı için şikâyet edilerek başka bir yerde görevlendirilmesi talep edilmiştir.(11) Adana Emval-i Metruke Komisyonu üyelerinden biri de Mülkiye Müfettişi Eşref Bey'dir.(12)
3-Kayseri Tasfiye Komisyonu'nun reisi Halim Bey,azaları Yusuf ve Şevki beylerdir.(13) 17 Ocak 1916'da Halim Bey'e,emval-i menkulenin müzayede yoluyla satılabileceği bildirilmiştir.(14) 13 Nisan 1916 itibariyle komisyonun reisi Hilmi Bey ve adliye azası Yakub Bey'dir.(15)
4-Canik Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonu azalarından biri Neşet Bey'dir.Neşet Bey,20 Şubat 1916'da Amasya Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne tayin edilir.(16)
5-Yozgat Tasfiye Komisyonu'nun reisi Safvet Bey,azalarından biri Latif Bey'dir.(17) Latif Bey daha sonra görevinden istifa etmiştir.(18)
6-Erzurum Tasfiye Komisyonu'nun reisi Celaleddin Bey,azaları Nesimi ve Midhat beylerdir.(19)
7-Urfa Tasfiye Komisyonu'nun reisi Nabi Bey,azaları Talat ve Nuri beylerdir.(20)
8-Bursa (Hüdavendigâr) Tasfiye Komisyonu'nun reisi Mümtaz Bey'dir.(21)
9-Orhangazi Tasfiye Komisyonu'nun azalarından biri Cemal Bey'dir.(22)
10-Trabzon Tasfiye Komisyonu'nun reisi Abdurrahman Bey'dir.Kendisi daha sonra kaymakamlığa atanır.(23)
11-Haleb Emval-i Metruke Komisyonu'nun reisi Hamid Bey'dir.(24)
12-Maraş Emval-i Metruke Komisyonu'nun azalarından biri Naci Bey'dir.(25)
13-Eskişehir Emval-i Metruke İdare Komisyonu'nun reisi Mahmud Raci Bey,(26) komisyon kâtibi Üsküplü Faik Efendi'dir.(27)
14-Sivas Emval-i Metruke Komisyonu'nun reisi Mazhar Bey,azalardan biri eski defterdarlardan Hüsnü Bey'dir.(28)
15-Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) mektupçusu Şevki Bey,23 Temmuz 1915'te Sivas Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti'ne tayin edilir.(29)
16-İzmid Tasfiye Komisyonu'nun reisi Mehmed Nüzhet Bey'dir.(30)
17-Trabzon Emval-i Metruke İdare Komisyonu'nun reisi Nâzım Bey'dir.(31)
18-Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) Emval-i Metruke Komisyonu'nun reisi Rüşdü Bey'dir.(32)
19-Çorum sabık mutasarrıfı Nureddin Bey,8 Eylül 1915'te Ankara Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti'ne tayin edilir.(33)
20-Ayıntab Tasfiye Komisyonu'nun reisi Tevfik Bey'dir.

Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nde bulabildiğimiz isimler yukarıdaki gibidir.Ayrıca çeşitli vilayet ve kazalarda kurulan hem Emval-i Metruke hem de Tasfiye Komisyonları'nın faaliyetlerine ve işlemlerine ilişkin arşivlerde mebzul miktarda belge bulmak mümkündür.Örneğin,15 Mayıs 1915'te Zeytun kasabası ile civarındaki dört-beş köy ahalisinin hükümet kararıyla tehcir edilmesinden dolayı bu şahıslara ait emval-i metrukenin idaresi için bir heyet tayin edilir.(34) Doğu Trakya ve Ege bölgesinden genel itibariyle Orta Anadolu'daki vilayet ve kazalara tehcir edilen Rumlar konusunda İT,4 Temmuz 1915 itibariyle 10 Haziran 1915 tarihli talimatnameden ayrı bir talimatname ve düzenleme yürürlüğe sokmadığından,Ermenilerin emval-i metrukesi için öngörülen uygulamaların aynısı Rumlar için de tatbik edilir.(35)

Emval-i metrukenin devlet tarafından tasarruf edildiği alanlardan biri muhacirler konusudur.Ermenilerden boşalan yerlere yerleştirilen Müslüman muhacirlere emval-i metrukeden hane ve arazi dağıtılmıştır.Örneğin,Diyarbekir Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti'nin,Diyarbakır vilayeti dâhilindeki karye ve kasabalarda tahliye edilen yerlere muhacirin iskân etmek ve Ermenilerden metruk emval ve emlaki icra ve idare etmek üzere teşkil edildiği belirtilir.(36) Bu minvalde bir başka telgraf da Sivas vilayeti ile Canik Mutasarrıflığı'na çekilir.(37) Ayrıca,tehcir edilen Ermenilerin geride bırakmak durumunda kaldığı gayrimenkullerin bedeli karşılığında Müslüman ahaliye satışına cevaz verilir.(38) Emval-i Metruke Komisyonu reis ve azaları Ermenilerin tehcir edilmesiyle boşaltılan mahallere muhacir iskânından da sorumludur.(39)

Emval-i metrukeden faydalanan bir diğer devlet kurumu da ordudur.Ordunun ihtiyaçlarının karşılanması ve bir anlamda savaşın finanse edilmesi için emval-i metrukenin kullanılmasında bir beis görülmemiştir.(40) Örneğin 7 Temmuz 1915 tarihinde İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Trabzon vilayetine çekilen telgrafta,emval-i menkule arasında bulunan hayvanat ve eşyanın ordunun ihtiyaçlarının karşılanması için bırakılması talimatı verilir.(41)

10 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Sivas Emval-i Metruke İdare Komisyonu Riyaseti'ne çekilen bir diğer telgrafta,emval-i metrukeden bozulacak malların satılması,askeriye için gerekli olanların gönderilmesi ve kalanların kayıt altına alınıp muhafaza edilmesi istenir.(42) 11 Ekim 1915'te ise emval-i metrukeden ordunun ihtiyaçları için kullanılabilecek eşyaların belirlenip gerekli yerlere gönderilmesi bildirilir.(43) İlaveten,İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana,Erzurum,Ankara,Bitlis vesair vilayetlerle Urfa,İzmit,Canik,Karesi vesair mutasarrıflıklara 25 Ağustos 1915 tarihinde gönderilen bir diğer telgrafta ise tehcir edilen Ermenilerden kalan emval-i metruke arasında mevcut zahair,hububat ve ordunun ihtiyacına elverişli eşyanın senet veya mazbata mukabilinde askeriyeye verilmesi emredilir.(44) Emval-i metrukede bulunan eşyaların ordunun ihtiyaçları için kullanılması Kasım ve Aralık 1915'te de devam eder;zeytinyağlarının satışından elde edilen gelir bile ordunun ihtiyaçları için tahsis edilir.(45) 22 Aralık 1915 tarihli bir başka telgrafta Müslüman muhacirlere ihtiyaç duydukları eşyaların uygun taksitlerle emval-i metrukeden verilmesi istenir.(46) Görüldüğü üzere Temmuz-Aralık 1915 boyunca ordunun muhtelif ihtiyaçlarının karşılanması için emval-i metruke kullanılır.

Esas itibariyle emval-i metrukenin tasfiye komisyonlarında görev alan memurlara satışının uygun olmadığı İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti tarafından birçok vilayetteki emval-i metruke komisyonu riyasetlerine bildirilmiştir.(47) İT hükümeti bu komisyonlarda yer alan resmî devlet görevlilerinin ve bürokratların emval-i metrukeden mal ve mülklerin sahibi olmasına pek sıcak bakmamış ve bu mülklerin devletin kontrolünde ve devletin kasasına girmesini sağlamak istemiştir.Bu bağlamda,İT ayrıca tehcir edilen Ermenilerin emval-i menkulesinin vurguncu/bozguncu kişiler tarafından çok ucuza toplanarak satılmasının önüne geçmeye çalışmış,Ermenilerden arındırılmış bölgelere yabancı şahısların sokulmamasına,tehcir edilen Ermenilerden kalan malların ve mülklerin satışlarına müsaade edilmemesine,hakkında tehcir kararı verilenlerin istedikleri eşyayı götürebilmelerine izin verilmesine dair İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Erzurum,Adana,Ankara,Musul,Van ve Zor ile sair vilayet ve mutasarrıflık ve emval-i metruke komisyonu riyasetlerine çeşitli talimatlar göndermiştir.(48) Ancak bütün bu talimatlara rağmen,Ermenilerin tehcir edildiği Anadolu'nun birçok vilayet ve kazasında bu tür olayların önüne geçilemez.

Bunun yanında Osmanlı arşivleri tehcir edilen Ermenilerin geride bırakmak durumunda kaldığı emval-i metrukenin bizatihi devletin resmî görevlileri ve memurları tarafından nasıl yağma edildiğine ilişkin çok sayıda belge ihtiva eder.Bu yağma olaylarından biri Malatya ve Akçadağ'da vuku bulur.İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) vilayetine ve Ma'muret'ül-aziz Emval-i Metruke İdare Komisyonu Riyaseti'ne çekilen 26 Ağustos 1915 tarihli telgrafta,Malatya ve Akçadağ memurlarıyla jandarmalarının beş milyon liralık emval-i metrukeyi yağma ettiği haberinin tahkik edilmesi ve gereğinin yapılması istenir.(49) Hakeza 29 Eylül 1915'te emval-i metruke işlerinde suiistimali olduğu bildirilen Aziziye kaymakamı hakkında tahkikat yürütülür.(50) Aynı şekilde 9 Şubat 1916'da Eskişehir Tahrirat Müdüriyeti'nden emekli Mahmud Raci Bey'in Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti'nde bulunduğu sırada görevini suiistimal ettiği gerekçesiyle hakkında bir soruşturma açılmıştır.(51) Yağmaya ek olarak vurgunculuk ve bozgunculuk vakaları da sıklıkla vuku bulur.29 Ağustos 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Karesi Mutasarrıflığı'na gönderilen telgrafta,vurgun ve bozgunculuğa meydan verilmemek kaydıyla taşınmaz malların satılabileceği söylenir.(52)

İT'nin üzerinde durduğu bir diğer nokta Ermenilerin tehcir edilmeden önce mal ve mülkleriyle ilgili herhangi bir tasarrufta bulunmasının önüne geçmektir.Hiçbir Ermeninin malını satmasına,devretmesine veya kiraya vermesine izin verilmez.Örneğin 28 Ağustos 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Erzurum,Ankara,Haleb,Sivas vesair vilayetlerle Urfa,Canik,Kayseri,Niğde vesair mutasarrıflıklar ve Haleb,Adana,Sivas ve Trabzon emval-i metruke idare komisyonları riyasetine gönderilen telgrafta,bu bölgelerden tehcir edilen Ermenilerin tehcir edilmeden sekiz gün öncesine kadar veya tehcir sırasında sattıkları veya devrettikleri emlak ve arazi olup olmadığının ve var ise miktar ve mevkilerinin bildirilmesi istenir.(53) Buradaki esas gaye bu satışları iptal etmektir.Zaten 10 Haziran 1915 tarihli talimatnamede,tehcir edilecek Ermenilerin tehcirden önce emlak ve arazi satması yasaklanmış ve bu gibi satışlar ve devirler varsa hemen iptallerine gidilmiştir.Aynı şekilde 3 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Canik Mutasarrıflığı'na gönderilen telgrafta,tehcir edilen Ermenilere ait mal ve mülklerin sahipleri tarafından kiraya verilmesi yasaklanır;(54) böylece,mallarıyla ilgili herhangi bir tasarrufta bulunma hakkı ellerinden alınır,taşınır ve taşınmaz mallarını/mülklerini paraya çevirmeleri engellenir.(55)

17 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Eskişehir Emval-i Metruke İdare Komisyonu Riyaseti'ne gönderilen cevabi telgrafta ise "mahall-i aharda bulunan Ermenilerin oradaki emval-i gayr-i menkullerinin komisyonca idaresi tabiidir" talimatı verilir.(56) Burada "mahall-i aharda bulunan Ermeniler"den kasıt,tehcir edilenlerdir.Sözkonusu kişilerin mal ve mülklerinin Emval-i Metruke Komisyonu aracılığıyla idare edileceği belirtilir.İlaveten,İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Urfa Mutasarrıflığı'na gönderilen cevabi telgrafta,evleri yanan Müslümanlara tamir için gereken paranın "asilerin emval-i metrukelerinden ödenmesi veya boşalan Ermeni hanelerinden hane verilmesi" bildirilir.(57) Burada da "asilerden" kasıt,Ekim ayında tehcir ve katliamlara karşı direnen Urfa Ermenileridir.

Emval-i metrukeye ait taşınmaz mallar,resmî devlet kuruluşlarının ve Müslüman nüfusun yararına da kullanılmıştır.Örneğin,18 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Ma'muret'ül-aziz (Elazığ) vilayetine gönderilen telgrafta,Sanayi Mektebi için emval-i metrukeden tahsisat ayrılması söylenir.(58) Emval-i metrukenin Müslümanlara nasıl dağıtıldığını gösteren bir diğer örnek de Tokat'ta belediyece hane ve dükkânları yıkılan Müslümanlara bedelleri uzun vadeli taksitlerle ödenmek şartıyla binaların tahsis edilmesiyle ilgilidir.(59) Aynı şekilde 25 Ekim 1915'te de Müslüman muhacirlerin Ermenilerin tehcir edilmesiyle boşalan hanelere yerleştirilmesi ve her türlü ihtiyaçlarının karşılanması için emval-i metruke komisyonlarına yazı gönderilir.(60)

30 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana Valiliği'ne oldukça ilginç bir telgraf gider.Bu telgrafta İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti,Deutsche Orient depolarında bulunan Ermenilere ait emvalin sahiplerine nakil edildiğini öğrenmiş ve bu sürecin derhal durdurulmasını belirtmiştir.(61) İlaveten,hükümetin bu sürecin durdurulmasıyla ilgili müracaatını önemsemeyen banka müdürü hakkında takibat başlatılması talimatı verilir.

Tehcir edilen Ermenilerden kalan gayrimenkullerin bu malların esas sahiplerinin rızası ve izni olmadan kullanılması ve dağıtılması işlemleri Ekim 1915 boyunca hız kesmeden devam eder.24 Ekim 1915'te İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Kale-i Sultaniye Muhacirin Memurluğu'na çekilen cevabi telgrafta "Emval-i metrukeye yalnız muhacirin-i İslamiye iskân edilebilir" talimatı verilir.(62) 26 Ekim 1915'te ise Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti'nden Ankara Emval-i Metruke İdare Komisyonu Riyaseti Vekâleti'ne çekilen cevabi telgrafta,sevkleri ertelenen ailelerin din değiştirip Müslüman olanların hanımlarına ait ev ve eşyaların iade edilmesi bildirilir.(63)

Tehcir edilen Ermenilere ait mal ve mülkler "Ermeniler tarafından şehit edilen" Osmanlı memur ve bürokratlarına da dağıtılmıştır.30 Kasım 1915'te Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti'nden Trabzon Valiliği'ne çekilen cevabi telgrafta "Ermeniler tarafından şehid edilen mekteb-i sultani coğrafya muallimi Remzi Efendi'nin" ailesine emval-i metrukeden bir hane verilmesi bildirilir.(64) Anadolu'da açılan yetimhaneler için gerekli eşyalar da emval-i metrukeden temin edilir ve bununla ilgili olarak tasfiye komisyonları bilgilendirilir.(65)

Emval-i metruke Anadolu'da Müslüman bir burjuvazinin ve sermayenin teşekkül etmesi için yoğun bir biçimde kullanılmıştır.Bu doğrultuda,5 Ocak 1916 tarihli bir telgrafla,Ermenilerden kalan emval-i menkulenin İslam ahalisi arasında kurulan şirketlere dağıtılarak,sermayenin yabancıların eline geçmesi önlenir.(66) Örneğin,Niğde livasında kurulan bir komandit şirket için emval-i metrukeden olan mağazanın kullanılması hususunda Niğde Tasfiye Komisyonu'na emir verilir.(67) İlaveten,sanat ve ticaret müesseselerinin Müslümanlara geçmesi için,emval-i metrukeden olan dükkân ve mağazaların "namuslu ve genç insanlara taksitle satılması" talimatı verilir.(68) Ancak tehcir edilen Ermenilere ait şirketler ve mağazalar Müslüman şirketlere değerinin çok altında fiyatlara satılmaktadır.Bu durumdan haberdar olan İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti,satışların usulüne uygun yapılması talimatını verir.Örneğin,Kayseri'de bir İslam şirketinin Ermenilerden kalan bir mağazayı ucuz fiyata kapatıp iki gün sonra da daha fazla paraya satması üzerine,İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti,Kayseri Mutasarrıflığı ve Kayseri Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ni uyarır ve satışların usulüne uygun bir şekilde yapılması emrini verir.(69) Ayrıca emval-i metruke arasında mevcut şeker,dakik,buğday ve zeytin gibi gıda maddelerinin vurgunculuğa meydan verilmeden satılması amaçlanır.(70) İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne çekilen 9 Mayıs 1916 tarihli telgraf,tehcir edilen Ermenilere ait bankalara rehin olarak bırakılmış veya tasfiye komisyonlarınca el konulmuş mağazalarda mevcut emval ve eşyanın bedellerinin taksitle ödenmesi koşuluyla şirket-i İslamiyeye verilmesi talimatı verilir.(71) Aynı şekilde emval-i metruke Müslüman tüccarlara verilmektedir.(72) Görüldüğü üzere 1916 itibariyle Ermenilere ait malların Müslümanlara dağıtılması ve İslami bir sermayenin tesisi için "çalışmalar" devam etmektedir.

31 Ocak 1916'da ise Maraş'ın Pazarcık kazası için lüzum görülen tohumluğun emval-i metruke ambarlarından satın alınması istenir.(73) Aynı tarihte tehcir edilen Ermenilere ait kiliselerde bulunan tasvirler ve eşyanın ileride Ermenilerin yerleştirileceği yerlere gönderilmek üzere muhafaza edileceği bildirilir.(74) Esasında İT tarafından çıkartılan 10 Haziran 1915 tarihli 34 maddelik talimatnamenin altıncı maddesi,kiliselerdeki "mevcut eşya,resim ve mukaddes kitapların",kilisenin bulunduğu köyün halkına yeni yerleşim yerinde teslim edileceğini karara bağlamıştır.(75) Ancak bu "sahiplerine verilme" işlemi hiç yapılmayacak ve bununla ilgili madde 26 Eylül 1915 tarihli tasfiye kanunuyla birlikte geçerliliğini yitirecektir;çünkü Ermeniler yok sayılacak,yerleştirilmeleri ve mallar veya gelirlerinin karşılığının kendilerine verilmesi hususu kanun ve kararnamelerin konusu olmaktan çıkacak,bir daha ele alınmayacaktır.Daha sonraki süreçte,kiliselere ait eşyalar Maarif Nezareti'nin kontrolüne ve kullanımına girmiştir.

Ayrıca,tehcir edilen şahıslara ilişkin emval-i menkule hakkında açılan veraset davaları gözönünde bulundurularak,malların mirasçısı olduğunu ispat edenlere teslim edilmesi talimatı verilir.Ancak bu işlemlerin hiçbiri fiiliyata geçmez ve yerine getirilmez.3 Şubat 1916 tarihinde ise Ermenilerin tehcir edildiği mahallerde doğmadığı ve oturmadığı hâlde buralarda emval ve emlaki bulunan Ermenilerin de bu mallarla mali alakalarının kesileceğinden dolayı mal miktarlarının bildirilmesine,emval-i metrukeden toplanan gelirin mal sandığına teslim edilmesine karar verilir.(76) Aynı tarihte emval-i metrukenin bulunduğu yerleri bildirenlere,ortaya çıkan eşyanın yüzde beşi kadar ikramiye verileceği ilan edilir.(77)

1916 ve sonrasında da tehcir edilen Ermenilerden kalan emval-i metrukeyle ilgili suiistimallerde bulunan kişilerle ilgili birtakım tahkikatlar ve soruşturmalar yapılır.Örneğin bu konuyla ilgili olarak,1 Mayıs 1916'da Viranşehir Kaymakamı Celâl Bey ile Mal Müdürü Hilmi ve Belediye Reisi Recep efendilerle hapishane başgardiyanı Tahir ile ilgili tahkikat yapılır.(78) Tasfiye komisyonlarında görev alan başkan ve azalar emval-i metrukeden pek çok eşya ve mülke el koymuştur.Bu durum merkezi hükümeti son derece rahatsız etmiş,ancak alınan bütün önlemlere rağmen bu durumun önüne geçilememiştir.Örneğin,Urfa Tasfiye Komisyonu Reisi Nabi ve azadan Talat beyler emval-i metrukeden birçok eşya ve parayı ele geçirmiştir.(79) Bu durum üzerine Maliye Nezareti tarafından,Nabi ve Talat beylerin suiistimallerinden dolayı Urfa'ya mülkiye müfettişi gönderilir.(80) Buna benzer bir diğer suiistimal olayı Kayseri Tasfiye Komisyonu Riyaseti'nde de vuku bulur.Komisyonun azalarından Yusuf ve Şevki beylerin hanelerinde emval-i metrukeden emaneten aldıkları eşyalar vardır.(81) 3 Aralık 1916'da ise emval-i metrukenin müzayedeyle satıldığı sırada vazifesini suiistimal ettiği gerekçesiyle Süvari Tahsildarı Mustafa Efendi hakkında Maraş Mutasarrıflığı bilgilendirilir.(82) 1917 itibariyle emval-i metrukeyle ilgili suiistimallerin devam ettiği görülür.8 Nisan 1917 tarihinde,emval-i metrukeden çalınmış eşyanın kayıt altına alınması sırasında vazifesini suiistimal etmesinden dolayı jandarma süvari neferi İshak oğlu Mehmed hakkında bir tahkikat yapılır.(83) 13 Nisan 1917'de Aziziye Kazası Tapu Memuru Salim Efendi hakkında emval-i metrukeden bulunan eşyaları zimmetine geçirmek suçlamasıyla yine bir tahkikat mevcuttur.(84) 4 Haziran 1917'de yine Eskişehir Yirminci Daire Süvari Tahsildarı Mustafa Efendi'nin tahsil ettiği emval-i metrukeden işgal etmiş olduğu bir hane bulunmaktadır ve bununla ilgili bir soruşturma yürütülmektedir.(85) 6 Kasım 1917'de bu sefer Suruç Kaymakam Vekili Abbas,banka kâtibi Osman ve jandarma kumandanı Malik efendilerin emval-i metrukeyi suiistimal ettiği iddiasında bulunur.(86) Görüldüğü üzere,yerel düzeyde devletin resmî görevlileri ve memurları emval-i metrukeden nemalanmak ve pay almak için büyük uğraş vermektedir.

15 Ekim 1919'a geldiğimizde Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Aşair ve Muhacirin İdaresi Kâtibi Faik Efendi'nin emval-i metrukeden işgal etmiş olduğu hanenin icarı hakkında Liva İdare Meclisi'nce verilen karara itiraz edildiğini görürüz.(87) İlaveten,12 Ocak 1920'de çıkartılan bir kanunla İT hükümeti döneminde Ermenilerin mal ve mülklerinin tasfiyesini içeren emval-i metruke kanunları iptal edilir ve Ermenilere malları ve mülklerinin iade edilmesi süreci başlar.Bununla birlikte,bu tarihten sonra emval-i metrukeyi zorla zimmetine geçiren kişilerle ilgili davalar ve soruşturmalar hız kazanır.Örneğin,29 Nisan 1920 tarihinde Bitlis'in Taş Mahallesi muhtarlığında bulunmuş ve emval-i metrukeyi zimmetine geçirmiş olan Ahmed Ağa hakkında dava açılmıştır.(88) 26 Nisan 1921 tarihinde yine Harran kazası sabık Mal Müdürü Osman ve muavini Reşid efendiler,emval-i metrukeyi zimmetlerine geçirdikleri iddiasıyla muhakeme edilir.(89) Görüleceği üzere Ermenilerin tehcirle birlikte geride bırakmak zorunda kaldığı varlıklar,bulundukları mevkilerdeki yerel idareciler tarafından da talan edilmiş ve zorla ellerinden alınmıştır.

Sonsöz Yerine

Osmanlı arşivlerindeki resmî belgelerde bile 1915-1917 arası dönemde tehcire tabi tutulan Osmanlı Ermenilerine ait olan menkul ve gayrimenkul mal,mülk,eşyalar ve diğer varlıkların yukarıda izah edilmeye çalışıldığı üzere savaşı finanse etmek ve ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için kullanıldığı ortadadır.Emval-i metruke aynı zamanda Balkanlar'dan ve Kafkaslar'dan gelen Müslüman muhacirleri Ermenilerden boşalan hanelere yerleştirmek için bir kaynak olarak kullanılmış,muhacirlere aslen Ermenilere ait olan bağ,bahçe,tarla gibi taşınmaz malların verilmesi için farklı vesileler yaratılmıştır.Bu süreçte emval-i metruke ve daha sonra tasfiye komisyonları hayati bir rol oynamıştır.Komisyonlarda yer alan Dâhiliye,Maliye ve Adliye nezaretlerinin görevlendirdiği memur ve bürokratlar birçok yolsuzluk eylemine karışmıştır ve Ermenilerden kalan mallara sahip olmak için mevkilerini kullanmaktan imtina etmemişlerdir.

Ermeni Soykırımı,sadece Ermenilere karşı işlenmiş katliamlarda,tecavüzlerde,insanları yurdundan sürmekte değil,aynı zamanda Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde çıkarılmış bir dizi normal ve sıradan hukuk metinlerinde gizlidir.Ermeni mallarının kimlerine eline hangi yollarla geçtiğini ortaya çıkarmak açısından o dönemde İttihat ve Terakki Merkez Komitesi'ne bağlı olan ve vilayetlerde görevli merkezin yerel ölçekteki genel sekreterleri olan kâtib-i mesullerin tuttuğu defterler hayati öneme sahiptir;ancak Başbakanlık Osmanlı Arşivleri de dâhil olmak üzere Türkiye'deki hiçbir arşiv merkezinde bu defterlerin varlığına rastlanmamıştır.Emval-i metrukeyle alakalı hukuksal mevzuatın Ermenilerin Anadolu'da yaşadıkları vilayetlerde nasıl uygulandığını konu edinen mikro ölçekli yerel tarih çalışmalarının varlığı,Ermenilere ait malların akıbetinin anlaşılması bakımından bize ciddi veriler sunacaktır.Hukuk,özellikle de emval-i metruke kanunları,Ermenilerin ekonomik varlığını ortadan kaldırmanın,onların izlerinin Anadolu'dan silinmesinin en önemli aracı olmuştur...

Not:Bu makalenin yazımı sürecinde muhtelif arşivlerde yaptığım çalışmalar Lizbon merkezli Gulbenkian Vakfı'nın Ermeni Çalışmaları Araştırma Fonu'nun değerli katkı ve teşvikleriyle gerçekleşmiştir.Bu vesileyle Gulbenkian Vakfı'na teşekkürü borç bilirim.

***

Balyan ve Cisr-i Şugur Kazalarındaki Ermeni Malları

İskân ve Aşair Umum Müdürlüğü'nün yazışmalarının bir bölümü Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi'nde (BCA),Toprak İskân Genel Müdürlüğü (TİGMA) evrakları arasındadır.Bu evraklar arasında rastladığımız iki belge Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonları'nın görev ve işlevleri ile bire bir ilişkilidir.Aşağıdaki iki belgede Haleb vilayeti dâhilindeki Balyan kazasında ve Cisr-i Şugur kazasının Muradiye Nahiyesi'nde mukim Ermenilerin menkul ve gayrimenkul mallarının ve mülklerinin nasıl kayıt altına alındığını net bir biçimde gösterir.Aşağıdaki belgelerde sözkonusu kaza ve nahiyedeki Ermenilerin nüfusuna;bağ,bahçe,tarla,dükkân,değirmen gibi diğer taşınmaz mülklerine ilişkin sayısal veriler yer almaktadır.Emval-i metruke üzerine önemli çalışmaları bulunan araştırmacı Sait Çetinoğlu,her iki belgeden özet şeklinde de olsa bahsetmiştir.[Bkz.Sait Çetinoğlu,"Ermeni Emval-i Metrukeleri Üzerine",Birikim,8 Haziran 2009. (http://www.birikimdergisi.com/guncel-yazilar/746/ermeni-emval-i-metrukeleri-uzerine#.Vpjye08wDeg)].Ancak sözkosunu belgelerin tafsilatlı bir biçimde deşifresi aşağıdaki gibidir.

***

1-Bu konuyla ilgili muazzam bir literatür bulunmaktadır.Müstakilen literatürdeki önemli birkaç eser için bkz.Götz Ally,Hitler's Beneficiaries:Plunder,Racial War,and the Nazi Welfare State (New York:Metropolitan Books,2006);Yitzhak Arad,"Plunder of Jewish Property in the Nazi Occupied Areas of the Soviet Union",YadVashem Studies XXI (2000):109-148;A. Barkai,From Boycott to Annihilation:The Economic Struggle of German Jews,1933-1945 (Hanover,NH:University Press of New England,1989);Martin Dean,Robbing the Jews:The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust,1933-1945 (Cambridge University Press,2008.)
2-Ernest Fraenkel,The Dual State:A Contribution to the Theory of Dictatorship (The Lawbook Exchange,Ltd.,2006.)
3-"Ahval-i Harbiye ve Zaruret-i Fevkalade-i Siyasiye Dolayısıyla Mahall-i Ahire Nakilleri İcra Edilen Ermenilere Ait Emval ve Emlâk ve Arazinin Keyfiyet-i İdaresi Hakkında Talimatname" adıyla yayınlanan yönetmelik için bkz. Salâhaddin Kardeş,"Tehcir" ve Emval-i Metruke Mevzuatı (Ankara:T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı,2008),s.139-142.
4-Nevzat Onaran "Osmanlı'da Ermeni ve Rum Mallarının Türkleştirilmesi" başlıklı önemli çalışmasında Emval-i Metruke Komisyonları'nın yukarıdaki gibi tam listesini vermiştir;bkz.Nevzat Onaran,Osmanlı'da Ermeni ve Rum Mallarının Türkleştirilmesi,1914-1919:Emval-i Metrukenin Tasfiyesi-I (İstanbul:Evrensel Basım Yayın,2013),s.473-476.
5-Takvim-i Vekayi,sayı 2303,14 Eylül 1331 (27 Eylül 1915.) Kanunun tam adı:"Ahar Mahallere Nakledilen Eşhâsın Emvâl ve Düyûn ve Matlûbât-ı Metrûkesi Hakkında Kanun-ı Muvakkat"
6-Takvim-i Vekayi,sayı 2343,28 Teşrinievvel 1331 (10 Kasım 1915.) Kararnamenin tam adı:"Âher Mahallere Nakledilen Eşhasın Emvâl ve Düyun ve Matlubat-ı Metrukesine Mütedair 18 Zilkade 1333 Tarihli Kanun-ı Muvakkatin Suver-i İcraiyesi Hakkında Talimatname".Konumuzla ilgili bazı kanun ve kararnamelerin orijinal metinleri için ayrıca bkz. T.C. Maliye Vekaleti Milli Emlak Müdürlüğü,Milli Emlak Muamelelerine Müteallik Mevzuat (Ankara:Başvekâlet Matbaası,1937);Salâhaddin Kardeş,a.g.e.
7-BOA.DH.ŞFR 59/239,24 Kânunuevvel 1331 [6 Ocak 1916];BOA.DH.EUM.MEM 73/43 5 Şubat 1331 [18 Şubat 1916].Yine bkz.Nevzat Onaran,a.g.e.,s.479-486.
8-Buradaki isimlerin kimler olduğu,İT'deki mevkileri,devletle olan ilişkileri,yerlisi oldukları toplumlarda şahsi ve ailevi iktisadi ilişkileri oldukça geniş bir araştırmayı içeren başka bir makalenin konusudur.Osmanlı arşivlerinde bu isimlerin bir kısmının sicil-i ahval dosyaları mevcuttur.
9-BOA.DH.ŞFR 504/7,21 Kânunuevvel 1331 [3 Ocak 1916].
10-BOA.DH.ŞFR 529/14,4 Ağustos 1332 [17 Ağustos 1916].
11- BOA.DH.ŞFR 511/96,18 Şubat 1331 [2 Mart 1916].
12-BOA.DH.ŞFR 56/32,2 Eylül 1331 [15 Eylül 1915].
13-BOA.DH.ŞFR 505/89,4 Kânunusani 1331 [17 Ocak 1916].
14-Aynı yerde.
15-BOA.DH.ŞFR 62/310,31 Mart 1332 [13 Nisan 1916].
16-BOA.DH.ŞFR 510/25,7 Şubat 1331 [20 Şubat 1916].
17-BOA.DH.ŞFR 511/113,19 Şubat 1331 [3 Mart 1916].
18-BOA.DH.ŞFR 570/86,6 Teşrinisani 1333 [6 Kasım 1917].
19-BOA.DH.ŞFR 516/68,6 Nisan 1332 [19 Nisan 1916].
20-BOA.DH.ŞFR 522/6,22 Mayıs 1332 [4 Haziran 1916].
21-BOA.DH.ŞFR 534/61,22 Eylül 1332 [5 Ekim 1916].
22-BOA.DH.ŞFR57/261,9 Teşrinievvel 1332 [22 Ekim 1916].
23-BOA.DH.ŞFR 545/89,1 Şubat 1332 [14 Şubat 1916];547/73,8 Mart 1332 [21 Mart 1916].
24-BOA.DH.ŞFR 476/135,10 Haziran 1331 [23 Haziran 1915].
25-DH.ŞFR 479/72,27 Haziran 1331 [10 Temmuz 1915].
26-BOA.ŞD 1628/12,27 Kânunusani 1331 [9 Şubat 1916].
27-DH.EUM.MEM 69/16,15 Eylül 1331 [28 Eylül 1915].
28-BOA.DH.ŞFR 54/332,26 Haziran 1331 [9 Temmuz 1915].
29-DH.ŞFR 480/129,10 Temmuz 1331 [23 Temmuz 1915].
30-DH.ŞFR 509/105,5 Şubat 1331 [18 Şubat 1916].
31-DH.ŞFR 58/93,9 Teşrinisani 1331 [22 Kasım 1915].
32-BOA.DH.ŞFR 31 Temmuz 1331 [13 Ağustos 1915].
33-BOA.DH.ŞFR 55A/187,26 Ağustos 1331 [8 Eylül 1915].
34-BOA.DH.İ.UM 5-1/3,2 Mayıs 1331 [15 Mayıs 1915].
35-BOA.DH.ŞFR 54/296,21 Haziran 1331 [4 Temmuz 1915].
36-BOA.DH.ŞFR 54/331,24 Haziran 1331 [7 Temmuz 1915].
37-BOA.DH.ŞFR 54/332,26 Haziran 1331 [9 Temmuz 1915].
38-İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti'ne gönderilen 7 Temmuz 1915 tarihli telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 54/346,24 Haziran 1331 [7 Temmuz 1915].
39-İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana,Erzurum,Hüdavendigâr (Bursa),Trabzon,Kayseri,İzmir,Urfa vesair vilayetlerle mutasarıflıkların emval-i metruke komisyonları riyasetlerine çekilen telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 54/442,30 Haziran 1331 [13 Temmuz 1915].
40-Nitekim İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Canik Mutasarrıflığı'na gönderilen 2 Ağustos 1915 tarihli telgrafta ordu için gerekli olan eşyanın emval-i metrukeden sened-i mahsus mukabilinde verilmesi emir verilmiştir;bkz.BOA.DH.ŞFR 54A/245,20 Temmuz 1331 [2 Ağustos 1915].
41-BOA.DH.ŞFR 54/334,24 Haziran 1331 [7 Temmuz 1915].
42-BOA.DH.ŞFR 56/347,27 Eylül 1331 [10 Ekim 1915].
43-BOA.DH.HMŞ 12/27,28 Eylül 1331 [11 Ekim 1915].
44-BOA.DH.ŞFR 55/210,12 Ağustos 1331 [25 Ağustos 1915].
45-BOA.DH.İ.UM 81-2/1-24,2 Teşrinisani 1331 [15 Kasım 1915];89-05/1-47,1 Kânunuevvel 1331 [14 Aralık 1915].
46-BOA.DH.HMŞ 12/39,9 Kânunuevvel 1331 [22 Aralık 1915].
47-İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Sivas Vilayeti'ne çekilen telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 54A/99,11 Temmuz 1331 [24 Temmuz 1915].Aynı şekilde İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Adana,Edirne,Erzurum,İzmit,Canik,Çatalca vesair vilayet ve mutasarrıflıklarla,Adana,Erzurum,Haleb vesair emval-i metruke riyasetlerine çekilen telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 54A/259,22 Temmuz 1331 [4 Ağustos 1915].
48-BOA.DH.ŞFR 54A/388,29 Temmuz 1331 [11 Ağustos 1915].
49-BOA.DH.ŞFR 55/255,13 Ağustos 1331 [26 Ağustos 1915].
50-BOA.DH.ŞFR 56/295,16 Eylül 1331 [29 Eylül 1915].
51-BOA.ŞD 1628/12,27 Kânunusani 1331 [9 Şubat 1916].
52-BOA.DH.ŞFR 55/294,16 Ağustos 1331 [29 Ağustos 1915].
53-BOA.DH.ŞFR 55/280,15 Ağustos 1331 [28 Ağustos 1915].
54-BOA.DH.ŞFR 56/269,20 Eylül 1331 [3 Ekim 1915].
55-BOA.DH.ŞFR 55A/171,26 Ağustos 1331 [8 Eylül 1915].
56-BOA.DH.ŞFR 57/61,4 Teşrinievvel 1331 [17 Ekim 1915].
57-BOA.DH.ŞFR 57/140,4 Teşrinievvel 1331 [17 Ekim 1915].
58-BOA.DH.ŞFR 57/59,5 Teşrinievvel 1331 [18 Ekim 1915].
59-İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Tokat'ta Sivas Emval-i Metruke Komisyonu Riyaseti Vekâleti'ne çekilen zeyl telgraf bkz.BOA.DH.ŞFR 57/60,5 Teşrinievvel 1331 [18 Ekim 1915].
60-BOA.DH.HMŞ 12/28,12 Teşrinievvel 1331 [25 Ekim 1915].
61-BOA.DH.ŞFR 57/193,17 Teşrinievvel 1331 [30 Ekim 1915].
62-BOA.DH.ŞFR 57/104,11 Teşrinievvel 1331 [24 Ekim 1915].
63-BOA.DH.ŞFR 57/131,13 Teşrinievvel 1331 [26 Ekim 1915].
64-BOA.DH.ŞFR 58/173,17 Teşrinisani 1331 [30 Kasım 1915].
65-Öksüz yurtlarına gerekli eşyanın emval-i metrukeden verilmesi için tasfiye komisyonlarına emir buyurulmasına dair Sivas Valiliği'nin telgrafı için bkz.BOA.DH.ŞFR 513/69,5 Mart 1332 [18 Mart 1916].
66-BOA.DH.HMŞ 12/45,23 Kânunuevvel 1331 [5 Ocak 1916].
67-BOA.DH.ŞFR 520/58,7 Mayıs 1332 [20 Mayıs 1916].
68-Bu minvalde İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti'nden Trabzon Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne çekilen bir telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 60/129;130,13 Kânunusani 1331 [26 Ocak 1916].Bu sanat ve ticaret müesseselerinin Müslümanlara intikalinin kimlere ve hangi usul çerçevesinde yapılacağı hakkında Ordu Tasfiye Komisyonu Riyaseti'ne çekilen telgraf için bkz.BOA.DH.ŞFR 60/277,26 Kânunusani 1331 [8 Şubat 1916].
69-BOA.DH.ŞFR 60/275,26 Kânunusani 1331 [8 Şubat 1916].
70-BOA.DH.HMŞ 12/67,13 Kânunusani 1331 [26 Ocak 1916].
71-BOA.DH.ŞFR 63/260,26 Nisan 1332 [9 Mayıs 1916].
72-BOA.DH.ŞFR 64/11;64/13,1 Mayıs 1332 [14 Mayıs 1916].
73-BOA.DH.İ.UM 59-2/1-49,18 Kânunusani 1331 [31 Ocak 1916].
74-BOA.DH.HMŞ 12/73,18 Kânunusani 1331 [31 Ocak 1916].
75-"Ahval-i Harbiye ve Zaruret-i Fevkalade-i Siyasiye Dolayısıyla Mahall-i Ahire Nakilleri İcra Edilen Ermenilere Ait Emval ve Emlâk ve Arazinin Keyfiyet-i İdaresi Hakkında Talimatname" adıyla yayınlanan yönetmelik için bkz.Salâhaddin Kardeş,a.g.e.,s.139-142.
76-BOA.DH.HMŞ 12/76,21 Kânunusani 1331 [3 Şubat 1916].
77-BOA.DH.HMŞ 12/80,21 Kânunusani 1331 [3 Şubat 1916].
78-BOA.ŞD 1500/14,18 Nisan 1332 [1 Mayıs 1916].
79-BOA.DH.ŞFR 522/6,22 Mayıs 1332 [4 Haziran 1916].
80-BOA.DH.ŞFR 522/113,30 Mayıs 1332 [12 Haziran 1916].
81-BOA.DH.ŞFR 532/87,6 Eylül 1332 [19 Eylül 1916].
82-BOA.ŞD 2249/38,20 Teşrinisani 1332 [3 Aralık 1916].
83-BOA.ŞD 1373/15,9 Nisan 1333 [9 Nisan 1917].
84-BOA.ŞD 1630/7,13 Nisan 1333 [13 Nisan 1917].
85-BOA.ŞD 1630/19,4 Haziran 1333 [4 Haziran 1917].
86-BOA.ŞD 2249/39,6 Teşrinisani 1333 [6 Kasım 1917].
87-BOA.ŞD 1633/12,15 Teşrinievvel 1335 [15 Ekim 1919].
88-BOA.ŞD 1885/2,29 Nisan 1336 [29 Nisan 1920].
89-BOA.ŞD 2252/45,26 Nisan 1337 [26 Nisan 1921].

*Ümit Kurt,Emval-i Metruke ve Tasfiye Komisyonlarının Yapısı ve İşlevi,Toplumsal Tarih,Sayı:259,Temmuz 2015,s.20-[28].

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder